नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स
खुद्दकनिकाये
नेत्तिप्पकरण-अट्ठकथा
गन्थारम्भकथा
महाकारुणिकं नाथं, ञेय्यसागरपारगुं;
वन्दे निपुणगम्भीर-विचित्रनयदेसनं.
विज्जाचरणसम्पन्ना, येन निय्यन्ति लोकतो;
वन्दे तमुत्तमं धम्मं, सम्मासम्बुद्धपूजितं.
सीलादिगुणसम्पन्नो, ठितो मग्गफलेसु यो;
वन्दे अरियसङ्घं तं, पुञ्ञक्खेत्तं अनुत्तरं.
वन्दनाजनितं पुञ्ञं, इति यं रतनत्तये;
हतन्तरायो सब्बत्थ, हुत्वाहं तस्स तेजसा.
ठितिं आकङ्खमानेन, चिरं सद्धम्मनेत्तिया;
धम्मरक्खितनामेन, थेरेन अभियाचितो.
पदुमुत्तरनाथस्स, पादमूले पवत्तितं;
पस्सता अभिनीहारं, सम्पत्तं यस्स मत्थकं.
संखित्तं विभजन्तानं, एसो अग्गोति तादिना;
ठपितो एतदग्गस्मिं, यो महासावकुत्तमो.
छळभिञ्ञो वसिप्पत्तो, पभिन्नपटिसम्भिदो;
महाकच्चायनो थेरो, सम्बुद्धेन पसंसितो.
तेन या भासिता नेत्ति, सत्थारा अनुमोदिता;
सासनस्स सदायत्ता, नवङ्गस्सत्थवण्णना.
तस्सा गम्भीरञाणेहि, ओगाहेतब्बभावतो;
किञ्चापि दुक्करा कातुं, अत्थसंवण्णना मया.
सह संवण्णनं यस्मा, धरते सत्थुसासनं;
पुब्बाचरियसीहानं, तिट्ठतेव विनिच्छयो.
तस्मा तमुपनिस्साय, ओगाहेत्वान पञ्चपि;
निकाये पेटकेनापि, संसन्दित्वा यथाबलं.
सुविसुद्धमसंकिण्णं, निपुणत्थविनिच्छयं;
महाविहारवासीनं, समयं अविलोमयं.
पमादलेखं वज्जेत्वा, पाळिं सम्मा नियोजयं;
उपदेसं विभावेन्तो, करिस्सामत्थवण्णनं.
इति अत्थं असङ्किण्णं, नेत्तिप्पकरणस्स मे;
विभजन्तस्स सक्कच्चं, निसामयथ साधवोति.
तत्थ केनट्ठेन नेत्ति? सद्धम्मनयनट्ठेन नेत्ति. यथा हि तण्हा सत्ते कामादिभवं नयतीति ‘‘भवनेत्ती’’ति वुच्चति, एवमयम्पि वेनेय्यसत्ते अरियधम्मं नयतीति सद्धम्मनयनट्ठेन ‘‘नेत्ती’’ति वुच्चति. अथ वा नयन्ति तायाति नेत्ति. नेत्तिप्पकरणेन हि करणभूतेन धम्मकथिका वेनेय्यसत्ते दस्सनमग्गं नयन्ति सम्पापेन्तीति, नीयन्ति वा एत्थ एतस्मिं पकरणे अधिट्ठानभूते पतिट्ठापेत्वा वेनेय्या निब्बानं सम्पापियन्तीति नेत्ति. न हि नेत्तिउपदेससन्निस्सयेन विना अविपरीतसुत्तत्थावबोधो सम्भवति. तथा हि वुत्तं – ‘‘तस्मा निब्बायितुकामेना’’तिआदि. सब्बापि हि सुत्तस्स अत्थसंवण्णना नेत्तिउपदेसायत्ता, नेत्ति च सुत्तप्पभवा, सुत्तं सम्मासम्बुद्धप्पभवन्ति.
सा पनायं नेत्ति पकरणपरिच्छेदतो तिप्पभेदा हारनयपट्ठानानं वसेन. पठमञ्हि हारविचारो, ततो नयविचारो, पच्छा पट्ठानविचारोति. पाळिववत्थानतो पन सङ्गहवारविभागवारवसेन दुविधा. सब्बापि हि नेत्ति सङ्गहवारो विभागवारोति वारद्वयमेव होति.
तत्थ सङ्गहवारो आदितो पञ्चहि गाथाहि परिच्छिन्नो. सब्बो हि पकरणत्थो ‘‘यं लोको पूजयते’’तिआदीहि पञ्चहि गाथाहि अपरिग्गहितो नाम नत्थि. ननु चेत्थ पट्ठानं असङ्गहितन्ति? नयिदमेवं दट्ठब्बं, मूलपदग्गहणेन पट्ठानस्स सङ्गहितत्ता. तथा हि वक्खति – ‘‘अट्ठारस मूलपदा कुहिं दट्ठब्बा सासनपट्ठाने’’ति. मूलपदपट्ठानानि हि अत्थनयसङ्खारत्तिका विय अञ्ञमञ्ञं सङ्गहितानि.
विभागवारो पन उद्देसनिद्देसपटिनिद्देसवसेन तिविधो. तेसु ‘‘तत्थ कतमे सोळस हारा’’ति आरभित्वा याव ‘‘भवन्ति अट्ठारस पदानी’’ति अयं उद्देसवारो. ‘‘अस्सादादीनवता’’ति आरभित्वा याव ‘‘तेत्तिंसा एत्तिका नेत्ती’’ति अयं निद्देसवारो. पटिनिद्देसवारो पन हारविभङ्गवारो हारसम्पातवारो नयसमुट्ठानवारो सासनपट्ठानवारोति चतुब्बिधो. तेसु ‘‘तत्थ कतमो देसनाहारो’’ति आरभित्वा याव ‘‘अयं पहानेन समारोपना’’ति अयं हारविभङ्गवारो. तत्थ ‘‘कतमो देसनाहारसम्पातो’’ति आरभित्वा याव ‘‘अनुपादिसेसा च निब्बानधातू’’ति अयं हारसम्पातवारो. एत्थाह – हारविभङ्गहारसम्पातवारानं किं नानाकरणन्ति? वुच्चते – यत्थ अनेकेहिपि उदाहरणसुत्तेहि एको हारो निद्दिसीयति, अयं हारविभङ्गवारो. यत्थ पन एकस्मिं सुत्ते अनेके हारा सम्पतन्ति, अयं हारसम्पातवारो. वुत्तञ्हेतं पेटके –
‘‘यत्थ च सब्बे हारा, सम्पतमाना नयन्ति सुत्तत्थं;
ब्यञ्जनविधिपुथुत्ता, सा भूमी हारसम्पातो’’ति.
नयसमुट्ठानसासनपट्ठानवारविभागो पाकटो एव. सासनपट्ठानवारो पन सङ्गहवारे विय उद्देसनिद्देसवारेसुपि न सरूपतो उद्धटोति. एत्थाह – ‘‘इदं नेत्तिप्पकरणं महासावकभासितं, भगवता अनुमोदित’’न्ति च कथमेतं विञ्ञायतीति? पाळितो एव. न हि पाळितो अञ्ञं पमाणतरं अत्थि. या हि चतूहि महापदेसेहि अविरुद्धा पाळि, सा पमाणं. तथा हि अगरहिताय आचरियपरम्पराय पेटकोपदेसो विय इदं नेत्तिप्पकरणं आभतं. यदि एवं कस्मास्स निदानं न वुत्तं. सावकभासितानम्पि हि सुभसुत्त- (दी. नि. १.४४४ आदयो) अनङ्गणसुत्त- (म. नि. १.५७ आदयो) कच्चायनसंयुत्तादीनं निदानं भासितन्ति? नयिदं एकन्तिकं. सावकभासितानं बुद्धभासितानम्पि हि एकच्चानं पटिसम्भिदामग्गनिद्देसादीनं धम्मपदबुद्धवंसादीनञ्च निदानं न भासितं, न च तावता तानि अप्पमाणं, एवमिधापि दट्ठब्बं.
निदानञ्च नाम सुत्तविनयानं धम्मभण्डागारिकउपालित्थेरादीहि महासावकेहेव भासितं, इदञ्च महासावकभासितं, थेरं मुञ्चित्वा अनञ्ञविसयत्ता इमिस्सा विचारणायाति किमेतेन निदानगवेसनेन, अत्थोयेवेत्थ गवेसितब्बो, यो पाळिया अविरुद्धोति. अथ वा पाळिया अत्थसंवण्णनाभावतो न इमस्स पकरणस्स विसुं निदानवचनकिच्चं अत्थि, पटिसम्भिदामग्गनिद्देसादीनं वियाति दट्ठब्बं.
इदानि एतस्मिं पकरणे नानप्पकारकोसल्लत्थं अयं विभागो वेदितब्बो – सब्बमेव चेतं पकरणं सासनपरियेट्ठिभावतो एकविधं, तथा अरियमग्गसम्पादनतो विमुत्तिरसतो च. ब्यञ्जनत्थविचारभावतो दुविधं, तथा सङ्गहविभागभावतो धम्मविनयत्थसंवण्णनतो लोकियलोकुत्तरत्थसङ्गहणतो रूपारूपधम्मपरिग्गाहकतो लक्खणलक्खियभावतो पवत्तिनिवत्तिवचनतो सभागविसभागनिद्देसतो साधारणासाधारणधम्मविभागतो च.
तिविधं पुग्गलत्तयनिद्देसतो तिविधकल्याणविभागतो परिञ्ञत्तयकथनतो पहानत्तयूपदेसतो सिक्खत्तयसङ्गहणतो तिविधसंकिलेसविसोधनतो मूलगीतिअनुगीतिसङ्गीतिभेदतो पिटकत्तयत्थसंवण्णनतो हारनयपट्ठानप्पभेदतो च.
चतुब्बिधं चतुप्पटिसम्भिदाविसयतो चतुनयदेसनतो धम्मत्थदेसनापटिवेधगम्भीरभावतो च. पञ्चविधं अभिञ्ञेय्यादिधम्मविभागतो पञ्चक्खन्धनिद्देसतो पञ्चगतिपरिच्छेदतो पञ्चनिकायत्थविवरणतो च. छब्बिधं छळारम्मणविभागतो छअज्झत्तिकबाहिरायतनविभागतो च. सत्तविधं सत्तविञ्ञाणट्ठितिपरिच्छेदतो. नवविधं सुत्तादिनवङ्गनिद्देसतो. चुद्दसविधं सुत्ताधिट्ठानविभागतो. सोळसविधं अट्ठवीसतिविधञ्च सासनपट्ठानप्पभेदतो. चतुरासीतिसहस्सविधं चतुरासीतिसहस्सधम्मक्खन्धविचारभावतोतिआदिना नयेन पकरणविभागो वेदितब्बो.
तत्थ सासनपरियेट्ठिभावतोति सकलं नेत्तिप्पकरणं सिक्खत्तयसङ्गहस्स नवङ्गस्स सत्थुसासनस्स अत्थसंवण्णनाभावतो. अरियमग्गसम्पादनतोति दस्सनभूमिभावनाभूमिसम्पादनतो. विमुत्तिरसतोति सासनस्स अमतपरियोसानत्ता वुत्तं. ब्यञ्जनत्थविचारभावतोति हारब्यञ्जनपदकम्मनयानं ब्यञ्जनविचारत्ता अत्थपदअत्थनयानं अत्थविचारत्ता वुत्तं. सङ्गहविभागभावो परतो आवि भविस्सति. धम्मविनयत्थसंवण्णनतोति सकलस्सापि परियत्तिसासनस्स धम्मविनयभावतो वुत्तं. लक्खणलक्खियभावतोति नेत्तिवचनस्स लक्खणत्ता उदाहरणसुत्तानञ्च लक्खियत्ता वुत्तं. सभागविसभागनिद्देसतोति समानजातिया धम्मा सभागा, पटिपक्खा विसभागा, तंविचारभावतोति अत्थो. साधारणासाधारणधम्मविभागतोति पहानेकट्ठसहजेकट्ठतादिसामञ्ञेन ये धम्मा येसं धम्मानं नामवत्थादिना साधारणा तब्बिधुरताय असाधारणा च, तंविभागतो दुविधन्ति अत्थो.
