२. धम्मुद्धच्चवारनिद्देसवण्णना

६. धम्मुद्धच्चवारे अनिच्चतो मनसिकरोतो ओभासो उप्पज्जतीति उदयब्बयानुपस्सनाय ठितस्स तीहि अनुपस्सनाहि पुनप्पुनं सङ्खारे विपस्सन्तस्स विपस्सन्तस्स विपस्सनाञाणेसु परिपाकगतेसु तदङ्गवसेन किलेसप्पहानेन परिसुद्धचित्तस्स अनिच्चतो वा दुक्खतो वा अनत्ततो वा मनसिकारक्खणे विपस्सनाञाणानुभावेन पकतियाव ओभासो उप्पज्जतीति पठमं ताव अनिच्चतो मनसिकरोतो ओभासो कथितो. अकुसलो विपस्सको तस्मिं ओभासे उप्पन्ने ‘‘न च वत मे इतो पुब्बे एवरूपो ओभासो उप्पन्नपुब्बो, अद्धा मग्गं पत्तोम्हि, फलं पत्तोम्ही’’ति अमग्गंयेव ‘‘मग्गो’’ति, अफलमेव ‘‘फल’’न्ति गण्हाति. तस्स अमग्गं ‘‘मग्गो’’ति, अफलं ‘‘फल’’न्ति गण्हतो विपस्सनावीथि उक्कन्ता होति. सो अत्तनो विपस्सनावीथिं विस्सज्जेत्वा विक्खेपमापन्नो वा ओभासमेव तण्हादिट्ठिमञ्ञनाहि मञ्ञमानो वा निसीदति. सो खो पनायं ओभासो कस्सचि भिक्खुनो पल्लङ्कट्ठानमत्तमेव ओभासेन्तो उप्पज्जति, कस्सचि अन्तोगब्भं, कस्सचि बहिगब्भम्पि, कस्सचि सकलविहारं, गावुतं अड्ढयोजनं योजनं द्वियोजनं…पे… कस्सचि पथवितलतो याव अकनिट्ठब्रह्मलोका एकालोकं कुरुमानो. भगवतो पन दससहस्सिलोकधातुं ओभासेन्तो उदपादि. अयञ्हि ओभासो चतुरङ्गसमन्नागतेपि अन्धकारे तं तं ठानं ओभासेन्तो उप्पज्जति.

ओभासो धम्मोति ओभासं आवज्जतीति अयं ओभासो मग्गधम्मो फलधम्मोति वा तं तं ओभासं मनसि करोति. ततो विक्खेपो उद्धच्चन्ति ततो ओभासतो धम्मोति आवज्जनकरणतो वा यो उप्पज्जति विक्खेपो, सो उद्धच्चं नामाति अत्थो. तेन उद्धच्चेन विग्गहितमानसोति तेन एवं उप्पज्जमानेन उद्धच्चेन विरोधितचित्तो, तेन वा उद्धच्चेन कारणभूतेन तम्मूलककिलेसुप्पत्तिया विरोधितचित्तो विपस्सको विपस्सनावीथिं ओक्कमित्वा विक्खेपं वा तम्मूलककिलेसेसु वा ठितत्ता अनिच्चतो दुक्खतो अनत्ततो उपट्ठानानि यथाभूतं नप्पजानाति. ‘‘तेन वुच्चति धम्मुद्धच्चविग्गहितमानसो’’ति एवं इति-सद्दो योजेतब्बो. होति सो समयोति एवं अस्सादवसेन उपक्किलिट्ठचित्तस्सापि योगिनो सचे उपपरिक्खा उप्पज्जति, सो एवं पजानाति – ‘‘विपस्सना नाम सङ्खारारम्मणा, मग्गफलानि निब्बानारम्मणानि, इमानि च चित्तानि सङ्खारारम्मणानि, तस्मा नायमोभासो मग्गो, उदयब्बयानुपस्सनायेव निब्बानस्स लोकिको मग्गो’’ति मग्गामग्गं ववत्थपेत्वा तं विक्खेपं परिवज्जयित्वा उदयब्बयानुपस्सनाय ठत्वा साधुकं सङ्खारे अनिच्चतो दुक्खतो अनत्ततो विपस्सति. एवं उपपरिक्खन्तस्स सो समयो होति. एवं अपस्सन्तो पन ‘‘मग्गफलप्पत्तोम्ही’’ति अधिमानिको होति.

