पटिसम्भिदामग्ग-अट्ठकथा

(दुतियो भागो)

६८. इन्द्रियपरोपरियत्तञाणनिद्देसवण्णना

१११. इन्द्रियपरोपरियत्तञाणनिद्देसे तथागतस्साति वचने उद्देसे सरूपतो अविज्जमानेपि ‘‘छ ञाणानि असाधारणानि सावकेही’’ति (पटि. म. मातिका १.७३) वुत्तत्ता ‘‘तथागतस्सा’’ति वुत्तमेव होति. तस्मा उद्देसे अत्थतो सिद्धस्स तथागतवचनस्स निद्देसे गहणं कतं. सत्ते पस्सतीति रूपादीसु छन्दरागेन सत्तताय लग्गताय सत्ता, ते सत्ते इन्द्रियपरोपरियत्तञाणेन चक्खुना पस्सति ओलोकेति. अप्परजक्खेति पञ्ञामये अक्खिम्हि अप्पं रागादिरजो एतेसन्ति अप्परजक्खा, अप्पं रागादिरजो एतेसन्ति वा अप्परजक्खा. ते अप्परजक्खे. महारजक्खेति पञ्ञामये अक्खिम्हि महन्तं रागादिरजो एतेसन्ति महारजक्खा, महन्तं रागादिरजो एतेसन्ति वा महारजक्खा. तिक्खिन्द्रिये मुदिन्द्रियेति तिक्खानि सद्धादीनि इन्द्रियानि एतेसन्ति तिक्खिन्द्रिया, मुदूनि सद्धादीनि इन्द्रियानि एतेसन्ति मुदिन्द्रिया. स्वाकारे द्वाकारेति सुन्दरा सद्धादयो आकारा कोट्ठासा एतेसन्ति स्वाकारा, कुच्छिता गरहिता सद्धादयो आकारा कोट्ठासा एतेसन्ति द्वाकारा. सुविञ्ञापये दुविञ्ञापयेति ये कथितं कारणं सल्लक्खेन्ति सुखेन सक्का होन्ति विञ्ञापेतुं, ते सुविञ्ञापया, तब्बिपरीता दुविञ्ञापया. अप्पेकच्चे परलोकवज्जभयदस्साविनोति अपि एके परलोकञ्चेव रागादिवज्जञ्च भयतो पस्सन्ते, इमस्स पन पदस्स निद्देसे परलोकस्सेव न वुत्तत्ता खन्धादिलोके च रागादिवज्जे च परं बाळ्हं भयं पस्सनसीलाति परलोकवज्जभयदस्साविनो. ते परलोकवज्जभयदस्साविनेति एवमत्थो गहेतब्बो. अप्पेकच्चे न परलोकवज्जभयदस्साविनोति तब्बिपरीते. लोकोति च लुज्जनपलुज्जनट्ठेन. वज्जन्ति च वज्जनीयट्ठेन. एत्तावता उद्देसस्स निद्देसो कतो होति.

पुन निद्देसस्स पटिनिद्देसं करोन्तो अप्परजक्खे महारजक्खेतिआदिमाह. तत्थ तीसु रतनेसु ओकप्पनसङ्खाता सद्धा अस्स अत्थीति सद्धो. सो सद्धासम्पन्नो पुग्गलो अस्सद्धियरजस्स चेव अस्सद्धियमूलकस्स सेसाकुसलरजस्स च अप्पकत्ता अप्परजक्खो. नत्थि एतस्स सद्धाति अस्सद्धो. सो वुत्तप्पकारस्स रजस्स महन्तत्ता महारजक्खो. आरद्धं वीरियमनेनाति आरद्धवीरियो. सो कोसज्जरजस्स चेव कोसज्जमूलकस्स सेसाकुसलरजस्स च अप्पकत्ता अप्परजक्खो. हीनवीरियत्ता कुच्छितेन आकारेन सीदतीति कुसीदो, कुसीदो एव कुसीतो. सो वुत्तप्पकारस्स रजस्स महन्तत्ता महारजक्खो. आरम्मणं उपेच्च ठिता सति अस्साति उपट्ठितस्सति. सो मुट्ठस्सच्चरजस्स चेव मुट्ठस्सच्चमूलकस्स सेसाकुसलरजस्स च अप्पकत्ता अप्परजक्खो. मुट्ठा नट्ठा सति अस्साति मुट्ठस्सति. सो वुत्तप्पकारस्स रजस्स महन्तत्ता महारजक्खो. अप्पनासमाधिना उपचारसमाधिना वा आरम्मणे समं, सम्मा वा आहितो ठितोति समाहितो, समाहितचित्तोति वा समाहितो. सो उद्धच्चरजस्स चेव उद्धच्चमूलकस्स सेसाकुसलरजस्स च अप्पकत्ता अप्परजक्खो. न समाहितो असमाहितो. सो वुत्तप्पकारस्स रजस्स महन्तत्ता महारजक्खो. उदयत्थगामिनी पञ्ञा अस्स अत्थीति पञ्ञवा. सो मोहरजस्स चेव मोहमूलकस्स सेसाकुसलरजस्स च अप्पकत्ता अप्परजक्खो. मोहमूळ्हत्ता दुट्ठा पञ्ञा अस्साति दुप्पञ्ञो. सो वुत्तप्पकारस्स रजस्स महन्तत्ता महारजक्खो. सद्धो पुग्गलो तिक्खिन्द्रियोति बहुलं उप्पज्जमानाय बलवतिया सद्धाय सद्धो, तेनेव सद्धिन्द्रियेन तिक्खिन्द्रियो. अस्सद्धो पुग्गलो मुदिन्द्रियोति बहुलं उप्पज्जमानेन अस्सद्धियेन अस्सद्धो, अन्तरन्तरा उप्पज्जमानेन दुब्बलेन सद्धिन्द्रियेन मुदिन्द्रियो. एस नयो सेसेसुपि. सद्धो पुग्गलो स्वाकारोति ताय एव सद्धाय सोभनाकारो. अस्सद्धो पुग्गलो द्वाकारोति तेनेव अस्सद्धियेन विरूपाकारो. एस नयो सेसेसुपि. सुविञ्ञापयोति सुखेन विञ्ञापेतुं सक्कुणेय्यो. दुविञ्ञापयोति दुक्खेन विञ्ञापेतुं सक्कुणेय्यो. परलोकवज्जभयदस्सावीति एत्थ यस्मा पञ्ञासम्पन्नस्सेव सद्धादीनि सुपरिसुद्धानि होन्ति, तस्मा सुपरिसुद्धसद्धादिसम्पन्नो तंसम्पयुत्ताय, सुपरिसुद्धसद्धादिसम्पन्नोपि वा तप्पच्चयाय पञ्ञाय परलोकवज्जभयदस्सावी होति. तस्मा एव हि सद्धादयोपि चत्तारो ‘‘परलोकवज्जभयदस्सावी’’ति वुत्ता.

११२. इदानि ‘‘परलोकवज्जभयदस्सावी’’ति एत्थ वुत्तं लोकञ्च वज्जञ्च दस्सेतुं लोकोतिआदिमाह. एत्थ खन्धा एव लुज्जनपलुज्जनट्ठेन लोकोति खन्धलोको. सेसद्वयेपि एसेव नयो. विपत्तिभवलोकोति अपायलोको. सो हि अनिट्ठफलत्ता विरूपो लाभोति विपत्ति, भवतीति भवो, विपत्ति एव भवो विपत्तिभवो, विपत्तिभवो एव लोको विपत्तिभवलोको. विपत्तिसम्भवलोकोति अपायूपगं कम्मं. तञ्हि सम्भवति एतस्मा फलन्ति सम्भवो, विपत्तिया सम्भवो विपत्तिसम्भवो, विपत्तिसम्भवो एव लोको विपत्तिसम्भवलोको. सम्पत्तिभवलोकोति सुगतिलोको. सो हि इट्ठफलत्ता सुन्दरो लाभोति सम्पत्ति, भवतीति भवो, सम्पत्ति एव भवो सम्पत्तिभवो, सम्पत्तिभवो एव लोको सम्पत्तिभवलोको. सम्पत्तिसम्भवलोकोति सुगतूपगं कम्मं. तञ्हि सम्भवति एतस्मा फलन्ति सम्भवो, सम्पत्तिया सम्भवो सम्पत्तिसम्भवो, सम्पत्तिसम्भवो एव लोको सम्पत्तिसम्भवलोको. एको लोकोतिआदीनि हेट्ठा वुत्तत्थानेव.

वज्जन्ति नपुंसकवचनं असुकोति अनिद्दिट्ठत्ता कतं. किलेसाति रागादयो. दुच्चरिताति पाणातिपातादयो. अभिसङ्खाराति पुञ्ञाभिसङ्खारादयो. भवगामिकम्माति अत्तनो विपाकदानवसेन भवं गच्छन्तीति भवगामिनो, अभिसङ्खारेसुपि विपाकजनकानेव कम्मानि वुत्तानि. इतीति वुत्तप्पकारनिदस्सनं. इमस्मिञ्च लोके इमस्मिञ्च वज्जेति वुत्तप्पकारे लोके च वज्जे च. तिब्बा भयसञ्ञाति बलवती भयसञ्ञा. तिब्बाति परसद्दस्स अत्थो वुत्तो, भयसञ्ञाति भयसद्दस्स, लोकवज्जद्वयम्पि हि भयवत्थुत्ता सयञ्च सभयत्ता भयं, भयमिति सञ्ञा भयसञ्ञा. पच्चुपट्ठिता होतीति तं तं पटिच्च उपेच्च ठिता होति. सेय्यथापि उक्खित्तासिके वधकेति यथा नाम पहरितुं उच्चारितखग्गे पच्चामित्ते तिब्बा भयसञ्ञा पच्चुपट्ठिता होति, एवमेव लोके च वज्जे च तिब्बा भयसञ्ञा पच्चुपट्ठिता होति. इमेहि पञ्ञासाय आकारेहीति अप्परजक्खपञ्चकादीसु दससु पञ्चकेसु एकेकस्मिं पञ्चन्नं पञ्चन्नं आकारानं वसेन पञ्ञासाय आकारेहि. इमानि पञ्चिन्द्रियानीति सद्धिन्द्रियादीनि पञ्चिन्द्रियानि. जानातीति तथागतो पञ्ञाय पजानाति. पस्सतीति दिब्बचक्खुना दिट्ठं विय करोति. अञ्ञातीति सब्बाकारमरियादाहि जानाति. पटिविज्झतीति एकदेसं असेसेत्वा निरवसेसदस्सनवसेन पञ्ञाय पदालेतीति.

इन्द्रियपरोपरियत्तञाणनिद्देसवण्णना निट्ठिता.

६९. आसयानुसयञाणनिद्देसवण्णना

११३. आसयानुसयञाणनिद्देसे इध तथागतोतिआदि पञ्चधा ठपितो निद्देसो. तत्थ आसयानुसया वुत्तत्था एव. चरितन्ति पुब्बे कतं कुसलाकुसलं कम्मं. अधिमुत्तिन्ति सम्पति कुसले अकुसले वा चित्तवोसग्गो. भब्बाभब्बेति भब्बे च अभब्बे च. अरियाय जातिया सम्भवन्ति जायन्तीति भब्बा. वत्तमानसमीपे वत्तमानवचनं. भविस्सन्ति जायिस्सन्तीति वा भब्बा, भाजनभूताति अत्थो. ये अरियमग्गपटिवेधस्स अनुच्छविका उपनिस्सयसम्पन्ना, ते भब्बा. वुत्तपटिपक्खा अभब्बा.

कतमो सत्तानं आसयोतिआदि निद्देसस्स पटिनिद्देसो. तत्थ सस्सतोति निच्चो. लोकोति अत्ता. इध सरीरंयेव नस्सति, अत्ता पन इध परत्थ च सोयेवाति मञ्ञन्ति. सो हि सयंयेव आलोकेतीति कत्वा ‘‘लोको’’ति मञ्ञन्ति. असस्सतोति अनिच्चो. अत्ता सरीरेनेव सह नस्सतीति मञ्ञन्ति. अन्तवाति परित्ते कसिणे झानं उप्पादेत्वा तंपरित्तकसिणारम्मणं चित्तं सपरियन्तो अत्ताति मञ्ञन्ति. अनन्तवाति न अन्तवा अप्पमाणे कसिणे झानं उप्पादेत्वा तंअप्पमाणकसिणारम्मणं चित्तं अपरियन्तो अत्ताति मञ्ञन्ति. तं जीवं तं सरीरन्ति जीवो च सरीरञ्च तंयेव. जीवोति अत्ता, लिङ्गविपल्लासेन नपुंसकवचनं कतं. सरीरन्ति रासट्ठेन खन्धपञ्चकं. अञ्ञं जीवं अञ्ञं सरीरन्ति अञ्ञो जीवो अञ्ञं खन्धपञ्चकं. होति तथागतो परं मरणाति खन्धा इधेव विनस्सन्ति, सत्तो मरणतो परं होति विज्जति न नस्सति. ‘‘तथागतो’’ति चेत्थ सत्ताधिवचनन्ति वदन्ति. केचि पन ‘‘तथागतोति अरहा’’ति वदन्ति. इमे ‘‘न होती’’ति पक्खे दोसं दिस्वा एवं गण्हन्ति. न होति तथागतो परं मरणाति खन्धापि इधेव नस्सन्ति, तथागतो च मरणतो परं न होति उच्छिज्जति विनस्सति. इमे ‘‘होती’’ति पक्खे दोसं दिस्वा एवं गण्हन्ति. होति च न च होतीति इमे एकेकपक्खपरिग्गहे दोसं दिस्वा उभयपक्खं गण्हन्ति. नेव होति न न होतीति इमे उभयपक्खपरिग्गहे उभयदोसापत्तिं दिस्वा ‘‘होतीति च न होति, नेव होतीति च न होती’’ति अमराविक्खेपपक्खं गण्हन्ति.

अयं पनेत्थ अट्ठकथानयो – ‘‘सस्सतो लोकोति वा’’तिआदीहि दसहाकारेहि दिट्ठिपभेदोव वुत्तो. तत्थ सस्सतो लोकोति च खन्धपञ्चकं लोकोति गहेत्वा ‘‘अयं लोको निच्चो धुवो सब्बकालिको’’ति गण्हन्तस्स सस्सतन्ति गहणाकारप्पवत्ता दिट्ठि. असस्सतोति तमेव लोकं ‘‘उच्छिज्जति विनस्सती’’ति गण्हन्तस्स उच्छेदग्गहणाकारप्पवत्ता दिट्ठि. अन्तवाति परित्तकसिणलाभिनो सुप्पमत्ते वा सरावमत्ते वा कसिणे समापन्नस्स अन्तोसमापत्तियं पवत्तितरूपारूपधम्मे ‘‘लोको’’ति च कसिणपरिच्छेदन्तेन ‘‘अन्तवा’’ति च गण्हन्तस्स ‘‘अन्तवा लोको’’ति गहणाकारप्पवत्ता दिट्ठि. सा सस्सतदिट्ठिपि होति उच्छेददिट्ठिपि. विपुलकसिणलाभिनो पन तस्मिं कसिणे समापन्नस्स अन्तोसमापत्तियं पवत्तितरूपारूपधम्मे ‘‘लोको’’ति च कसिणपरिच्छेदन्तेन ‘‘न अन्तवा’’ति च गण्हन्तस्स ‘‘अनन्तवा लोको’’ति गहणाकारप्पवत्ता दिट्ठि. सा सस्सतदिट्ठिपि होति उच्छेददिट्ठिपि. तं जीवं तं सरीरन्ति भेदनधम्मस्स सरीरस्सेव ‘‘जीव’’न्ति गहितत्ता ‘‘सरीरे उच्छिज्जमाने जीवम्पि उच्छिज्जती’’ति उच्छेदग्गहणाकारप्पवत्ता दिट्ठि. दुतियपदे सरीरतो अञ्ञस्स जीवस्स गहितत्ता ‘‘सरीरे उच्छिज्जमानेपि जीवं न उच्छिज्जती’’ति सस्सतग्गहणाकारप्पवत्ता दिट्ठि. होति तथागतोतिआदीसु ‘‘सत्तो तथागतो नाम, सो परं मरणा होती’’ति गण्हतो पठमा सस्सतदिट्ठि. ‘‘न होती’’ति गण्हतो दुतिया उच्छेददिट्ठि. ‘‘होति च न च होती’’ति गण्हतो ततिया एकच्चसस्सतदिट्ठि. ‘‘नेव होति न न होती’’ति गण्हतो चतुत्था अमराविक्खेपदिट्ठीति.

इतीति वुत्तप्पकारदिट्ठिनिस्सयनिदस्सनं. भवदिट्ठिसन्निस्सिता वा सत्ता होन्ति विभवदिट्ठिसन्निस्सिता वाति भवो वुच्चति सस्सतो, सस्सतवसेन उप्पज्जमानदिट्ठि भवदिट्ठि, भवोति दिट्ठीति वुत्तं होति. विभवो वुच्चति उच्छेदो, उच्छेदवसेन उप्पज्जमानदिट्ठि विभवदिट्ठि, विभवोति दिट्ठीति वुत्तं होति. वुत्तप्पकारा दसविधा दिट्ठि भवदिट्ठि च विभवदिट्ठि चाति द्विधाव होति. तासु द्वीसु एकेकं सन्निस्सिता अपस्सिता अल्लीना सत्ता होन्ति.

एते वा पन उभो अन्ते अनुपगम्माति एत्थ ‘‘अग्गितो वा उदकतो वा मिथुभेदा वा’’तिआदीसु (दी. नि. २.१५२) विय वा-सद्दो समुच्चयत्थो. एते वुत्तप्पकारे सस्सतुच्छेदवसेन द्वे पक्खे च न उपगन्त्वा अनल्लीयित्वा पहायाति अत्थो. ‘‘अनुलोमिका वा खन्ती’’ति विकप्पत्थोव. इदप्पच्चयतापटिच्चसमुप्पन्नेसूति इमेसं जरामरणादीनं पच्चया इदप्पच्चया, इदप्पच्चया एव इदप्पच्चयता, इदप्पच्चयानं वा समूहो इदप्पच्चयता. लक्खणं पनेत्थ सद्दसत्थतो परियेसितब्बं. ते ते पच्चये पटिच्च सह सम्मा च उप्पन्ना पटिच्चसमुप्पन्ना. तस्सा इदप्पच्चयताय च तेसु पटिच्चसमुप्पन्नेसु च धम्मेसु. अनुलोमिकाति लोकुत्तरधम्मानं अनुलोमतो अनुलोमिका. खन्तीति ञाणं. ञाणञ्हि खमनतो खन्ति. पटिलद्धा होतीति सत्तेहि अधिगता होति. इदप्पच्चयताय खन्तिया उच्छेदत्तानुपगमो होति पच्चयुप्पन्नधम्मानं पच्चयसामग्गियं आयत्तवुत्तित्ता पच्चयानुपरमदस्सनेन फलानुपरमदस्सनतो. पटिच्चसमुप्पन्नेसु धम्मेसु खन्तिया सस्सतत्तानुपगमो होति पच्चयसामग्गियं नवनवानं पच्चयुप्पन्नधम्मानं उप्पाददस्सनतो. एवमेते उभो अन्ते अनुपगम्म पटिच्चसमुप्पादपटिच्चसमुप्पन्नधम्मदस्सनेन न उच्छेदो न सस्सतोति पवत्तं सम्मादस्सनं ‘‘अनुलोमिका खन्ती’’ति वेदितब्बं. एवञ्हि तदुभयदिट्ठिपटिपक्खभूता सम्मादिट्ठि वुत्ता होति. यथाभूतं वा ञाणन्ति यथाभूतं यथासभावं नेय्यं. तत्थ पवत्तञाणम्पि विसयवोहारेन ‘‘यथाभूतञाण’’न्ति वुत्तं. तं पन सङ्खारुपेक्खापरियन्तं विपस्सनाञाणं इधाधिप्पेतं. हेट्ठा पन ‘‘यथाभूतञाणदस्सन’’न्ति भयतूपट्ठानञाणं वुत्तं. यथाभूतं वा ञाणं सत्तेहि पटिलद्धं होतीति सम्बन्धो.

इदानि ‘‘सस्सतो लोको’’तिआदीहि मिच्छादिट्ठिपरिभावितं ‘‘एते वा पना’’तिआदीहि सम्मादिट्ठिपरिभावितं सत्तसन्तानं दस्सेत्वा ‘‘कामं सेवन्तञ्ञेवा’’तिआदीहि सेसाकुसलेहि सेसकुसलेहि च परिभावितं सत्तसन्तानं दस्सेति. तत्थ कामं सेवन्तंयेव पुग्गलं तथागतो जानातीति योजना कातब्बा. सेवन्तन्ति च अभिण्हसमुदाचारवसेन सेवमानं. पुब्बे आसेवितवसेन किलेसकामो गरु अस्साति कामगरुको. तथेव कामो आसये सन्ताने अस्साति कामासयो. सन्तानवसेनेव कामे अधिमुत्तो लग्गोति कामाधिमुत्तो. सेसेसुपि एसेव नयो. नेक्खम्मादीनि वुत्तत्थानेव. कामादीहि च तीहि सेसाकुसला, नेक्खम्मादीहि तीहि सेसकुसला गहिताव होन्तीति वेदितब्बा. ‘‘अयं सत्तानं आसयो’’ति तिधा वुत्तं सन्तानमेव दस्सेति.