पुग्गलत्तयनिद्देसतोति उग्घटितञ्ञुआदि पुग्गलत्तयनिद्देसतो. तिविधकल्याणविभागतोति आदिकल्याणादिविभागतो. मूलगीतिअनुगीतिसङ्गीतिभेदतोति पठमं वचनं मूलगीति, वुत्तस्सेव अत्थस्स सङ्गहगाथा अनुगीति, तंतंसुत्तत्थयोजनवसेन विप्पकिण्णस्स पकरणस्स सङ्गायनं सङ्गीति, सा थेरस्स परतो पवत्तिताति वेदितब्बा, एतासं तिस्सन्नं भेदतो तिविधन्ति अत्थो. पञ्चक्खन्धनिद्देसतोति रूपादिपञ्चक्खन्धसीलादिपञ्चधम्मक्खन्धनिद्देसतो पञ्चविधन्ति अत्थो. सुत्ताधिट्ठानविभागतोति लोभदोसमोहानं अलोभादोसामोहानं कायवचीमनोकम्मानं सद्धादिपञ्चिन्द्रियानञ्च वसेन चुद्दसविधस्स सुत्ताधिट्ठानस्स विभागवचनतो चुद्दसविधन्ति अत्थो. सेसं सुविञ्ञेय्यन्ति न पपञ्चितं.
१. सङ्गहवारवण्णना
एवं अनेकभेदविभत्ते नेत्तिप्पकरणे यदिदं वुत्तं ‘‘सङ्गहविभागवारवसेन दुविध’’न्ति, तत्थ सङ्गहवारो आदि. तस्सापि ‘‘यं लोको पूजयते’’ति अयं गाथा आदि. तत्थ यन्ति अनियमतो उपयोगनिद्देसो, तस्स ‘‘तस्सा’’ति इमिना नियमनं वेदितब्बं. लोकोति कत्तुनिद्देसो. पूजयतेति किरियानिद्देसो. सलोकपालोति कत्तुविसेसनं. सदाति कालनिद्देसो. नमस्सति चाति उपचयेन किरियानिद्देसो. तस्साति सामिनिद्देसो. एतन्ति पच्चत्तनिद्देसो. सासनवरन्ति पच्चत्तनिद्देसेन निद्दिट्ठधम्मनिदस्सनं. विदूहीति करणवचनेन कत्तुनिद्देसो. ञेय्यन्ति कम्मवाचककिरियानिद्देसो. नरवरस्साति ‘‘तस्सा’’ति नियमेत्वा दस्सितस्स सरूपतो दस्सनं.
तत्थ लोकियन्ति एत्थ पुञ्ञापुञ्ञानि तब्बिपाको चाति लोको, पजा, सत्तनिकायोति अत्थो. लोक-सद्दो हि जातिसद्दताय सामञ्ञवसेन निरवसेसतो सत्ते सङ्गण्हाति. किञ्चापि हि लोकसद्दो सङ्खारभाजनेसुपि दिट्ठप्पयोगो, पूजनकिरियायोग्यभूततावसेन पन सत्तलोकवचनो एव इध गहितोति दट्ठब्बं. पूजयतेति मानयति, अपचायतीति अत्थो.
लोकं पालेन्तीति लोकपाला, चत्तारो महाराजानो. लोकिया पन इन्दयमवरुणकुवेरा लोकपालाति वदन्ति. सह लोकपालेहीति सलोकपालो, ‘‘लोको’’ति इमिना तुल्याधिकरणं. अथ वा इस्सरियाधिपच्चेन तंतंसत्तलोकस्स पालनतो रक्खणतो खत्तियचतुमहाराजसक्कसुयामसन्तुसितसुनिम्मितपरनिम्मितवसवत्तिमहाब्रह्मादयो लोकपाला. तेहि सह तंतंसत्तनिकायो सलोकपालो लोकोति वुत्तो. अथ वा ‘‘द्वेमे, भिक्खवे, सुक्का धम्मा लोकं पालेन्ती’’ति (अ. नि. २.९; इतिवु. ४२) वचनतो हिरोत्तप्पधम्मा लोकपाला. तेहि समन्नागतो लोको सलोकपालो. हिरोत्तप्पसम्पन्ना हि पापगरहिनो सप्पुरिसा धम्मच्छन्दवन्तताय भगवति पूजानमक्कारपरा होन्तीति.
सदाति सब्बकालं रत्तिञ्चेव दिवा च, सदाति वा भगवतो धरमानकाले ततो परञ्च. अथ वा सदाति अभिनीहारतो पट्ठाय याव सासनन्तरधाना, ततो परम्पि वा. महाभिनीहारतो पट्ठाय हि महाबोधिसत्ता बोधिया नियतताय बुद्धङ्कुरभूता सदेवकस्स लोकस्स पूजनीया चेव वन्दनीया च होन्ति. यथाह भगवा सुमेधभूतो –
‘‘दीपङ्करो लोकविदू, आहुतीनं पटिग्गहो;
मम कम्मं पकित्तेत्वा, दक्खिणं पादमुद्धरि.
‘‘ये तत्थासुं जिनपुत्ता, पदक्खिणमकंसु मं;
देवा मनुस्सा असुरा च, अभिवादेत्वान पक्कमु’’न्ति. (बु. वं. २.७५-७६);
नमस्सति चाति केचि केसञ्चि पूजासक्कारादीनि करोन्तापि तेसं अपाकटगुणताय नमक्कारं न करोन्ति, न एवं भगवतो, यथाभूतअब्भुग्गतकित्तिसद्दताय पन भगवन्तं सदेवको लोको पूजयति चेव नमस्सति चाति अत्थो. ‘‘सदा नरमनुस्सो’’ति केचि पठन्ति, तं न सुन्दरं. तस्साति यं सदेवको लोको पूजयति चेव नमस्सति च, तस्स. एतन्ति इदानि वत्तब्बं बुद्धियं विपरिवत्तमानं सामञ्ञेन दस्सेति. सासनवरन्ति तं सरूपतो दस्सेति. तत्थ दिट्ठधम्मिकसम्परायिकपरमत्थेहि यथारहं सत्ते सासति विनेति एतेनाति सासनं, तदेव एकन्तनिय्यानट्ठेन अनञ्ञसाधारणगुणताय च उत्तमट्ठेन तंतंअभिपत्थितसमिद्धिहेतुताय पण्डितेहि वरितब्बतो वा वरं, सासनमेव वरन्ति सासनवरं. विदूहीति यथासभावतो कम्मकम्मफलानि कुसलादिभेदे च धम्मे विदन्तीति विदू, पण्डितमनुस्सा, तेहि. ञातब्बं, ञाणमरहतीति वा ञेय्यं. नरवरस्साति पुरिसवरस्स, अग्गपुग्गलस्साति अत्थो.
इदं वुत्तं होति – यो अनञ्ञसाधारणमहाकरुणासब्बञ्ञुतञ्ञाणादिगुणविसेसयोगेन सदेवकेन लोकेन पूजनीयो नमस्सनीयो च भगवा अरहं सम्मासम्बुद्धो, तस्स लोके उत्तमपुग्गलस्स एतं इदानि अम्हेहि विभजितब्बहारनयपट्ठानविचारणविसयभूतं सासनं आदिकल्याणतादिगुणसम्पत्तिया वरं अग्गं उत्तमं निपुणञाणगोचरताय पण्डितवेदनीयमेवाति. भगवतो हि वचनं एकगाथामत्तम्पि सच्चपटिच्चसमुप्पादखन्धायतनधातिन्द्रियसतिपट्ठानादिसभावधम्मनिद्धारणक्खमताय सोळसहारपञ्चनयसोळसअट्ठवीसतिविधपट्ठानविचारयोग्यभावेन च परमगम्भीरं अत्थतो अगाधपारं सण्हसुखुमञाणविसयमेवाति. तेनेवाह – ‘‘पञ्ञवन्तस्सायं धम्मो, नायं धम्मो दुप्पञ्ञस्सा’’ति (दी. नि. ३.३५८; अ. नि. ८.३०). अथ वा भगवतो सासनं परिञ्ञाक्कमेन लक्खणावबोधप्पटिपत्तिया सुञ्ञतमुखादीहि ओगाहितब्बत्ता अविञ्ञूनं सुपिनन्तेनपि न विसयो होतीति आह – ‘‘विदूहि ञेय्य’’न्ति. तथा च वुत्तं – ‘‘एतु विञ्ञू पुरिसो’’तिआदि.
अपरे पन ‘‘तं तस्स सासनवर’’न्ति पठन्ति, तेसं मतेन यं-सद्दो सासन-सद्देन समानाधिकरणोति दट्ठब्बो. इदं वुत्तं होति यं सासनवरं सलोकपालो लोको पूजयति नमस्सति च, तं सासनवरं विदूहि ञातब्बन्ति. इमस्मिञ्च नये लोकपाल-सद्देन भगवापि वुच्चति. भगवा हि लोकग्गतायकत्ता निप्परियायेन लोकपालो, तस्मा ‘‘तस्सा’’ति लोकपालस्स सत्थुनोति अत्थो. सलोकपालोति चेत्थ लोकपाल-सद्दो गुणीभूतोपि सत्थुविसयत्ता सासन-सद्दापेक्खताय सामिभावेन सम्बन्धीविसेसभूतो पधानभूतो विय पटिनिद्देसं अरहतीति.
कथं पन सयं धम्मस्सामी भगवा धम्मं पूजयतीति? नायं विरोधो. धम्मगरुनो हि बुद्धा भगवन्तो, ते सब्बकालं धम्मं अपचायमानाव विहरन्तीति. वुत्तञ्हेतं – ‘‘यंनूनाहं य्वायं धम्मो मया अभिसम्बुद्धो, तमेव धम्मं सक्कत्वा गरुं कत्वा उपनिस्साय विहरेय्य’’न्ति (सं. नि. १.१७३; अ. नि. ४.२१).
अपि च भगवतो धम्मपूजना सत्तसत्ताहप्पटिपत्तिआदीहि दीपेतब्बा. धम्मस्सामीति च धम्मेन सदेवकस्स लोकस्स सामीति अत्थो, न धम्मस्स सामीति. एवम्पि नमस्सतीति वचनं न युज्जति. न हि भगवा कञ्चि नमस्सतीति, एसोपि निद्दोसो. न हि नमस्सतीति पदस्स नमक्कारं करोतीति अयमेव अत्थो, अथ खो गरुकरणेन तन्निन्नो तप्पोणो तप्पब्भारोति अयम्पि अत्थो लब्भति. भगवा च धम्मगरुताय सब्बकालं धम्मनिन्नपोणपब्भारभावेन विहरतीति. अयञ्च अत्थो ‘‘येन सुदं स्वाहं निच्चकप्पं विहरामी’’ति (म. नि. १.३८७) एवमादीहि सुत्तपदेहि दीपेतब्बो. ‘‘विदूहि नेय्य’’न्तिपि पाठो, तस्स पण्डितेहि सपरसन्तानेसु नेतब्बं पापेतब्बन्ति अत्थो. तत्थ अत्तसन्ताने पापनं बुज्झनं, परसन्ताने बोधनन्ति दट्ठब्बं.
एवं भगवतो सदेवकस्स लोकस्स पूजनीयवन्दनीयभावो अग्गपुग्गलभावो च वुच्चमानो गुणविसिट्ठतं दीपेति, सा च गुणविसिट्ठता महाबोधिया वेदितब्बा. आसवक्खयञाणपदट्ठानञ्हि सब्बञ्ञुतञ्ञाणं सब्बञ्ञुतञ्ञाणपदट्ठानञ्च आसवक्खयञाणं ‘‘महाबोधी’’ति वुच्चति. सा अविपरीतधम्मदेसनतो तथागते सुप्पतिट्ठिताति विञ्ञायति. न हि सवासननिरवसेसकिलेसप्पहानं अनावरणञाणञ्च विना तादिसी धम्मदेसना सम्भवति. इच्चस्स चतुवेसारज्जयोगो. तेन दसबलछअसाधारणञाणअट्ठारसावेणिकबुद्धधम्मादिसकलसब्बञ्ञुगुणपारिपूरी पकासिता होति. एतादिसी च गुणविभूति महाकरुणापुब्बङ्गमं अभिनीहारसम्पत्तिं पुरस्सरं कत्वा सम्पादितं समत्तिंसपारमिसङ्खातं पुञ्ञञाणसम्भारमन्तरेन न उपलब्भतीति हेतुसम्पदापि अत्थतो विभाविता होतीति एवं भगवतो तीसुपि अवत्थासु सब्बसत्तानं एकन्तहितप्पटिलाभहेतुभूता आदिमज्झपरियोसानकल्याणा निरवसेसा बुद्धगुणा इमाय गाथाय पकासिताति वेदितब्बं.
