नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स

खुद्दकनिकाये

पटिसम्भिदामग्ग-अट्ठकथा

(पठमो भागो)

गन्थारम्भकथा

यो सब्बलोकातिगसब्बसोभा-

युत्तेहि सब्बेहि गुणेहि युत्तो;

दोसेहि सब्बेहि सवासनेहि,

मुत्तो विमुत्तिं परमञ्च दाता.

निच्चं दयाचन्दनसीतचित्तो,

पञ्ञारविज्जोतितसब्बनेय्यो;

सब्बेसु भूतेसु तमग्गभूतं,

भूतत्थनाथं सिरसा नमित्वा.

यो सब्बभूतेसु मुनीव अग्गो, अनन्तसङ्खेसु जिनत्तजेसु;

अहू दयाञाणगुणेहि सत्थुलीलानुकारी जनताहितेसु.

तं सारिपुत्तं मुनिराजपुत्तं, थेरं थिरानेकगुणाभिरामं;

पञ्ञापभावुग्गतचारुकित्तिं, सुसन्तवुत्तिञ्च अथो नमित्वा.

सद्धम्मचक्कानुपवत्तकेन, सद्धम्मसेनापतिसावकेन;

सुत्तेसु वुत्तेसु तथागतेन, भूतत्थवेदित्तमुपागतेन.

यो भासितो भासितकोविदेन, धम्मप्पदीपुज्जलनायकेन;

पाठो विसिट्ठो पटिसम्भिदानं, मग्गोति तन्नामविसेसितो च.

विचित्तनानत्तनयोपगूळ्हो, गम्भीरपञ्ञेहि सदावगाळ्हो;

अत्तत्थलोकत्थपरायणेहि, संसेवनीयो सुजनेहि निच्चं.

ञाणप्पभेदावहनस्स तस्स, योगीहिनेकेहि निसेवितस्स;

अत्थं अपुब्बं अनुवण्णयन्तो, सुत्तञ्च युत्तिञ्च अनुक्कमन्तो.

अवोक्कमन्तो समया सका च, अनामसन्तो समयं परञ्च;

पुब्बोपदेसट्ठकथानयञ्च, यथानुरूपं उपसंहरन्तो.

वक्खामहं अट्ठकथं जनस्स, हिताय सद्धम्मचिरट्ठितत्थं;

सक्कच्च सद्धम्मपकासिनिं तं, सुणाथ धारेथ च साधु सन्तोति.

तत्थ पटिसम्भिदानं मग्गोति तन्नामविसेसितो चाति वुत्तत्ता पटिसम्भिदामग्गस्स पटिसम्भिदामग्गता ताव वत्तब्बा. चतस्सो हि पटिसम्भिदा – अत्थपटिसम्भिदा, धम्मपटिसम्भिदा, निरुत्तिपटिसम्भिदा, पटिभानपटिसम्भिदाति. तासं पटिसम्भिदानं मग्गो अधिगमूपायोति पटिसम्भिदामग्गो, पटिसम्भिदापटिलाभहेतूति वुत्तं होति. कथमयं तासं मग्गो होतीति चे? पभेदतो देसिताय देसनाय पटिसम्भिदाञाणावहत्ता. नानाभेदभिन्नानञ्हि धम्मानं नानाभेदभिन्ना देसना सोतूनं अरियपुग्गलानं पटिसम्भिदाञाणप्पभेदञ्च सञ्जनेति, पुथुज्जनानं आयतिं पटिसम्भिदाञाणप्पभेदाय च पच्चयो होति. वुत्तञ्च – ‘‘पभेदतो हि देसना घनविनिब्भोगपटिसम्भिदाञाणावहा होती’’ति (ध. स. अट्ठ. १.कामावचरकुसलपदभाजनीय). अयञ्च नानाभेदभिन्ना देसना, तेनस्सा पटिसम्भिदानं मग्गत्तसिद्धि.