यं तं चित्तन्ति यं तं विपस्सनाचित्तं. अज्झत्तमेवाति अनिच्चानुपस्सनाय आरम्मणे गोचरज्झत्तेयेव. ञाणं उप्पज्जतीति तस्सेव योगावचरस्स रूपारूपधम्मे तुलयन्तस्स तीरयन्तस्स विस्सट्ठइन्दवजिरमिव अविहतवेगं तिखिणं सूरमतिविसदं विपस्सनाञाणं उप्पज्जति. पीति उप्पज्जतीति तस्सेव तस्मिं समये खुद्दिका पीति, खणिका पीति, ओक्कन्तिका पीति, उब्बेगा पीति, फरणा पीतीति अयं पञ्चविधा विपस्सनासम्पयुत्ता पीति सकलसरीरं पूरयमाना उप्पज्जति. पस्सद्धि उप्पज्जतीति तस्सेव तस्मिं समये कायचित्तानं नेव दरथो, न गारवता, न कक्खळता, न अकम्मञ्ञता, न गेलञ्ञता, न वङ्कता होति. अथ खो पनस्स कायचित्तानि पस्सद्धानि लहूनि मुदूनि कम्मञ्ञानि पगुणानि सुविसदानि उजुकानियेव होन्ति. सो इमेहि पस्सद्धादीहि अनुग्गहितकायचित्तो तस्मिं समये अमानुसिं नाम रतिं अनुभवति. यं सन्धाय वुत्तं –

‘‘सुञ्ञागारं पविट्ठस्स, सन्तचित्तस्स भिक्खुनो;

अमानुसी रती होति, सम्मा धम्मं विपस्सतो.

‘‘यतो यतो सम्मसति, खन्धानं उदयब्बयं;

लभती पीतिपामोज्जं, अमतं तं विजानत’’न्ति. (ध. प. ३७३-४) –

एवमस्स इमं अमानुसिं रतिं साधयमाना लहुतादीहि सहिता विपस्सनासम्पयुत्ता कायचित्तपस्सद्धि उप्पज्जति. सुखं उप्पज्जतीति तस्सेव तस्मिं समये सकलसरीरं अभिसन्दयमानं विपस्सनासम्पयुत्तं सुखं उप्पज्जति. अधिमोक्खो उप्पज्जतीति तस्सेव तस्मिं समये चित्तचेतसिकानं अतिसयपसादभूता विपस्सनासम्पयुत्ता सद्धा उप्पज्जति. पग्गहो उप्पज्जतीति तस्सेव तस्मिं समये असिथिलमनच्चारद्धं सुपग्गहितं विपस्सनासम्पयुत्तं वीरियं उप्पज्जति. उपट्ठानं उप्पज्जतीति तस्सेव तस्मिं समये सूपट्ठिता सुप्पतिट्ठिता निखाता अचला पब्बतराजसदिसा विपस्सनासम्पयुत्ता सति उप्पज्जति. सो यं यं ठानं आवज्जति समन्नाहरति मनसि करोति पच्चवेक्खति, तं तं ठानमस्स ओक्कन्तित्वा पक्खन्दित्वा दिब्बचक्खुनो परलोको विय सतिया उपट्ठाति (विसुद्धि. २.७३४).