दुतियनये पन यस्मा सिक्खत्तयसङ्गहं सफलं अरियमग्गसासनं तस्स आरम्मणभूतञ्च अमतधातुं तदधिगमूपायञ्च पुब्बभागपटिपत्तिसासनं तदत्थपरिदीपनञ्च परियत्तिसासनं यथारहं सच्चाभिसमयवसेन अभिसमेन्तो स्वाक्खाततादिगुणविसेसयुत्ततं मनसिकरोन्तो सक्कच्चं सवनधारणपरिपुच्छादीहि परिचयं करोन्तो च सदेवको लोको पूजयति नाम. लोकनाथो च सम्मासम्बोधिप्पत्तिया वेनेय्यानं सक्कच्चं धम्मदेसनेन ‘‘अरियं वो, भिक्खवे, सम्मासमाधिं देसेस्सामि’’ (म. नि. ३.१३६; सं. नि. ५.२८; पेटको. २४), ‘‘मग्गानट्ठङ्गिको सेट्ठो’’ (ध. प. २७३; कथा. ८७२; नेत्ति. १२५; पेटको. ३०), ‘‘यावता, भिक्खवे, धम्मा सङ्खता वा असङ्खता वा, विरागो तेसं अग्गमक्खायति’’ (इतिवु. ९०; अ. नि. ४.३४), ‘‘खयं विरागं अमतं पणीतं’’ (खु. पा. ६.४; सु. नि. २२७), ‘‘एकायनो अयं, भिक्खवे, मग्गो सत्तानं विसुद्धिया’’ (दी. नि. २.३७३; म. नि. १.१०६; सं. नि. ५.३६७), ‘‘धम्मं वो, भिक्खवे, देसेस्सामि आदिकल्याण’’न्तिआदीहि (म. नि. ३.४२०; नेत्ति. ५) वचनेहि थोमनेन च पूजयति नाम. तस्मा सासनवरस्स पूजनीयभावो इध वुच्चमानो अनवसेसतो धम्मगुणे दीपेतीति ये अरियभावादयो निय्यानादयो खयविरागादयो मदनिम्मदनादयो असङ्खतादयो स्वाक्खाततादयो आदिकल्याणतादयो च अनेकेहि सुत्तपदेहि पवेदिता अनेके धम्मगुणा, ते निरवसेसतो इमाय गाथाय पकासिताति वेदितब्बा.
यस्मा पन अरियसच्चप्पटिवेधेन समुग्घाटितसम्मोहायेव परमत्थतो पण्डिता बाल्यादिसमतिक्कमनतो, तस्मा भावितलोकुत्तरमग्गा सच्छिकतसामञ्ञफला च अरियपुग्गला विसेसतो विदूति वुच्चन्ति. ते हि यथावुत्तसासनवरं अविपरीततो ञातुं नेतुञ्च सपरसन्ताने सक्कुणन्तीति अट्ठअरियपुग्गलसमूहस्स परमत्थसङ्घस्सापि इध गहितत्ता ये सुप्पटिपन्नतादयो अनेकेहि सुत्तपदेहि संवण्णिता अरियसङ्घगुणा, तेपि निरवसेसतो इध पकासिताति वेदितब्बा.
एवं पठमगाथाय सातिसयं रतनत्तयगुणपरिदीपनं कत्वा इदानि –
‘‘सब्बपापस्स अकरणं, कुसलस्स उपसम्पदा;
सचित्तपरियोदपनं, एतं बुद्धान सासन’’न्ति. (दी. नि. २.९०; ध. प. १८३; नेत्ति. ३०, ५०, ११६, १२४) –
वचनतो सङ्खेपतो सिक्खत्तयसङ्गहं सासनं, तं पन सिक्खत्तयं ञाणविसेसविसयभावभेदतो अवत्थाभेदतो च तिविधं होति. कथं? सुतमयञाणगोचरो च यो ‘‘परियत्तिसद्धम्मो’’ति वुच्चति. चिन्तामयञाणगोचरो च यो आकारपरिवितक्कदिट्ठिनिज्झानक्खन्तीहि गहेतब्बाकारो विमुत्तायतनविसेसो ‘‘पटिपत्तिसद्धम्मो’’ति वुच्चति. विपस्सनाञाणादिसहगतो भावनामयञाणगोचरो च यो ‘‘पटिवेधसद्धम्मो’’ति वुच्चति. एवं तिविधम्पि सासनं सासनवरन्ति पदेन सङ्गण्हित्वा तत्थ यं पठमं, तं इतरेसं अधिगमूपायोति सब्बसासनमूलभूतं अत्तनो पकरणस्स च विसयभूतं परियत्तिसासनमेव ताव सङ्खेपतो विभजन्तो ‘‘द्वादस पदानी’’ति गाथमाह.
तत्थ द्वादसाति गणनपरिच्छेदो. पदानीति परिच्छिन्नधम्मनिदस्सनं. तेसु ब्यञ्जनपदानि पज्जति अत्थो एतेहीति पदानि. अत्थपदानि पन पज्जन्ति ञायन्तीति पदानि. उभयम्पि वा उभयथा योजेतब्बं ब्यञ्जनपदानम्पि अविपरीतं पटिपज्जितब्बत्ता, अत्थपदानं उत्तरिविसेसाधिगमस्स कारणभावतो, तानि पदानि परतो पाळियञ्ञेव आवि भविस्सन्तीति तत्थेव वण्णयिस्साम. अत्थसूचनादिअत्थतो सुत्तं. वुत्तञ्हेतं सङ्गहेसु –
‘‘अत्थानं सूचनतो, सुवुत्ततो सवनतोथ सूदनतो;
सुत्ताणा सुत्तसभागतो च, ‘सुत्त’न्ति अक्खात’’न्ति. (पारा. अट्ठ. १.पठममहासङ्गीतिकथा; दी. नि. अट्ठ. १.पठममहासङ्गीतिकथा; ध. स. अट्ठ. निदानकथा);
तदेतं तत्थ सुत्तपिटकवसेन आगतं, इध पन पिटकत्तयवसेन योजेतब्बं. ‘‘द्वादस पदानि सुत्त’’न्ति वुत्तं, यं परियत्तिसासनन्ति अत्थो. तं सब्बन्ति तं ‘‘सुत्त’’न्ति वुत्तं सकलं बुद्धवचनं. ब्यञ्जनञ्च अत्थो चाति ब्यञ्जनञ्चेव तदत्थो च. यतो ‘‘द्वादस पदानि सुत्त’’न्ति वुत्तं. इदं वुत्तं होति – अत्थसूचनादितो सुत्तं परियत्तिधम्मो, तञ्च सब्बं अत्थतो द्वादस पदानि छ ब्यञ्जनपदानि चेव छ अत्थपदानि चाति. अथ वा यदेतं ‘‘सासनवर’’न्ति वुत्तं, तं सब्बं सुत्तं, परियत्तिसासनस्स अधिप्पेतत्ता. अत्थतो पन द्वादस पदानि, ब्यञ्जनत्थपदसमुदायभावतो. यथाह – ‘‘ब्यञ्जनञ्च अत्थो चा’’ति. तं विञ्ञेय्यं उभयन्ति यस्मिं ब्यञ्जने अत्थे च वचनवचनीयभावेन सम्बन्धे सुत्तवोहारो, तदुभयं सरूपतो विञ्ञातब्बं तत्थ कतमं ब्यञ्जनं कतमो अत्थोति? तेनेवाह – ‘‘को अत्थो ब्यञ्जनं कतम’’न्ति.
एवं ‘‘सासनवर’’न्ति वुत्तस्स सुत्तस्स परियत्तिभावं तस्स च अत्थब्यञ्जनपदभावेन वेदितब्बतं दस्सेत्वा इदानि तस्स पविचयुपायं नेत्तिप्पकरणं पदत्थविभागेन दस्सेतुं ‘‘सोळसहारा’’ति गाथमाह.
तत्थ सोळस हारा एतिस्साति सोळसहारा. पञ्चनया अट्ठारसमूलपदाति एत्थापि एसेव नयो. अथ वा सोळस हारा सोळसहारा. एवं इतरत्थापि. हारनयमूलपदानि एव हि सङ्खेपतो वित्थारतो च भासितानि नेत्तीति. सासनस्स परियेट्ठीति सासनस्स अत्थपरियेसना, परियत्तिसासनस्स अत्थसंवण्णनाति अत्थो, सकलस्सेव वा सासनस्स अत्थविचारणाति अत्थो. पटिपत्तिपटिवेधेपि हि नेत्तिनयानुसारेन अधिगच्छन्तीति. महकच्चानेनाति कच्चोति पुरातनो इसि, तस्स वंसालङ्कारभूतोयं महाथेरो ‘‘कच्चानो’’ति वुच्चति. महकच्चानोति पन पूजावचनं, यथा महामोग्गल्लानोति, ‘‘कच्चायनगोत्तनिद्दिट्ठा’’तिपि पाठो. अयञ्च गाथा नेत्तिं सङ्गायन्तेहि पकरणत्थसङ्गण्हनवसेन ठपिताति दट्ठब्बा. यथा चायं, एवं हारविभङ्गवारे तंतंहारनिद्देसनिगमने ‘‘तेनाह आयस्मा’’तिआदिवचनं, हारादिसमुदायभूतायं नेत्तियं ब्यञ्जनत्थसमुदाये च सुत्ते किं केन विचियतीति विचारणायं आह – ‘‘हारा ब्यञ्जनविचयो’’तिआदि.
तत्थ सोळसपि हारा मूलपदनिद्धारणमन्तरेन ब्यञ्जनमुखेनेव सुत्तस्स संवण्णना होन्ति, न नया विय मूलपदसङ्खातसभावधम्मनिद्धारणमुखेनाति ते ‘‘ब्यञ्जनविचयो सुत्तस्सा’’ति वुत्ता. अत्थनया पन यथावुत्तअत्थमुखेनेव सुत्तस्स अत्थसम्पटिपत्तिया होन्तीति आह – ‘‘नया तयो च सुत्तत्थो’’ति. अयञ्च विचारणा परतोपि आगमिस्सति. केचि ‘‘नयो चा’’ति पठन्ति, तं न सुन्दरं. उभयं परिग्गहीतन्ति हारा नया चाति एतं उभयं सुत्तस्स अत्थनिद्धारणवसेन परिसमन्ततो गहितं सब्बथा सुत्ते योजितं. वुच्चति सुत्तं वदति संवण्णेति. कथं? यथासुत्तं सुत्तानुरूपं, यं सुत्तं यथा संवण्णेतब्बं, तथा संवण्णेतीति अत्थो. यं यं सुत्तन्ति वा यथासुत्तं, सब्बं सुत्तन्ति अत्थो. नेत्तिनयेन हि संवण्णेतुं असक्कुणेय्यं नाम सुत्तं नत्थीति.
इदानि यं वुत्तं – ‘‘सासनवरं विदूहि ञेय्य’’न्ति, तत्थ नेत्तिसंवण्णनाय विसयभूतं परियत्तिधम्ममेव पकारन्तरेन नियमेत्वा दस्सेतुं ‘‘या चेवा’’तिआदि वुत्तं.
तत्थ अत्थेसु कतपरिच्छेदो ब्यञ्जनप्पबन्धो देसना, यो पाठोति वुच्चति. तदत्थो देसितं ताय देसनाय पबोधितत्ता. तदुभयञ्च विमुत्तायतनसीसेन परिचयं करोन्तानं अनुपादापरिनिब्बानपरियोसानानं सम्पत्तीनं हेतुभावतो एकन्तेन विञ्ञेय्यं, तदुभयविनिमुत्तस्स वा ञेय्यस्स अभावतो तदेव द्वयं विञ्ञेय्यन्ति इममत्थं दस्सेति या चेव…पे… विञ्ञेय्यन्ति. तत्राति तस्मिं विजानने साधेतब्बे, निप्फादेतब्बे चेतं भुम्मं. अयमानुपुब्बीति अयं वक्खमाना अनुपुब्बि हारनयानं अनुक्कमो, अनुक्कमेन वक्खमाना हारनयाति अत्थो. नवविधसुत्तन्तपरियेट्ठीति सुत्तादिवसेन नवङ्गस्स सासनस्स परियेसना, अत्थविचारणाति अत्थो. सामिअत्थे वा एतं पच्चत्तं नवविधसुत्तन्तपरियेट्ठिया अनुपुब्बीति. अथ वा अनुपुब्बीति करणत्थे पच्चत्तं. इदं वुत्तं होति – यथावुत्तविजानने साधेतब्बे वक्खमानाय हारनयानुपुब्बिया अयं नवविधसुत्तन्तस्स अत्थपरियेसनाति.