तत्थ चतस्सोति गणनपरिच्छेदो. पटिसम्भिदाति पभेदा. ‘‘अत्थे ञाणं अत्थपटिसम्भिदा, धम्मे ञाणं धम्मपटिसम्भिदा, तत्र धम्मनिरुत्ताभिलापे ञाणं निरुत्तिपटिसम्भिदा, ञाणेसु ञाणं पटिभानपटिसम्भिदा’’ति (विभ. ७१८) वुत्तत्ता न अञ्ञस्स कस्सचि पभेदा, ञाणस्सेव पभेदा. तस्मा ‘‘चतस्सो पटिसम्भिदा’’ति चत्तारो ञाणप्पभेदाति अत्थो. अत्थप्पभेदस्स सल्लक्खणविभावनववत्थानकरणसमत्थं अत्थे पभेदगतं ञाणं अत्थपटिसम्भिदा. धम्मप्पभेदस्स सल्लक्खणविभावनववत्थानकरणसमत्थं धम्मे पभेदगतं ञाणं धम्मपटिसम्भिदा. निरुत्तिप्पभेदस्स सल्लक्खणविभावनववत्थानकरणसमत्थं निरुत्ताभिलापे पभेदगतं ञाणं निरुत्तिपटिसम्भिदा. पटिभानप्पभेदस्स सल्लक्खणविभावनववत्थानकरणसमत्थं पटिभाने पभेदगतं ञाणं पटिभानपटिसम्भिदा.

तत्थ अत्थोति सङ्खेपतो हेतुफलं. तञ्हि यस्मा हेतुअनुसारेन अरीयति अधिगमीयति पापुणीयति, तस्मा अत्थोति वुच्चति. पभेदतो पन यंकिञ्चि पच्चयसमुप्पन्नं, निब्बानं, भासितत्थो, विपाको, किरियाति इमे पञ्च धम्मा अत्थोति वेदितब्बा. तं अत्थं पच्चवेक्खन्तस्स तस्मिं अत्थे पभेदगतं ञाणं अत्थपटिसम्भिदा.

धम्मोति सङ्खेपतो पच्चयो. सो हि यस्मा तं तं विदहति पवत्तेति चेव पापेति च, तस्मा धम्मोति वुच्चति. पभेदतो पन यो कोचि फलनिब्बत्तको हेतु, अरियमग्गो, भासितं, कुसलं, अकुसलन्ति इमे पञ्च धम्मा धम्मोति वेदितब्बा. तं धम्मं पच्चवेक्खन्तस्स तस्मिं धम्मे पभेदगतं ञाणं धम्मपटिसम्भिदा. अयमेव हि अत्थो अभिधम्मे (विभ. ७१९-७२५) –

‘‘दुक्खे ञाणं अत्थपटिसम्भिदा, दुक्खसमुदये ञाणं धम्मपटिसम्भिदा, दुक्खनिरोधे ञाणं अत्थपटिसम्भिदा, दुक्खनिरोधगामिनिया पटिपदाय ञाणं धम्मपटिसम्भिदा. हेतुम्हि ञाणं धम्मपटिसम्भिदा, हेतुफले ञाणं अत्थपटिसम्भिदा.

‘‘ये धम्मा जाता भूता सञ्जाता निब्बत्ता अभिनिब्बत्ता पातुभूता, इमेसु धम्मेसु ञाणं अत्थपटिसम्भिदा, यम्हा धम्मा ते धम्मा जाता भूता सञ्जाता निब्बत्ता अभिनिब्बत्ता पातुभूता, तेसु धम्मेसु ञाणं धम्मपटिसम्भिदा.

‘‘जरामरणे ञाणं अत्थपटिसम्भिदा, जरामरणसमुदये ञाणं धम्मपटिसम्भिदा, जरामरणनिरोधे ञाणं अत्थपटिसम्भिदा, जरामरणनिरोधगामिनिया पटिपदाय ञाणं धम्मपटिसम्भिदा.

‘‘जातिया ञाणं…पे… भवे ञाणं…पे… उपादाने ञाणं…पे… तण्हाय ञाणं…पे… वेदनाय ञाणं…पे… फस्से ञाणं….पे… सळायतने ञाणं….पे… नामरूपे ञाणं…पे… विञ्ञाणे ञाणं…पे… सङ्खारेसु ञाणं अत्थपटिसम्भिदा, सङ्खारसमुदये ञाणं धम्मपटिसम्भिदा, सङ्खारनिरोधे ञाणं अत्थपटिसम्भिदा, सङ्खारनिरोधगामिनिया पटिपदाय ञाणं धम्मपटिसम्भिदा.