उपेक्खाति विपस्सनुपेक्खा चेव आवज्जनुपेक्खा च. तस्मिञ्हि समये सब्बसङ्खारेसु मज्झत्तभूता विपस्सनुपेक्खापि बलवती उप्पज्जति, मनोद्वारे आवज्जनुपेक्खापि. सा हिस्स तं तं ठानं आवज्जन्तस्स विस्सट्ठइन्दवजिरमिव पत्तपुटे पक्खन्दतत्तनाराचो विय च सूरा तिखिणा हुत्वा वहति. एवञ्हि विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि. २.७३४) वुत्तं. विपस्सनुपेक्खाति चेत्थ ‘‘विपस्सनासम्पयुत्ता तत्रमज्झत्तुपेक्खा’’ति आचरिया वदन्ति. विपस्सनाञाणे हि गय्हमाने ‘‘ञाणं उप्पज्जती’’ति विपस्सनाञाणस्स आगतत्ता पुनरुत्तिदोसो होति. ततियज्झानवण्णनायञ्च ‘‘सङ्खारुपेक्खाविपस्सनुपेक्खानम्पि अत्थतो एकीभावो. पञ्ञा एव हि सा, किच्चवसेन द्विधा भिन्ना’’ति वुत्तं. तस्मा विपस्सनासम्पयुत्ताय तत्रमज्झत्तुपेक्खाय वुच्चमानाय पुनरुत्तिदोसो च न होति, ततियज्झानवण्णनाय च समेति. यस्मा च पञ्चसु इन्द्रियेसु ‘‘ञाणं अधिमोक्खो पग्गहो उपट्ठान’’न्ति पञ्ञिन्द्रियसद्धिन्द्रियवीरियिन्द्रियसतिन्द्रियानि निद्दिट्ठानि, समाधिन्द्रियं पन अनिद्दिट्ठं होति, युगनद्धवसेनापि च समाधिन्द्रियं निद्दिसितब्बमेव होति, तस्मा समप्पवत्तो समाधि पुन समाधाने ब्यापारप्पहानकरणेन ‘‘उपेक्खा’’ति वुत्तोति वेदितब्बं.

निकन्ति उप्पज्जतीति एवं ओभासादिपटिमण्डिताय विपस्सनाय आलयं कुरुमाना सुखुमा सन्ताकारा निकन्ति उप्पज्जति, या किलेसोति परिग्गहेतुम्पि न सक्का होति. यथा च ओभासे, एवं एतेसुपि अञ्ञतरस्मिं उप्पन्ने योगावचरो ‘‘न च वत मे इतो पुब्बे एवरूपं ञाणं उप्पन्नपुब्बं, एवरूपा पीति पस्सद्धि सुखं अधिमोक्खो पग्गहो उपट्ठानं उपेक्खा निकन्ति उप्पन्नपुब्बा, अद्धा मग्गं पत्तोम्हि, फलं पत्तोम्ही’’ति अमग्गमेव ‘‘मग्गो’’ति, अफलमेव ‘‘फल’’न्ति गण्हाति. तस्स अमग्गं ‘‘मग्गो’’ति, अफलञ्च ‘‘फल’’न्ति गण्हतो विपस्सनावीथि उक्कन्ता होति. सो अत्तनो मूलकम्मट्ठानं विस्सज्जेत्वा निकन्तिमेव अस्सादेन्तो निसीदति. एत्थ च ओभासादयो उपक्किलेसवत्थुताय उपक्किलेसाति वुत्ता, न अकुसलत्ता. निकन्ति पन उपक्किलेसो चेव उपक्किलेसवत्थु च. वत्थुवसेनेव चेते दस, गाहवसेन पन समतिंस होन्ति. कथं? ‘‘मम ओभासो उप्पन्नो’’ति गण्हतो हि दिट्ठिग्गाहो होति, ‘‘मनापो वत ओभासो उप्पन्नो’’ति गण्हतो मानग्गाहो, ओभासं अस्सादयतो तण्हाग्गाहो. इति ओभासे दिट्ठिमानतण्हावसेन तयो गाहा. तथा सेसेसुपीति एवं गाहवसेन समतिंस उपक्किलेसा होन्ति. दुक्खतो मनसिकरोतो, अनत्ततो मनसिकरोतोति वारेसुपि इमिनाव नयेन अत्थो वेदितब्बो. एकेकअनुपस्सनावसेन हेत्थ एकेकस्स विपस्सनुपक्किलेसुप्पत्ति वेदितब्बा, न एकस्सेव.

तीसु अनुपस्सनासु. एवं अभेदतो विपस्सनावसेन उपक्किलेसे दस्सेत्वा पुन भेदवसेन दस्सेन्तो रूपं अनिच्चतो मनसिकरोतोतिआदिमाह. तत्थ जरामरणं अनिच्चतो उपट्ठानन्ति जरामरणस्स अनिच्चतो उपट्ठानं.