एत्थाह – कथं पनेत्थ गेय्यङ्गादीनं सुत्तभावो, सुत्तभावे च तेसं कथं सासनस्स नवङ्गभावो. यञ्च सङ्गहेसु वुच्चति ‘‘सगाथकं सुत्तं गेय्यं, निग्गाथकं सुत्तं वेय्याकरण’’न्ति, तथा च सति सुत्तङ्गमेव न सिया. अथापि विसुं सुत्तङ्गं सिया, मङ्गलसुत्तादीनं (खु. पा. ५.१ आदयो; सु. नि. २६१ आदयो) सुत्तङ्गसङ्गहो न सिया, गाथाभावतो धम्मपदादीनं विय, गेय्यङ्गसङ्गहो वा सिया, सगाथकत्ता सगाथावग्गस्स विय, तथा उभतोविभङ्गादीसु सगाथकप्पदेसानन्ति. वुच्चते –
सुत्तन्ति सामञ्ञविधि, विसेसविधयो परे;
सनिमित्ता निरुळ्हत्ता, सहताञ्ञेन नाञ्ञतो.
सब्बस्सापि हि बुद्धवचनस्स सुत्तन्ति अयं सामञ्ञविधि. तथा हि ‘‘एत्तकं तस्स भगवतो सुत्तागतं सुत्तपरियापन्नं (पाचि. १२४२), सावत्थिया सुत्तविभङ्गे, सकवादे पञ्च सुत्तसतानी’’तिआदिवचनतो विनयाभिधम्मपरियत्तिविसेसेपि सुत्तवोहारो दिस्सति. तदेकदेसेसु पन गेय्यादयो विसेसविधयो तेन तेन निमित्तेन पतिट्ठिता. तथा हि गेय्यस्स सगाथकत्तं तब्भावनिमित्तं. लोकेपि हि ससिलोकं सगाथकं चुण्णियगन्थं गेय्य’’न्ति वदन्ति. गाथाविरहे पन सति पुच्छित्वा विस्सज्जनभावो वेय्याकरणस्स. पुच्छाविस्सज्जनञ्हि ‘‘ब्याकरण’’न्ति वुच्चति. ब्याकरणमेव वेय्याकरणन्ति. एवं सन्ते सगाथकादीनम्पि पञ्हाविस्सज्जनवसेन पवत्तानं वेय्याकरणभावो आपज्जतीति? नापज्जति, गेय्यादिसञ्ञानं अनोकासभावतो ‘‘गाथाविरहे सती’’ति विसेसितत्ता च. तथा हि धम्मपदादीसु केवलं गाथाबन्धेसु सगाथकत्तेपि सोमनस्सञाणमयिकगाथायुत्तेसु ‘‘वुत्तञ्हेत’’न्तिआदिवचनसम्बन्धेसु अब्भुतधम्मपटिसंयुत्तेसु च सुत्तविसेसेसु यथाक्कमं गाथाउदानइतिवुत्तकअब्भुतधम्मसञ्ञा पतिट्ठिता, तथा सतिपि गाथाबन्धभावे भगवतो अतीतासु जातीसु चरियानुभावप्पकासकेसु जातकसञ्ञा. सतिपि पञ्हाविस्सज्जनभावे सगाथकत्ते च केसुचि सुत्तन्तेसु वेदस्स लभापनतो वेदल्लसञ्ञा पतिट्ठिताति एवं तेन तेन सगाथकत्तादिना निमित्तेन तेसु तेसु सुत्तविसेसेसु गेय्यङ्गादिसञ्ञा पतिट्ठिताति विसेसविधयो सुत्तङ्गतो परे गेय्यादयो.
यं पनेत्थ गेय्यङ्गादिनिमित्तरहितं सुत्तं, तं सुत्तङ्गं विसेससञ्ञापरिहारेन सामञ्ञसञ्ञाय पवत्तनतोति. ननु च सगाथकं सुत्तं गेय्यं, निग्गाथकं सुत्तं वेय्याकरणन्ति सुत्तङ्गं न सम्भवतीति चोदना तदवत्था एवाति? न तदवत्था, सोधितत्ता. सोधितञ्हि पुब्बे गाथाविरहे सति पुच्छाविस्सज्जनभावो वेय्याकरणस्स तब्भावनिमित्तन्ति. यञ्च वुत्तं – ‘‘गाथाभावतो मङ्गलसुत्तादीनं सुत्तङ्गसङ्गहो न सिया’’ति, तम्पि न, निरुळ्हत्ता. निरुळ्हो हि मङ्गलसुत्तादीसु सुत्तभावो, न हि तानि धम्मपदबुद्धवंसादयो विय गाथाभावेन पञ्ञातानि, किन्तु सुत्तभावेनेव. तेनेव हि अट्ठकथायं ‘‘सुत्तनामक’’न्ति नामग्गहणं कतं.
यं पन वुत्तं ‘‘सगाथकत्ता गेय्यङ्गसङ्गहो वा सिया’’ति, तदपि नत्थि, यस्मा सहताञ्ञेन. सह गाथाहीति हि सगाथकं. सहभावो च नाम अत्थतो अञ्ञेन होति, न च मङ्गलसुत्तादीसु गाथाविनिमुत्तो कोचि सुत्तप्पदेसो अत्थि. यो सह गाथाहीति वुच्चेय्य, न च समुदायो नाम कोचि अत्थि. यदपि वुत्तं – ‘‘उभतोविभङ्गादीसु सगाथकप्पदेसानं गेय्यङ्गसङ्गहो सिया’’ति, तदपि न अञ्ञतो. अञ्ञा एव हि ता गाथा, जातकादिपरियापन्नत्ता. अतो न ताहि उभतोविभङ्गादीनं गेय्यङ्गभावोति एवं सुत्तादीनं अङ्गानं अञ्ञमञ्ञसङ्कराभावो वेदितब्बो. यस्मा पन सब्बम्पि बुद्धवचनं यथावुत्तनयेन अत्थानं सूचनादिअत्थेन सुत्तन्त्वेव वुच्चति, तस्मा वुत्तं – ‘‘नवविधसुत्तन्तपरियेट्ठी’’ति.
सङ्गहवारवण्णना निट्ठिता.
२. उद्देसवारवण्णना
१. एवं सङ्गहवारेन सङ्खेपतो दस्सिते हारादयो इदानि विभागेन दस्सेतुं ‘‘तत्थ कतमे सोळस हारा’’तिआदिदेसना आरद्धा. तत्थ तत्थाति यं वुत्तं – ‘‘सोळसहारा नेत्ती’’ति, तस्मिं वचने, तिस्सं वा गाथायं, यानि हारनयमूलपदानि उद्धटानि, तेसूति अत्थो. कतमेति पुच्छावचनं. पुच्छा च नामेसा पञ्चविधा अदिट्ठजोतनापुच्छा दिट्ठसंसन्दनापुच्छा विमतिच्छेदनापुच्छा अनुमतिपुच्छा कथेतुकम्यतापुच्छाति. तासु अयं कथेतुकम्यतापुच्छा. सोळसाति गणनवसेन परिच्छेदो. तेन नेसं न ततो उद्धं अधो चाति एतपरमतं दस्सेति. सा चेतपरमता परतो आवि भविस्सति. हाराति गणनवसेन परिच्छिन्नानं सामञ्ञतो दस्सनं. देसना विचयोतिआदि सरूपदस्सनं.
तत्थ केनट्ठेन हारा? हरीयन्ति एतेहि, एत्थ वा सुत्तगेय्यादिविसया अञ्ञाणसंसयविपल्लासाति हारा, हरन्ति वा सयं तानि, हरणमत्तमेव वाति हारा फलूपचारेन. अथ वा हरीयन्ति वोहरीयन्ति धम्मसंवण्णकधम्मपटिग्गाहकेहि धम्मस्स दानग्गहणवसेनाति हारा. अथ वा हारा वियाति हारा. यथा हि अनेकरतनावलिसमूहो हारसङ्खातो अत्तनो अवयवभूतरतनसम्फस्सेहि समुप्पज्जनीयमानहिलादसुखो हुत्वा तदुपभोगीजनसरीरसन्तापं निदाघपरिळाहुपजनितं वूपसमेति, एवमेतेपि नानाविधपरमत्थरतनप्पबन्धा संवण्णनाविसेसा अत्तनो अवयवभूतपरमत्थरतनाधिगमेन समुप्पादियमाननिब्बुतिसुखा धम्मपटिग्गाहकजनहदयपरितापं कामरागादिकिलेसहेतुकं वूपसमेन्तीति. अथ वा हारयन्ति अञ्ञाणादीनं हारं अपगमं करोन्ति आचिक्खन्तीति वा हारा. अथ वा सोतुजनचित्तस्स हरणतो रमणतो च हारा निरुत्तिनयेन, यथा – ‘‘भवेसु वन्तगमनो भगवा’’ति (विसुद्धि. १.१४४; पारा. अट्ठ. १.१ वेरञ्जकण्डवण्णना). अयं ताव हारानं साधारणतो अत्थो.
असाधारणतो पन देसीयति संवण्णीयति एताय सुत्तत्थोति देसना, देसनासहचरणतो वा देसना. ननु च अञ्ञेपि हारा देसनासङ्खातस्स सुत्तस्स अत्थसंवण्णनतो देसनासहचारिनोवाति? सच्चमेतं, अयं पन हारो येभुय्येन यथारुतवसेनेव विञ्ञायमानो देसनाय सह चरतीति वत्तब्बतं अरहति, न तथा परे. न हि अस्सादादीनवनिस्सरणादिसन्दस्सनरहिता सुत्तदेसना अत्थि. अस्सादादिसन्दस्सनविभावनलक्खणो चायं हारोति.
विचियन्ति एतेन, एत्थ वा पदपञ्हादयो, विचिति एव वा तेसन्ति विचयो. पाळियं पन विचिनतीति विचयोति अयमत्थो दस्सितो.
युत्तीति उपपत्तिसाधनयुत्ति, इध पन युत्तिविचारणा युत्ति उत्तरपदलोपेन ‘‘रूपभवो रूप’’न्ति यथा, युत्तिसहचरणतो वा. इधापि देसनाहारे वुत्तनयेन अत्थो वित्थारेतब्बो.
पदट्ठानन्ति आसन्नकारणं, इधापि पदट्ठानविचारणातिआदि वुत्तनयेनेव वेदितब्बं.
लक्खीयन्ति एतेन, एत्थ वा एकलक्खणा धम्मा अवुत्तापि एकवचनेनाति लक्खणं.
वियूहीयन्ति विभागेन पिण्डीयन्ति एतेन, एत्थ वाति ब्यूहो. निब्बचनादीनं सुत्ते दस्सियमानानं चतुन्नं ब्यूहोति चतुब्यूहो, चतुन्नं वा ब्यूहो एत्थाति चतुब्यूहो.
आवट्टीयन्ति एतेन, एत्थ वा सभागा विसभागा च धम्मा, तेसं वा आवट्टनन्ति आवट्टो.
विभजीयन्ति एतेन, एत्थ वा साधारणासाधारणानं संकिलेसवोदानधम्मानं भूमियोति विभत्ति, विभजनं वा एतेसं भूमियाति विभत्ति.
पटिपक्खवसेन परिवत्तीयन्ति इमिना, एत्थ वा सुत्ते वुत्तधम्मा, परिवत्तनं वा तेसन्ति परिवत्तनो.
विविधं वचनं एकस्सेवत्थस्स वाचकमेत्थाति विवचनं, विवचनमेव वेवचनं, विविधं वुच्चति एतेन अत्थोति वा विवचनं. सेसं वुत्तनयमेव.