अयं पनेत्थ अट्ठकथानयो – ‘‘इति भवदिट्ठिसन्निस्सिता वा’’ति एवं सस्सतदिट्ठिं वा सन्निस्सिता. सस्सतदिट्ठि हि एत्थ भवदिट्ठीति वुत्ता, उच्छेददिट्ठि च विभवदिट्ठीति. सब्बदिट्ठीनञ्हि सस्सतुच्छेददिट्ठीहि सङ्गहितत्ता सब्बेपिमे दिट्ठिगतिका सत्ता इमाव द्वे दिट्ठियो सन्निस्सिता होन्ति. वुत्तम्पि चेतं ‘‘द्वयनिस्सितो ख्वायं, कच्चान, लोको येभुय्येन अत्थितञ्चेव नत्थितञ्चा’’ति (सं. नि. २.१५). एत्थ हि अत्थिताति सस्सतं. नत्थिताति उच्छेदो. अयं ताव वट्टनिस्सितानं पुथुज्जनानं सत्तानं आसयो. इदानि विवट्टनिस्सितानं सुद्धसत्तानं आसयं दस्सेतुं ‘‘एते वा पन उभो अन्ते अनुपगम्मा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ ‘‘एते वा पना’’ति एतेयेव. ‘‘उभो अन्ते’’ति सस्सतुच्छेदसङ्खाते द्वे अन्ते. ‘‘अनुपगम्मा’’ति न अल्लीयित्वा. ‘‘इदप्पच्चयतापटिच्चसमुप्पन्नेसु धम्मेसू’’ति इदप्पच्चयताय चेव पटिच्चसमुप्पन्नधम्मेसु च. ‘‘अनुलोमिका खन्ती’’ति विपस्सनाञाणं. ‘‘यथाभूतं ञाण’’न्ति मग्गञाणं. इदं वुत्तं होति – या पटिच्चसमुप्पादे चेव पटिच्चसमुप्पन्नधम्मेसु च एते उभो सस्सतुच्छेदअन्ते अनुपगन्त्वा विपस्सना पटिलद्धा, यञ्च ततो उत्तरि मग्गञाणं, अयं सत्तानं आसयो. अयं वट्टनिस्सितानञ्च विवट्टनिस्सितानञ्च सब्बेसम्पि सत्तानं आसयो इदं वसनट्ठानन्ति. अयं आचरियानं समानट्ठकथा.

वितण्डवादी पनाह ‘‘मग्गो नाम वासं विद्धंसेन्तो गच्छति, त्वं मग्गो वासोति वदेसी’’ति? सो वत्तब्बो ‘‘त्वं अरियवासभाणको होसि न होसी’’ति? सचे ‘‘न होमी’’ति वदति, ‘‘त्वं अभाणकताय न जानासी’’ति वत्तब्बो. सचे ‘‘भाणकोस्मी’’ति वदति, ‘‘सुत्तं आहरा’’ति वत्तब्बो. सचे आहरति, इच्चेतं कुसलं. नो चे आहरति, सयं आहरितब्बं ‘‘दसयिमे, भिक्खवे, अरियावासा, यदरिया आवसिंसु वा आवसन्ति वा आवसिस्सन्ति वा’’ति (अ. नि. १०.१९). एतञ्हि सुत्तं मग्गस्स वासभावं दीपेति. तस्मा सुकथितमेवेतन्ति. इमं पन भगवा सत्तानं आसयं जानन्तो इमेसञ्च दिट्ठिगतानं इमेसञ्च विपस्सनाञाणमग्गञाणानं अप्पवत्तिक्खणेपि जानाति एव. तस्मायेव च ‘‘कामं सेवन्तंयेव जानाती’’तिआदि वुत्तन्ति.

अनुसयनिद्देसे अनुसयाति केनट्ठेन अनुसया? अनुसयनट्ठेन. को एस अनुसयनट्ठो नामाति? अप्पहीनट्ठो. एते हि अप्पहीनट्ठेन तस्स तस्स सन्ताने अनुसेन्ति नाम. तस्मा ‘‘अनुसया’’ति वुच्चन्ति. अनुसेन्तीति अनुरूपं कारणं लभित्वा उप्पज्जन्तीति अत्थो. अथापि सिया – अनुसयनट्ठो नाम अप्पहीनाकारो, सो च उप्पज्जतीति वत्तुं न युज्जति, तस्मा न अनुसया उप्पज्जन्तीति. तत्रिदं पटिवचनं – न अप्पहीनाकारो, अनुसयोति पन अप्पहीनट्ठेन थामगतकिलेसो वुच्चति. सो चित्तसम्पयुत्तो सारम्मणो सप्पच्चयट्ठेन सहेतुको एकन्ताकुसलो अतीतोपि होति अनागतोपि पच्चुप्पन्नोपि, तस्मा उप्पज्जतीति वत्तुं युज्जतीति. तत्रिदं पमाणं – इधेव ताव अभिसमयकथाय (पटि. म. ३.२१) ‘‘पच्चुप्पन्ने किलेसे पजहती’’ति पुच्छं कत्वा अनुसयानं पच्चुप्पन्नभावस्स अत्थिताय ‘‘थामगतो अनुसयं पजहती’’ति वुत्तं. धम्मसङ्गणियं मोहस्स पदभाजने ‘‘अविज्जानुसयो अविज्जापरियुट्ठानं अविज्जालङ्गी मोहो अकुसलमूलं, अयं तस्मिं समये मोहो होती’’ति (ध. स. ३९०) अकुसलचित्तेन सद्धिं मोहस्स उप्पन्नभावो वुत्तो. कथावत्थुस्मिं ‘‘अनुसया अब्याकता अनुसया अहेतुका अनुसया चित्तविप्पयुत्ता’’ति सब्बे वादा पटिसेधिता. अनुसययमके सत्तन्नं महावारानं अञ्ञतरस्मिं उप्पज्जनवारे ‘‘यस्स कामरागानुसयो उप्पज्जति, तस्स पटिघानुसयो उप्पज्जती’’तिआदि (यम. २.अनुसययमक.३००) वुत्तं. तस्मा ‘‘अनुसेन्तीति अनुरूपं कारणं लभित्वा उप्पज्जन्ती’’ति यं वुत्तं, तं इमिना तन्तिप्पमाणेन युत्तन्ति वेदितब्बं. यम्पि ‘‘चित्तसम्पयुत्तो सारम्मणो’’तिआदि वुत्तं, तम्पि सुवुत्तमेव. अनुसयो हि नामेस परिनिप्फन्नो चित्तसम्पयुत्तो अकुसलधम्मोति निट्ठमेत्थ गन्तब्बं.

कामरागानुसयोतिआदीसु कामरागो च सो अप्पहीनट्ठेन अनुसयो चाति कामरागानुसयो. सेसपदेसुपि एसेव नयो. कामरागानुसयो चेत्थ लोभसहगतचित्तेसु सहजातवसेन आरम्मणवसेन च मनापेसु अवसेसकामावचरधम्मेसु आरम्मणवसेनेव उप्पज्जमानो लोभो. पटिघानुसयो च दोमनस्ससहगतचित्तेसु सहजातवसेन आरम्मणवसेन च अमनापेसु अवसेसकामावचरधम्मेसु आरम्मणवसेनेव उप्पज्जमानो दोसो. मानानुसयो दिट्ठिगतविप्पयुत्तलोभसहगतचित्तेसु सहजातवसेन आरम्मणवसेन च दुक्खवेदनावज्जेसु अवसेसकामावचरधम्मेसु रूपारूपावचरधम्मेसु च आरम्मणवसेनेव उप्पज्जमानो मानो. दिट्ठानुसयो चतूसु दिट्ठिगतसम्पयुत्तेसु. विचिकिच्छानुसयो विचिकिच्छासहगते. अविज्जानुसयो द्वादससु अकुसलचित्तेसु सहजातवसेन आरम्मणवसेन च. तयोपि अवसेसतेभूमकधम्मेसु आरम्मणवसेनेव उप्पज्जमाना दिट्ठिविचिकिच्छामोहा. भवरागानुसयो चतूसु दिट्ठिगतविप्पयुत्तेसु उप्पज्जमानोपि सहजातवसेन न वुत्तो, आरम्मणवसेनेव पन रूपारूपावचरधम्मेसु उप्पज्जमानो लोभो वुत्तो.

११४. इदानि यथावुत्तानं अनुसयानं अनुसयनट्ठानं दस्सेन्तो यं लोकेतिआदिमाह. तत्थ यं लोके पियरूपन्ति यं इमस्मिं लोके पियजातिकं पियसभावं. सातरूपन्ति सातजातिकं अस्सादपदट्ठानं इट्ठारम्मणं. एत्थ सत्तानं कामरागानुसयो अनुसेतीति एतस्मिं इट्ठारम्मणे सत्तानं अप्पहीनट्ठेन कामरागानुसयो अनुसेति. ‘‘पियरूपं सातरूप’’न्ति च इध कामावचरधम्मोयेव अधिप्पेतो. यथा नाम उदके निमुग्गस्स हेट्ठा च उपरि च समन्ता च उदकमेव होति, एवमेव इट्ठारम्मणे रागुप्पत्ति नाम सत्तानं आचिण्णसमाचिण्णा. तथा अनिट्ठारम्मणे पटिघुप्पत्ति. इति इमेसु द्वीसु धम्मेसूति एवं इमेसु द्वीसु इट्ठानिट्ठारम्मणधम्मेसु. अविज्जानुपतिताति कामरागपटिघसम्पयुत्ता हुत्वा आरम्मणकरणवसेन अविज्जा अनुपतिता अनुगता. विच्छेदं कत्वापि पाठो. तदेकट्ठोति ताय अविज्जाय सहजेकट्ठवसेन एकतो ठितो. मानो च दिट्ठि च विचिकिच्छा चाति नवविधमानो, द्वासट्ठिविधा दिट्ठि, अट्ठवत्थुका विचिकिच्छा, तदेकट्ठो मानो च तदेकट्ठा दिट्ठि च तदेकट्ठा विचिकिच्छा चाति योजना. दट्ठब्बाति पस्सितब्बा अवगन्तब्बा. तयो एकतो कत्वा बहुवचनं कतं. भवरागानुसयो पनेत्थ कामरागानुसयेनेव सङ्गहितोति वेदितब्बो.

चरितनिद्देसे तेरस चेतना पुञ्ञाभिसङ्खारो. द्वादस अपुञ्ञाभिसङ्खारो. चतस्सो आनेञ्जाभिसङ्खारो. तत्थ कामावचरो परित्तभूमको. इतरो महाभूमको. तीसुपि वा एतेसु यो कोचि अप्पविपाको परित्तभूमको, महाविपाको महाभूमकोति वेदितब्बो.

११५. अधिमुत्तिनिद्देसे सन्तीति संविज्जन्ति. हीनाधिमुत्तिकाति लामकज्झासया. पणीताधिमुत्तिकाति कल्याणज्झासया. सेवन्तीति निस्सयन्ति अल्लीयन्ति. भजन्तीति उपसङ्कमन्ति. पयिरुपासन्तीति पुनप्पुनं उपसङ्कमन्ति. सचे हि आचरियुपज्झाया न सीलवन्तो होन्ति, अन्तेवासिकसद्धिविहारिका सीलवन्तो, ते अत्तनो आचरियुपज्झायेपि न उपसङ्कमन्ति, अत्तनो सदिसे सारुप्पे भिक्खूयेव उपसङ्कमन्ति. सचेपि आचरियुपज्झाया सारुप्पा भिक्खू, इतरे असारुप्पा, तेपि न आचरियुपज्झाये उपसङ्कमन्ति, अत्तनो सदिसे हीनाधिमुत्तिकेयेव उपसङ्कमन्ति. एवं उपसङ्कमनं पन न केवलं एतरहियेव, अतीतानागतेपीति दस्सेतुं अतीतम्पि अद्धानन्तिआदिमाह. तत्थ अतीतम्पि अद्धानन्ति अतीतस्मिं काले, अच्चन्तसंयोगत्थे वा उपयोगवचनं. सेसं उत्तानत्थमेव. इदं पन दुस्सीलानं दुस्सीलसेवनमेव, सीलवन्तानं सीलवन्तसेवनमेव, दुप्पञ्ञानं दुप्पञ्ञसेवनमेव, पञ्ञवन्तानं पञ्ञवन्तसेवनमेव को नियमेतीति? अज्झासयधातु नियमेतीति.

भब्बाभब्बनिद्देसे छड्डेतब्बे पठमं निद्दिसित्वा गहेतब्बे पच्छा निद्दिसितुं उद्देसस्स उप्पटिपाटिया पठमं अभब्बा निद्दिट्ठा. उद्देसे पन द्वन्दसमासे अच्चितस्स च मन्दक्खरस्स च पदस्स पुब्बनिपातलक्खणवसेन भब्बसद्दो पुब्बं पयुत्तो. कम्मावरणेनाति पञ्चविधेन आनन्तरियकम्मेन. समन्नागताति समङ्गीभूता. किलेसावरणेनाति नियतमिच्छादिट्ठिया. इमानि द्वे सग्गमग्गानं आवरणतो आवरणानि. भिक्खुनीदूसकादीनि कम्मानिपि कम्मावरणेनेव सङ्गहितानि. विपाकावरणेनाति अहेतुकपटिसन्धिया. यस्मा पन दुहेतुकानम्पि अरियमग्गपटिवेधो नत्थि, तस्मा दुहेतुका पटिसन्धिपि विपाकावरणमेवाति वेदितब्बा, अस्सद्धाति बुद्धादीसु सद्धारहिता. अच्छन्दिकाति कत्तुकम्यताकुसलच्छन्दरहिता. उत्तरकुरुका मनुस्सा अच्छन्दिकट्ठानं पविट्ठा. दुप्पञ्ञाति भवङ्गपञ्ञाय परिहीना. भवङ्गपञ्ञाय पन परिपुण्णायपि यस्स भवङ्गं लोकुत्तरस्स पादकं न होति, सोपि दुप्पञ्ञोयेव नाम. अभब्बा नियामं ओक्कमितुं कुसलेसु धम्मेसु सम्मत्तन्ति कुसलेसु धम्मेसु सम्मत्तनियामसङ्खातं अरियमग्गं ओक्कमितुं अभब्बा. अरियमग्गो हि सम्मा सभावोति सम्मत्तं, सोयेव अनन्तरफलदाने, सयमेव वा अचलभावतो नियामो, तं ओक्कमितुं पविसितुं अभब्बा. न कम्मावरणेनातिआदीनि वुत्तविपरियायेनेव वेदितब्बानीति.

आसयानुसयञाणनिद्देसवण्णना निट्ठिता.

७०. यमकपाटिहीरञाणनिद्देसवण्णना

११६. यमकपाटिहीरञाणनिद्देसे असाधारणं सावकेहीति सेसासाधारणञाणनिद्देसे अञ्ञवचनेहि ओकासाभावतो न वुत्तं, इध पन अञ्ञवचनाभावतो वुत्तन्ति वेदितब्बं. उपरिमकायतोति नाभिया उद्धं सरीरतो. अग्गिक्खन्धो पवत्ततीति तेजोकसिणारम्मणं पादकज्झानं समापज्जित्वा वुट्ठाय ‘‘उपरिमकायतो अग्गिजाला वुट्ठातू’’ति आवज्जित्वा परिकम्मं कत्वा अनन्तरं अभिञ्ञाञाणेन ‘‘उपरिमकायतो अग्गिजाला वुट्ठातू’’ति अधिट्ठिते सह अधिट्ठाना उपरिमकायतो अग्गिजाला वुट्ठाति. सा हि इध रासट्ठेन खन्धोति वुत्ता. हेट्ठिमकायतोति नाभितो हेट्ठा सरीरतो. उदकधारा पवत्ततीति आपोकसिणारम्मणं पादकज्झानं समापज्जित्वा वुट्ठाय ‘‘हेट्ठिमकायतो उदकधारा वुट्ठातू’’ति आवज्जित्वा परिकम्मं कत्वा अनन्तरं अभिञ्ञाञाणेन ‘‘हेट्ठिमकायतो उदकधारा वुट्ठातू’’ति अधिट्ठिते सह अधिट्ठाना हेट्ठिमकायतो उदकधारा वुट्ठाति. उभयत्थापि अब्बोच्छेदवसेन पवत्ततीति वुत्तं. अधिट्ठानस्स आवज्जनस्स च अन्तरे द्वे भवङ्गचित्तानि वत्तन्ति. तस्मायेव युगला हुत्वा अग्गिक्खन्धउदकधारा पवत्तन्ति, अन्तरं न पञ्ञायति. अञ्ञेसं पन भवङ्गपरिच्छेदो नत्थि. पुरत्थिमकायतोति अभिमुखपस्सतो. पच्छिमकायतोति पिट्ठिपस्सतो. दक्खिणअक्खितो वामअक्खितोतिआदि समासपाठोयेव, न अञ्ञो. दक्खिणनासिकासोततो वामनासिकासोततोति पाठो सुन्दरो. रस्सं कत्वापि पठन्ति. अंसकूटतोति एत्थ अब्भुग्गतट्ठेन कूटो वियाति कूटो, अंसोयेव कूटो अंसकूटो. अङ्गुलङ्गुलेहीति अङ्गुलीहि अङ्गुलीहि. अङ्गुलन्तरिकाहीति अङ्गुलीनं अन्तरिकाहि. एकेकलोमतो अग्गिक्खन्धो पवत्तति, एकेकलोमतो उदकधारा पवत्ततीति उभयत्थापि आमेडितवचनेन सब्बलोमानं परियादिन्नत्ता एकेकलोमतोव अग्गिक्खन्धउदकधारा युगला युगला हुत्वा पवत्तन्तीति वुत्तं होति. लोमकूपतो लोमकूपतो अग्गिक्खन्धो पवत्तति, लोमकूपतो लोमकूपतो उदकधारा पवत्ततीति एत्थापि एसेव नयो. केसुचि पोत्थकेसु ‘‘एकेकलोमतो अग्गिक्खन्धो पवत्तति. लोमकूपतो लोमकूपतो उदकधारा पवत्तति, लोमकूपतो लोमकूपतो अग्गिक्खन्धो पवत्तति, एकेकलोमतो उदकधारा पवत्तती’’ति लिखितं. तम्पि युज्जतियेव. पाटिहीरस्स अतिसुखुमत्तदीपनतो पन पुरिमपाठोयेव सुन्दरतरो.

इदानि छन्नं वण्णानन्ति को सम्बन्धो? हेट्ठा ‘‘उपरिमकायतो’’तिआदीहि अनेकेहि सरीरावयवा वुत्ता. तेन सरीरावयवसम्बन्धो पवत्ततीति वचनसम्बन्धेन च यमकपाटिहीराधिकारेन च छन्नं वण्णानं सरीरावयवभूतानं रस्मियो यमका हुत्वा पवत्तन्तीति वुत्तं होति. सामिवचनसम्बन्धेन च अवस्सं ‘‘रस्मियो’’ति पाठसेसो इच्छितब्बोयेव. नीलानन्ति उमापुप्फवण्णानं. पीतकानन्ति कणिकारपुप्फवण्णानं. लोहितकानन्ति इन्दगोपकवण्णानं. ओदातानन्ति ओसधितारकवण्णानं. मञ्जिट्ठानन्ति मन्दरत्तवण्णानं. पभस्सरानन्ति पभासनपकतिकानं पभस्सरवण्णानं. पभस्सरवण्णे विसुं अविज्जमानेपि वुत्तेसु पञ्चसु वण्णेसु ये ये पभा समुज्जला, ते ते पभस्सरा. तथा हि तथागतस्स यमकपाटिहीरं करोन्तस्स यमकपाटिहीरञाणबलेनेव केसमस्सूनञ्चेव अक्खीनञ्च नीलट्ठानेहि नीलरस्मियो निक्खमन्ति, यासं वसेन गगनतलं अञ्जनचुण्णसमोकिण्णं विय उमापुप्फनीलुप्पलदलसञ्छन्नं विय वीतिपतन्तमणितालवण्टं विय पसारितमेचकपटं विय च होति. छवितो चेव अक्खीनञ्च पीतकट्ठानेहि पीतरस्मियो निक्खमन्ति, यासं वसेन दिसाभागा सुवण्णरसनिसिञ्चमाना विय सुवण्णपटपसारिता विय कुङ्कुमचुण्णकणिकारपुप्फसम्परिकिण्णा विय च विरोचन्ति. मंसलोहितेहि चेव अक्खीनञ्च रत्तट्ठानेहि लोहितरस्मियो निक्खमन्ति, यासं वसेन दिसाभागा चिनपिट्ठचुण्णरञ्जिता विय सुपक्कलाखारसनिसिञ्चमाना विय रत्तकम्बलपरिक्खित्ता विय जयसुमनपालिभद्दकबन्धुजीवककुसुमसम्परिकिण्णा विय च विरोचन्ति. अट्ठीहि चेव दन्तेहि च अक्खीनञ्च सेतट्ठानेहि ओदातरस्मियो निक्खमन्ति, यासं वसेन दिसाभागा रजतकुटेहि आसिञ्चमानखीरधारासम्परिकिण्णा विय पसारितरजतपट्टविताना विय वीतिपतन्तरजततालवण्टा विय कुन्दकुमुदसिन्दुवारसुमनमल्लिकादिकुसुमसञ्छन्ना विय च विरोचन्ति. हत्थतलपादतलादीहि मन्दरत्तट्ठानेहि मञ्जिट्ठरस्मियो निक्खमन्ति, यासं वसेन दिसाभागा पवाळजालपरिक्खित्ता विय रत्तकुरवककुसुमसमोकिण्णा विय च विरोचन्ति. उण्णानखादीहि पभस्सरट्ठानेहि पभस्सररस्मियो निक्खमन्ति, यासं वसेन दिसाभागा ओसधितारकपुञ्जपुण्णा विय विज्जुपटलादिपरिपुण्णा विय च विरोचन्ति.