‘‘इध भिक्खु धम्मं जानाति – सुत्तं गेय्यं वेय्याकरणं गाथं उदानं इतिवुत्तकं जातकं अब्भुतधम्मं वेदल्लं. अयं वुच्चति धम्मपटिसम्भिदा. सो तस्स तस्सेव भासितस्स अत्थं जानाति ‘अयं इमस्स भासितस्स अत्थो, अयं इमस्स भासितस्स अत्थो’ति. अयं वुच्चति अत्थपटिसम्भिदा.

‘‘कतमे धम्मा कुसला? यस्मिं समये कामावचरं कुसलं चित्तं उप्पन्नं होति सोमनस्ससहगतं ञाणसम्पयुत्तं रूपारम्मणं वा…पे… धम्मारम्मणं वा यं यं वा पनारब्भ तस्मिं समये फस्सो होति…पे… अविक्खेपो होति. इमे धम्मा कुसला. इमेसु धम्मेसु ञाणं धम्मपटिसम्भिदा, तेसं विपाके ञाणं अत्थपटिसम्भिदा’’तिआदिना नयेन विभजित्वा विभजित्वा दस्सितो.

तत्र धम्मनिरुत्ताभिलापे ञाणन्ति तस्मिं अत्थे च धम्मे च या सभावनिरुत्ति अब्यभिचारिवोहारो, तस्स अभिलापे भासने उदीरणे तं लपितं भासितं उदीरितं सभावनिरुत्तिसद्दं आरम्मणं कत्वा पच्चवेक्खन्तस्स तस्मिं सभावनिरुत्ताभिलापे ‘‘अयं सभावनिरुत्ति, अयं न सभावनिरुत्ती’’ति एवं तस्सा धम्मनिरुत्तिसञ्ञिताय सभावनिरुत्तिया मागधिकाय सब्बसत्तानं मूलभासाय पभेदगतं ञाणं निरुत्तिपटिसम्भिदा. एवमयं निरुत्तिपटिसम्भिदा सद्दारम्मणा नाम जाता, न पञ्ञत्तिआरम्मणा. कस्मा? यस्मा सद्दं सुत्वा ‘‘अयं सभावनिरुत्ति, अयं न सभावनिरुत्ती’’ति जानाति. पटिसम्भिदाप्पत्तो हि ‘‘फस्सो’’ति वुत्ते ‘‘अयं सभावनिरुत्ती’’ति जानाति, ‘‘फस्सा’’ति वा ‘‘फस्स’’न्ति वा वुत्ते पन ‘‘अयं न सभावनिरुत्ती’’ति जानाति. वेदनादीसुपि एसेव नयो. अञ्ञं पनेस नामाख्यातउपसग्गनिपातब्यञ्जनसद्दं जानाति न जानातीति? यदग्गेन सद्दं सुत्वा ‘‘अयं सभावनिरुत्ति, अयं न सभावनिरुत्ती’’ति जानाति, तदग्गेन तम्पि जानिस्सति. तं पन नयिदं पटिसम्भिदाकिच्चन्ति पटिक्खिपित्वा ‘‘भासं नाम सत्ता उग्गण्हन्ती’’ति वत्वा इदं कथितं – मातापितरो हि दहरकाले कुमारके मञ्चे वा पीठे वा निपज्जापेत्वा तं तं कथयमाना तानि तानि किच्चानि करोन्ति, दारका तेसं तं तं भासं ववत्थापेन्ति ‘‘इमिना इदं वुत्तं, इमिना इदं वुत्त’’न्ति. गच्छन्ते गच्छन्ते काले सब्बम्पि भासं जानन्ति. माता दमिळी, पिता अन्धको. तेसं जातदारको सचे मातु कथं पठमं सुणाति, दमिळभासं भासिस्सति. सचे पितु कथं पठमं सुणाति, अन्धकभासं भासिस्सति. उभिन्नम्पि पन कथं असुणन्तो मागधिकभासं भासिस्सति.