पकारेहि पभेदतो वा ञापीयन्ति इमिना, एत्थ वा अत्थाति पञ्ञत्ति.
ओतारीयन्ति अनुप्पवेसीयन्ति एतेन, एत्थ वा सुत्तागता धम्मा पटिच्चसमुप्पादादीसूति ओतरणो.
सोधीयन्ति समाधीयन्ति एतेन, एत्थ वा सुत्ते पदपदत्थपञ्हारम्भाति सोधनो.
अधिट्ठीयन्ति अनुपवत्तीयन्ति एतेन, एत्थ वा सामञ्ञविसेसभूता धम्मा विना विकप्पेनाति अधिट्ठानो.
परिकरोति अभिसङ्खरोति फलन्ति परिक्खारो, हेतु पच्चयो च, परिक्खारं आचिक्खतीति परिक्खारो, हारो, परिक्खारविसयत्ता परिक्खारसहचरणतो वा परिक्खारो.
समारोपीयन्ति एतेन, एत्थ वा पदट्ठानादिमुखेन धम्माति समारोपनो. सब्बत्थ च भावसाधनवसेनापि अत्थो सम्भवतीति तस्सापि वसेन योजेतब्बं.
तस्साति यथावुत्तस्स हारुद्देसस्स. अनुगीतीति वुत्तस्सेवत्थस्स सुखग्गहणत्थं अनुपच्छा गायनगाथा, तासु ओसानगाथाय अत्थतो असंकिण्णाति पदत्थेन सङ्कररहिता, तेन यदिपि केचि हारा अञ्ञमञ्ञं अविसिट्ठा विय दिस्सन्ति, तथापि तेसं अत्थतो सङ्करो नत्थीति दस्सेति. सो च नेसं असङ्करो लक्खणनिद्देसे सुपाकटो होति. एतेसञ्चेवाति एतेसं सोळसन्नं हारानं. यथा असङ्करो, तथा चेव भवति. किं भवति? वित्थारतया वित्थारेन. नयविभत्ति नयेन उपायेन ञायेन विभागो. एतेन तं एव असङ्किण्णतं विभावेति. केचि ‘‘वित्थारनया’’ति पठन्ति, तं न सुन्दरं, अयञ्च गाथा केसुचि पोत्थकेसु नत्थि.
२. एवं हारे उद्दिसित्वा इदानि नये उद्दिसितुं ‘‘तत्थ कतमे’’तिआदि वुत्तं. तत्थ नयन्ति संकिलेसे वोदानानि च विभागतो ञापेन्तीति नया, नीयन्ति वा तानि एतेहि, एत्थ वाति नया, नयनमत्तमेव वाति नया, नीयन्ति वा सयं धम्मकथिकेहि उपनीयन्ति सुत्तस्स अत्थपविचयत्थन्ति नया. अथ वा नया वियाति नया. यथा हि एकत्तादयो नया सम्मा पटिविज्झियमाना पच्चयपच्चयुप्पन्नधम्मानं यथाक्कमं सम्बन्धविभागब्यापारविरहानुरूपफलभावदस्सनेन असङ्करतो सम्मुतिसच्चपरमत्थसच्चानं सभावं पवेदयन्ता परमत्थसच्चप्पटिवेधाय संवत्तन्ति, एवमेतेपि कण्हसुक्कसप्पटिभागधम्मविभागदस्सनेन अविपरीतसुत्तत्थावबोधाय अभिसम्भुणन्ता वेनेय्यानं चतुसच्चप्पटिवेधाय संवत्तन्ति. अथ वा परियत्तिअत्थस्स नयनतो संकिलेसतो यमनतो च नया निरुत्तिनयेन.
नन्दियावट्टोतिआदीसु नन्दियावट्टस्स विय आवट्टो एतस्साति नन्दियावट्टो, यथा हि नन्दियावट्टो अन्तोठितेन पधानावयवेन बहिद्धा आवट्टति, एवमयम्पि नयोति अत्थो. अथ वा नन्दिया तण्हाय पमोदस्स वा आवट्टो एत्थाति नन्दियावट्टो. तीहि अवयवेहि लोभादीहि संकिलेसपक्खे अलोभादीहि च वोदानपक्खे पुक्खलो सोभनोति तिपुक्खलो. असन्तासनजवपरक्कमादिविसेसयोगेन सीहो भगवा, तस्स विक्कीळितं देसनावचीकम्मभूतो विहारोति कत्वा विपल्लासतप्पटिपक्खपरिदीपनतो सीहस्स विक्कीळितं एत्थाति सीहविक्कीळितो, नयो. बलविसेसयोगदीपनतो वा सीहविक्कीळितसदिसत्ता नयो सीहविक्कीळितो. बलविसेसो चेत्थ सद्धादिबलं, दसबलानि एव वा. अत्थनयत्तयदिसाभावेन कुसलादिधम्मानं आलोचनं दिसालोचनं. तथा आलोचितानं तेसं धम्मानं अत्थनयत्तययोजने समानयनतो अङ्कुसो विय अङ्कुसो. गाथासु लञ्जेति पकासेति सुत्तत्थन्ति लञ्जको, नयो च सो लञ्जको चाति नयलञ्जको. गताति ञाता, मताति अत्थो. सो एव वा पाठो. सेसं वुत्तनयेन वेदितब्बं.
३. एवं नयेपि उद्दिसित्वा इदानि मूलपदानि उद्दिसितुं ‘‘तत्थ कतमानी’’तिआदि आरद्धं. तत्थ मूलानि च तानि नयानं पट्ठानभागानञ्च पतिट्ठाभावतो पदानि च अधिगमूपायभावतो कोट्ठासभावतो चाति मूलपदानि. कोसल्लसम्भूतट्ठेन, कुच्छितानं वा पापधम्मानं सलनतो विद्धंसनतो, कुसानं वा रागादीनं लवनतो, कुसा विय वा लवनतो, कुसेन वा ञाणेन लातब्बतो पवत्तेतब्बतो कुसलानि, तप्पटिपक्खतो अकुसलानीति पदत्थो वेदितब्बो.
एवं गणनपरिच्छेदतो जातिभेदतो च मूलपदानि दस्सेत्वा इदानि सरूपतो दस्सेन्तो संकिलेसपक्खंयेव पठमं उद्दिसति ‘‘तण्हा’’तिआदिना. तत्थ तसति परितसतीति तण्हा. अविन्दियं विन्दति, विन्दियं न विन्दतीति अविज्जा, विज्जापटिपक्खाति वा अविज्जा. लुब्भन्ति तेन, सयं वा लुब्भति, लुब्भनमत्तमेव वा सोति लोभो. दोसमोहेसुपि एसेव नयो. असुभे ‘‘सुभ’’न्ति पवत्ता सञ्ञा सुभसञ्ञा. सुखसञ्ञादीसुपि इमिनाव नयेन अत्थो वेदितब्बो. सङ्गहन्ति गणनं. समोसरणन्ति समोरोपनं.
पच्चनीकधम्मे समेतीति समथो. अनिच्चादीहि विविधेहि आकारेहि पस्सतीति विपस्सना. अलोभादयो लोभादिपटिपक्खतो वेदितब्बा. असुभे ‘‘असुभ’’न्ति पवत्ता सञ्ञा असुभसञ्ञा, कायानुपस्सनासतिपट्ठानं. सञ्ञासीसेन हि देसना. दुक्खसञ्ञादीसुपि एसेव नयो.
इदं उद्दानन्ति इदं वुत्तस्सेव अत्थस्स विप्पकिण्णभावेन नस्सितुं अदत्वा उद्धं दानं रक्खणं उद्दानं, सङ्गहवचनन्ति अत्थो. ‘‘चत्तारो विपल्लासा’’तिपि पाठो. किलेसभूमीति संकिलेसभूमि सब्बेसं अकुसलधम्मानं समोसरणट्ठानत्ता. कुसलानं यानि तीणि मूलानि. ‘‘कुसलानी’’तिपि पठन्ति. सतिपट्ठानाति असुभसञ्ञादयो सन्धायाह. इन्द्रियभूमीति सद्धादीनं विमुत्तिपरिपाचनिन्द्रियानं समोसरणट्ठानत्ता वुत्तं. युज्जन्तीति योजीयन्ति. खोति पदपूरणे, अवधारणत्थे वा निपातो. तेन एते एवाति दस्सेति. अट्ठारसेवाति वा. मूलपदाति मूलपदानि, लिङ्गविपल्लासो वा.
उद्देसवारवण्णना निट्ठिता.
३. निद्देसवारवण्णना
४. एवं उद्दिट्ठे हारादयो निद्दिसितुं ‘‘तत्थ सङ्खेपतो’’तिआदि आरद्धं. तत्थ तत्थाति तस्मिं उद्देसपाठे. सङ्खेपतो नेत्ति कित्तिताति समासतो नेत्तिप्पकरणं कथितं. हारनयमूलपदानञ्हि सरूपदस्सनं उद्देसपाठेन कतन्ति. एत्थ च हारनयानं –
सामञ्ञतो विसेसेन, पदत्थो लक्खणं कमो;
एत्तावता च हेत्वादी, वेदितब्बा हि विञ्ञुना.
तेसु अविसेसतो विसेसतो च हारनयानं अत्थो दस्सितो. लक्खणादीसु पन अविसेसतो सब्बेपि हारा नया च यथाक्कमं ब्यञ्जनत्थमुखेन नवङ्गस्स सासनस्स अत्थसंवण्णनलक्खणा. विसेसतो पन तस्स तस्स हारस्स नयस्स च लक्खणं निद्देसे एव कथयिस्साम. कमादीनि च यस्मा नेसं लक्खणेसु ञातेसु विञ्ञेय्यानि होन्ति, तस्मा तानिपि निद्देसतो परतो पकासयिस्साम.
हारसङ्खेपो
१. या पन अस्सादादीनवतातिआदिका निद्देसगाथा, तासु अस्सादादीनवताति अस्सादो आदीनवताति पदविभागो. आदीनवताति च आदीनवो एव. केचि ‘‘अस्सादादीनवतो’’ति पठन्ति, तं न सुन्दरं. तत्थ अस्सादीयतीति अस्सादो, सुखं सोमनस्सञ्च. वुत्तञ्हेतं – ‘‘यं, भिक्खवे, पञ्चुपादानक्खन्धे पटिच्च उप्पज्जति सुखं सोमनस्सं, अयं पञ्चसु उपादानक्खन्धेसु अस्सादो’’ति (म. नि. १.१६६; सं. नि. ३.२६). यथा चेतं सुखं सोमनस्सं, एवं इट्ठारम्मणम्पि. वुत्तम्पि चेतं – ‘‘सो तदस्सादेति तं निकामेती’’ति ‘‘रूपं अस्सादेति अभिनन्दति, तं आरब्भ रागो उप्पज्जती’’ति (पट्ठा. १.१.४२४), ‘‘संयोजनीयेसु, भिक्खवे, धम्मेसु अस्सादानुपस्सिनो’’ति (सं. नि. २.५३) च. अस्सादेति एतायाति वा अस्सादो, तण्हा. तण्हाय हि कारणभूताय पुग्गलो सुखम्पि सुखारम्मणम्पि अस्सादेति. यथा च तण्हा, एवं विपल्लासापि. विपल्लासवसेन हि सत्ता अनिट्ठम्पि आरम्मणं इट्ठाकारेन अस्सादेन्ति, एवं वेदनाय सब्बेसं तेभूमकसङ्खारानं तण्हाय विपल्लासानञ्च अस्सादविचारो वेदितब्बो.
कथं पन दुक्खादुक्खमसुखवेदनानं अस्सादनीयताति? विपल्लासतो सुखपरियायसब्भावतो च. तथा हि वुत्तं – ‘‘सुखा खो, आवुसो विसाख, वेदना ठितिसुखा विपरिणामदुक्खा. दुक्खा वेदना ठितिदुक्खा विपरिणामसुखा, अदुक्खमसुखा वेदना ञाणसुखा अञ्ञाणदुक्खा’’ति (म. नि. १.४६५). तत्थ वेदनाय अट्ठसतपरियायवसेन, तेभूमकसङ्खारानं निक्खेपकण्डरूपकण्डवसेन, तण्हाय संकिलेसवत्थुविभङ्गे निक्खेपकण्डे च तण्हानिद्देसवसेन, विपल्लासानं सुखसञ्ञादिवसेन द्वासट्ठिदिट्ठिगतवसेन च विभागो वेदितब्बो.