भगवा चङ्कमतीतिआदि ‘‘भगवतो च निम्मितानञ्च नानाइरियापथकरणं यमकपाटिहीरेनेव होती’’ति दस्सनत्थं वुत्तं. तेसञ्हि निम्मितानं इरियापथा युगलाव हुत्वा वत्तन्ति. यदि निम्मिता बहुका होन्ति, ‘‘निम्मितो’’तिआदि कस्मा एकवचनं कतन्ति चे? निम्मितेसुपि एकेकस्स नानाइरियापथभावदस्सनत्थं. बहुवचनेन हि वुत्ते सब्बेपि निम्मिता सकिं एकेकइरियापथिका विय होन्ति. एकवचनेन पन वुत्ते निम्मितेसु एकेको नानाइरियापथिकोति ञायति. तस्मा एकवचननिद्देसो कतो. चूळपन्थकत्थेरोपि ताव नानाइरियापथिकभिक्खूनं सहस्सं मापेसि, किं पन भगवा यमकपाटिहीरे बहू निम्मिते न करिस्सति. चूळपन्थकत्थेरं मुञ्चित्वा अञ्ञेसं सावकानं एकावज्जनेन नानाइरियपथिकानं नानारूपानञ्च निम्मानं न इज्झति. अनियमेत्वा हि निम्मिता इद्धिमता सदिसाव होन्ति. ठाननिसज्जादीसु वा भासिततुण्हीभावादीसु वा यं यं इद्धिमा करोति, तं तदेव करोन्ति, विसदिसकरणं नानाकिरियाकरणञ्च ‘‘एत्तका ईदिसा होन्तु, एत्तका इमं नाम करोन्तू’’ति विसुं विसुं आवज्जित्वा अधिट्ठानेन इज्झति. तथागतस्स पन एकावज्जनाधिट्ठानेनेव नानप्पकारनिम्मानं इज्झति. एवमेव अग्गिक्खन्धउदकधारानिम्माने च नानावण्णनिम्माने च वेदितब्बं. तत्थ भगवा चङ्कमतीति आकासे वा पथवियं वा चङ्कमति. निम्मितोति इद्धिया मापितबुद्धरूपं. तिट्ठति वातिआदीनिपि आकासे वा पथवियं वा. कप्पेतीति करोति. भगवा तिट्ठतीतिआदीसुपि एसेव नयोति.

यमकपाटिहीरञाणनिद्देसवण्णना निट्ठिता.

७१. महाकरुणाञाणनिद्देसवण्णना

११७. महाकरुणाञाणनिद्देसे बहुकेहि आकारेहीति इदानि वुच्चमानेहि एकूननवुतिया पकारेहि. पस्सन्तानन्ति ञाणचक्खुना च बुद्धचक्खुना च ओलोकेन्तानं. ओक्कमतीति ओतरति पविसति. आदित्तोति दुक्खलक्खणवसेन पीळायोगतो सन्तापनट्ठेन आदीपितो. ‘‘यदनिच्चं, तं दुक्ख’’न्ति (सं. नि. ३.१५) वुत्तत्ता सब्बसङ्खतस्स चेव दुक्खलक्खणवसेन पीळितत्ता दुक्खस्स च करुणाय मूलभूतत्ता पठमं दुक्खलक्खणवसेन ‘‘आदित्तो’’ति वुत्तन्ति वेदितब्बं. रागादीहि आदित्ततं पन उपरि वक्खति. अथ वा आदित्तोति रागादीहियेव आदित्तो. उपरि पन ‘‘तस्स नत्थञ्ञो कोचि निब्बापेता’’ति अत्थापेक्खनवसेन पुन वुत्तन्ति वेदितब्बं. लोकसन्निवासोति पञ्चक्खन्धा लुज्जनपलुज्जनट्ठेन लोको, तण्हादिट्ठिवसेन सन्निवसन्ति एत्थ सत्ताति सन्निवासो, लोकोव सन्निवासो लोकसन्निवासो. दुक्खितं खन्धसन्तानं उपादाय सत्तवोहारसब्भावतो लोकसन्निवासयोगतो सत्तसमूहोपि लोकसन्निवासो. सोपि च सहखन्धकोयेव. उय्युत्तोति अनेकेसु किच्चेसु निच्चब्यापारताय कतयोगो कतउस्साहो, सततकिच्चेसु सउस्सुक्कोति अत्थो. घट्टनयुत्तोति वा उय्युत्तो. पयातोति पब्बतेय्या नदी विय अनवट्ठितगमनेन मरणाय यातुं आरद्धो. कुम्मग्गप्पटिपन्नोति कुच्छितं मिच्छामग्गं पटिपन्नो. उपरि पन ‘‘विपथपक्खन्दो’’ति नानापदेहि विसेसेत्वा वुत्तं.

उपनीयतीति जरावसेन मरणाय उपनीयति हरीयति. जरा हि ‘‘आयुनो संहानी’’ति (सं. नि. २.२) वुत्ता. अद्धुवोति न थिरो, सदा तथेव न होति. यस्मा अद्धुवो, तस्मा उपनीयतीति पुरिमस्स कारणवचनमेतं. एतेन सकारणं जरादुक्खं वुत्तं. तं जरादुक्खं दिस्वा जरापारिजुञ्ञरहितापि विञ्ञू पब्बजन्ति. अताणोति तायितुं रक्खितुं समत्थेन रहितो, अनारक्खोति वुत्तं होति. अनभिस्सरोति अभिसरित्वा अभिगन्त्वा ब्याहरणेन अस्सासेतुं समत्थेन रहितो, असहायोति वा अत्थो. यस्मा अनभिस्सरो, तस्मा अताणोति पुरिमस्स कारणवचनमेतं. एतेन सकारणं पियविप्पयोगदुक्खं वुत्तं. तं पियविप्पयोगदुक्खं दिस्वा ञातिपारिजुञ्ञरहितापि विञ्ञू पब्बजन्ति. अस्सकोति सकभण्डरहितो. सब्बं पहाय गमनीयन्ति सकभण्डन्ति सल्लक्खितं सब्बं पहाय लोकेन गन्तब्बं. यस्मा सब्बं पहाय गमनीयं, तस्मा अस्सकोति पुरिमस्स कारणवचनमेतं. एतेन सकारणं मरणदुक्खं वुत्तं. तं दिस्वा भोगपारिजुञ्ञरहितापि विञ्ञू पब्बजन्ति. अञ्ञत्थ ‘‘कम्मस्सका माणवसत्ता’’ति (म. नि. ३.२८९) वुत्तं, इध च रट्ठपालसुत्ते च ‘‘अस्सको लोको’’ति (म. नि. २.३०५) वुत्तं, तं कथं युज्जतीति चे? पहाय गमनीयं सन्धाय ‘‘अस्सको’’ति वुत्तं, कम्मं पन न पहाय गमनीयं. तस्मा ‘‘कम्मस्सका’’ति वुत्तं. रट्ठपालसुत्तेयेव च एवमेतं वुत्तं ‘‘त्वं पन यथाकम्मं गमिस्ससी’’ति (म. नि. २.३०६). ऊनोति पारिपूरिरहितो. अतित्तोति भिय्यो भिय्यो पत्थनायपि न सुहितो. इदं ऊनभावस्स कारणवचनं. तण्हादासोति तण्हाय वसे वत्तनतो तण्हाय दासभूतो. इदं अतित्तभावस्स कारणवचनं. एतेन इच्छारोगापदेसेन सकारणं ब्याधिदुक्खं वुत्तं. तं ब्याधिदुक्खं दिस्वा ब्याधिपारिजुञ्ञरहितापि विञ्ञू पब्बजन्ति. अतायनोति पुत्तादीहिपि तायनस्स अभावतो अतायनो अनारक्खो, अलब्भनेय्यखेमो वा. अलेणोति अल्लीयितुं निस्सितुं अनरहो अल्लीनानम्पि च लेणकिच्चाकारको. असरणोति निस्सितानं न भयसारको न भयविनासको. असरणीभूतोति पुरे उप्पत्तिया अत्तनो अभावेनेव असरणो, उप्पत्तिसमकालमेव असरणीभूतोति अत्थो.

उद्धतोति सब्बाकुसलेसु उद्धच्चस्स उप्पज्जनतो सत्तसन्ताने च अकुसलुप्पत्तिबाहुल्लतो अकुसलसमङ्गीलोको तेन उद्धच्चेन उद्धतो. अवूपसन्तोति अवूपसमनलक्खणस्स उद्धच्चस्सेव योगेन अवूपसन्तो भन्तमिगपटिभागो. ‘‘उपनीयति लोको’’तिआदीसु चतूसु च ‘‘उद्धतो लोको’’ति च पञ्चसु ठानेसु लोकोति आगतं, सेसेसु लोकसन्निवासोति. उभयथापि लोकोयेव. ससल्लोति पीळाजनकताय अन्तोतुदनताय दुन्नीहरणीयताय च सल्लाति सङ्खं गतेहि रागादीहि सल्लेहि सहवत्तनको. विद्धोति मिगादयो कदाचि परेहि विद्धा होन्ति, अयं पन लोको निच्चं अत्तनाव विद्धो. पुथुसल्लेहीति ‘‘सत्त सल्लानि – रागसल्लं, दोससल्लं, मोहसल्लं, मानसल्लं, दिट्ठिसल्लं, किलेससल्लं, दुच्चरितसल्ल’’न्ति (महानि. १७४) वुत्तेहि सत्तहि सल्लेहि. तस्साति तस्स लोकसन्निवासस्स. सल्लानं उद्धताति तेसं सल्लानं सत्तसन्तानतो उद्धरिता पुग्गलो. अञ्ञत्र मयाति मं ठपेत्वा. येपि भगवतो सावका सल्लानि उद्धरन्ति, तेसं भगवतो वचनेनेव उद्धरणतो भगवाव उद्धरति नाम. अविज्जन्धकारावरणोति अविज्जा एव सभावदस्सनच्छादनेन अन्धं विय करोतीति अविज्जन्धकारो, सोव सभावावगमननिवारणेन आवरणं एतस्साति अविज्जन्धकारावरणो. किलेसपञ्जरपक्खित्तोति किलेसा एव कुसलगमनसन्निरुज्झनट्ठेन पञ्जरोति किलेसपञ्जरो, अविज्जापभवे किलेसपञ्जरे पक्खित्तो पातितो. आलोकं दस्सेताति पञ्ञालोकं दस्सनसीलो, पञ्ञालोकस्स दस्सेताति वा अत्थो. अविज्जागतोति अविज्जं गतो पविट्ठो. न केवलं अविज्जाय आवरणमत्तमेव, अथ खो गहनगतो विय अविज्जाकोसस्स अन्तो पविट्ठोति पुरिमतो विसेसो. अण्डभूतोतिआदयो च विसेसायेव. अण्डभूतोति अण्डे भूतो निब्बत्तो. यथा हि अण्डे निब्बत्ता एकच्चे सत्ता ‘‘अण्डभूता’’ति वुच्चन्ति, एवमयं लोको अविज्जण्डकोसे निब्बत्तत्ता ‘‘अण्डभूतो’’ति वुच्चति. परियोनद्धोति तेन अविज्जण्डकोसेन समन्ततो ओनद्धो बद्धो वेठितो.

तन्ताकुलकजातोति तन्तं विय आकुलभूतो. यथा नाम दुन्निक्खित्तं मूसिकच्छिन्नं पेसकारानं तन्तं तहिं तहिं आकुलं होति, इदं अग्गं इदं मूलन्ति अग्गेन वा अग्गं, मूलेन वा मूलं समानेतुं दुक्करं होति, एवमेव सत्ता पच्चयाकारे खलिता आकुला ब्याकुला होन्ति, न सक्कोन्ति पच्चयाकारं उजुं कातुं. तत्थ तन्तं पच्चत्तपुरिसकारे ठत्वा सक्कापि भवेय्य उजुं कातुं, ठपेत्वा पन द्वे बोधिसत्ते अञ्ञो सत्तो अत्तनो धम्मताय पच्चयाकारं उजुं कातुं समत्थो नाम नत्थि. यथा पन आकुलं तन्तं कञ्जिकं दत्वा कोच्छेन पहटं तत्थ तत्थ कुलकजातं होति गण्ठिबद्धं, एवमयं लोको पच्चयेसु पक्खलित्वा पच्चये उजुं कातुं असक्कोन्तो द्वासट्ठिदिट्ठिगतवसेन कुलकजातो होति गण्ठिबद्धो. ये हि केचि दिट्ठियो निस्सिता, सब्बे ते पच्चयं उजुं कातुं न सक्कोन्तियेव. कुलागण्ठिकजातोति कुलागण्ठिकं विय भूतो. कुलागण्ठिकं वुच्चति पेसकारकञ्जिकसुत्तं. ‘‘कुला नाम सकुणिका, तस्सा कुलावको’’तिपि एके. यथा तदुभयम्पि आकुलं अग्गेन वा अग्गं, मूलेन वा मूलं समानेतुं दुक्करन्ति पुरिमनयेनेव योजेतब्बं. मुञ्जपब्बजभूतोति मुञ्जतिणं विय पब्बजतिणं विय च भूतो मुञ्जतिणपब्बजतिणसदिसो जातो. यथा तानि तिणानि कोट्टेत्वा कोट्टेत्वा कतरज्जु जिण्णकाले कत्थचि पतितं गहेत्वा तेसं तिणानं ‘‘इदं अग्गं इदं मूल’’न्ति अग्गेन वा अग्गं, मूलेन वा मूलं समानेतुं दुक्करं, तम्पि पच्चत्तपुरिसकारे ठत्वा सक्का भवेय्य उजुं कातुं, ठपेत्वा पन द्वे बोधिसत्ते अञ्ञो सत्तो अत्तनो धम्मताय पच्चयाकारं उजुं कातुं समत्थो नाम नत्थि. एवमयं लोको पच्चयाकारं उजुं कातुं असक्कोन्तो द्वासट्ठिदिट्ठिगतवसेन गण्ठिजातो हुत्वा अपायं दुग्गतिं विनिपातं संसारं नातिवत्तति.

तत्थ अपायोति निरयो तिरच्छानयोनि पेत्तिविसयो असुरकायो. सब्बेपि हि ते वड्ढिसङ्खातस्स आयस्स अभावतो ‘‘अपायो’’ति वुच्चन्ति. तथा दुक्खस्स गतिभावतो दुग्गति. सुखसमुस्सयतो विनिपतितत्ता विनिपातो. इतरो पन –

‘‘खन्धानञ्च पटिपाटि, धातुआयतनान च;

अब्बोच्छिन्नं वत्तमाना, संसारोति पवुच्चति’’.

तं सब्बम्पि नातिवत्तति नातिक्कमति. अथ खो चुतितो पटिसन्धिं, पटिसन्धितो चुतिन्ति एवं पुनप्पुनं चुतिपटिसन्धियो गण्हमानो तीसु भवेसु चतूसु योनीसु पञ्चसु गतीसु सत्तसु विञ्ञाणट्ठितीसु नवसु सत्तावासेसु महासमुद्दे वातुक्खित्तनावा विय यन्तगोणो विय च परिब्भमतियेव. अविज्जाविसदोससल्लित्तोति अविज्जायेव अकुसलुप्पादनेन कुसलजीवितनासनतो विसन्ति अविज्जाविसं, तदेव सन्तानदूसनतो अविज्जाविसदोसो, तेन अनुसयपरियुट्ठानदुच्चरितभूतेन भुसं लित्तो मक्खितोति अविज्जाविसदोससल्लित्तो. किलेसकललीभूतोति अविज्जादिमूलका किलेसा एव ओसीदनट्ठेन कललं कद्दमोति किलेसकललं, तदस्स अत्थीति किलेसकलली, एवंभूतो. रागदोसमोहजटाजटितोति लोभपटिघाविज्जासङ्खाता रागदोसमोहा एव रूपादीसु आरम्मणेसु हेट्ठुपरियवसेन पुनप्पुनं उप्पज्जनतो संसिब्बनट्ठेन वेळुगुम्बादीनं साखाजालसङ्खाता जटा वियाति जटा, ताय रागदोसमोहजटाय जटितो. यथा नाम वेळुजटादीहि वेळुआदयो, एवं ताय जटाय अयं लोको जटितो विनद्धो संसिब्बितोति अत्थो. जटं विजटेताति इमं एवं तेधातुकं लोकं जटेत्वा ठितं जटं विजटेता संछिन्दिता सम्पदालयिता.

तण्हासङ्घाटपटिमुक्कोति तण्हा एव अब्बोच्छिन्नं पवत्तितो सङ्घटितट्ठेन सङ्घाटोति तण्हासङ्घाटो, तस्मिं तण्हासङ्घाटे पटिमुक्को अनुपविट्ठो अन्तोगतोति तण्हासङ्घाटपटिमुक्को. तण्हाजालेन ओत्थटोति तण्हा एव पुब्बे वुत्तनयेन संसिब्बनट्ठेन जालन्ति तण्हाजालं, तेन तण्हाजालेन ओत्थटो समन्ततो छादितो पलिवेठितो. तण्हासोतेन वुय्हतीति तण्हा एव संसारे आकड्ढनट्ठेन सोतोति तण्हासोतो, तेन तण्हासोतेन वुय्हति आकड्ढीयति. तण्हासञ्ञोजनेन सञ्ञुत्तोति तण्हा एव लोकं वट्टस्मिं संयोजनतो बन्धनतो संयोजनन्ति तण्हासंयोजनं, तेन तण्हासंयोजनेन सञ्ञुत्तो बद्धो. तण्हानुसयेन अनुसटोति तण्हा एव अनुसयनट्ठेन अनुसयोति तण्हानुसयो, तेन तण्हानुसयेन अनुसटो अनुगतो थामगतो. तण्हासन्तापेन सन्तप्पतीति तण्हा एव पवत्तिकाले फलकाले च लोकं सन्तापेतीति सन्तापो, तेन तण्हासन्तापेन सन्तप्पति सन्तापीयति. तण्हापरिळाहेन परिडय्हतीति तण्हा एव बलवभूता पवत्तिकाले फलकाले च समन्ततो दहनट्ठेन महापरिळाहोति तण्हापरिळाहो, तेन तण्हापरिळाहेन परिडय्हति समन्ततो डहीयति. दिट्ठिसङ्घाटादयो इमिनाव नयेन योजेतब्बा.

अनुगतोति अनुपविट्ठो. अनुसटोति अनुधावितो. अभिभूतोति पीळितो. अब्भाहतोति अभिआहतो अभिमुखं भुसं पहतो. दुक्खे पतिट्ठितोति दुक्खे खन्धपञ्चके सुखविपल्लासेन पतिट्ठितो अभिनिविट्ठो.

तण्हाय उड्डितोति तण्हाय उल्लङ्घितो. चक्खु हि तण्हारज्जुना आवुनित्वा रूपनागदन्ते उड्डितं, सोतादीनि तण्हारज्जुना आवुनित्वा सद्दादिनागदन्तेसु उड्डितानि. तंसमङ्गीलोकोपि उड्डितोयेव नाम. जरापाकारपरिक्खित्तोति अनतिक्कमनीयट्ठेन पाकारभूताय जराय परिवारितो. मच्चुपासेन परिक्खित्तोति दुम्मोचनीयट्ठेन पासभूतेन मरणेन बद्धो. महाबन्धनबद्धोति दळ्हत्ता दुच्छेदत्ता च महन्तेहि बन्धनेहि बद्धो. रागबन्धनेनाति रागो एव बन्धति संसारतो चलितुं न देतीति रागबन्धनं. तेन रागबन्धनेन. सेसेसुपि एसेव नयो. किलेसबन्धनेनाति वुत्तावसेसेन किलेसबन्धनेन. दुच्चरितबन्धनेनाति तिविधेन. सुचरितं पन बन्धनमोक्खस्स हेतुभूतं बन्धनमोक्खभूतञ्च अत्थि. तस्मा तं न गहेतब्बं.