७. यस्मा पुब्बे वुत्तानं समतिंसाय उपक्किलेसानं वसेन अकुसलो अब्यत्तो योगावचरो ओभासादीसु विकम्पति, ओभासादीसु एकेकं ‘‘एतं मम, एसोहमस्मि, एसो मे अत्ता’’ति समनुपस्सति, तस्मा तमत्थं दस्सेन्तो ओभासे चेव ञाणे चातिआदिगाथाद्वयमाह. तत्थ विकम्पतीति ओभासादिके आरम्मणे नानाकिलेसवसेन विविधा कम्पति वेधति. येहि चित्तं पवेधतीति येहि पस्सद्धिसुखेहि चित्तं नानाकिलेसवसेन नानप्पकारेन वेधति कम्पति. तस्मा पस्सद्धिया सुखे चेव योगावचरो विकम्पतीति सम्बन्धो वेदितब्बो. उपेक्खावज्जनाय चेवाति उपेक्खासङ्खाताय आवज्जनाय चेव विकम्पति, आवज्जनुपेक्खाय चेव विकम्पतीति अत्थो. विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि. २.७३६) पन ‘‘उपेक्खावज्जनायञ्चा’’ति वुत्तं. उपेक्खाय चाति हेट्ठा वुत्तप्पकाराय उपेक्खाय च विकम्पति, निकन्तिया च विकम्पतीति अत्थो. एत्थ च द्विन्नं उपेक्खानं निद्दिट्ठत्ता हेट्ठा ‘‘उपेक्खा उप्पज्जती’’ति वुत्तट्ठाने च उभयथा अत्थो वुत्तो. अनिच्चानुपस्सनादीसु च एकेकिस्सायेव आवज्जनुपेक्खाय सब्भावतो एकेकायेव अनुपस्सना अनिच्चं अनिच्चं, दुक्खं दुक्खं, अनत्ता अनत्ताति पुनप्पुनं भावीयतीति वुत्तं होति. यस्मा पन कुसलो पण्डितो ब्यत्तो बुद्धिसम्पन्नो योगावचरो ओभासादीसु उप्पन्नेसु ‘‘अयं खो मे ओभासो उप्पन्नो, सो खो पनायं अनिच्चो सङ्खतो पटिच्चसमुप्पन्नो खयधम्मो वयधम्मो विरागधम्मो निरोधधम्मो’’ति इति वा नं पञ्ञाय परिच्छिन्दति उपपरिक्खति. अथ वा पनस्स एवं होति – सचे ओभासो अत्ता भवेय्य, ‘‘अत्ता’’ति गहेतुं वट्टेय्य. अनत्ताव पनायं ‘‘अत्ता’’ति गहितो. तस्मायं अवसवत्तनट्ठेन अनत्ताति पस्सन्तो दिट्ठिं उग्घाटेति. सचे ओभासो निच्चो भवेय्य, ‘‘निच्चो’’ति गहेतुं वट्टेय्य. अनिच्चोव पनायं ‘‘निच्चो’’ति गहितो. तस्मायं हुत्वा अभावट्ठेन अनिच्चोति पस्सन्तो मानं समुग्घाटेति. सचे ओभासो सुखो भवेय्य, ‘‘सुखो’’ति गहेतुं वट्टेय्य. दुक्खोव पनायं ‘‘सुखो’’ति गहितो. तस्मायं उप्पादवयपटिपीळनट्ठेन दुक्खोति पस्सन्तो निकन्तिं परियादियति. यथा च ओभासे, एवं सेसेसुपि.

एवं उपपरिक्खित्वा ओभासं ‘‘नेतं मम, नेसोहमस्मि, न मेसो अत्ता’’ति समनुपस्सति. ञाणं…पे… निकन्तिं ‘‘नेतं मम, नेसोहमस्मि, न मेसो अत्ता’’ति समनुपस्सति. एवं समनुपस्सन्तो ओभासादीसु न कम्पति न वेधति. तस्मा तमत्थं दस्सेन्तो इमानि दस ठानानीति गाथमाह. तत्थ दस ठानानीति ओभासादीनि. पञ्ञा यस्स परिच्चिताति यस्स उपक्किलेसविमुत्ताय पञ्ञाय परिचितानि पुनप्पुनं फुट्ठानि परिभावितानि. धम्मुद्धच्चकुसलो होतीति सो पञ्ञाय परिचितदसट्ठानो योगावचरो पुब्बे वुत्तप्पकारस्स धम्मुद्धच्चस्स यथासभावपटिवेधेन छेको होति. न च सम्मोह गच्छतीति धम्मुद्धच्चकुसलत्तायेव तण्हामानदिट्ठुग्घाटवसेन सम्मोहञ्च न गच्छति.