योपि अगामके महाअरञ्ञे निब्बत्तो, तत्थ अञ्ञो कथेन्तो नाम नत्थि, सोपि अत्तनो धम्मताय वचनं समुट्ठापेन्तो मागधिकभासमेव भासिस्सति. निरये तिरच्छानयोनियं पेत्तिविसये मनुस्सलोके देवलोकेति सब्बत्थ मागधिकभासाव उस्सन्ना. तत्थ सेसा ओट्टकिरातअन्धकयोनकदमिळभासादिका भासा परिवत्तन्ति. अयमेवेका यथाभुच्चब्रह्मवोहारअरियवोहारसङ्खाता मागधिकभासा न परिवत्तति. सम्मासम्बुद्धोपि तेपिटकं बुद्धवचनं तन्तिं आरोपेन्तो मागधिकभासाय एव आरोपेसि. कस्मा? एवञ्हि अत्थं आहरितुं सुखं होति. मागधिकभासाय हि तन्तिं आरुळ्हस्स बुद्धवचनस्स पटिसम्भिदाप्पत्तानं सोतपथागमनमेव पपञ्चो. सोते पन सङ्घट्टितमत्तेयेव नयसतेन नयसहस्सेन अत्थो उपट्ठाति. अञ्ञाय पन भासाय तन्तिं आरुळ्हकं पोथेत्वा पोथेत्वा उग्गहेतब्बं होति. बहुम्पि उग्गहेत्वा पन पुथुज्जनस्स पटिसम्भिदाप्पत्ति नाम नत्थि, अरियसावको नो पटिसम्भिदाप्पत्तो नाम नत्थि.

ञाणेसु ञाणन्ति सब्बत्थकञाणमारम्मणं कत्वा पच्चवेक्खन्तस्स तस्मिं ञाणे पभेदगतं ञाणं, यथावुत्तेसु वा तेसु तीसु ञाणेसु गोचरकिच्चादिवसेन वित्थारगतं ञाणं पटिभानपटिसम्भिदा.

इमा पन चतस्सो पटिसम्भिदा द्वीसु ठानेसु पभेदं गच्छन्ति, पञ्चहि कारणेहि विसदा होन्तीति वेदितब्बा. कतमेसु द्वीसु ठानेसु पभेदं गच्छन्ति? सेक्खभूमियञ्च असेक्खभूमियञ्च. तत्थ सारिपुत्तत्थेरस्स महामोग्गल्लानत्थेरस्स महाकस्सपत्थेरस्स महाकच्चायनत्थेरस्स महाकोट्ठितत्थेरस्साति एवमादीनं असीतियापि महाथेरानं पटिसम्भिदा असेक्खभूमियं पभेदं गता, आनन्दत्थेरस्स, चित्तस्स गहपतिनो, धम्मिकस्स उपासकस्स, उपालिस्स गहपतिनो, खुज्जुत्तराय उपासिकायातिएवमादीनं पटिसम्भिदा सेक्खभूमियं पभेदं गताति इमासु द्वीसु भूमीसु पभेदं गच्छन्ति.

कतमेहि पञ्चहि कारणेहि विसदा होन्ति? अधिगमेन, परियत्तिया, सवनेन, परिपुच्छाय, पुब्बयोगेन. तत्थ अधिगमो नाम अरहत्तप्पत्ति. अरहत्तञ्हि पत्तस्स पटिसम्भिदा विसदा होन्ति. परियत्ति नाम बुद्धवचनं. तञ्हि उग्गण्हन्तस्स पटिसम्भिदा विसदा होन्ति. सवनं नाम सद्धम्मस्सवनं. सक्कच्चं अट्ठिं कत्वा धम्मं सुणन्तस्स हि पटिसम्भिदा विसदा होन्ति. परिपुच्छा नाम पाळिअट्ठकथादीसु गण्ठिपदअत्थपदविनिच्छयकथा. उग्गहितपाळिआदीसु हि अत्थं परिपुच्छन्तस्स पटिसम्भिदा विसदा होन्ति. पुब्बयोगो नाम पुब्बबुद्धानं सासने योगावचरता गतपच्चागतिकभावेन याव अनुलोमगोत्रभुसमीपं पत्तविपस्सनानुयोगो. पुब्बयोगावचरस्स हि पटिसम्भिदा विसदा होन्ति. इमेहि पञ्चहि कारणेहि विसदा होन्तीति.