आदीनवो दुक्खा वेदना तिस्सोपि वा दुक्खता. अथ वा सब्बेपि तेभूमका सङ्खारा आदीनवो. आदीनं अतिविय कपणं वाति पवत्ततीति हि आदीनवो, कपणमनुस्सो, एवंसभावा च तेभूमका धम्मा अनिच्चतादियोगेन. यतो तत्थ आदीनवानुपस्सना आरद्धविपस्सकानं यथाभूतनयोति वुच्चति. तथा च वुत्तं – ‘‘यं, भिक्खवे, पञ्चुपादानक्खन्धा अनिच्चा दुक्खा विपरिणामधम्मा, अयं पञ्चसु उपादानक्खन्धेसु आदीनवो’’ति. तस्मा आदीनवो दुक्खसच्चनिद्देसभूतानं जातियादीनं अनिच्चतादीनं द्वाचत्तालीसाय आकारानञ्च वसेन विभजित्वा निद्दिसितब्बो.
निस्सरति एतेनाति निस्सरणं, अरियमग्गो. निस्सरतीति वा निस्सरणं निब्बानं. उभयम्पि सामञ्ञनिद्देसेन एकसेसेन वा ‘‘निस्सरण’’न्ति वुत्तं. पि-सद्दो पुरिमानं पच्छिमानञ्च सम्पिण्डनत्थो. तत्थ अरियमग्गपक्खे सतिपट्ठानादीनं सत्तत्तिंसबोधिपक्खियधम्मानं कायानुपस्सनादीनञ्च तदन्तोगधभेदानं वसेन निस्सरणं विभजित्वा निद्दिसितब्बं.
निब्बानपक्खे पन किञ्चापि असङ्खताय धातुया निप्परियायेन विभागो नत्थि. परियायेन पन सोपादिसेसनिरुपादिसेसभेदेन. यतो वा तं निस्सटं, तेसं पटिसम्भिदामग्गे (पटि. म. १.३) दस्सितप्पभेदानं चक्खादीनं छन्नं द्वारानं रूपादीनं छन्नं आरम्मणानं तंतंद्वारप्पवत्तानं छन्नं छन्नं विञ्ञाणफस्सवेदनासञ्ञाचेतनातण्हावितक्कविचारानं पथवीधातुआदीनं छन्नं धातूनं दसन्नं कसिणायतनानं असुभानं केसादीनं द्वत्तिंसाय आकारानं पञ्चन्नं खन्धानं द्वादसन्नं आयतनानं अट्ठारसन्नं धातूनं लोकियानं इन्द्रियानं कामधातुआदीनं तिस्सन्नं धातूनं कामभवादीनं तिण्णं तिण्णं भवानं चतुन्नं झानानं अप्पमञ्ञानं आरुप्पानं द्वादसन्नं पटिच्चसमुप्पादङ्गानञ्चाति एवमादीनं सङ्खतधम्मानं निस्सरणभावेन च विभजित्वा निद्दिसितब्बं.
फलन्ति देसनाफलं. किं पन तन्ति? यं देसनाय निप्फादीयति. ननु च निब्बानाधिगमो भगवतो देसनाय निप्फादीयति. निब्बानञ्च ‘‘निस्सरण’’न्ति इमिना वुत्तमेवाति? सच्चमेतं, तञ्च खो परम्पराय. इध पन पच्चक्खतो देसनाफलं अधिप्पेतं. तं पन सुतमयञाणं. अत्थधम्मवेदादिअरियमग्गस्स पुब्बभागप्पटिपत्तिभूता छब्बिसुद्धियो. यञ्च तस्मिं खणे मग्गं अनभिसम्भुणन्तस्स कालन्तरे तदधिगमकारणभूतं सम्पत्तिभवहेतु च सिया. तथा हि वक्खति – ‘‘अत्तानुदिट्ठिं ऊहच्च, एवं मच्चुतरो सियाति (सु. नि. ११२५; कथा. २२६; चूळनि. मोघराजमाणवपुच्छा १४४, मोघराजमाणवपुच्छानिद्देस ८८; नेत्ति. ५; पेटको. २२) इदं फल’’न्ति, ‘‘धम्मो हवे रक्खति धम्मचारिन्ति इदं फल’’न्ति (जा. १.१०.१०२-१०३; १.१५.३८५) च. एतेन नयेन देवेसु च मानुसेसु च आयुवण्णबलसुखयसपरिवारआधिपतेय्यसम्पत्तियो उपधिसम्पत्तियो चक्कवत्तिसिरी देवरज्जसिरी चत्तारि सम्पत्तिचक्कानि सीलसम्पदा समाधिसम्पदा तिस्सो विज्जा छ अभिञ्ञा चतस्सो पटिसम्भिदा सावकबोधि पच्चेकबोधि सम्मासम्बोधीति सब्बापि सम्पत्तियो पुञ्ञसम्भारहेतुका भगवतो देसनाय साधेतब्बताय फलन्ति वेदितब्बा.
उपायोति अरियमग्गपदट्ठानभूता पुब्बभागप्पटिपदा. सा हि पुरिमा पुरिमा पच्छिमाय पच्छिमाय अधिगमूपायभावतो परम्पराय मग्गनिब्बानाधिगमस्स च हेतुभावतो उपायो. या च पुब्बे वुत्तफलाधिगमस्स उपायपटिपत्ति. केचि पन ‘‘सह विपस्सनाय मग्गो उपायो’’ति वदन्ति, तेसं मतेन निस्सरणन्ति निब्बानमेव वुत्तं सिया. फलं विय उपायोपि पुब्बभागोति वुत्तं सिया, यं पन वक्खति ‘‘सब्बे धम्मा…पे… विसुद्धियाति (ध. प. २७९; थेरगा. ६७८) अयं उपायो’’ति. एत्थापि पुब्बभागप्पटिपदा एव उदाहटाति सक्का विञ्ञातुं. यस्मा पन ‘‘ते पहाय तरे ओघन्ति इदं निस्सरण’’न्ति अरियमग्गस्स निस्सरणभावं वक्खति. अरियमग्गो हि ओघतरणन्ति.
आणत्तीति आणारहस्स भगवतो वेनेय्यजनस्स हितसिद्धिया ‘‘एवं पटिपज्जाही’’ति विधानं. तथा हि वक्खति ‘‘सुञ्ञतो लोकं अवेक्खस्सु, मोघराजाति (सु. नि. ११२५; कथा. २२६; नेत्ति. ५; पेटको. २२; चूळनि. मोघराजमाणवपुच्छा १४४, मोघराजमाणवपुच्छानिद्देस ८८) आणत्ती’’ति.
योगीनन्ति चतुसच्चकम्मट्ठानभावनाय युत्तप्पयुत्तानं वेनेय्यानं, अत्थायाति वचनसेसो. देसनाहारोति एतेसं यथावुत्तानं अस्सादादीनं विभजनलक्खणो संवण्णनाविसेसो देसनाहारो नामाति अत्थो. एत्थाह – किं पनेतेसं अस्सादादीनं अनवसेसानं वचनं देसनाहारो, उदाहु एकच्चानन्ति? निरवसेसानंयेव. यस्मिञ्हि सुत्ते अस्सादादीनवनिस्सरणानि सरूपतो आगतानि, तत्थ वत्तब्बमेव नत्थि. यत्थ पन एकदेसेन आगतानि, न वा सरूपेन. तत्थ अनागतं अत्थवसेन निद्धारेत्वा हारो योजेतब्बो. अयञ्च अत्थो देसनाहारविभङ्गे आगमिस्सतीति इध न पपञ्चितो.
२. यं पुच्छितन्ति या पुच्छा, विचियमानाति वचनसेसो. विस्सज्जितं अनुगीतीति एत्थापि एसेव नयो. तत्थ विस्सज्जितन्ति विस्सज्जना, सा एकंसब्याकरणादिवसेन चतुब्बिधं ब्याकरणं. च-सद्दो सम्पिण्डनत्थो, तेन गाथायं अवुत्तं पदादिं सङ्गण्हाति. ता पन पुच्छाविस्सज्जना कस्साति आह ‘‘सुत्तस्सा’’ति. एतेन सुत्ते आगतं पुच्छाविस्सज्जनं विचेतब्बन्ति दस्सेति. या च अनुगीतिति वुत्तस्सेव अत्थस्स या अनु पच्छा गीति अनुगीति, सङ्गहगाथा, पुच्छाय वा अनुरूपा गीति. एतेन पुब्बापरं गहितं. ब्याकरणस्स हि पुच्छानुरूपता इध पुब्बापरं अधिप्पेतं. या ‘‘पुच्छानुसन्धी’’ति वुच्चति. पुरिमं ‘‘सुत्तस्सा’’ति पदं पुब्बापेक्खन्ति पुन ‘‘सुत्तस्सा’’ति वुत्तं. तेन सुत्तस्स निस्सयभूते अस्सादादिके परिग्गण्हाति. एत्तावता विचयहारस्स विसयो निरवसेसेन दस्सितो होति. तथा च वक्खति विचयहारविभङ्गे ‘‘पदं विचिनति…पे… अनुगीतिं विचिनती’’ति.
तत्थ सुत्ते सब्बेसं पदानं अनुपुब्बेन अत्थसो ब्यञ्जनसो च विचयो पदविचयो. ‘‘अयं पुच्छा अदिट्ठजोतना दिट्ठसंसन्दना विमतिच्छेदना अनुमतिपुच्छा कथेतुकम्यतापुच्छा सत्ताधिट्ठाना धम्माधिट्ठाना एकाधिट्ठाना अनेकाधिट्ठाना सम्मुतिविसया परमत्थविसया अतीतविसया अनागतविसया पच्चुप्पन्नविसया’’तिआदिना पुच्छाविचयो वेदितब्बो. ‘‘इदं विस्सज्जनं एकंसब्याकरणं विभज्जब्याकरणं पटिपुच्छाब्याकरणं ठपनं सावसेसं निरवसेसं सउत्तरं अनुत्तरं लोकियं लोकुत्तर’’न्तिआदिना विस्सज्जनविचयो.
‘‘अयं पुच्छा इमिना समेति, एतेन न समेती’’ति पुच्छितत्थं आनेत्वा विचयो पुब्बेनापरं संसन्दित्वा च विचयो पुब्बापरविचयो. ‘‘अयं अनुगीति वुत्तत्थसङ्गहा अवुत्तत्थसङ्गहा तदुभयत्थसङ्गहा कुसलत्थसङ्गहा अकुसलत्थसङ्गहा’’तिआदिना अनुगीतिविचयो. अस्सादादीसु सुखवेदनाय ‘‘इट्ठारम्मणानुभवनलक्खणा’’तिआदिना, तण्हाय ‘‘आरम्मणग्गहणलक्खणा’’तिआदिना, विपल्लासानं ‘‘विपरीतग्गहणलक्खणा’’तिआदिना, अवसिट्ठानं तेभूमकधम्मानं ‘‘यथासकलक्खणा’’तिआदिना सब्बेसञ्च द्वावीसतिया तिकेसु द्वाचत्तालीसाधिके च दुकसते लब्भमानपदवसेन तंतंअस्सादत्थविसेसनिद्धारणं अस्सादविचयो.
दुक्खवेदनाय ‘‘अनिट्ठानुभवनलक्खणा’’तिआदिना, दुक्खसच्चानं ‘‘पटिसन्धिलक्खणा’’तिआदिना, अनिच्चतादीनं आदिअन्तवन्तताय अनिच्चन्तिकताय च ‘‘अनिच्चा’’तिआदिना सब्बेसञ्च लोकियधम्मानं संकिलेसभागियहानभागियतादिवसेन आदीनववुत्तिया ओकारनिद्धारणेन आदीनवविचयो. निस्सरणपदे अरियमग्गस्स आगमनतो कायानुपस्सनादिपुब्बभागप्पटिपदाविभागविसेसनिद्धारणवसेन निब्बानस्स यथावुत्तपरियायविभागविसेसनिद्धारणवसेनाति एवं निस्सरणविचयो. फलादीनं तंतंसुत्तदेसनाय साधेतब्बफलस्स तदुपायस्स तत्थ तत्थ सुत्तविधिवचनस्स च विभागनिद्धारणवसेन विचयो वेदितब्बो. एवं पदपुच्छाविस्सज्जनपुब्बापरानुगीतीनं अस्सादादीनञ्च विसेसनिद्धारणवसेनेव विचयलक्खणो ‘‘विचयो हारो’’ति वेदितब्बो.