इदानि पुब्बे वुत्तमेव विधिं अपरेन परियायेन विभावेत्वा दस्सेन्तो विक्खिपति चेव किलिस्सति चातिआदिगाथमाह. तत्थ मन्दपञ्ञो योगावचरो ओभासादीसु विक्खेपञ्च अवसेसकिलेसुप्पत्तिञ्च पापुणाति. मज्झिमपञ्ञो विक्खेपमेव पापुणाति, नावसेसकिलेसुप्पत्तिं, सो अधिमानिको होति. तिक्खपञ्ञो विक्खेपं पापुणित्वापि तं अधिमानं पहाय विपस्सनं आरभति. अतितिक्खपञ्ञो न विक्खेपं पापुणाति, न चावसेसकिलेसुप्पत्तिं. विक्खिप्पति चेवाति तेसु मन्दपञ्ञो धम्मुद्धच्चसङ्खातं विक्खेपञ्चेव पापुणीयति. किलिस्सति चाति तण्हामानदिट्ठिकिलेसेहि किलेसीयति च, उपतापीयति विबाधीयतीति अत्थो. चवति चित्तभावनाति तस्स मन्दपञ्ञस्स विपस्सनाचित्तभावना किलेसेसुयेव ठानतो पटिपक्खाविहतत्ता चवति, परिपततीति अत्थो. विक्खिपति न किलिस्सतीति मज्झिमपञ्ञो विक्खेपेन विक्खिपति, किलेसेहि न किलिस्सति. भावना परिहायतीति तस्स मज्झिमपञ्ञस्स अधिमानिकत्ता विपस्सनारम्भाभावेन विपस्सना परिहायति, नप्पवत्ततीति अत्थो. विक्खिपति न किलिस्सतीति तिक्खपञ्ञोपि विक्खेपेन विक्खिपति, किलेसेहि न किलिस्सति. भावना न परिहायतीति तस्स तिक्खपञ्ञस्स सन्तेपि विक्खेपे तं अधिमानविक्खेपं पहाय विपस्सनारम्भसब्भावेन विपस्सनाभावना न परिहायति, पवत्ततीति अत्थो. न च विक्खिपते चित्तं न किलिस्सतीति अतितिक्खपञ्ञस्स चित्तं न विक्खेपेन विक्खिपति, न च किलेसेहि किलिस्सति. न चवति चित्तभावनाति तस्स विपस्सनाचित्तभावना न चवति, विक्खेपकिलेसाभावेन यथाठाने तिट्ठतीति अत्थो.

इमेहि चतूहि ठानेहीतिआदीसु इदानि वुत्तेहि इमेहि चतूहि ठानेहि हेतुभूतेहि, करणभूतेहि वा ओभासादिके दस ठाने चित्तस्स सङ्खेपेन च विक्खेपेन च विग्गहितं मानसं विक्खेपकिलेसुप्पत्तिविरहितो चतुत्थो कुसलो महापञ्ञो योगावचरो मन्दपञ्ञादीनं तिण्णं योगावचरानं मानसं एवञ्च एवञ्च होतीति नानप्पकारतो जानातीति सम्बन्धतो अत्थवण्णना वेदितब्बा. सङ्खेपोति चेत्थ विक्खेपस्स चेव किलेसानञ्च उप्पत्तिवसेन चित्तस्स लीनभावो वेदितब्बो. विक्खेपोति ‘‘विक्खिपति न किलिस्सती’’ति द्वीसु ठानेसु वुत्तविक्खेपवसेन चित्तस्स उद्धतभावो वेदितब्बोति.

युगनद्धकथावण्णना निट्ठिता.