बन्धनं मोचेताति तस्स बन्धनं मोचेता. बन्धना मोचेतातिपि पाठो, बन्धनतो तं मोचेताति अत्थो. महासम्बाधप्पटिपन्नोति कुसलसञ्चारपीळनेन महासम्बाधसङ्खातं रागदोसमोहमानदिट्ठिकिलेसदुच्चरितगहनं पटिपन्नो. ओकासं दस्सेताति लोकियलोकुत्तरसमाधिपञ्ञाओकासं दस्सेता. महापलिबोधेन पलिबुद्धोति महानिवारणेन निवुतो. महालेपेन वा लित्तो. पलिबोधोति च रागादिसत्तविधो एव. ‘‘तण्हादिट्ठिपलिबोधो’’ति एके. पलिबोधं छेताति तं पलिबोधं छिन्दिता. महापपातेति पञ्चगतिपपाते, जातिजरामरणपपाते वा. तं सब्बम्पि दुरुत्तरणट्ठेन पपातो. पपाता उद्धताति तम्हा पपाततो उद्धरिता. महाकन्तारप्पटिपन्नोति जातिजराब्याधिमरणसोकपरिदेवदुक्खदोमनस्सुपायासकन्तारं पटिपन्नो. सब्बम्पि तं दुरतिक्कमनट्ठेन कन्तारो, तं कन्तारं तारेता. कन्तारा तारेताति वा पाठो. महासंसारप्पटिपन्नोति अब्बोच्छिन्नं खन्धसन्तानं पटिपन्नो. संसारा मोचेताति संसारतो मोचेता. संसारं मोचेताति वा पाठो. महाविदुग्गेति संसारविदुग्गे. संसारोयेव हि दुग्गमनट्ठेन विदुग्गो. सम्परिवत्ततीति भुसं निवत्तित्वा चरति. महापलिपेति महन्ते कामकद्दमे. कामो हि ओसीदनट्ठेन पलिपो. पलिपन्नोति लग्गो. महापलिपपलिपन्नोतिपि पाठो.

अब्भाहतोति सब्बोपद्दवेहि अब्भाहतो. रागग्गिनाति रागादयोयेव अनुदहनट्ठेन अग्गि, तेन रागग्गिना. सेसेसुपि एसेव नयो. उन्नीतकोति उग्गहेत्वा नीतो, जातिया उग्गहेत्वा जरादिउपद्दवाय नीतोति अत्थो. क-कारो पनेत्थ अनुकम्पाय दट्ठब्बो. हञ्ञति निच्चमताणोति परित्तायकेन रहितो सततं पीळीयति. पत्तदण्डोति राजादीहि लद्धआणो. तक्करोति चोरो. वज्जबन्धनबद्धोति रागादिवज्जबन्धनेहि बद्धो. आघातनपच्चुपट्ठितोति मरणधम्मगण्ठिकट्ठानं उपेच्च ठितो. कोचि बन्धना मोचेता. कोचि बन्धनं मोचेतातिपि पाठो. अनाथोति नत्थि एतस्स नाथो इस्सरो, सयं वा न नाथो न इस्सरोति अनाथो, असरणोति वा अत्थो. परमकापञ्ञप्पत्तोति जरादिपटिबाहने अप्पहुताय अतीव कपणभावं पत्तो. तायेताति रक्खिता. तायिताति वा पाठो सुन्दरो. दुक्खाभितुन्नोति जातिदुक्खादीहि अनेकेहि दुक्खेहि अभितुन्नो अतिब्याधितो अतिकम्पितो च. चिररत्तं पीळितोति दुक्खेहेव दीघमद्धानं पीळितो घट्टितो. गधितोति गेधेन गिद्धो, अभिज्झाकायगन्थेन वा गन्थितो. निच्चं पिपासितोति पातुं भुञ्जितुं इच्छा पिपासा, सा तण्हा एव, तण्हापिपासाय निरन्तरं पिपासितो.

अन्धोति दस्सनट्ठेन चक्खूति सङ्खं गताय पञ्ञाय अभावतो काणो. पञ्ञा हि धम्मसभावं पस्सति. अचक्खुकोति तं पन अन्धत्तं न पच्छा सम्भूतं, पकतिया एव अविज्जमानचक्खुकोति तमेव अन्धत्तं विसेसेति. हतनेत्तोति नयनट्ठेन नेत्तन्ति सङ्खं गताय पञ्ञाय अभावतोयेव विनट्ठनेत्तको. समविसमं दस्सेन्तं अत्तभावं नेतीति नेत्तन्ति हि वुत्तं. पञ्ञाय सुगतिञ्च अगतिञ्च नयति. हतनेत्तत्तायेवस्स नेतुअभावं दस्सेन्तो अपरिणायकोति आह, अविज्जमाननेत्तकोति अत्थो. अञ्ञोपिस्स नेता न विज्जतीति वुत्तं होति. विपथपक्खन्दोति विपरीतो, विसमो वा पथो विपथो, तं विपथं पक्खन्दो पविट्ठो पटिपन्नोति विपथपक्खन्दो, मिच्छापथसङ्खातं मिच्छादिट्ठिं पटिपन्नोति अत्थो. अञ्जसापरद्धोति अञ्जसे उजुमग्गस्मिं मज्झिमपटिपदाय अपरद्धो विरद्धो. अरियपथं आनेताति अरियं अट्ठङ्गिकं मग्गं उपनेता पटिपादयिता. महोघपक्खन्दोति यस्स संविज्जन्ति, तं वट्टस्मिं ओहनन्ति ओसीदापेन्तीति ओघा, पकतिओघतो महन्ता ओघाति महोघा. ते कामोघो भवोघो दिट्ठोघो अविज्जोघोति चतुप्पभेदा. ते महोघे पक्खन्दो पविट्ठोति महोघपक्खन्दो, संसारसङ्खातं महोघं वा पक्खन्दोति.

११८. इदानि एकुत्तरिकनयो. तत्थ द्वीहि दिट्ठिगतेहीति सस्सतुच्छेददिट्ठीहि. तत्थ दिट्ठियेव दिट्ठिगतं ‘‘गूथगतं मुत्तगत’’न्तिआदीनि (अ. नि. ९.११) विय. गन्तब्बाभावतो वा दिट्ठिया गतमत्तमेवेतन्ति दिट्ठिगतं, दिट्ठीसु गतं इदं दस्सनं द्वासट्ठिदिट्ठिअन्तोगधत्तातिपि दिट्ठिगतं. द्वासट्ठितेसट्ठिदिट्ठियोपि हि सस्सतदिट्ठि उच्छेददिट्ठीति द्वेव दिट्ठियो होन्ति. तस्मा सङ्खेपेन सब्बा दिट्ठियो अन्तो करोन्तो ‘‘द्वीहि दिट्ठिगतेही’’ति वुत्तं. परियुट्ठितोति परियुट्ठानं पत्तो समुदाचारं पत्तो, उप्पज्जितुं अप्पदानेन कुसलचारस्स गहणं पत्तोति अत्थो. वुत्तञ्हेतं भगवता – ‘‘द्वीहि, भिक्खवे, दिट्ठिगतेहि परियुट्ठिता देवमनुस्सा ओलीयन्ति एके, अतिधावन्ति एके, चक्खुमन्तो च पस्सन्ती’’तिआदि (इतिवु. ४९).

तीहि दुच्चरितेहीति तिविधकायदुच्चरितेन चतुब्बिधवचीदुच्चरितेन तिविधमनोदुच्चरितेन. विप्पटिपन्नोति विरूपं पटिपन्नो, मिच्छापटिपन्नोति अत्थो. योगेहि युत्तोति वट्टस्मिं योजेन्तीति योगा, ईतिअत्थेन वा योगा, तेहि योगेहि युत्तो समप्पितो. चतुयोगयोजितोति कामयोगो, भवयोगो, दिट्ठियोगो, अविज्जायोगोति इमेहि चतूहि योगेहि सकटस्मिं योगो विय वट्टस्मिं योजितो. पञ्चकामगुणिको रागो कामयोगो. रूपारूपभवेसु छन्दरागो, झाननिकन्ति च, सस्सतदिट्ठिसहजातो रागो भववसेन पत्थना भवयोगो. द्वासट्ठि दिट्ठियो दिट्ठियोगो. अट्ठसु ठानेसु अञ्ञाणं अविज्जायोगो. ते एव चत्तारो बलवभूता ओघा, दुब्बलभूता योगा.

चतूहि गन्थेहीति यस्स संविज्जन्ति, तं चुतिपटिसन्धिवसेन वट्टस्मिं गन्थेन्ति घटेन्तीति गन्था. ते अभिज्झा कायगन्थो, ब्यापादो कायगन्थो, सीलब्बतपरामासो कायगन्थो, इदंसच्चाभिनिवेसो कायगन्थोति चतुप्पभेदा. अभिज्झायन्ति एताय, सयं वा अभिज्झायति, अभिज्झायनमत्तमेव वा एसाति अभिज्झा, लोभोयेव. नामकायं गन्थेति चुतिपटिसन्धिवसेन वट्टस्मिं घटेतीति कायगन्थो. ब्यापज्जति तेन चित्तं पूतिभावं गच्छति, ब्यापादयति वा विनयाचाररूपसम्पत्तिहितसुखादीनीति ब्यापादो. इतो बहिद्धा समणब्राह्मणानं सीलेन सुद्धि वतेन सुद्धि सीलवतेन सुद्धीति परामसनं सीलब्बतपरामासो. सब्बञ्ञुभासितम्पि पटिक्खिपित्वा ‘‘सस्सतो लोको, इदमेव सच्चं मोघमञ्ञ’’न्तिआदिना आकारेन अभिनिविसतीति इदंसच्चाभिनिवेसो. तेहि चतूहि गन्थेहि गन्थितो, बद्धोति अत्थो.

चतूहि उपादानेहीति भुसं आदियन्ति दळ्हग्गाहं गण्हन्तीति उपादाना. ते कामुपादानं दिट्ठुपादानं सीलब्बतुपादानं अत्तवादुपादानन्ति चतुप्पभेदा. वत्थुसङ्खातं कामं उपादियतीति कामुपादानं, कामो च सो उपादानञ्चातिपि कामुपादानं. दिट्ठि च सा उपादानञ्चाति दिट्ठुपादानं, दिट्ठिं उपादियतीतिपि दिट्ठुपादानं. ‘‘सस्सतो अत्ता च लोको चा’’तिआदीसु (पटि. म. १.१४७) हि पुरिमदिट्ठिं उत्तरदिट्ठि उपादियति. सीलब्बतं उपादियतीति सीलब्बतुपादानं, सीलब्बतञ्च तं उपादानञ्चातिपि सीलब्बतुपादानं. गोसीलगोवतादीनि हि एवं विसुद्धीति अभिनिवेसतो सयमेव उपादानानि. वदन्ति एतेनाति वादो, उपादियन्ति एतेनाति उपादानं. किं वदन्ति, उपादियन्ति वा? अत्तानं. अत्तनो वादुपादानं अत्तवादुपादानं, अत्तवादमत्तमेव वा अत्ताति उपादियन्ति एतेनाति अत्तवादुपादानं. ठपेत्वा इमा द्वे दिट्ठियो सब्बापि दिट्ठी दिट्ठुपादानं. तेहि चतूहि उपादानेहि. उपादीयतीति भुसं गण्हीयति. उपादियतीति वा पाठो, लोको उपादानेहि तं तं आरम्मणं भुसं गण्हातीति अत्थो.

पञ्चगतिसमारुळ्होति सुकतदुक्कटकारणेहि गम्मति उपसङ्कमीयतीति गति, सहोकासका खन्धा. निरयो तिरच्छानयोनि पेत्तिविसयो मनुस्सा देवाति इमा पञ्च गतियो वोक्कमनभावेन भुसं आरुळ्हो. पञ्चहि कामगुणेहीति रूपसद्दगन्धरसफोट्ठब्बसङ्खातेहि पञ्चहि वत्थुकामकोट्ठासेहि. रज्जतीति अयोनिसोमनसिकारं पटिच्च रागुप्पादनेन तेहि रञ्जीयति, सारत्तो करीयतीति अत्थो. पञ्चहि नीवरणेहीति चित्तं नीवरन्ति परियोनन्धन्तीति नीवरणा. कामच्छन्दब्यापादथिनमिद्धउद्धच्चकुक्कुच्चविचिकिच्छासङ्खातेहि पञ्चहि नीवरणेहि. ओत्थटोति उपरितो पिहितो.

छहि विवादमूलेहीति छहि विवादस्स मूलेहि. यथाह –

‘‘छयिमानि, भिक्खवे, विवादमूलानि. कतमानि छ? इध, भिक्खवे, भिक्खु कोधनो होति उपनाही. यो सो, भिक्खवे, भिक्खु कोधनो होति उपनाही. सो सत्थरिपि अगारवो विहरति अप्पतिस्सो, धम्मेपि, सङ्घेपि, सिक्खायपि न परिपूरकारी. यो सो, भिक्खवे, भिक्खु सत्थरि अगारवो विहरति अप्पतिस्सो, धम्मेपि, सङ्घेपि, सिक्खायपि न परिपूरकारी, सो सङ्घे विवादं जनेति. यो होति विवादो बहुजनाहिताय बहुजनासुखाय बहुनो जनस्स अनत्थाय अहिताय दुक्खाय देवमनुस्सानं. एवरूपं चे तुम्हे, भिक्खवे, विवादमूलं अज्झत्तं वा बहिद्धा वा समनुपस्सेय्याथ, तत्र तुम्हे, भिक्खवे, तस्सेव पापकस्स विवादमूलस्स पहानाय वायमेय्याथ. एवरूपं चे तुम्हे, भिक्खवे, विवादमूलं अज्झत्तं वा बहिद्धा वा न समनुपस्सेय्याथ. तत्र तुम्हे, भिक्खवे, तस्सेव पापकस्स विवादमूलस्स आयतिं अनवस्सवाय पटिपज्जेय्याथ. एवमेतस्स पापकस्स विवादमूलस्स पहानं होति. एवमेतस्स पापकस्स विवादमूलस्स आयतिं अनवस्सवो होति.

‘‘पुन चपरं, भिक्खवे, भिक्खु मक्खी होति पळासी. इस्सुकी होति मच्छरी. सठो होति मायावी. पापिच्छो होति मिच्छादिट्ठि. सन्दिट्ठिपरामासी होति आधानग्गाही दुप्पटिनिस्सग्गी. यो सो, भिक्खवे, भिक्खु सन्दिट्ठिपरामासी होति आधानग्गाही दुप्पटिनिस्सग्गी, सो सत्थरिपि…पे… आयतिं अनवस्सवो होती’’ति (परि. २७२; अ. नि. ६.३६).

तत्थ कोधनोति कुज्झनलक्खणेन कोधेन समन्नागतो. उपनाहीति वेरअप्पटिनिस्सज्जनलक्खणेन उपनाहेन समन्नागतो. अहिताय दुक्खाय देवमनुस्सानन्ति द्विन्नं भिक्खूनं विवादो कथं देवमनुस्सानं अहिताय दुक्खाय संवत्ततीति? कोसम्बकक्खन्धके (महाव. ४५१ आदयो) विय द्वीसु भिक्खूसु विवादं आपन्नेसु तस्मिं विहारे तेसं अन्तेवासिका विवदन्ति, तेसं ओवादं गण्हन्तो भिक्खुनिसङ्घो विवदति, ततो तेसं उपट्ठाकापि विवदन्ति. अथ मनुस्सानं आरक्खदेवता द्वे कोट्ठासा होन्ति. धम्मवादीनं आरक्खदेवता धम्मवादिनियो होन्ति अधम्मवादीनं अधम्मवादिनियो. ततो आरक्खदेवतानं मित्ता भुम्मट्ठदेवता भिज्जन्ति. एवं परम्पराय याव ब्रह्मलोका ठपेत्वा अरियसावके सब्बे देवमनुस्सा द्वे कोट्ठासा होन्ति. धम्मवादीहि पन अधम्मवादिनोव बहुतरा होन्ति. ततो यं बहुकेहि गहितं, सब्बं तं सच्चन्ति धम्मं विस्सज्जेत्वा बहुतराव अधम्मं गण्हन्ति. ते अधम्मं पुरक्खत्वा विहरन्ता अपायेसु निब्बत्तन्ति. एवं द्विन्नं भिक्खूनं विवादो देवमनुस्सानं अहिताय दुक्खाय होति. अज्झत्तं वाति तुम्हाकं अब्भन्तरपरिसाय वा. बहिद्धा वाति परेसं परिसाय वा. मक्खीति परेसं गुणमक्खणलक्खणेन मक्खेन समन्नागतो. पळासीति युगग्गाहलक्खणेन पळासेन समन्नागतो. इस्सुकीति परेसं सक्कारादिइस्सायनलक्खणाय इस्साय समन्नागतो. मच्छरीति आवासमच्छरियादीहि पञ्चहि मच्छरियेहि समन्नागतो. सठोति केराटिको. मायावीति कतपापपटिच्छादको. पापिच्छोति असन्तसम्भावनिच्छको दुस्सीलो. मिच्छादिट्ठीति नत्थिकवादी अहेतुकवादी अकिरियवादी. सन्दिट्ठिपरामासीति सयं दिट्ठिमेव परामसति. आधानग्गाहीति दळ्हग्गाही. दुप्पटिनिस्सग्गीति न सक्का होति गहितं विस्सज्जापेतुं. खुद्दकवत्थुविभङ्गे पन ‘‘तत्थ कतमानि छ विवादमूलानि? कोधो मक्खो इस्सा साठेय्यं पापिच्छता सन्दिट्ठिपरामासिता, इमानि छ विवादमूलानी’’ति (विभ. ९४४) पधानवसेन एकेकोयेव धम्मो वुत्तो.

छहि तण्हाकायेहीति ‘‘रूपतण्हा, सद्दतण्हा, गन्धतण्हा, रसतण्हा, फोट्ठब्बतण्हा, धम्मतण्हा’’ति (विभ. ९४४) वुत्ताहि छहि तण्हाहि. तत्थ यस्मा एकेकायेव तण्हा अनेकविसयत्ता एकेकस्मिम्पि विसये पुनप्पुनं उप्पत्तितो अनेका होन्ति, तस्मा समूहट्ठेन कायसद्देन योजेत्वा तण्हाकायाति वुत्तं. तण्हाकायाति वुत्तेपि तण्हा एव. रज्जतीति सयं आरम्मणे रज्जति, सारत्तो होति.

छहि दिट्ठिगतेहीति सब्बासवसुत्ते वुत्तेहि. वुत्तञ्हि तत्थ –

‘‘तस्स एवं अयोनिसो मनसिकरोतो छन्नं दिट्ठीनं अञ्ञतरा दिट्ठि उप्पज्जति. ‘अत्थि मे अत्ता’ति वा अस्स सच्चतो थेततो दिट्ठि उप्पज्जति, ‘नत्थि मे अत्ता’ति वा अस्स सच्चतो थेततो दिट्ठि उप्पज्जति, ‘अत्तनाव अत्तानं सञ्जानामी’ति वा अस्स सच्चतो थेततो दिट्ठि उप्पज्जति, ‘अत्तनाव अनत्तानं सञ्जानामी’ति वा अस्स सच्चतो थेततो दिट्ठि उप्पज्जति, ‘अनत्तनाव अत्तानं सञ्जानामी’ति वा अस्स सच्चतो थेततो दिट्ठि उप्पज्जति. अथ वा पनस्स एवं दिट्ठि होति ‘यो मे अयं अत्ता वदो वेदेय्यो तत्र तत्र कल्याणपापकानं कम्मानं विपाकं पटिसंवेदेति, सो च खो पन मे अयं अत्ता निच्चो धुवो सस्सतो अविपरिणामधम्मो सस्सतिसमं तथेव ठस्सती’’’ति (म. नि. १.१९).