एतेसु पन कारणेसु परियत्ति सवनं परिपुच्छाति इमानि तीणि पभेदस्सेव बलवकारणानि. पुब्बयोगो अधिगमस्स बलवपच्चयो, पभेदस्स होति न होतीति? होति, न पन तथा. परियत्तिसवनपरिपुच्छा हि पुब्बे होन्तु वा मा वा, पुब्बयोगेन पन पुब्बे चेव एतरहि च सङ्खारसम्मसनं विना पटिसम्भिदा नाम नत्थि. इमे पन द्वेपि एकतो हुत्वा पटिसम्भिदा उपत्थम्भेत्वा विसदा करोन्तीति. अपरे आहु –

‘‘पुब्बयोगो बाहुसच्चं, देसभासा च आगमो;

परिपुच्छा अधिगमो, गरुसन्निस्सयो तथा;

मित्तसम्पत्ति चेवाति, पटिसम्भिदपच्चया’’ति.

तत्थ पुब्बयोगो वुत्तनयोव. बाहुसच्चं नाम तेसु तेसु सत्थेसु च सिप्पायतनेसु च कुसलता. देसभासा नाम एकसतवोहारकुसलता, विसेसेन पन मागधिके कोसल्लं. आगमो नाम अन्तमसो ओपम्मवग्गमत्तस्सपि बुद्धवचनस्स परियापुणनं. परिपुच्छा नाम एकगाथायपि अत्थविनिच्छयपुच्छनं. अधिगमो नाम सोतापन्नता वा सकदागामिता वा अनागामिता वा अरहत्तं वा. गरुसन्निस्सयो नाम सुतपटिभानबहुलानं गरूनं सन्तिके वासो. मित्तसम्पत्ति नाम तथारूपानंयेव मित्तानं पटिलाभोति.

तत्थ बुद्धा च पच्चेकबुद्धा च पुब्बयोगञ्चेव अधिगमञ्च निस्साय पटिसम्भिदा पापुणन्ति, सावका सब्बानिपि एतानि कारणानि. पटिसम्भिदाप्पत्तिया च पाटियेक्को कम्मट्ठानभावनानुयोगो नाम नत्थि, सेक्खानं पन सेक्खफलविमोक्खन्तिका, असेक्खानं असेक्खफलविमोक्खन्तिका च पटिसम्भिदाप्पत्ति होति. तथागतानञ्हि दस बलानि विय अरियानं अरियफलेहेव पटिसम्भिदा इज्झन्तीति. इमासं चतस्सन्नं पटिसम्भिदानं मग्गोति पटिसम्भिदामग्गो, पटिसम्भिदामग्गो एव पकरणं पटिसम्भिदामग्गप्पकरणं, पकारेन करीयन्ते वुच्चन्ते एत्थ नानाभेदभिन्ना गम्भीरा अत्था इति पकरणं.

तदेतं पटिसम्भिदामग्गप्पकरणं अत्थसम्पन्नं ब्यञ्जनसम्पन्नं गम्भीरं गम्भीरत्थं लोकुत्तरप्पकासनं सुञ्ञतापटिसञ्ञुत्तं पटिपत्तिफलविसेससाधनं पटिपत्तिपटिपक्खपटिसेधनं योगावचरानं ञाणवररतनाकरभूतं धम्मकथिकानं धम्मकथाविलासविसेसहेतुभूतं संसारभीरुकानं दुक्खनिस्सरणं तदुपायदस्सनेन अस्सासजननत्थं तप्पटिपक्खनासनत्थञ्च गम्भीरत्थानञ्च अनेकेसं सुत्तन्तपदानं अत्थविवरणेन सुजनहदयपरितोसजननत्थं तथागतेन अरहता सम्मासम्बुद्धेन सब्बत्थ अप्पटिहतसब्बञ्ञुतञ्ञाणमहापदीपावभासेन सकलजनवित्थतमहाकरुणासिनेहसिनिद्धहदयेन वेनेय्यजनहदयगतकिलेसन्धकारविधमनत्थमुज्जलितस्स सद्धम्ममहापदीपस्स तदधिप्पायविकासनसिनेहपरिसेकेन पञ्चवस्ससहस्समविरतमुज्जलनमिच्छता लोकानुकम्पकेन सत्थुकप्पेन धम्मराजस्स धम्मसेनापतिना आयस्मता सारिपुत्तत्थेरेन भासितं सुत्वा आयस्मता आनन्देन पठममहासङ्गीतिकाले यथासुतमेव सङ्गीतिं आरोपितं.