३. सब्बेसन्ति सोळसन्नं. भूमीति ब्यञ्जनं सन्धायाह. ब्यञ्जनञ्हि मूलपदानि विय नयानं हारानं भूमि पवत्तिट्ठानं, तेसं ब्यञ्जनविचारभावतो. वुत्तञ्हि – ‘‘हारा ब्यञ्जनविचयो’’ति, पेटकेपि हि वुत्तं – ‘‘यत्थ च सब्बे हारा, सम्पतमाना नयन्ति सुत्तत्थं. ब्यञ्जनविधिपुथुत्ता’’ति. गोचरोति सुत्तत्थो. सुत्तस्स हि पदत्थुद्धारणमुखेन हारयोजना. तेसं ब्यञ्जनत्थानं. युत्तायुत्तपरिक्खाति युत्तस्स च अयुत्तस्स च उपपरिक्खा. ‘‘युत्तायुत्तिपरिक्खा’’तिपि पाठो, युत्तिअयुत्तीनं विचारणाति अत्थो. कथं पन तेसं युत्तायुत्तजानना? चतूहि महापदेसेहि अविरुज्झनेन. तत्थ ब्यञ्जनस्स ताव सभावनिरुत्तिभावो अधिप्पेतत्थवाचकभावो च युत्तभावो. अत्थस्स पन सुत्तविनयधम्मताहि अविलोमनं. अयमेत्थ सङ्खेपो. वित्थारो पन परतो आवि भविस्सति. हारो युत्तीति निद्दिट्ठोति एवं सुत्ते ब्यञ्जनत्थानं युत्तायुत्तभावविभावनलक्खणो युत्तिहारोति वेदितब्बो.
४. धम्मन्ति यं किञ्चि सुत्तागतं कुसलादिधम्ममाह. तस्स धम्मस्साति तस्स यथावुत्तस्स कुसलादिधम्मस्स. यं पदट्ठानन्ति यं कारणं, योनिसोमनसिकारादि सुत्ते आगतं वा अनागतं वा सम्भवतो निद्धारेत्वा कथेतब्बन्ति अधिप्पायो. इतीति एवं, वुत्तनयेनाति अत्थो. याव सब्बधम्माति यत्तका तस्मिं सुत्ते आगता धम्मा, तेसं सब्बेसम्पि यथानुरूपं पदट्ठानं निद्धारेत्वा कथेतब्बन्ति अधिप्पायो. अथ वा याव सब्बधम्माति सुत्तागतस्स धम्मस्स यं पदट्ठानं, तस्सपि यं पदट्ठानन्ति सम्भवतो याव सब्बधम्मा पदट्ठानविचारणा कातब्बाति अत्थो. एसो हारो पदट्ठानोति एवं सुत्ते आगतधम्मानं पदट्ठानभूता धम्मा तेसञ्च पदट्ठानभूताति सम्भवतो पदट्ठानभूतधम्मनिद्धारणलक्खणो पदट्ठानो नाम हारोति अत्थो.
५. वुत्तम्हि एकधम्मेति कुसलादीसु खन्धादीसु वा यस्मिं किस्मिञ्चि एकधम्मे, सुत्ते सरूपतो निद्धारणवसेन वा कथिते. ये धम्मा एकलक्खणा केचीति ये केचि धम्मा कुसलादिभावेन रूपक्खन्धादिभावेन वा तेन धम्मेन समानलक्खणा. वुत्ता भवन्ति सब्बेति ते सब्बेपि कुसलादिसभावा, खन्धादिसभावा वा धम्मा सुत्ते अवुत्तापि ताय समानलक्खणताय वुत्ता भवन्ति आनेत्वा संवण्णनावसेनाति अधिप्पायो. एत्थ च एकलक्खणाति समानलक्खणा वुत्ता. तेन सहचारिता समानकिच्चता समानहेतुता समानफलता समानारम्मणताति एवमादीहि अवुत्तानम्पि वुत्तानं विय निद्धारणं वेदितब्बं. सो हारो लक्खणो नामाति एवं सुत्ते अनागतेपि धम्मे वुत्तप्पकारेन आगते विय निद्धारेत्वा या संवण्णना, सो लक्खणो नाम हारोति अत्थो.
६. नेरुत्तन्ति निरुत्तं, पदनिब्बचनन्ति अत्थो. अधिप्पायोति बुद्धानं सावकानं वा तस्स सुत्तस्स देसकानं अधिप्पायो. ब्यञ्जनन्ति ब्यञ्जनेन, करणे हि एतं पच्चत्तं. कामञ्च सब्बे हारा ब्यञ्जनविचया, अयं पन विसेसतो ब्यञ्जनद्वारेनेव अत्थपरियेसनाति कत्वा ‘‘ब्यञ्जन’’न्ति वुत्तं. तथा हि वक्खति – ‘‘ब्यञ्जनेन सुत्तस्स नेरुत्तञ्च अधिप्पायो च निदानञ्च पुब्बापरानुसन्धि च गवेसितब्बा’’ति. अथाति पदपूरणमत्तं. देसनानिदानन्ति निददाति फलन्ति निदानं, कारणं, येन कारणेन देसना पवत्ता, तं देसनाय पवत्तिनिमित्तन्ति अत्थो. पुब्बापरानुसन्धीति पुब्बेन च अपरेन च अनुसन्धि. ‘‘पुब्बापरेन सन्धी’’तिपि पाठो, सुत्तस्स पुब्बभागेन अपरभागं संसन्दित्वा कथनन्ति अत्थो. सङ्गीतिवसेन वा पुब्बापरभूतेहि सुत्तन्तरेहि संवण्णियमानस्स सुत्तस्स संसन्दनं पुब्बापरानुसन्धि. यञ्च पुब्बपदेन परपदस्स सम्बन्धनं, अयम्पि पुब्बापरानुसन्धि. एसो हारो चतुब्यूहोति एवं निब्बचनाधिप्पायादीनं चतुन्नं विभावनलक्खणो चतुब्यूहो हारो नामाति अत्थो.
७. एकम्हि पदट्ठानेति एकस्मिं आरम्भधातुआदिके परक्कमधातुआदीनं पदट्ठानभूते धम्मे देसनारुळ्हे सति. परियेसति सेसकं पदट्ठानन्ति तस्स विसभागताय अग्गहणेन वा सेसकं पमादादीनं आसन्नकारणत्ता पदट्ठानभूतं कोसज्जादिकं धम्मन्तरं परियेसति पञ्ञाय गवेसति, परियेसित्वा च संवण्णनाय योजेन्तो देसनं आवट्टति पटिपक्खेति वीरियारम्भादिमुखेन आरद्धसुत्तं वुत्तनयेन पमादादिवसेन निद्दिसन्तो देसनं पटिपक्खतो आवट्टेति नाम. आवट्टो नाम सो हारोति देसनाय गहितधम्मानं सभागविसभागधम्मवसेन आवट्टनलक्खणो आवट्टो हारो नामाति अत्थो.
८. धम्मन्ति सभावधम्मं, तं कुसलादिवसेन अनेकविधं. पदट्ठानन्ति यस्मिं पतिट्ठिते उत्तरि गुणविसेसे अधिगच्छति, तं विसेसाधिगमनकारणं. भूमिन्ति पुथुज्जनभूमि दस्सनभूमीति एवमादिकं भूमिं. विभज्जतेति विभागेन कथेति. साधारणेति दस्सनपहातब्बादिनामवसेन वा पुथुज्जनसोतापन्नादिवत्थुवसेन वा साधारणे अविसिट्ठे समानेति अत्थो. वुत्तविपरियायेन असाधारणा वेदितब्बा. नेय्यो विभत्तीति यथावुत्तधम्मादीनं विभजनो अयं हारो विभत्तीति ञातब्बोति अत्थो. तस्मा संकिलेसधम्मे वोदानधम्मे च साधारणासाधारणतो पदट्ठानतो भूमितो च विभजनलक्खणो ‘‘विभत्तिहारो’’ति दट्ठब्बं.
९. निद्दिट्ठेति कथिते सुत्ते आगते, संवण्णिते वा. भावितेति यथा उप्पन्नसदिसा उप्पन्नाति वुच्चन्ति, एवं भावितसदिसे भावेतब्बेति अत्थो. पहीनेति एत्थापि एसेव नयो. परिवत्तति पटिपक्खेति वुत्तानं धम्मानं ये पटिपक्खा, तेसं वसेन परिवत्तेतीति अत्थो. एवं निद्दिट्ठानं धम्मानं पटिपक्खतो परिवत्तनलक्खणो ‘‘परिवत्तनो हारो’’ति वेदितब्बो.
१०. विविधानि एकस्मिंयेव अत्थे वचनानि विवचनानि, विवचनानि एव वेवचनानि, परियायसद्दाति अत्थो. तानि वेवचनानि. बहूनीति अनेकानि. तु-सद्दो अवधारणे. तेन बहू एव परियायसद्दा वेवचनहारयोजनायं कथेतब्बा, न कतिपयाति दस्सेति. सुत्ते वुत्तानीति नवविधसुत्तन्तसङ्खाते तेपिटके बुद्धवचने भासितानि. एत्थापि तु-सद्दस्स अत्थो आनेत्वा योजेतब्बो, तेन पाळियं आगतानियेव वेवचनानि गहेतब्बानीति वुत्तं होति. एकधम्मस्साति एकस्स पदत्थस्स. यो जानाति सुत्तविदूति यथा ‘‘सप्पिस्स जानाही’’ति वुत्ते ‘‘सप्पिना विचारेहि, सप्पिं देहि, देथा’’ति वा आणापेतीति अत्थो, एवं यो सुत्तकोविदो धम्मकथिको एकस्स अत्थस्स बहूपि परियायसद्दे विचारेति विभावेति योजेतीति अत्थो. वेवचनो नाम सो हारोति तस्स अत्थस्स वुत्तप्पकारपरियायसद्दयोजनालक्खणो वेवचनहारो नाम. तस्मा एकस्मिं अत्थे अनेकपरियायसद्दयोजनालक्खणो ‘‘वेवचनहारो’’ति वेदितब्बं.
११. धम्मन्ति खन्धादिधम्मं. पञ्ञत्तीहीति पञ्ञापनेहि पकारेहि ञापनेहि, असङ्करतो वा ठपनेहि. विविधाहीति निक्खेपप्पभवादिवसेन अनेकविधाहि. सो आकारोति यो एकस्सेवत्थस्स निक्खेपप्पभवपञ्ञत्तिआदिवसेन अनेकाहि पञ्ञत्तीहि पञ्ञापनाकारो. ञेय्यो पञ्ञत्ति नाम हारोति पञ्ञत्तिहारो नामाति ञातब्बो. तस्मा एकेकस्स धम्मस्स अनेकाहि पञ्ञत्तीहि पञ्ञापेतब्बाकारविभावनलक्खणो ‘‘पञ्ञत्तिहारो’’ति वेदितब्बं.
१२. पटिच्चुप्पादोति पटिच्चसमुप्पादो. इन्द्रियखन्धाति इन्द्रियानि च खन्धा च. धातुआयतनाति धातुयो च आयतनानि च. एतेहीति यो द्वादसपदिको पच्चयाकारो यानि च द्वावीसतिन्द्रियानि ये च पञ्चक्खन्धा या च अट्ठारस धातुयो यानि च द्वादसायतनानि, एतेहि सुत्ते आगतपदत्थमुखेन निद्धारियमानेहि. ओतरति योति यो संवण्णनानयो ओगाहति, पटिच्चसमुप्पादादिके अनुपविसतीति अत्थो. ओतरणो नाम सो हारोति यो यथावुत्तो संवण्णनाविसेसो, सो ओतरणहारो नाम. च-सद्देन चेत्थ सुञ्ञतमुखादीनं गाथायं अवुत्तानम्पि सङ्गहो दट्ठब्बो. एवं पटिच्चसमुप्पादादिमुखेहि सुत्तत्थस्स ओतरणलक्खणो ओतरणो हारो नामाति वेदितब्बं.