तत्थ अत्थि मे अत्ताति सस्सतदिट्ठि सब्बकालेसु अत्तनो अत्थितं गण्हाति. सच्चतो थेततोति भूततो च थिरतो च, ‘‘इदं सच्च’’न्ति सुट्ठु दळ्हभावेनाति वुत्तं होति. नत्थि मे अत्ताति उच्छेददिट्ठि सतो सत्तस्स तत्थ तत्थ विभवग्गहणतो. अथ वा पुरिमापि तीसु कालेसु अत्थीति गहणतो सस्सतदिट्ठि, पच्चुप्पन्नमेव अत्थीति गण्हन्ती उच्छेददिट्ठि, पच्छिमापि अतीतानागतेसु नत्थीति गहणतो ‘‘भस्सन्ता आहुतियो’’ति गहितदिट्ठिगतिकानं विय उच्छेददिट्ठि. अतीते एव नत्थीति गण्हन्ती अधिच्चसमुप्पन्नकस्स विय सस्सतदिट्ठि. अत्तनाव अत्तानं सञ्जानामीति सञ्ञाक्खन्धसीसेन खन्धे अत्ताति गहेत्वा सञ्ञाय अवसेसक्खन्धे सञ्जानतो इमिना अत्तना इमं अत्तानं सञ्जानामीति होति. अत्तनाव अनत्तानन्ति सञ्ञाक्खन्धंयेव अत्ताति गहेत्वा, इतरे चत्तारोपि अनत्ताति गहेत्वा सञ्ञाय ते सञ्जानतो एवं होति. अनत्तनाव अत्तानन्ति सञ्ञाक्खन्धं अनत्ताति गहेत्वा, इतरे चत्तारोपि अत्ताति गहेत्वा सञ्ञाय ते सञ्जानतो एवं होति. सब्बापि सस्सतुच्छेददिट्ठियोव. वदो वेदेय्योतिआदयो पन सस्सतदिट्ठिया एव अभिनिवेसाकारा. तत्थ वदतीति वदो, वचीकम्मस्स कारकोति वुत्तं होति. वेदयतीति वेदेय्यो, जानाति अनुभवति चाति वुत्तं होति. किं वेदेतीति? तत्र तत्र कल्याणपापकानं कम्मानं विपाकं पटिसंवेदेति. तत्र तत्राति तेसु तेसु योनिगतिठितिनिवासनिकायेसु आरम्मणेसु वा. निच्चोति उप्पादवयरहितो. धुवोति थिरो सारभूतो. सस्सतोति सब्बकालिको. अविपरिणामधम्मोति अत्तनो पकतिभावं अविजहनधम्मो, ककण्टको विय नानप्पकारतं नापज्जति. सस्सतिसमन्ति चन्दसूरियसमुद्दमहापथवीपब्बता लोकवोहारेन सस्सतियोति वुच्चन्ति. सस्सतीहि समं सस्सतिसमं. याव सस्सतियो तिट्ठन्ति, ताव तथेव ठस्सतीति गण्हतो एवं दिट्ठि होति.

खुद्दकवत्थुविभङ्गे पन ‘‘तत्र तत्र दीघरत्तं कल्याणपापकानं कम्मानं विपाकं पच्चनुभोति, न सो जातो नाहोसि, न सो जातो न भविस्सति, निच्चो धुवो सस्सतो अविपरिणामधम्मोति वा पनस्स सच्चतो थेततो दिट्ठि उप्पज्जती’’ति (विभ. ९४८) छ दिट्ठी एवं विसेसेत्वा वुत्ता.

तत्थ न सो जातो नाहोसीति सो अत्ता अजातिधम्मतो न जातो नाम, सदा विज्जमानोयेवाति अत्थो. तेनेव अतीते नाहोसि, अनागते न भविस्सति. यो हि जातो, सो अहोसि. यो च जायिस्सति, सो भविस्सतीति वुच्चति. अथ वा न सो जातो नाहोसीति सो सदा विज्जमानत्ता अतीतेपि न जातु न अहोसि, अनागतेपि न जातु न भविस्सति. अनुसया वुत्तत्था.

सत्तहि सञ्ञोजनेहीति सत्तकनिपाते वुत्तेहि. वुत्तञ्हि तत्थ –

‘‘सत्तिमानि, भिक्खवे, संयोजनानि. कतमानि सत्त? अनुनयसंयोजनं, पटिघसंयोजनं, दिट्ठिसंयोजनं, विचिकिच्छासंयोजनं, मानसंयोजनं, भवरागसंयोजनं, अविज्जासंयोजनं. इमानि खो, भिक्खवे, सत्त संयोजनानी’’ति (अ. नि. ७.८).

तत्थ अनुनयसंयोजनन्ति कामरागसंयोजनं. सब्बानेवेतानि बन्धनट्ठेन संयोजनानि.

सत्तहि मानेहीति खुद्दकवत्थुविभङ्गे वुत्तेहि. वुत्तञ्हि तत्थ –

‘‘मानो, अतिमानो, मानातिमानो, ओमानो, अधिमानो, अस्मिमानो, मिच्छामानो’’ति (विभ. ९५०).

तत्थ मानोति सेय्यादिवसेन पुग्गलं अनामसित्वा जातिआदीसु वत्थुवसेनेव उन्नति. अतिमानोति जातिआदीहि ‘‘मया सदिसो नत्थी’’ति अतिक्कमित्वा उन्नति. मानातिमानोति ‘‘अयं पुब्बे मया सदिसो, इदानि अहं सेट्ठो, अयं हीनतरो’’ति उप्पन्नमानो. ओमानोति जातिआदीहि अत्तानं हेट्ठा कत्वा पवत्तमानो, हीनोहमस्मीति मानोयेव. अधिमानोति अनधिगतेयेव चतुसच्चधम्मे अधिगतोति मानो. अयं पन अधिमानो परिसुद्धसीलस्स कम्मट्ठाने अप्पमत्तस्स नामरूपं ववत्थपेत्वा पच्चयपरिग्गहेन वितिण्णकङ्खस्स तिलक्खणं आरोपेत्वा सङ्खारे सम्मसन्तस्स आरद्धविपस्सकस्स पुथुज्जनस्स उप्पज्जति, न अञ्ञेसं. अस्मिमानोति रूपादीसु खन्धेसु अस्मीति मानो, ‘‘अहं रूप’’न्तिआदिवसेन उप्पन्नमानोति वुत्तं होति. मिच्छामानोति पापकेन कम्मायतनादिना उप्पन्नमानो.

लोकधम्मा वुत्तत्था. सम्परिवत्ततीति लोकधम्मेहि हेतुभूतेहि लाभादीसु चतूसु अनुरोधवसेन, अलाभादीसु चतूसु पटिविरोधवसेन भुसं निवत्तति, पकतिभावं जहातीति अत्थो. मिच्छत्तापि वुत्तत्था. निय्यातोति गतो पक्खन्दो, अभिभूतोति अत्थो.

अट्ठहि पुरिसदोसेहीति अट्ठकनिपाते उपमाहि सह, खुद्दकवत्थुविभङ्गे उपमं विना वुत्तेहि. वुत्तञ्हि तत्थ –

‘‘कतमे अट्ठ पुरिसदोसा? इध भिक्खू भिक्खुं आपत्तिया चोदेन्ति. सो भिक्खु भिक्खूहि आपत्तिया चोदियमानो ‘न सरामि न सरामी’ति अस्सतियाव निब्बेठेति. अयं पठमो पुरिसदोसो.

‘‘पुन चपरं भिक्खू भिक्खुं आपत्तिया चोदेन्ति. सो भिक्खु भिक्खूहि आपत्तिया चोदियमानो चोदकंयेव पटिप्फरति ‘किं नु खो तुय्हं बालस्स अब्यत्तस्स भणितेन, त्वम्पि नाम मं भणितब्बं मञ्ञसी’ति? अयं दुतियो पुरिसदोसो.

‘‘पुन चपरं भिक्खू भिक्खुं आपत्तिया चोदेन्ति. सो भिक्खु भिक्खूहि आपत्तिया चोदियमानो चोदकंयेव पच्चारोपेति ‘त्वम्पि खोसि इत्थन्नामं आपत्तिं आपन्नो, त्वं ताव पठमं पटिकरोही’ति. अयं ततियो पुरिसदोसो.

‘‘पुन चपरं भिक्खू भिक्खुं आपत्तिया चोदेन्ति. सो भिक्खु भिक्खूहि आपत्तिया चोदियमानो अञ्ञेनञ्ञं पटिचरति, बहिद्धा कथं अपनामेति, कोपञ्च दोसञ्च अप्पच्चयञ्च पातुकरोति. अयं चतुत्थो पुरिसदोसो.

‘‘पुन चपरं भिक्खू भिक्खुं आपत्तिया चोदेन्ति. सो भिक्खु भिक्खूहि आपत्तिया चोदियमानो सङ्घमज्झे बाहाविक्खेपकं भणति. अयं पञ्चमो पुरिसदोसो.

‘‘पुन चपरं भिक्खू भिक्खुं आपत्तिया चोदेन्ति. सो भिक्खु भिक्खूहि आपत्तिया चोदियमानो अनादियित्वा सङ्घं अनादियित्वा चोदकं सापत्तिकोव येन कामं पक्कमति. अयं छट्ठो पुरिसदोसो.

‘‘पुन चपरं भिक्खू भिक्खुं आपत्तिया चोदेन्ति. सो भिक्खु भिक्खूहि आपत्तिया चोदियमानो ‘नेवाहं आपन्नोम्हि, न पनाहं अनापन्नोम्ही’ति सो तुण्हीभूतो सङ्घं विहेसेति. अयं सत्तमो पुरिसदोसो.

‘‘पुन चपरं भिक्खू भिक्खुं आपत्तिया चोदेन्ति. सो भिक्खु भिक्खूहि आपत्तिया चोदियमानो एवमाह – ‘किं नु खो तुम्हे आयस्मन्तो अतिबाळ्हं मयि ब्यावटा? इदानाहं सिक्खं पच्चक्खाय हीनायावत्तिस्सामी’ति. सो सिक्खं पच्चक्खाय हीनायावत्तित्वा एवमाह ‘इदानि खो तुम्हे आयस्मन्तो अत्तमना होथा’ति. अयं अट्ठमो पुरिसदोसो. इमे अट्ठ पुरिसदोसा’’ति (विभ. ९५७; अ. नि. ८.१४).

तत्थ पुरिसदोसाति पुरिसानं दोसा, ते पन पुरिससन्तानं दूसेन्तीति दोसा. न सरामि न सरामीति ‘‘मया एतस्स कम्मस्स कतट्ठानं नस्सरामि न सल्लक्खेमी’’ति एवं अस्सतिभावेन निब्बेठेति मोचेति. चोदकंयेव पटिप्फरतीति पटिविरुद्धो हुत्वा फरति, पटिआणिभावेन तिट्ठति. किं नु खो तुय्हन्ति तुय्हं बालस्स अब्यत्तस्स भणितेन नाम किं, यो त्वं नेव वत्थुं, न आपत्तिं, न चोदनं जानासीति दीपेति. त्वम्पि नाम एवं किञ्चि अजानन्तो भणितब्बं मञ्ञसीति अज्झोत्थरति. पच्चारोपेतीति ‘‘त्वम्पि खोसी’’तिआदीनि वदन्तो पतिआरोपेति. पटिकरोहीति देसनागामिनिं देसेहि, वुट्ठानगामिनितो वुट्ठाहि, ततो सुद्धन्ते पतिट्ठितो अञ्ञं चोदेस्ससीति दीपेति. अञ्ञेनञ्ञं पटिचरतीति अञ्ञेन कारणेन, वचनेन वा अञ्ञं कारणं, वचनं वा पटिच्छादेति. ‘‘आपत्तिं आपन्नोसी’’ति वुत्तो ‘‘को आपन्नो, किं आपन्नो, किस्मिं आपन्नो, कथं आपन्नो, कं भणथ, किं भणथा’’ति भणति. ‘‘एवरूपं किञ्चि तया दिट्ठ’’न्ति वुत्ते ‘‘न सुणामी’’ति सोतं उपनेति. बहिद्धा कथं अपनामेतीति ‘‘इत्थन्नामं आपत्तिं आपन्नोसी’’ति पुट्ठो ‘‘पाटलिपुत्तं गतोम्ही’’ति वत्वा पुन ‘‘न तव पाटलिपुत्तगमनं पुच्छामा’’ति वुत्ते ततो राजगहं गतोम्हीति. ‘‘राजगहं वा याहि ब्राह्मणगेहं वा, आपत्तिं आपन्नोसी’’ति. ‘‘तत्थ मे सूकरमंसं लद्ध’’न्तिआदीनि वदन्तो कथं बहिद्धा विक्खिपति. कोपन्ति कुपितभावं, दोसन्ति दुट्ठभावं. उभयम्पेतं कोधस्सेव नामं. अप्पच्चयन्ति असन्तुट्ठाकारं, दोमनस्सस्सेतं नामं. पातुकरोतीति दस्सेति पकासेति. बाहाविक्खेपकं भणतीति बाहं विक्खिपित्वा विक्खिपित्वा अलज्जिवचनं वदति. अनादियित्वाति चित्तीकारेन अग्गहेत्वा अवजानित्वा, अनादरो हुत्वाति अत्थो. विहेसेतीति विहेठेति बाधति. अतिबाळ्हन्ति अतिदळ्हं अतिप्पमाणं. मयि ब्यावटाति मयि ब्यापारं आपन्ना. हीनायावत्तित्वाति हीनस्स गिहिभावस्स अत्थाय आवत्तित्वा, गिही हुत्वाति अत्थो. अत्तमना होथाति तुट्ठचित्ता होथ, ‘‘मया लभितब्बं लभथ, मया वसितब्बट्ठाने वसथ, फासुविहारो वो मया कतो’’ति अधिप्पायेन वदति. दुस्सतीति दुट्ठो होति.

नवहि आघातवत्थूहीति सत्तेसु उप्पत्तिवसेनेव कथितानि. यथाह –

‘‘नवयिमानि, भिक्खवे, आघातवत्थूनि. कतमानि नव? ‘अनत्थं मे अचरी’ति आघातं बन्धति, ‘अनत्थं मे चरती’ति आघातं बन्धति, ‘अनत्थं मे चरिस्सती’ति आघातं बन्धति, ‘पियस्स मे मनापस्स अनत्थं अचरि, अनत्थं चरति, अनत्थं चरिस्सती’ति आघातं बन्धति, ‘अप्पियस्स मे अमनापस्स अत्थं अचरि, अत्थं चरति, अत्थं चरिस्सती’ति आघातं बन्धति. इमानि खो, भिक्खवे, नव आघातवत्थूनी’’ति (अ. नि. ९.२९).

तत्थ आघातवत्थूनीति आघातकारणानि. आघातन्ति चेत्थ कोपो, सोयेव उपरूपरि कोपस्स वत्थुत्ता आघातवत्थु. आघातं बन्धतीति कोपं बन्धति करोति उप्पादेति. ‘‘अत्थं मे नाचरि, न चरति, न चरिस्सति. पियस्स मे मनापस्स अत्थं नाचरि, न चरति, न चरिस्सति. अप्पियस्स मे अमनापस्स अनत्थं नाचरि, न चरति, न चरिस्सती’’ति (महानि. ८५; विभ. ९६०; ध. स. १०६६) निद्देसे वुत्तानि अपरानिपि नव आघातवत्थूनि इमेहेव नवहि सङ्गहितानि. आघातितोति घट्टितो.

नवविधमानेहीति कतमे नवविधमाना? सेय्यस्स सेय्योहमस्मीति मानो, सेय्यस्स सदिसोहमस्मीति मानो, सेय्यस्स हीनोहमस्मीति मानो. सदिसस्स सेय्योहमस्मीति मानो, सदिसस्स सदिसोहमस्मीति मानो, सदिसस्स हीनोहमस्मीति मानो. हीनस्स सेय्योहमस्मीति मानो, हीनस्स सदिसोहमस्मीति मानो, हीनस्स हीनोहमस्मीति मानो. इमे नवविधमाना (विभ. ९६२).

एत्थ पन सेय्यस्स सेय्योहमस्मीति मानो राजूनञ्चेव पब्बजितानञ्च उप्पज्जति. राजा हि ‘‘रट्ठेन वा धनेन वा वाहनेहि वा को मया सदिसो अत्थी’’ति एतं मानं करोति, पब्बजितोपि ‘‘सीलधुतङ्गादीहि को मया सदिसो अत्थी’’ति एतं मानं करोति.

सेय्यस्स सदिसोहमस्मीति मानोपि एतेसंयेव उप्पज्जति. राजा हि ‘‘रट्ठेन वा धनेन वा वाहनेहि वा अञ्ञराजूहि सद्धिं मय्हं किं नानाकरण’’न्ति एतं मानं करोति, पब्बजितोपि ‘‘सीलधुतङ्गादीहि अञ्ञेन भिक्खुना मय्हं किं नानाकरण’’न्ति एतं मानं करोति.

सेय्यस्स हीनोहमस्मीति मानोपि एतेसंयेव उप्पज्जति. यस्स हि रञ्ञो रट्ठं वा धनं वा वाहनादीनि वा नातिसम्पन्नानि होन्ति, सो ‘‘मय्हं राजाति वोहारसुखमत्तकमेव, किं राजा नाम अह’’न्ति एतं मानं करोति, पब्बजितोपि अप्पलाभसक्कारो ‘‘अहं धम्मकथिको बहुस्सुतो महाथेरोति कथामत्तमेव, किं धम्मकथिको नामाहं, किं बहुस्सुतो नामाहं, किं महाथेरो नामाहं, यस्स मे लाभसक्कारो नत्थी’’ति एतं मानं करोति.

सदिसस्स सेय्योहमस्मीति मानादयो अमच्चादीनं उप्पज्जन्ति. अमच्चो वा हि रट्ठियो वा ‘‘भोगयानवाहनादीहि को मया सदिसो अञ्ञो राजपुरिसो अत्थी’’ति वा, ‘‘मय्हं अञ्ञेहि सद्धिं किं नानाकरण’’न्ति वा, ‘‘अमच्चोति नाममेव मय्हं, घासच्छादनमत्तम्पि मे नत्थि, किं अमच्चो नामाह’’न्ति वा एतं मानं करोति.

हीनस्स सेय्योहमस्मीति मानादयो दासादीनं उप्पज्जन्ति. दासो हि ‘‘मातितो वा पितितो वा को मया सदिसो अञ्ञो दासो नाम अत्थि, अञ्ञे जीवितुं असक्कोन्ता कुच्छिहेतु दासा नाम जाता, अहं पन पवेणिआगतत्ता सेय्यो’’ति वा, ‘‘पवेणिआगतभावेन उभतोसुद्धिकदासत्तेन असुकदासेन नाम सद्धिं मय्हं किं नानाकरण’’न्ति वा, ‘‘कुच्छिवसेनाहं दासब्यं उपगतो, मातापितुकोटिया पन मे दासट्ठानं नत्थि, किं दासो नाम अह’’न्ति वा एतं मानं करोति. यथा च दासो, एवं पुक्कुसचण्डालादयोपि एतं मानं करोन्तियेव. एत्थ च सेय्यस्स सेय्योहमस्मीति उप्पन्नमानोव याथावमानो, इतरे द्वे अयाथावमाना. तथा सदिसस्स सदिसोहमस्मीति हीनस्स हीनोहमस्मीति उप्पन्नमानोव याथावमानो, इतरे द्वे अयाथावमाना. तत्थ याथावमाना अरहत्तमग्गवज्झा, अयाथावमाना सोतापत्तिमग्गवज्झाति.

तण्हामूलका वुत्तायेव. रज्जतीति न केवलं रागेनेव रज्जति, अथ खो तण्हामूलकानं परियेसनादीनम्पि सम्भवतो तण्हामूलकेहि सब्बेहि अकुसलधम्मेहि रज्जति, युज्जति बज्झतीति अधिप्पायो.

दसहि किलेसवत्थूहीति कतमानि दस किलेसवत्थूनि? लोभो, दोसो, मोहो, मानो, दिट्ठि, विचिकिच्छा, थिनं, उद्धच्चं, अहिरिकं, अनोत्तप्पन्ति इमानि दस किलेसवत्थूनि (विभ. ९६६).

तत्थ किलेसा एव किलेसवत्थूनि, वसन्ति वा एत्थ अखीणासवा सत्ता लोभादीसु पतिट्ठितत्ताति वत्थूनि, किलेसा च ते तप्पतिट्ठानं सत्तानं वत्थूनि चाति किलेसवत्थूनि. यस्मा चेत्थ अनन्तरपच्चयादिभावेन उप्पज्जमानापि किलेसा वसन्ति एव नाम, तस्मा किलेसानं वत्थूनीतिपि किलेसवत्थूनि. लुब्भन्ति तेन, सयं वा लुब्भति, लुब्भनमत्तमेव वा तन्ति लोभो. दुस्सन्ति तेन, सयं वा दुस्सति, दुस्सनमत्तमेव वा तन्ति दोसो. मुय्हन्ति तेन, सयं वा मुय्हति, मुय्हनमत्तमेव वा तन्ति मोहो. मञ्ञतीति मानो. दिट्ठिआदयो वुत्तत्थाव. न हिरीयतीति अहिरिको, तस्स भावो अहिरिकं. न ओत्तप्पतीति अनोत्तप्पी, तस्स भावो अनोत्तप्पं. तेसु अहिरिकं कायदुच्चरितादीहि अजिगुच्छनलक्खणं, अनोत्तप्पं तेहेव असारज्जनलक्खणं, किलिस्सतीति उपतापीयति विबाधीयति.

दसहि आघातवत्थूहीति पुब्बे वुत्तेहि नवहि च ‘‘अट्ठाने वा पनाघातो जायती’’ति (ध. स. १०६६) वुत्तेन चाति दसहि. अनत्थं मे अचरीतिआदीनिपि हि अविकप्पेत्वा खाणुकण्टकादिम्हिपि अट्ठाने आघातो उप्पज्जति.