तदेतं विनयपिटकं सुत्तन्तपिटकं अभिधम्मपिटकन्ति तीसु पिटकेसु सुत्तन्तपिटकपरियापन्नं. दीघनिकायो मज्झिमनिकायो संयुत्तनिकायो अङ्गुत्तरनिकायो खुद्दकनिकायोति पञ्चसु महानिकायेसु खुद्दकमहानिकायपरियापन्नं. सुत्तं गेय्यं वेय्याकरणं गाथा उदानं इतिवुत्तकं जातकं अब्भुतधम्मं वेदल्लन्ति नवसु सत्थु सासनङ्गेसु यथासम्भवं गेय्यवेय्याकरणङ्गद्वयसङ्गहितं.

‘‘द्वासीति बुद्धतो गण्हिं, द्वे सहस्सानि भिक्खुतो;

चतुरासीति सहस्सानि, ये मे धम्मा पवत्तिनो’’ति. (थेरगा. १०२७) –

धम्मभण्डागारिकत्थेरेन पन पञ्चसु ठानेसु एतदग्गं आरोपितेन पटिञ्ञातानं चतुरासीतिया धम्मक्खन्धसहस्सानं भिक्खुतो गहितेसु द्वीसु धम्मक्खन्धसहस्सेसु अनेकसतधम्मक्खन्धसङ्गहितं. तस्स तयो वग्गा – महावग्गो, मज्झिमवग्गो, चूळवग्गोति. एकेकस्मिं वग्गस्मिं दसदसकं कत्वा ञाणकथादिका मातिकाकथापरियोसाना समतिंस कथा. एवमनेकधा ववत्थापितस्स इमस्स पटिसम्भिदामग्गप्पकरणस्स अनुपुब्बं अपुब्बपदत्थवण्णनं करिस्साम. इमञ्हि पकरणं पाठतो अत्थतो उद्दिसन्तेन च निद्दिसन्तेन च सक्कच्चं उद्दिसितब्बं निद्दिसितब्बञ्च, उग्गण्हन्तेनापि सक्कच्चं उग्गहेतब्बं धारेतब्बञ्च. तं किस्सहेतु? गम्भीरत्ता इमस्स पकरणस्स लोकहिताय लोके चिरट्ठितत्थं.

तत्थ समतिंसाय कथासु ञाणकथा कस्मा आदितो कथिताति चे? ञाणस्स पटिपत्तिमलविसोधकत्तेन पटिपत्तिया आदिभूतत्ता. वुत्तञ्हि भगवता –

‘‘तस्मातिह त्वं भिक्खु, आदिमेव विसोधेहि कुसलानं धम्मानं. को चादि कुसलानं धम्मानं, सीलञ्च सुविसुद्धं दिट्ठि च उजुका’’ति (सं. नि. ५.३६९)?

उजुका दिट्ठीति हि सम्मादिट्ठिसङ्खातं ञाणं वुत्तं. तस्मापि ञाणकथा आदितो कथिता.