१३. विस्सज्जितम्हीति बुद्धादीहि ब्याकते. पञ्हेति ञातुं इच्छिते अत्थे. गाथायन्ति गाथारुळ्हे. इदञ्च पुच्छन्ता येभुय्येन गाथाबन्धवसेन पुच्छन्तीति कत्वा वुत्तं. यमारब्भाति सा पन गाथा यं अत्थं आरब्भ अधिकिच्च पुच्छिता, तस्स अत्थस्स. सुद्धासुद्धपरिक्खाति पदं सोधितं, आरम्भो न सोधितो, पदञ्च सोधितं आरम्भो च सोधितोति एवं पदादीनं सोधितासोधितभावविचारो. हारो सो सोधनोनामाति यथावुत्तविचारो सोधनो हारो नाम. एवं सुत्ते पदपदत्थपञ्हारम्भानं सोधनलक्खणो ‘‘सोधनो हारो’’ति वेदितब्बं.
१४. एकत्ततायाति एकस्स भावो एकत्तं, एकत्तमेव एकत्तता, ताय एकत्तताय. एक-सद्दो चेत्थ समानसद्दपरियायो, तस्मा सामञ्ञेनाति अत्थो. विसिट्ठा मत्ता विमत्ता, विमत्ताव वेमत्तं, तस्स भावो वेमत्तता, ताय वेमत्तताय, विसेसेनाति अत्थो. ते न विकप्पयितब्बाति ये धम्मा ‘‘दुक्खं समुदयो’’तिआदिना सामञ्ञेन, ‘‘जाति जरा कामतण्हा भवतण्हा’’तिआदिना विसेसेन च सुत्ते देसिता, ते ‘‘किमेत्थ सामञ्ञं, को वा विसेसो’’ति एवं सामञ्ञविसेसविकप्पनवसेन न विकप्पयितब्बा. कस्मा? सामञ्ञविसेसकप्पनाय वोहारभावेन अनवट्ठानतो कालदिसाविसेसादीनं विय अपेक्खासिद्धितो च. यथा हि ‘‘अज्ज हिय्यो स्वे’’ति वुच्चमाना कालविसेसा अनवट्ठितसभावा ‘‘पुरिमा दिसा पच्छिमा दिसा’’ति वुच्चमाना दिसाविसेसा च, एवं सामञ्ञविसेसापि. तथा हि ‘‘इदं दुक्ख’’न्ति वुच्चमानं जातिआदिअपेक्खाय सामञ्ञम्पि समानं सच्चापेक्खाय विसेसो होति. एस नयो समुदयादीसुपि. एसो हारो अधिट्ठानोति एवं सुत्तागतानं धम्मानं अविकप्पनवसेन सामञ्ञविसेसनिद्धारणलक्खणो अधिट्ठानो हारो नामाति अत्थो.
१५. ये धम्माति ये अविज्जादिका पच्चयधम्मा. यं धम्मन्ति यं सङ्खारादिकं पच्चयुप्पन्नधम्मं. जनयन्तीति निब्बत्तेन्ति. पच्चयाति सहजातपच्चयभावेन. परम्परतोति परम्परपच्चयभावेन, अनुरूपसन्तानघटनवसेन पच्चयो हुत्वाति अत्थो. उपनिस्सयकोटि हि इधाधिप्पेता. पुरिमस्मिं अवसिट्ठो पच्चयभावो. हेतुमवकड्ढयित्वाति तं यथावुत्तपच्चयसङ्खातं जनकादिभेदभिन्नं हेतुं आकड्ढित्वा सुत्ततो निद्धारेत्वा यो संवण्णनासङ्खातो, एसो हारो परिक्खारोति एवं सुत्ते आगतधम्मानं परिक्खारसङ्खाते हेतुपच्चये निद्धारेत्वा संवण्णनलक्खणो परिक्खारो हारोति अत्थो.
१६. ये धम्माति ये सीलादिधम्मा. यंमूलाति येसं समाधिआदीनं मूलभूता, ते तेसं समाधिआदीनं पदट्ठानभावेन समारोपयितब्बाति सम्बन्धो. ये चेकत्था पकासिता मुनिनाति ये च रागविरागाचेतोविमुत्तिसेक्खफलकामधातुसमतिक्कमनादिसद्दा अनागामिफलत्थताय एकत्था बुद्धमुनिना परिदीपिता, ते अञ्ञमञ्ञवेवचनभावेन समारोपयितब्बाति सम्बन्धो. समारोपनञ्चेत्थ सुत्ते यथारुतवसेन निद्धारणवसेन वा गय्हमानस्स सिक्खत्तयसङ्खातस्स सीलादिक्खन्धत्तयस्स परियायन्तरविभावनमुखेन भावनापारिपूरिकथनं, भावनापारिपूरी च पहातब्बस्स पहानेनाति पहानसमारोपनापि अत्थतो दस्सिता एव होति. एस समारोपनो हारोति एस सुत्ते आगतधम्मानं पदट्ठानवेवचनभावनापहानसमारोपनविचारणलक्खणो समारोपनो नाम हारोति अत्थो.
नयसङ्खेपो
१७. एवं गाथाबन्धवसेन सोळसपि हारे निद्दिसित्वा इदानि नये निद्दिसितुं ‘‘तण्हञ्चा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ तण्हञ्च अविज्जम्पि चाति सुत्ते आगतं अत्थतो निद्धारणवसेन वा गहितं तण्हं अविज्जञ्च यो नेतीति सम्बन्धो. यो संवण्णनाविसेसो तं नेति संकिलेसपक्खं पापेति संकिलेसवसेन सुत्तत्थं योजेतीति अधिप्पायो. समथेनाति समाधिना. विपस्सनायाति पञ्ञाय, यो नेति वोदानपक्खं पापेति, तथा सुत्तत्थं योजेतीति अधिप्पायो. सच्चेहि योजयित्वाति नयन्तो च तण्हा च अविज्जा च भवमूलकत्ता समुदयसच्चं, अवसेसा तेभूमकधम्मा दुक्खसच्चं, समथविपस्सना मग्गसच्चं, तेन पत्तब्बा असङ्खतधातु निरोधसच्चन्ति एवं इमेहि चतूहि सच्चेहि योजेत्वा. अयं नयो नन्दियावट्टोति यो तण्हाविज्जाहि संकिलेसपक्खस्स सुत्तत्थस्स समथविपस्सनाहि वोदानपक्खस्स चतुसच्चयोजनमुखेन नयनलक्खणो संवण्णनाविसेसो, अयं नन्दियावट्टो नयो नामाति अत्थो. एत्थ च नयस्स भूमि गाथायं ‘‘नयो’’ति वुत्ता, तस्मा संवण्णनाविसेसोति वुत्तं. न हि अत्थनयो संवण्णना, चतुसच्चपटिवेधस्स अनुरूपो पुब्बभागे अनुगाहणनयो अत्थनयो. तस्स पन या उग्घटितञ्ञुआदीनं वसेन तण्हादिमुखेन नयभूमिरचना, तत्थ नयवोहारो.
१८. अकुसलेति द्वादसचित्तुप्पादसङ्गहिते सब्बेपि अकुसले धम्मे. समूलेहीति अत्तनो मूलेहि, लोभदोसमोहेहीति अत्थो. कुसलेति सब्बेपि चतुभूमके कुसले धम्मे. कुसलमूलेहीति कुसलेहि अलोभादिमूलेहि यो नेति. नयन्तो च कुसलाकुसलं मायामरीचिआदयो विय अभूतं न होतीति भूतं. पटघटादयो विय न सम्मुतिसच्चमत्तन्ति तथं. अकुसलस्स इट्ठविपाकताभावतो कुसलस्स च अनिट्ठविपाकताभावतो विपाके सति अविसंवादकत्ता अवितथं नेति. एवमेतेसं तिण्णम्पि पदानं कुसलाकुसलविसेसनता दट्ठब्बा. अथ वा अकुसलमूलेहि अकुसलानि कुसलमूलेहि च कुसलानि नयन्तो अयं नयो भूतं तथं अवितथं नेति, चत्तारि सच्चानि निद्धारेत्वा योजेतीति अत्थो. दुक्खादीनि हि बाधकादिभावतो अञ्ञथाभावाभावेन भूतानि, सच्चसभावत्ता तथानि, अविसंवादनतो अवितथानि. वुत्तञ्हेतं भगवता ‘‘चत्तारिमानि, भिक्खवे, तथानि अवितथानि अनञ्ञथानी’’ति (सं. नि. ५.१०९०). तिपुक्खलं तं नयं आहूति यो अकुसलमूलेहि संकिलेसपक्खस्स कुसलमूलेहि वोदानपक्खस्स सुत्तत्थस्स चतुसच्चयोजनमुखेन नयनलक्खणो संवण्णनाविसेसो, तं तिपुक्खलं नयन्ति वदन्तीति अत्थो.
१९. विपल्लासेहीति असुभे सुभन्तिआदिनयप्पवत्तेहि चतूहि विपल्लासेहि. किलेसेति किलिस्सन्ति विबाधियन्तीति किलेसा, संकिलिट्ठधम्मा, संकिलेसपक्खन्ति अत्थो. केचि ‘‘संकिलेसे’’तिपि पठन्ति, किलेससहितेति अत्थो. इन्द्रियेहीति सद्धादीहि इन्द्रियेहि. सद्धम्मेति पटिपत्तिपटिवेधसद्धम्मे, वोदानपक्खन्ति अत्थो. एतं नयन्ति यो सुभसञ्ञादीहि विपल्लासेहि सकलस्स संकिलेसपक्खस्स सद्धिन्द्रियादीहि वोदानपक्खस्स चतुसच्चयोजनवसेन नयनलक्खणो संवण्णनाविसेसो, एतं नयं नयविदू सद्धम्मनयकोविदा, अत्थनयकुसला एव वा सीहविक्कीळितं नयन्ति वदन्तीति अत्थो.
२०. वेय्याकरणेसूति तस्स तस्स अत्थनयस्स योजनत्थं कतेसु सुत्तस्स अत्थविस्सज्जनेसूति अत्थो. तेनेवाह ‘‘तहिं तहि’’न्ति. कुसलाकुसलाति वोदानिया संकिलेसिका च तस्स तस्स नयस्स दिसाभूतधम्मा. वुत्ताति सुत्ततो निद्धारेत्वा कथिता. मनसा वोलोकयतेति ते यथावुत्तधम्मे चित्तेनेव ‘‘अयं पठमा दिसा अयं दुतिया दिसा’’तिआदिना तस्स तस्स नयस्स दिसाभावेन उपपरिक्खति, विचारेतीति अत्थो. ‘‘ओलोकयते ते अबही’’तिपि पाठो. तत्थ तेति ते यथावुत्तधम्मे. अबहीति अब्भन्तरं, चित्ते एवाति अत्थो. तं खु दिसालोचनं आहूति ओलोकयतेति एत्थ यदेतं ओलोकनं, तं दिसालोचनं नाम नयं वदन्ति. खु-ति च निपातो अवधारणे. तेन ओलोकनमेव अयं नयो, न कोचि अत्थविसेसोति दस्सेति.
२१. ओलोकेत्वाति पठमादिदिसाभावेन उपपरिक्खित्वा. दिसालोचनेनाति दिसालोचननयेन करणभूतेन. येन हि विधिना तस्स तस्स अत्थनयस्स योजनाय दिसा ओलोकीयन्ति, सो विधि दिसालोचनन्ति एवं वा एत्थ अत्थो दट्ठब्बो. उक्खिपियाति उद्धरित्वा, दिसाभूतधम्मे सुत्ततो निद्धारेत्वाति अत्थो. ‘‘उक्खिपिय यो समानेती’’तिपि पठन्ति, तस्सत्थो – ‘‘यो तेसं दिसाभूतधम्मानं समानयनं करोती’’ति. यन्ति वा किरियापरामसनं. समानेतीति समं, सम्मा वा आनेति तस्स तस्स नयस्स योजनावसेन. के पन आनेति? सब्बे कुसलाकुसले तंतंनयदिसाभूते. अयं नयोति समानेतीति एत्थ यदेतं तंतंनयदिसाभूतधम्मानं समानयनं, अयं अङ्कुसो नाम नयोति अत्थो. एतञ्च द्वयं ‘‘वोहारनयो, कम्मनयो’’ति च वुच्चति.