दसहि अकुसलकम्मपथेहीति कतमे दस अकुसलकम्मपथा (दी. नि. ३.३६०)? पाणातिपातो, अदिन्नादानं, कामेसुमिच्छाचारो, मुसावादो, पिसुणा वाचा, फरुसा वाचा, सम्फप्पलापो, अभिज्झा, ब्यापादो, मिच्छादिट्ठि. इमे दस अकुसलकम्मपथा. तत्थ अकुसलकम्मानि च तानि पथा च दुग्गतियाति अकुसलकम्मपथा. समन्नागतोति समङ्गीभूतो.

दसहि सञ्ञोजनेहीति कतमानि दस संयोजनानि (ध. स. १११८)? कामरागसंयोजनं, पटिघसंयोजनं, मानसंयोजनं, दिट्ठिसंयोजनं, विचिकिच्छासंयोजनं, सीलब्बतपरामाससंयोजनं, भवरागसंयोजनं, इस्सासंयोजनं, मच्छरियसंयोजनं, अविज्जासंयोजनं, इमानि दस संयोजनानि. मिच्छत्ता वुत्तायेव.

दसवत्थुकाय मिच्छादिट्ठियाति कतमा दसवत्थुका मिच्छादिट्ठि (विभ. ९७१)? नत्थि दिन्नं, नत्थि यिट्ठं, नत्थि हुतं, नत्थि सुकतदुक्कटानं कम्मानं फलं विपाको, नत्थि अयं लोको, नत्थि परो लोको, नत्थि माता, नत्थि पिता, नत्थि सत्ता ओपपातिका, नत्थि लोके समणब्राह्मणा सम्मग्गता सम्मापटिपन्ना ये इमञ्च लोकं परञ्च लोकं सयं अभिञ्ञा सच्छिकत्वा पवेदेन्ति. अयं दसवत्थुका मिच्छादिट्ठि.

तत्थ दसवत्थुकाति दस वत्थूनि एतिस्साति दसवत्थुका. नत्थि दिन्नन्ति दिन्नं नाम अत्थि, सक्का कस्सचि किञ्चि दातुन्ति जानाति. दिन्नस्स पन फलं विपाको नत्थीति गण्हाति. नत्थि यिट्ठन्ति यिट्ठं वुच्चति महायागो, तं यजितुं सक्काति जानाति. यिट्ठस्स पन फलं विपाको नत्थीति गण्हाति. हुतन्ति आहुनपाहुनमङ्गलकिरिया, तं कातुं सक्काति जानाति. तस्स पन फलं विपाको नत्थीति गण्हाति. सुकतदुक्कटानन्ति एत्थ दस कुसलकम्मपथा सुकतकम्मानि नाम, दस अकुसलकम्मपथा दुक्कटकम्मानि नाम. तेसं अत्थिभावं जानाति. फलं विपाको पन नत्थीति गण्हाति. नत्थि अयं लोकोति परलोके ठितो इमं लोकं नत्थीति गण्हाति. नत्थि परो लोकोति इधलोके ठितो परलोकं नत्थीति गण्हाति. नत्थि माता नत्थि पिताति मातापितूनं अत्थिभावं जानाति. तेसु कतप्पच्चयेन कोचि फलं विपाको नत्थीति गण्हाति. नत्थि सत्ता ओपपातिकाति चवनकउपपज्जनकसत्ता नत्थीति गण्हाति. सम्मग्गता सम्मापटिपन्नाति अनुलोमपटिपदं पटिपन्ना धम्मिकसमणब्राह्मणा लोकस्मिं नत्थीति गण्हाति. ये इमञ्च लोकं…पे… पवेदेन्तीति इमञ्च परञ्च लोकं अत्तनाव अभिविसिट्ठेन ञाणेन ञत्वा पवेदनसमत्थो सब्बञ्ञू बुद्धो नत्थीति गण्हाति.

अन्तग्गाहिकाय दिट्ठियाति ‘‘सस्सतो लोको’’तिआदिकं एकेकं अन्तं भागं गण्हातीति अन्तग्गाहिका. अथ वा अन्तस्स गाहो अन्तग्गाहो, अन्तग्गाहो अस्सा अत्थीति अन्तग्गाहिका. ताय अन्तग्गाहिकाय. सा पन वुत्तायेव.

अट्ठसततण्हापपञ्चसतेहीति अट्ठुत्तरं सतं अट्ठसतं. संसारे पपञ्चेति चिरं वसापेतीति पपञ्चो, तण्हा एव पपञ्चो तण्हापपञ्चो, आरम्मणभेदेन पुनप्पुनं उप्पत्तिवसेन च तण्हानं बहुकत्ता बहुवचनं कत्वा तण्हापपञ्चानं सतं तण्हापपञ्चसतं. तेन ‘‘तण्हापपञ्चसतेना’’ति वत्तब्बे वचनविपल्लासवसेन ‘‘तण्हापपञ्चसतेही’’ति बहुवचननिद्देसो कतो. अट्ठसतन्ति सङ्खातेन तण्हापपञ्चसतेनाति अत्थो दट्ठब्बो. अट्ठ अब्बोहारिकानि कत्वा सतमेव गहितन्ति वेदितब्बं. खुद्दकवत्थुविभङ्गे पन तण्हाविचरितानीति आगतं. यथाह –

‘‘अट्ठारस तण्हाविचरितानि अज्झत्तिकस्स उपादाय, अट्ठारस तण्हाविचरितानि बाहिरस्स उपादाय, तदेकज्झं अभिसञ्ञुहित्वा अभिसङ्खिपित्वा छत्तिंस तण्हाविचरितानि होन्ति. इति अतीतानि छत्तिंस तण्हाविचरितानि, अनागतानि छत्तिंस तण्हाविचरितानि, पच्चुप्पन्नानि छत्तिंस तण्हाविचरितानि तदेकज्झं अभिसञ्ञुहित्वा अभिसङ्खिपित्वा अट्ठतण्हाविचरितसतं होती’’ति (विभ. ८४२).

तण्हापपञ्चायेव पनेत्थ तण्हाविचरितानीति वुत्ता. तण्हासमुदाचारा तण्हापवत्तियोति अत्थो. अज्झत्तिकस्स उपादायाति अज्झत्तिकं खन्धपञ्चकं उपादाय. इदञ्हि उपयोगत्थे सामिवचनं. वित्थारो पनस्स तस्स निद्देसे (विभ. ९७३) वुत्तनयेनेव वेदितब्बो. अयं पन अपरो नयो – रूपारम्मणायेव कामतण्हा, भवतण्हा, विभवतण्हाति तिस्सो तण्हा होन्ति, तथा सद्दादिआरम्मणाति छसु आरम्मणेसु अट्ठारस तण्हा होन्ति, अज्झत्तारम्मणा अट्ठारस, बहिद्धारम्मणा अट्ठारसाति छत्तिंस होन्ति. ता एव अतीतारम्मणा छत्तिंस, अनागतारम्मणा छत्तिंस, पच्चुप्पन्नारम्मणा छत्तिंसाति अट्ठतण्हाविचरितसतं होति. पपञ्चितोति आरम्मणे, संसारे वा पपञ्चितो चिरवासितो.

द्वासट्ठिया दिट्ठिगतेहीति ‘‘कतमानि द्वासट्ठि दिट्ठिगतानि ब्रह्मजाले वेय्याकरणे वुत्तानि भगवता? चत्तारो सस्सतवादा, चत्तारो एकच्चसस्सतवादा, चत्तारो अन्तानन्तिका, चत्तारो अमराविक्खेपिका, द्वे अधिच्चसमुप्पन्निका, सोळस सञ्ञीवादा, अट्ठ असञ्ञीवादा, अट्ठ नेवसञ्ञीनासञ्ञीवादा, सत्त उच्छेदवादा, पञ्च दिट्ठधम्मनिब्बानवादाति इमानि द्वासट्ठि दिट्ठिगतानि ब्रह्मजाले वेय्याकरणे वुत्तानि भगवता’’ति (विभ. ९७७). वित्थारो पनेत्थ ब्रह्मजालसुत्ते वुत्तनयेनेव वेदितब्बो.

अहञ्चम्हि तिण्णोति अहञ्च चतुरोघं, संसारसमुद्दं वा तिण्णो अम्हि भवामि. मुत्तोति रागादिबन्धनेहि मुत्तो. दन्तोति निब्बिसेवनो निप्परिप्फन्दो. सन्तोति सीतीभूतो. अस्सत्थोति निब्बानदस्सने लद्धस्सासो. परिनिब्बुतोति किलेसपरिनिब्बानेन परिनिब्बुतो. पहोमीति समत्थोम्हि. खोइति एकंसत्थे निपातो. परे च परिनिब्बापेतुन्ति एत्थ परे च-सद्दो ‘‘परे च तारेतु’’न्तिआदीहिपि योजेतब्बोति.

महाकरुणाञाणनिद्देसवण्णना निट्ठिता.

७२-७३. सब्बञ्ञुतञ्ञाणनिद्देसवण्णना

११९. सब्बञ्ञुतञ्ञाणनिद्देसे कतमं तथागतस्स सब्बञ्ञुतञ्ञाणन्ति पुच्छित्वा तेन समगतिकत्ता तेनेव सह अनावरणञाणं निद्दिट्ठं. न हि अनावरणञाणं धम्मतो विसुं अत्थि, एकमेव हेतं ञाणं आकारभेदतो द्वेधा वुच्चति सद्धिन्द्रियसद्धाबलादीनि विय. सब्बञ्ञुतञ्ञाणमेव हि नत्थि एतस्स आवरणन्ति, केनचि धम्मेन, पुग्गलेन वा आवरणं कातुं असक्कुणेय्यताय अनावरणन्ति वुच्चति आवज्जनपटिबद्धत्ता सब्बधम्मानं. अञ्ञे पन आवज्जित्वापि न जानन्ति. केचि पनाहु ‘‘मनोविञ्ञाणं विय सब्बारम्मणिकत्ता सब्बञ्ञुतञ्ञाणं. तंयेव ञाणं इन्दवजिरं विय विसयेसु अप्पटिहतत्ता अनावरणञाणं. अनुपुब्बसब्बञ्ञुतापटिक्खेपो सब्बञ्ञुतञ्ञाणं, सकिंसब्बञ्ञुतापटिक्खेपो अनावरणञाणं, भगवा सब्बञ्ञुतञ्ञाणपटिलाभेनपि सब्बञ्ञूति वुच्चति, न च अनुपुब्बसब्बञ्ञू. अनावरणञाणपटिलाभेनपि सब्बञ्ञूति वुच्चति, न च सकिंसब्बञ्ञू’’ति.

सब्बं सङ्खतमसङ्खतं अनवसेसं जानातीति एत्थ सब्बन्ति जातिवसेन सब्बधम्मानं निस्सेसपरियादानं. अनवसेसन्ति एकेकस्सेव धम्मस्स सब्बाकारवसेन निस्सेसपरियादानं. सङ्खतमसङ्खतन्ति द्विधा पभेददस्सनं. सङ्खतञ्हि एको पभेदो, असङ्खतं एको पभेदो. पच्चयेहि सङ्गम्म कतन्ति सङ्खतं. खन्धपञ्चकं. तथा न सङ्खतन्ति असङ्खतं. निब्बानं. सङ्खतं अनिच्चदुक्खानत्तादीहि आकारेहि अनवसेसं जानाति, असङ्खतं सुञ्ञतानिमित्तअप्पणिहितादीहि आकारेहि अनवसेसं जानाति. नत्थि एतस्स सङ्खतस्स असङ्खतस्स च अवसेसोति अनवसेसं. सङ्खतं असङ्खतञ्च. अनेकभेदापि पञ्ञत्ति पच्चयेहि अकतत्ता असङ्खतपक्खं भजति. सब्बञ्ञुतञ्ञाणञ्हि सब्बापि पञ्ञत्तियो अनेकभेदतो जानाति. अथ वा सब्बन्ति सब्बधम्मग्गहणं. अनवसेसन्ति निप्पदेसग्गहणं. तत्थ आवरणं नत्थीति तत्थ तस्मिं अनवसेसे सङ्खतासङ्खते निस्सङ्गत्ता सब्बञ्ञुतञ्ञाणस्स आवरणं नत्थीति तदेव सब्बञ्ञुतञ्ञाणं अनावरणञाणं नामाति अत्थो.

१२०. इदानि अनेकविसयभेदतो दस्सेतुं अतीतन्तिआदिमाह. तत्थ अतीतं अनागतं पच्चुप्पन्नन्ति कालभेदतो दस्सितं, चक्खु चेव रूपा चातिआदि वत्थारम्मणभेदतो. एवं तं सब्बन्ति तेसं चक्खुरूपानं अनवसेसपरियादानं. एवं सेसेसु. यावताति अनवसेसपरियादानं. अनिच्चट्ठन्तिआदि सामञ्ञलक्खणभेदतो दस्सितं. अनिच्चट्ठन्ति च अनिच्चाकारं. पच्चत्तत्थे वा उपयोगवचनं. एस नयो एदिसेसु. रूपस्सातिआदि खन्धभेदतो दस्सितं. चक्खुस्स…पे… जरामरणस्साति हेट्ठा वुत्तपेय्यालनयेन योजेतब्बं. अभिञ्ञायातिआदीसु हेट्ठा वुत्तञाणानेव. अभिञ्ञट्ठन्ति अभिजाननसभावं. एस नयो एदिसेसु. खन्धानं खन्धट्ठन्तिआदि हेट्ठा वुत्तनयेनेव वेदितब्बं. कुसले धम्मेतिआदि कुसलत्तिकवसेन भेदो. कामावचरे धम्मेतिआदि चतुभूमकवसेन. उभयत्थापि ‘‘सब्बे जानाती’’ति बहुवचनपाठो सुन्दरो. एकवचनसोते पतितत्ता पन पोत्थकेसु एकवचनेन लिखितं. दुक्खस्सातिआदि चुद्दसन्नं बुद्धञाणानं विसयभेदो. इन्द्रियपरोपरियत्ते ञाणन्तिआदीनि चत्तारि ञाणानि वत्वा सब्बञ्ञुतञ्ञाणं कस्मा न वुत्तन्ति चे? वुच्चमानस्स सब्बञ्ञुतञ्ञाणत्ता. विसयभेदतो हि सब्बञ्ञुतञ्ञाणे वुच्चमाने तं ञाणं न वत्तब्बं होति, सब्बञ्ञुतञ्ञाणं पन सब्बञ्ञुतञ्ञाणस्स विसयो होतियेव.

पुन काळकारामसुत्तन्तादीसु (अ. नि. ४.२४) वुत्तनयेन सब्बञ्ञुतञ्ञाणभूमिं दस्सेन्तो यावता सदेवकस्स लोकस्सातिआदिमाह. तत्थ सह देवेहि सदेवकस्स. सह मारेन समारकस्स. सह ब्रह्मुना सब्रह्मकस्स लोकस्स. सह समणब्राह्मणेहि सस्समणब्राह्मणिया. सह देवमनुस्सेहि सदेवमनुस्साय पजाय. पजातत्ता पजाति सत्तलोकस्स परियायवचनमेतं. तत्थ सदेवकवचनेन पञ्चकामावचरदेवग्गहणं, समारकवचनेन छट्ठकामावचरदेवग्गहणं, सब्रह्मकवचनेन ब्रह्मकायिकादिब्रह्मग्गहणं, सस्समणब्राह्मणिवचनेन सासनस्स पच्चत्थिकपच्चामित्तसमणब्राह्मणग्गहणं समितपापबाहितपापसमणब्राह्मणग्गहणञ्च, पजावचनेन सत्तलोकग्गहणं, सदेवमनुस्सवचनेन सम्मुतिदेवसेसमनुस्सग्गहणं वेदितब्बं. एवमेत्थ तीहि पदेहि ओकासलोको, द्वीहि पजावसेन सत्तलोको गहितोति वेदितब्बो.

अपरो नयो – सदेवकग्गहणेन अरूपावचरलोको गहितो, समारकग्गहणेन छकामावचरदेवलोको, सब्रह्मकग्गहणेन रूपावचरब्रह्मलोको, सस्समणब्राह्मणादिग्गहणेन चतुपरिसवसेन, सम्मुतिदेवेहि वा सह मनुस्सलोको, अवसेससत्तलोको वा.

अपिचेत्थ सदेवकवचनेन उक्कट्ठपरिच्छेदतो सब्बस्सपि लोकस्स दिट्ठादिजाननभावं साधेति. ततो येसं सिया ‘‘मारो महानुभावो छकामावचरिस्सरो वसवत्ती, किं तस्सापि दिट्ठादिं जानाती’’ति, तेसं विमतिं विधमन्तो ‘‘समारकस्सा’’ति आह. येसं पन सिया ‘‘ब्रह्मा महानुभावो एकङ्गुलिया एकस्मिं चक्कवाळसहस्से आलोकं फरति, द्वीहि…पे… दसहि अङ्गुलीहि दससु चक्कवाळसहस्सेसु आलोकं फरति, अनुत्तरञ्च झानसमापत्तिसुखं पटिसंवेदेति, किं तस्सापि दिट्ठादिं जानाती’’ति, तेसं विमतिं विधमन्तो ‘‘सब्रह्मकस्सा’’ति आह. ततो येसं सिया ‘‘पुथू समणब्राह्मणा सासनस्स पच्चत्थिका, किं तेसम्पि दिट्ठादिं जानाती’’ति, तेसं विमतिं विधमन्तो ‘‘सस्समणब्राह्मणिया पजाया’’ति आह. एवं उक्कट्ठानं दिट्ठादिजाननभावं पकासेत्वा अथ सम्मुतिदेवे अवसेसमनुस्से च उपादाय उक्कट्ठपरिच्छेदवसेन सेससत्तलोकस्स दिट्ठादिजाननभावं पकासेति. अयमेत्थ अनुसन्धिक्कमो. पोराणा पनाहु – सदेवकस्साति देवताहि सद्धिं अवसेसलोकस्स. समारकस्साति मारेन सद्धिं अवसेसलोकस्स. सब्रह्मकस्साति ब्रह्मेहि सद्धिं अवसेसलोकस्स. एवं सब्बेपि तिभवूपगे सत्ते तीहाकारेहि तीसु पदेसु पक्खिपित्वा पुन द्वीहाकारेहि परियादातुं सस्समणब्राह्मणिया पजाय सदेवमनुस्सायाति वुत्तं. एवं पञ्चहि पदेहि तेन तेन आकारेन तेधातुकमेव परियादिन्नं होतीति.

दिट्ठन्ति रूपायतनं. सुतन्ति सद्दायतनं. मुतन्ति पत्वा गहेतब्बतो गन्धायतनं, रसायतनं, फोट्ठब्बायतनं. विञ्ञातन्ति सुखदुक्खादिधम्मारम्मणं. पत्तन्ति परियेसित्वा वा अपरियेसित्वा वा पत्तं. परियेसितन्ति पत्तं वा अप्पत्तं वा परियेसितं. अनुविचरितं मनसाति चित्तेन अनुसञ्चरितं. सब्बं जानातीति इमिना एतं दस्सेति – यं अपरिमानासु लोकधातूसु इमस्स सदेवकस्स लोकस्स ‘‘नीलं पीत’’न्तिआदि (ध. स. ६१९) रूपारम्मणं चक्खुद्वारे आपाथं आगच्छति, अयं सत्तो इमस्मिं खणे इमं नाम रूपारम्मणं दिस्वा सुमनो वा दुम्मनो वा मज्झत्तो वा जातोति तं सब्बं तथागतस्स सब्बञ्ञुतञ्ञाणं जानाति. तथा यं अपरिमाणासु लोकधातूसु इमस्स सदेवकस्स लोकस्स ‘‘भेरिसद्दो, मुदिङ्गसद्दो’’तिआदि सद्दारम्मणं सोतद्वारे आपाथं आगच्छति, ‘‘मूलगन्धो तचगन्धो’’तिआदि (ध. स. ६२४-६२७) गन्धारम्मणं घानद्वारे आपाथं आगच्छति, ‘‘मूलरसो, खन्धरसो’’तिआदि (ध. स. ६२८-६३१) रसारम्मणं जिव्हाद्वारे आपाथं आगच्छति, ‘‘कक्खळं, मुदुक’’न्तिआदि (ध. स. ६४७-६५०) पथवीधातुतेजोधातुवायोधातुभेदं फोट्ठब्बारम्मणं कायद्वारे आपाथं आगच्छति, अयं सत्तो इमस्मिं खणे इमं नाम फोट्ठब्बारम्मणं फुसित्वा सुमनो वा दुम्मनो वा मज्झत्तो वा जातोति तं सब्बं तथागतस्स सब्बञ्ञुतञ्ञाणं जानाति. तथा यं अपरिमाणासु लोकधातूसु इमस्स सदेवकस्स लोकस्स सुखदुक्खादिभेदं धम्मारम्मणं मनोद्वारे आपाथं आगच्छति, अयं सत्तो इमस्मिं खणे इमं नाम धम्मारम्मणं विजानित्वा सुमनो वा दुम्मनो वा मज्झत्तो वा जातोति तं सब्बं तथागतस्स सब्बञ्ञुतञ्ञाणं जानाति. इमस्स पन महाजनस्स परियेसित्वा अप्पत्तम्पि अत्थि, परियेसित्वा पत्तम्पि अत्थि. अपरियेसित्वा अप्पत्तम्पि अत्थि, अपरियेसित्वा पत्तम्पि अत्थि. सब्बं तथागतस्स सब्बञ्ञुतञ्ञाणेन अप्पत्तं नाम नत्थीति.

१२१. पुन अपरेन परियायेन सब्बञ्ञुतञ्ञाणभावसाधनत्थं न तस्साति गाथमाह. तत्थ न तस्स अद्दिट्ठमिधत्थि किञ्चीति तस्स तथागतस्स इध इमस्मिं तेधातुके लोके, इमस्मिं पच्चुप्पन्नकाले वा पञ्ञाचक्खुना अद्दिट्ठं नाम किञ्चि अप्पमत्तकम्पि न अत्थि न संविज्जति. अत्थीति इदं वत्तमानकालिकं आख्यातपदं. इमिना पच्चुप्पन्नकालिकस्स सब्बधम्मस्स ञातभावं दस्सेति. गाथाबन्धसुखत्थं पनेत्थ द-कारो संयुत्तो. अथो अविञ्ञातन्ति एत्थ अथोइति वचनोपादाने निपातो. अविञ्ञातन्ति अतीतकालिकं अविञ्ञातं नाम किञ्चि धम्मजातं. नाहोसीति पाठसेसो. अब्ययभूतस्स अत्थिसद्दस्स गहणे पाठसेसं विनापि युज्जतियेव. इमिना अतीतकालिकस्स सब्बधम्मस्स ञातभावं दस्सेति. अजानितब्बन्ति अनागतकालिकं अजानितब्बं नाम धम्मजातं न भविस्सति, नत्थि वा. इमिना अनागतकालिकस्स सब्बधम्मस्स ञातभावं दस्सेति. जाननकिरियाविसेसनमत्तमेव वा एत्थ अ-कारो. सब्बं अभिञ्ञासि यदत्थि नेय्यन्ति एत्थ यं तेकालिकं वा कालविमुत्तं वा नेय्यं जानितब्बं किञ्चि धम्मजातं अत्थि, तं सब्बं तथागतो अभिञ्ञासि अधिकेन सब्बञ्ञुतञ्ञाणेन जानि पटिविज्झि. एत्थ अत्थिसद्देन तेकालिकस्स कालविमुत्तस्स च गहणा अत्थि-सद्दो अब्ययभूतोयेव दट्ठब्बो. तथागतो तेन समन्तचक्खूति कालवसेन ओकासवसेन च निप्पदेसत्ता समन्ता सब्बतो पवत्तं ञाणचक्खु अस्साति समन्तचक्खु. तेन यथावुत्तेन कारणेन तथागतो समन्तचक्खु, सब्बञ्ञूति वुत्तं होति. इमिस्सा गाथाय पुग्गलाधिट्ठानाय देसनाय सब्बञ्ञुतञ्ञाणं साधितं.

पुन बुद्धञाणानं विसयवसेन सब्बञ्ञुतञ्ञाणं दस्सेतुकामो समन्तचक्खूति केनट्ठेन समन्तचक्खूतिआदिमाह. तत्थ गाथाय समन्तचक्खूति वुत्तपदे यं तं समन्तचक्खु, तं केनट्ठेन समन्तचक्खूति अत्थो. अत्थो पनस्स यावता दुक्खस्स दुक्खट्ठोतिआदीहि वुत्तोयेव होति. सब्बञ्ञुतञ्ञाणञ्हि समन्तचक्खु. यथाह – ‘‘समन्तचक्खु वुच्चति सब्बञ्ञुतञ्ञाण’’न्ति (चूळनि. धोतकमाणवपुच्छानिद्देस ३२). तस्मिं सब्बञ्ञुतञ्ञाणट्ठे वुत्ते समन्तचक्खुट्ठो वुत्तोयेव होतीति. बुद्धस्सेव ञाणानीति बुद्धञाणानि. दुक्खे ञाणादीनिपि हि सब्बाकारेन बुद्धस्सेव भगवतो पवत्तन्ति, इतरेसं पन एकदेसमत्तेनेव पवत्तन्ति. सावकसाधारणानीति पन एकदेसेनापि अत्थितं सन्धाय वुत्तं. सब्बो ञातोति सब्बो ञाणेन ञातो. अञ्ञातो दुक्खट्ठो नत्थीति वुत्तमेव अत्थं पटिसेधेन विभावेति. सब्बो दिट्ठोति न केवलं ञातमत्तोयेव, अथ खो चक्खुना दिट्ठो विय कतो. सब्बो विदितोति न केवलं दिट्ठमत्तोयेव, अथ खो पाकटो. सब्बो सच्छिकतोति न केवलं विदितोयेव, अथ खो तत्थ ञाणपटिलाभवसेन पच्चक्खीकतो. सब्बो फस्सितोति न केवलं सच्छिकतोयेव, अथ खो पुनप्पुनं यथारुचि समुदाचारवसेन फुट्ठोति. अथ वा ञातो सभावलक्खणवसेन. दिट्ठो सामञ्ञलक्खणवसेन. विदितो रसवसेन. सच्छिकतो पच्चुपट्ठानवसेन. फस्सितो पदट्ठानवसेन. अथ वा ञातो ञाणुप्पादवसेन. दिट्ठो चक्खुप्पादवसेन. विदितो पञ्ञुप्पादवसेन. सच्छिकतो विज्जुप्पादवसेन. फस्सितो आलोकुप्पादवसेन. ‘‘यावता दुक्खस्स दुक्खट्ठो, सब्बो दिट्ठो, अदिट्ठो दुक्खट्ठो नत्थी’’तिआदिना नयेन च ‘‘यावता सदेवकस्स लोकस्स…पे… अनुविचरितं मनसा, सब्बं ञातं, अञ्ञातं नत्थी’’तिआदिना नयेन च वित्थारो वेदितब्बो. पठमं वुत्तगाथा निगमनवसेन पुन वुत्ता. तंनिगमनेयेव हि कते ञाणनिगमनम्पि कतमेव होतीति.

सब्बञ्ञुतञ्ञाणनिद्देसवण्णना निट्ठिता.

सद्धम्मप्पकासिनिया पटिसम्भिदामग्ग-अट्ठकथाय

ञाणकथावण्णना निट्ठिता.

२. दिट्ठिकथा

१. अस्साददिट्ठिनिद्देसवण्णना

१२२. इदानि ञाणकथानन्तरं कथिताय दिट्ठिकथाय अनुपुब्बअनुवण्णना अनुप्पत्ता. अयञ्हि दिट्ठिकथा ञाणकथाय कतञाणपरिचयस्स समधिगतसम्मादिट्ठिस्स मिच्छादिट्ठिमलविसोधना सुकरा होति, सम्मादिट्ठि च सुपरिसुद्धा होतीति ञाणकथानन्तरं कथिता. तत्थ का दिट्ठीतिआदिका पुच्छा. का दिट्ठीति अभिनिवेसपरामासो दिट्ठीतिआदिकं पुच्छितपुच्छाय विस्सज्जनं. कथं अभिनिवेसपरामासो दिट्ठीतिआदिको विस्सज्जितविस्सज्जनस्स वित्थारनिद्देसो, सब्बाव ता दिट्ठियो अस्साददिट्ठियोतिआदिका दिट्ठिसुत्तसंसन्दनाति एवमिमे चत्तारो परिच्छेदा. तत्थ पुच्छापरिच्छेदे ताव का दिट्ठीति धम्मपुच्छा, सभावपुच्छा. कति दिट्ठिट्ठानानीति हेतुपुच्छा पच्चयपुच्छा, कित्तकानि दिट्ठीनं कारणानीति अत्थो. कति दिट्ठिपरियुट्ठानानीति समुदाचारपुच्छा विकारपुच्छा. दिट्ठियो एव हि समुदाचारवसेन चित्तं परियोनन्धन्तियो उट्ठहन्तीति दिट्ठिपरियुट्ठानानि नाम होन्ति. कति दिट्ठियोति दिट्ठीनं सङ्खापुच्छा गणनापुच्छा. कति दिट्ठाभिनिवेसाति वत्थुप्पभेदवसेन आरम्मणनानत्तवसेन दिट्ठिप्पभेदपुच्छा. दिट्ठियो एव हि तं तं वत्थुं तं तं आरम्मणं अभिनिविसन्ति परामसन्तीति दिट्ठिपरामासाति वुच्चन्ति. कतमो दिट्ठिट्ठानसमुग्घातोति दिट्ठीनं पटिपक्खपुच्छा पहानूपायपुच्छा. दिट्ठिकारणानि हि खन्धादीनि दिट्ठिसमुग्घातेन तासं कारणानि न होन्तीति तानि च कारणानि समुग्घातितानि नाम होन्ति. तस्मा दिट्ठिट्ठानानि सम्मा भुसं हञ्ञन्ति एतेनाति दिट्ठिट्ठानसमुग्घातोति वुच्चति.

इदानि एतासं छन्नं पुच्छानं का दिट्ठीतिआदीनि छ विस्सज्जनानि. तत्थ का दिट्ठीति विस्सज्जेतब्बपुच्छा. अभिनिवेसपरामासो दिट्ठीति विस्सज्जनं. सा पन अनिच्चादिके वत्थुस्मिं निच्चादिवसेन अभिनिविसति पतिट्ठहति दळ्हं गण्हातीति अभिनिवेसो. अनिच्चादिआकारं अतिक्कमित्वा निच्चन्तिआदिवसेन वत्तमानो परतो आमसति गण्हातीति परामासो. अथ वा निच्चन्तिआदिकं परं उत्तमं सच्चन्ति आमसति गण्हातीति परामासो, अभिनिवेसो च सो परामासो चाति अभिनिवेसपरामासो. एवंपकारो दिट्ठीति किच्चतो दिट्ठिसभावं विस्सज्जेति. तीणि सतन्ति तीणि सतानि, वचनविपल्लासो कतो. कतमो दिट्ठिट्ठानसमुग्घातोति पुच्छं अनुद्धरित्वाव सोतापत्तिमग्गो दिट्ठिट्ठानसमुग्घातोति विस्सज्जनं कतं.

१२३. इदानि कथं अभिनिवेसपरामासोतिआदि वित्थारनिद्देसो. तत्थ रूपन्ति उपयोगवचनं. रूपं अभिनिवेसपरामासोति सम्बन्धो. रूपन्ति चेत्थ रूपुपादानक्खन्धो कसिणरूपञ्च. ‘‘एतं ममा’’ति अभिनिवेसपरामासो दिट्ठि, ‘‘एसोहमस्मी’’ति अभिनिवेसपरामासो दिट्ठि, ‘‘एसो मे अत्ता’’ति अभिनिवेसपरामासो दिट्ठीति पच्चेकं योजेतब्बं. एतन्ति सामञ्ञवचनं. तेनेव ‘‘वेदनं एतं मम, सङ्खारे एतं ममा’’ति नपुंसकवचनं एकवचनञ्च कतं. एसोति पन वत्तब्बमपेक्खित्वा पुल्लिङ्गेकवचनं कतं. एतं ममाति तण्हामञ्ञनामूलिका दिट्ठि. एसोहमस्मीति मानमञ्ञनामूलिका दिट्ठि. एसो मे अत्ताति दिट्ठिमञ्ञना एव. केचि पन ‘‘एतं ममाति ममंकारकप्पना, एसोहमस्मीति अहंकारकप्पना, एसो मे अत्ताति अहंकारममंकारकप्पितो अत्ताभिनिवेसोति च, तथा यथाक्कमेनेव तण्हामूलनिवेसो मानपग्गाहो, तण्हामूलनिविट्ठो मानपग्गहितो, अत्ताभिनिवेसोति च, सङ्खारानं दुक्खलक्खणादस्सनं, सङ्खारानं अनिच्चलक्खणादस्सनं, सङ्खारानं तिलक्खणादस्सनहेतुको अत्ताभिनिवेसोति च, दुक्खे असुभे च सुखं सुभन्ति विपल्लासगतस्स, अनिच्चे निच्चन्ति विपल्लासगतस्स, चतुब्बिधविपल्लासगतस्स च अत्ताभिनिवेसोति च, पुब्बेनिवासञाणस्स आकारकप्पना, दिब्बचक्खुञाणस्स अनागतपटिलाभकप्पना, पुब्बन्तापरन्तइदप्पच्चयतापटिच्चसमुप्पन्नेसु धम्मेसु कप्पनिस्सितस्स अत्ताभिनिवेसोति च, नन्दिया अतीतमन्वागमेति, नन्दिया अनागतं पटिकङ्खति, पच्चुप्पन्नेसु धम्मेसु संहीरति अत्ताभिनिवेसोति च, पुब्बन्ते अञ्ञाणहेतुका दिट्ठि, अपरन्ते अञ्ञाणहेतुका दिट्ठि, पुब्बन्तापरन्ते इदप्पच्चयतापटिच्चसमुप्पन्नेसु धम्मेसु अञ्ञाणहेतुको अत्ताभिनिवेसो’’ति च एतेसं तिण्णं वचनानं अत्थं वण्णयन्ति.

दिट्ठियो पनेत्थ पठमं पञ्चक्खन्धवत्थुका. ततो छअज्झत्तिकबाहिरायतनविञ्ञाण- कायसम्फस्सकायवेदनाकायसञ्ञाकायचेतनाकायतण्हाकायवितक्कविचारधातुदसकसिण- द्वत्तिंसाकारवत्थुका दिट्ठियो वुत्ता. द्वत्तिंसाकारेसु च यत्थ विसुं अभिनिवेसो न युज्जति, तत्थ सकलसरीराभिनिवेसवसेनेव विसुं अभिनिवेसो विय कतोति वेदितब्बं. ततो द्वादसायतनअट्ठारसधातुएकूनवीसतिइन्द्रियवसेन योजना कता. तीणि एकन्तलोकुत्तरिन्द्रियानि न योजितानि. न हि लोकुत्तरवत्थुका दिट्ठियो होन्ति. सब्बत्थापि च लोकियलोकुत्तरमिस्सेसु धम्मेसु लोकुत्तरे ठपेत्वा लोकिया एव गहेतब्बा. अनिन्द्रियबद्धरूपञ्च न गहेतब्बमेव. ततो तेधातुकवसेन नवविधभववसेन झानब्रह्मविहारसमापत्तिवसेन पटिच्चसमुप्पादङ्गवसेन च योजना कता. जातिजरामरणानं विसुं गहणे परिहारो वुत्तनयो एव. सब्बानि चेतानि रूपादिकानि जरामरणन्तानि अट्ठनवुतिसतं पदानि भवन्ति.

१२४. दिट्ठिट्ठानेसु खन्धापि दिट्ठिट्ठानन्ति वीसतिवत्थुकायपि सक्कायदिट्ठिया पञ्चन्नं खन्धानंयेव वत्थुत्ता ‘‘ये हि केचि, भिक्खवे, समणा वा ब्राह्मणा वा अत्तानं समनुपस्समाना समनुपस्सन्ति, सब्बे ते पञ्चुपादानक्खन्धेसुयेव समनुपस्सन्ति, एतेसं वा अञ्ञतर’’न्ति (सं. नि. ३.४७) वुत्तत्ता च पञ्चुपादानक्खन्धा दिट्ठीनं कारणं. अविज्जापि दिट्ठिट्ठानन्ति अविज्जाय अन्धीकतानं दिट्ठिउप्पत्तितो ‘‘यायं, भन्ते, दिट्ठि ‘असम्मासम्बुद्धेसु सम्मासम्बुद्धा’ति, अयं नु खो, भन्ते, दिट्ठि किं पटिच्च पञ्ञायतीति? महती खो एसा, कच्चान, धातु, यदिदं अविज्जाधातु. हीनं, कच्चान, धातुं पटिच्च उप्पज्जति हीना सञ्ञा हीना दिट्ठी’’ति (सं. नि. २.९७) वचनतो च अविज्जा दिट्ठीनं कारणं. फस्सोपि दिट्ठिट्ठानन्ति तेन फस्सेन फुट्ठस्स दिट्ठिउप्पत्तितो ‘‘ये ते, भिक्खवे, समणब्राह्मणा पुब्बन्तकप्पिका पुब्बन्तानुदिट्ठिनो पुब्बन्तं आरब्भ अनेकविहितानि अधिवुत्तिपदानि अभिवदन्ति, तदपि फस्सपच्चया’’ति (दी. नि. १.१२३) वचनतो च फस्सो दिट्ठीनं कारणं. सञ्ञापि दिट्ठिट्ठानन्ति आकारमत्तग्गहणेन अयाथावसभावगाहहेतुत्ता सञ्ञाय –

‘‘यानि च तीणि यानि च सट्ठि, समणप्पवादसितानि भूरिपञ्ञ;

सञ्ञक्खरसञ्ञनिस्सितानि, ओसरणानि विनेय्य ओघतमगा’’ति. (सु. नि. ५४३) –

वचनतो ‘‘सञ्ञानिदाना हि पपञ्चसङ्खा’’ति (सु. नि. ८८०; महानि. १०९) वचनतो च सञ्ञा दिट्ठीनं कारणं. वितक्कोपि दिट्ठिट्ठानन्ति आकारपरिवितक्केन दिट्ठिउप्पत्तितो –

‘‘नहेव सच्चानि बहूनि नाना, अञ्ञत्र सञ्ञाय निच्चानि लोके;

तक्कञ्च दिट्ठीसु पकप्पयित्वा, सच्चं मुसाति द्वयधम्ममाहू’’ति. (सु. नि. ८९२) –

वचनतो च वितक्को दिट्ठीनं कारणं. अयोनिसोमनसिकारोपि दिट्ठिट्ठानन्ति अयोनिसो मनसिकारस्स अकुसलानं असाधारणहेतुत्ता ‘‘तस्सेवं अयोनिसो मनसिकरोतो छन्नं दिट्ठीनं अञ्ञतरा दिट्ठि उप्पज्जती’’ति (म. नि. १.१९) वचनतो च अयोनिसो मनसिकारो दिट्ठीनं कारणं. पापमित्तोपि दिट्ठिट्ठानन्ति पापमित्तस्स दिट्ठानुगतिआपज्जनेन दिट्ठिउप्पत्तितो ‘‘बाहिरं, भिक्खवे, अङ्गन्ति करित्वा न अञ्ञं एकङ्गम्पि समनुपस्सामि, यं एवं महतो अनत्थाय संवत्तति. यथयिदं, भिक्खवे, पापमित्तता’’ति (अ. नि. १.११०) वचनतो च पापमित्तो दिट्ठीनं कारणं. परतोपि घोसो दिट्ठिट्ठानन्ति दुरक्खातधम्मस्सवनेन दिट्ठिउप्पत्तितो ‘‘द्वेमे, भिक्खवे, हेतू द्वे पच्चया मिच्छादिट्ठिया उप्पादाय परतो च घोसो अयोनिसो च मनसिकारो’’ति (अ. नि. २.१२६) वचनतो च परतो घोसो मिच्छादिट्ठिकतो मिच्छादिट्ठिपटिसञ्ञुत्तकथा दिट्ठीनं कारणं.

इदानि दिट्ठिट्ठानन्ति पदस्स अत्थं विवरन्तो खन्धा हेतु खन्धा पच्चयोतिआदिमाह. खन्धा एव दिट्ठीनं उपादाय, जनकहेतु चेव उपत्थम्भकपच्चयो चाति अत्थो. समुट्ठानट्ठेनाति समुट्ठहन्ति उप्पज्जन्ति एतेनाति समुट्ठानं, कारणन्ति अत्थो. तेन समुट्ठानट्ठेन, दिट्ठिकारणभावेनाति अत्थो.

१२५. इदानि किच्चभेदेन दिट्ठिभेदं दस्सेन्तो कतमानि अट्ठारस दिट्ठिपरियुट्ठानानीतिआदिमाह. तत्थ या दिट्ठीति इदानि वुच्चमानानं अट्ठारसन्नं पदानं साधारणं मूलपदं. या दिट्ठि, तदेव दिट्ठिगतं, या दिट्ठि, तदेव दिट्ठिगहनन्ति सब्बेहि सम्बन्धो कातब्बो. अयाथावदस्सनट्ठेन दिट्ठि, तदेव दिट्ठीसु गतं दस्सनं द्वासट्ठिदिट्ठिअन्तोगधत्ताति दिट्ठिगतं. हेट्ठापिस्स अत्थो वुत्तोयेव. द्विन्नं अन्तानं एकन्तगतत्तापि दिट्ठिगतं. सा एव दिट्ठि दुरतिक्कमनट्ठेन दिट्ठिगहनं तिणगहनवनगहनपब्बतगहनानि विय. सासङ्कसप्पटिभयट्ठेन दिट्ठिकन्तारं चोरकन्तारवाळकन्तारनिरुदककन्तारदुब्भिक्खकन्तारा विय. धम्मसङ्गणियं ‘‘दिट्ठिकन्तारो’’ति सकलिङ्गेनेव आगतं. सम्मादिट्ठिया विनिविज्झनट्ठेन पटिलोमट्ठेन च दिट्ठिविसूकं. मिच्छादस्सनञ्हि उप्पज्जमानं सम्मादस्सनं विनिविज्झति चेव विलोमेति च. धम्मसङ्गणियं (ध. स. ३९२, ११०५) ‘‘दिट्ठिविसूकायिक’’न्ति आगतं. कदाचि सस्सतस्स, कदाचि उच्छेदस्स गहणतो दिट्ठिया विरूपं फन्दितन्ति दिट्ठिविप्फन्दितं. दिट्ठिगतिको हि एकस्मिं पतिट्ठातुं न सक्कोति, कदाचि सस्सतं अनुस्सरति, कदाचि उच्छेदं. दिट्ठियेव अनत्थे संयोजेतीति दिट्ठिसञ्ञोजनं. दिट्ठियेव अन्तोतुदनट्ठेन दुन्नीहरणीयट्ठेन च सल्लन्ति दिट्ठिसल्लं. दिट्ठियेव पीळाकरणट्ठेन सम्बाधोति दिट्ठिसम्बाधो. दिट्ठियेव मोक्खावरणट्ठेन पलिबोधोति दिट्ठिपलिबोधो. दिट्ठियेव दुम्मोचनीयट्ठेन बन्धनन्ति दिट्ठिबन्धनं. दिट्ठियेव दुरुत्तरट्ठेन पपातोति दिट्ठिपपातो. दिट्ठियेव थामगतट्ठेन अनुसयोति दिट्ठानुसयो. दिट्ठियेव अत्तानं सन्तापेतीति दिट्ठिसन्तापो. दिट्ठियेव अत्तानं अनुदहतीति दिट्ठिपरिळाहो. दिट्ठियेव किलेसकायं गन्थेतीति दिट्ठिगन्थो. दिट्ठियेव भुसं आदियतीति दिट्ठुपादानं. दिट्ठियेव ‘‘सच्च’’न्तिआदिवसेन अभिनिविसतीति दिट्ठाभिनिवेसो. दिट्ठियेव इदं परन्ति आमसति, परतो वा आमसतीति दिट्ठिपरामासो.

१२६. इदानि रासिवसेन सोळस दिट्ठियो उद्दिसन्तो कतमा सोळस दिट्ठियोतिआदिमाह. तत्थ सुखसोमनस्ससङ्खाते अस्सादे दिट्ठि अस्साददिट्ठि. अत्तानं अनुगता दिट्ठि अत्तानुदिट्ठि. नत्थीति पवत्तत्ता विपरीता दिट्ठि मिच्छादिट्ठि. सति काये दिट्ठि, सन्ती वा काये दिट्ठि सक्कायदिट्ठि. कायोति चेत्थ खन्धपञ्चकं, खन्धपञ्चकसङ्खातो सक्कायो वत्थु पतिट्ठा एतिस्साति सक्कायवत्थुका. सस्सतन्ति पवत्ता दिट्ठि सस्सतदिट्ठि. उच्छेदोति पवत्ता दिट्ठि उच्छेददिट्ठि. सस्सतादिअन्तं गण्हातीति अन्तग्गाहिका, अन्तग्गाहो वा अस्सा अत्थीति अन्तग्गाहिका. अतीतसङ्खातं पुब्बन्तं अनुगता दिट्ठि पुब्बन्तानुदिट्ठि. अनागतसङ्खातं अपरन्तं अनुगता दिट्ठि अपरन्तानुदिट्ठि. अनत्थे संयोजेतीति सञ्ञोजनिका. अहङ्कारवसेन अहन्ति उप्पन्नेन मानेन दिट्ठिया मूलभूतेन विनिबन्धा घटिता उप्पादिता दिट्ठि अहन्ति मानविनिबन्धा दिट्ठि. तथा ममङ्कारवसेन ममन्ति उप्पन्नेन मानेन विनिबन्धा दिट्ठि ममन्ति मानविनिबन्धा दिट्ठि. अत्तनो वदनं कथनं अत्तवादो, तेन पटिसञ्ञुत्ता बद्धा दिट्ठि अत्तवादपटिसंयुत्ता दिट्ठि. अत्तानं लोकोति वदनं कथनं लोकवादो, तेन पटिसञ्ञुत्ता दिट्ठि लोकवादपटिसंयुत्ता दिट्ठि. भवो वुच्चति सस्सतं, सस्सतवसेन उप्पज्जनदिट्ठि भवदिट्ठि. विभवो वुच्चति उच्छेदो, उच्छेदवसेन उप्पज्जनदिट्ठि विभवदिट्ठि.

१२७-१२८. इदानि तीणि सतं दिट्ठाभिनिवेसे निद्दिसितुकामो कतमे तीणि सतं दिट्ठाभिनिवेसाति पुच्छित्वा ते अविस्सज्जेत्वाव विसुं विसुं अभिनिवेसविस्सज्जनेनेव ते विस्सज्जेतुकामो अस्साददिट्ठिया, कतिहाकारेहि अभिनिवेसो होतीतिआदिना नयेन सोळसन्नं दिट्ठीनं अभिनिवेसाकारगणनं पुच्छित्वा पुन अस्साददिट्ठिया पञ्चतिंसाय आकारेहि अभिनिवेसो होतीति तासं सोळसन्नं दिट्ठीनं अभिनिवेसाकारगणनं विस्सज्जेत्वा पुन तानि गणनानि विस्सज्जेन्तो अस्साददिट्ठिया कतमेहि पञ्चतिंसाय आकारेहि अभिनिवेसो होतीतिआदिमाह. तत्थ रूपं पटिच्चाति रूपक्खन्धं पटिच्च. उप्पज्जति सुखं सोमनस्सन्ति ‘‘अयं मे कायो ईदिसो’’ति रूपसम्पदं निस्साय गेहसितं रागसम्पयुत्तं सुखं सोमनस्सं उप्पज्जति. हेट्ठा वुत्तेनट्ठेन सुखञ्च सोमनस्सञ्च. तंयेव रूपस्स अस्सादोति रूपनिस्सयो अस्सादो. तञ्हि सुखं तण्हावसेन अस्सादीयति उपभुञ्जीयतीति अस्सादो. अभिनिवेसपरामासो दिट्ठीति सो अस्सादो सस्सतोति वा उच्छिज्जिस्सतीति वा सस्सतं वा उच्छिज्जमानं वा अत्तानं सुखितं करोतीति वा अभिनिवेसपरामासो होति. तस्मा या च दिट्ठि यो च अस्सादोति अस्सादस्स दिट्ठिभावाभावेपि अस्सादं विना सा दिट्ठि न होतीति कत्वा उभयम्पि समुच्चितं. अस्साददिट्ठीति अस्सादे पवत्ता दिट्ठीति वुत्तं होति.

इदानि नानासुत्तेहि संसन्देत्वा मिच्छादिट्ठिं मिच्छादिट्ठिकञ्च गरहितुकामो अस्साददिट्ठि मिच्छादिट्ठीतिआदिमाह. तत्थ दिट्ठिविपत्तीति सम्मादिट्ठिविनासकमिच्छादिट्ठिसङ्खातदिट्ठिया विपत्ति. दिट्ठिविपन्नोति विपन्ना विनट्ठा सम्मादिट्ठि अस्साति दिट्ठिविपन्नो, विपन्नदिट्ठीति वुत्तं होति. मिच्छादिट्ठिया वा विपन्नो विनट्ठोति दिट्ठिविपन्नो. न सेवितब्बो उपसङ्कमनेन. न भजितब्बो चित्तेन. न पयिरुपासितब्बो उपसङ्कमित्वा निसीदनेन. तं किस्स हेतूति ‘‘तं सेवनादिकं केन कारणेन न कातब्ब’’न्ति तस्स कारणपुच्छा. दिट्ठि हिस्स पापिकाति कारणविस्सज्जनं. यस्मा अस्स पुग्गलस्स दिट्ठि पापिका, तस्मा तं सेवनादिकं न कातब्बन्ति अत्थो. दिट्ठिया रागोति ‘‘सुन्दरा मे दिट्ठी’’ति दिट्ठिं आरब्भ दिट्ठिया उप्पज्जनरागो. दिट्ठिरागरत्तोति तेन दिट्ठिरागेन रङ्गेन रत्तं वत्थं विय रत्तो. न महप्फलन्ति विपाकफलेन. न महानिसंसन्ति निस्सन्दफलेन.

पुरिसपुग्गलस्साति पुरिससङ्खातस्स पुग्गलस्स. लोकियवोहारेन हि पुरि वुच्चति सरीरं, तस्मिं पुरिस्मिं सेति पवत्ततीति पुरिसो, पुं वुच्चति निरयो, तं पुं गलति गच्छतीति पुग्गलो. येभुय्येन हि सत्ता सुगतितो चुता दुग्गतियंयेव निब्बत्तन्ति. तं किस्स हेतूति तं न महप्फलत्तं केन कारणेन होति. दिट्ठि हिस्स पापिकाति यस्मा अस्स पुग्गलस्स दिट्ठि पापिका, तस्मा न महप्फलं होतीति अत्थो. द्वेव गतियोति पञ्चसु गतीसु द्वेव गतियो. विपज्जमानाय दिट्ठिया निरयो. सम्पज्जमानाय तिरच्छानयोनि. यञ्चेव कायकम्मन्ति सकलिङ्गधारणपटिपदानुयोगअभिवादनपच्चुट्ठानअञ्जलिकम्मादि कायकम्मं. यञ्च वचीकम्मन्ति सकसमयपरियापुणनसज्झायनदेसनासमादपनादि वचीकम्मं. यञ्च मनोकम्मन्ति इधलोकचिन्तापटिसंयुत्तञ्च परलोकचिन्तापटिसंयुत्तञ्च कताकतचिन्तापटिसंयुत्तञ्च मनोकम्मं. तिणकट्ठधञ्ञबीजेसु सत्तदिट्ठिस्स दानानुप्पदानपटिग्गहणपरिभोगेसु च कायवचीमनोकम्मानि. यथादिट्ठीति या अयं दिट्ठि, तस्सानुरूपं. समत्तन्ति परिपुण्णं. समादिन्नन्ति गहितं.

अट्ठकथायं पन वुत्तं – तदेतं यथादिट्ठियं ठितकायकम्मं, दिट्ठिसहजातकायकम्मं, दिट्ठानुलोमिककायकम्मन्ति तिविधं होति. तत्थ ‘‘पाणं हनतो अदिन्नं आदियतो मिच्छाचरतो नत्थि ततोनिदानं पापं, नत्थि पापस्स आगमो’’ति यं एवं दिट्ठिकस्स सतो पाणातिपातअदिन्नादानमिच्छाचारसङ्खातं कायकम्मं, इदं यथादिट्ठियं ठितकायकम्मं नाम. ‘‘पाणं हनतो अदिन्नं आदियतो मिच्छाचरतो नत्थि ततोनिदानं पापं, नत्थि पापस्स आगमो’’ति यं इमाय दिट्ठिया इमिना दस्सनेन सहजातं कायकम्मं, इदं दिट्ठिसहजातकायकम्मं नाम. तदेव पन समत्तं समादिन्नं गहितं परामट्ठं दिट्ठानुलोमिककायकम्मं नाम. वचीकम्ममनोकम्मेसुपि एसेव नयो. एत्थ पन मुसा भणतो पिसुणं भणतो फरुसं भणतो सम्फं पलपतो अभिज्झालुनो ब्यापन्नचित्तस्स मिच्छादिट्ठिकस्स सतो नत्थि ततोनिदानं पापं, नत्थि पापस्स आगमोति योजना कातब्बा. लिङ्गधारणादिपरियापुणनादिलोकचिन्तादिवसेन वुत्तनयो चेत्थ सुन्दरो.

चेतनादीसु दिट्ठिसहजाता चेतना चेतना नाम. दिट्ठिसहजाता पत्थना पत्थना नाम. चेतनापत्थनानं वसेन चित्तट्ठपना पणिधि नाम. तेहि पन चेतनादीहि सम्पयुत्ता फस्सादयो सङ्खारक्खन्धपरियापन्ना धम्मा सङ्खारा नाम. अनिट्ठायातिआदीहि दुक्खमेव वुत्तं. दुक्खञ्हि सुखकामेहि सत्तेहि न एसितत्ता अनिट्ठं. अप्पियत्ता अकन्तं. मनस्स अवड्ढनतो, मनसि अविसप्पनतो च अमनापं. आयतिं अभद्दताय अहितं. पीळनतो दुक्खन्ति. तं किस्स हेतूति तं एवं संवत्तनं केन कारणेन होतीति अत्थो. इदानिस्स कारणं दिट्ठि हिस्स पापिकाति. यस्मा तस्स पुग्गलस्स दिट्ठि पापिका लामका, तस्मा एवं संवत्ततीति अत्थो. अल्लाय पथविया निक्खित्तन्ति उदकेन तिन्ताय भूमिया रोपितं. पथवीरसं आपोरसन्ति तस्मिं तस्मिं ठाने पथविया च सम्पदं आपस्स च सम्पदं. बीजनिक्खित्तट्ठाने हि न सब्बा पथवी न सब्बो आपो च बीजं फलं गण्हापेति. यो पन तेसं पदेसो बीजं फुसति, सोयेव बीजं फलं गण्हापेति. तस्मा बीजपोसनाय पच्चयभूतोयेव सो पदेसो पथवीरसो आपोरसोति वेदितब्बो. रससद्दस्स हि सम्पत्ति च अत्थो. यथाह ‘‘किच्चसम्पत्तिअत्थेन रसो नाम पवुच्चती’’ति. लोके च ‘‘सुरसो गन्धब्बो’’ति वुत्ते सुसम्पन्नो गन्धब्बोति अत्थो ञायति. उपादियतीति गण्हाति. यो हि पदेसो पच्चयो होति, तं पच्चयं लभमानं बीजं तं गण्हाति नाम. सब्बं तन्ति सब्बं तं रसजातं. तित्तकत्तायाति सो पथवीरसो आपोरसो च अतित्तको समानोपि तित्तकं बीजं निस्साय निम्बरुक्खादीनं तेसं फलानञ्च तित्तकभावाय संवत्तति. कटुकत्तायाति इदं पुरिमस्सेव वेवचनं.

‘‘वण्णगन्धरसूपेतो, अम्बोयं अहुवा पुरे;

तमेव पूजं लभमानो, केनम्बो कटुकप्फलो’’ति. (जा. १.२.७१) –

आगतट्ठाने विय हि इधापि तित्तकमेव अप्पियट्ठेन कटुकन्ति वेदितब्बं. असातत्तायाति अमधुरभावाय. असादुत्तायातिपि पाठो, असादुभावायाति अत्थो. सादूति हि मधुरं. बीजं हिस्साति अस्स निम्बादिकस्स बीजं. एवमेवन्ति एवं एवं. यस्मा सुखा वेदना परमो अस्सादो, तस्मा मिच्छादिट्ठिया दुक्खवेदनावसेन आदीनवो दस्सितोति. पुन अट्ठारसभेदेन दिट्ठिया आदीनवं दस्सेतुं अस्साददिट्ठि मिच्छादिट्ठीतिआदिमाह. तं वुत्तत्थमेव. इमेहि अट्ठारसहि आकारेहि परियुट्ठितचित्तस्स सञ्ञोगोति दिट्ठिया एव संसारे बन्धनं दस्सेति.

१२९. यस्मा पन दिट्ठिभूतानिपि सञ्ञोजनानि अत्थि अदिट्ठिभूतानिपि, तस्मा तं पभेदं दस्सेन्तो अत्थि सञ्ञोजनानि चेवातिआदिमाह. तत्थ यस्मा कामरागसञ्ञोजनस्सेव अनुनयसञ्ञोजनन्ति आगतट्ठानम्पि अत्थि, तस्मा अनुनयसञ्ञोजनन्ति वुत्तं. कामरागभावं अप्पत्वा पवत्तं लोभं सन्धाय एतं वुत्तन्ति वेदितब्बं. सेसखन्धायतनादिमूलकेसुपि वारेसु इमिनाव नयेन अत्थो वेदितब्बो. वेदनापरमत्ता च अस्सादस्स वेदनापरियोसाना एव देसना कता. सञ्ञादयो न गहिता. इमेहि पञ्चतिंसाय आकारेहीति पञ्चक्खन्धा अज्झत्तिकायतनादीनि पञ्च छक्कानि चाति इमानि पञ्चतिंस वत्थूनि निस्साय उप्पन्नअस्सादारम्मणवसेन पञ्चतिंसाय आकारेहि.

अस्साददिट्ठिनिद्देसवण्णना निट्ठिता.

२. अत्तानुदिट्ठिनिद्देसवण्णना

१३०. अत्तानुदिट्ठियं अस्सुतवा पुथुज्जनोति आगमाधिगमाभावा ञेय्यो अस्सुतवा इति. यस्स हि खन्धधातुआयतनसच्चपच्चयाकारसतिपट्ठानादीसु उग्गहपरिपुच्छाविनिच्छयविरहितत्ता अत्तानुदिट्ठिपटिसेधकरो नेव आगमो, पटिपत्तिया अधिगन्तब्बस्स अनधिगतत्ता न च अधिगमो अत्थि, सो आगमाधिगमानं अभावा ञेय्यो अस्सुतवा इति. सुतन्ति हि बुद्धवचनागमो च सुतफलत्ता हेतुवोहारवसेन अधिगमो च, तं सुतं अस्स अत्थीति सुतवा, न सुतवा अस्सुतवा. स्वायं –

पुथूनं जननादीहि, कारणेहि पुथुज्जनो;

पुथुज्जनन्तोगधत्ता, पुथुवायं जनो इति.

सो हि पुथूनं नानप्पकारानं किलेसादीनं जननादीहि कारणेहि पुथुज्जनो. यथाह – ‘‘पुथु किलेसे जनेन्तीति पुथुज्जना, पुथु अविहतसक्कायदिट्ठिकाति पुथुज्जना, पुथु सत्थारानं मुखुल्लोकिकाति पुथुज्जना, पुथु सब्बगतीहि अवुट्ठिताति पुथुज्जना, पुथु नानाभिसङ्खारे अभिसङ्खरोन्तीति पुथुज्जना, पुथु नानाओघेहि वुय्हन्तीति पुथुज्जना, पुथु नानासन्तापेहि सन्तप्पेन्तीति पुथुज्जना, पुथु नानापरिळाहेहि परिदय्हन्तीति पुथुज्जना, पुथु पञ्चसु कामगुणेसु रत्ता गिद्धा गधिता मुच्छिता अज्झोसन्ना लग्गा लग्गिता पलिबुद्धाति पुथुज्जना, पुथु पञ्चहि नीवरणेहि आवुता निवुता ओवुता पिहिता पटिच्छन्ना पटिकुज्जिताति पुथुज्जना’’ति (महानि. ९४). पुथूनं वा गणनपथमतीतानं अरियधम्मपरम्मुखानं नीचधम्मसमुदाचारानं जनानं अन्तोगधत्तापि पुथुज्जना, पुथु वा अयं, विसुंयेव सङ्खं गतो विसंसट्ठो सीलसुतादिगुणयुत्तेहि अरियेहि जनोतिपि पुथुज्जनो. एवमेतेहि ‘‘अस्सुतवा पुथुज्जनो’’ति द्वीहि पदेहि ये ते –

‘‘दुवे पुथुज्जना वुत्ता, बुद्धेनादिच्चबन्धुना;

अन्धो पुथुज्जनो एको, कल्याणेको पुथुज्जनो’’ति. –

द्वे पुथुज्जना वुत्ता, तेसु अन्धपुथुज्जनो वुत्तो होतीति वेदितब्बो.

अरियानं अदस्सावीतिआदीसु अरियाति आरकत्ता किलेसेहि, अनये न इरियनतो, अये च इरियनतो, सदेवकेन च लोकेन अरणीयतो बुद्धा च पच्चेकबुद्धा च बुद्धसावका च वुच्चन्ति, बुद्धा एव वा इध अरिया. यथाह – ‘‘सदेवके, भिक्खवे, लोके…पे… तथागतो अरियोति वुच्चती’’ति (सं. नि. ५.१०९८).

सप्पुरिसाति एत्थ पन पच्चेकबुद्धा तथागतसावका च ‘‘सप्पुरिसा’’ति वेदितब्बा. ते हि लोकुत्तरगुणयोगेन सोभना पुरिसाति सप्पुरिसा. सब्बेयेव वा एते द्वेधापि वुत्ता. बुद्धापि हि अरिया च सप्पुरिसा च पच्चेकबुद्धा बुद्धसावकापि. यथाह –

‘‘यो वे कतञ्ञू कतवेदि धीरो, कल्याणमित्तो दळ्हभत्ति च होति;