अपरम्पि वुत्तं –

‘‘तत्र, भिक्खवे, सम्मादिट्ठि पुब्बङ्गमा होति. कथञ्च, भिक्खवे, सम्मादिट्ठि पुब्बङ्गमा होति? सम्मादिट्ठिं ‘सम्मादिट्ठी’ति पजानाति, मिच्छादिट्ठिं ‘मिच्छादिट्ठी’ति पजानाति. सास्स होति सम्मादिट्ठि. सम्मासङ्कप्पं ‘सम्मासङ्कप्पो’ति पजानाति, मिच्छासङ्कप्पं ‘मिच्छासङ्कप्पो’ति पजानाति. सम्मावाचं ‘सम्मावाचा’ति पजानाति, मिच्छावाचं ‘मिच्छावाचा’ति पजानाति. सम्माकम्मन्तं ‘सम्माकम्मन्तो’ति पजानाति, मिच्छाकम्मन्तं ‘मिच्छाकम्मन्तो’ति पजानाति. सम्माआजीवं ‘सम्माआजीवो’ति पजानाति, मिच्छाआजीवं ‘मिच्छाआजीवो’ति पजानाति. सम्मावायामं ‘सम्मावायामो’ति पजानाति, मिच्छावायामं ‘मिच्छावायामो’ति पजानाति. सम्मासतिं ‘सम्मासती’ति पजानाति, मिच्छासतिं ‘मिच्छासती’ति पजानाति. सम्मासमाधिं ‘सम्मासमाधी’ति पजानाति, मिच्छासमाधिं ‘मिच्छासमाधी’ति पजानाति. सास्स होति सम्मादिट्ठी’’ति (म. नि. ३.१३६ आदयो).

पुब्बङ्गमभूताय हि सम्मादिट्ठिया सिद्धाय मिच्छादिट्ठीनम्पि मिच्छादिट्ठिभावं जानिस्सतीति सम्मादिट्ठिसङ्खातं ञाणं ताव सोधेतुं ञाणकथा आदितो कथिता.

‘‘अपिचुदायि, तिट्ठतु पुब्बन्तो, तिट्ठतु अपरन्तो, धम्मं ते देसेस्सामि – इमस्मिं सति इदं होति, इमस्सुप्पादा इदं उप्पज्जति, इमस्मिं असति इदं न होति, इमस्स निरोधा इदं निरुज्झती’’ति (म. नि. २.२७१) च –

पुब्बन्तापरन्तदिट्ठियो ठपेत्वा ञाणस्सेव वुत्तत्ता ञाणकथा आदितो कथिता.

‘‘अलं, सुभद्द, तिट्ठतेतं ‘सब्बे ते सकाय पटिञ्ञाय अब्भञ्ञिंसु, सब्बेव न अब्भञ्ञिंसु, उदाहु एकच्चे अब्भञ्ञिंसु, एकच्चे न अब्भञ्ञिंसू’ति. धम्मं ते, सुभद्द, देसेस्सामि, तं सुणाहि साधुकं मनसिकरोहि, भासिस्सामी’’ति (दी. नि. २.२१३) च –

पुथुसमणब्राह्मणपरप्पवादानं वादे ठपेत्वा अरियस्स अट्ठङ्गिकस्स मग्गस्स देसितत्ता, अट्ठङ्गिके च मग्गे सम्मादिट्ठिसङ्खातस्स ञाणस्स पधानत्ता ञाणकथा आदितो कथिता.

‘‘चत्तारिमानि, भिक्खवे, सोतापत्तियङ्गानि सप्पुरिससंसेवो, सद्धम्मस्सवनं, योनिसो मनसिकारो, धम्मानुधम्मपटिपत्ती’’ति (सं. नि. ५.१०४६; दी. नि. ३.३११) च –

‘‘सद्धाजातो उपसङ्कमति, उपसङ्कमन्तो पयिरुपासति, पयिरुपासन्तो सोतं ओदहति, ओहितसोतो धम्मं सुणाति, सुत्वा धम्मं धारेति, धातानं धम्मानं पञ्ञाय अत्थं उपपरिक्खति, अत्थं उपपरिक्खतो धम्मा निज्झानं खमन्ति, धम्मनिज्झानक्खन्तिया छन्दो जायति, छन्दजातो उस्सहति, उस्सहित्वा तुलेति, तुलयित्वा पदहति, पहितत्तो कायेन चेव परमत्थसच्चं सच्छिकरोति, पञ्ञाय च नं पटिविज्झ पस्सती’’ति (म. नि. २.१८३, ४३२) च –

‘‘इध तथागतो लोके उप्पज्जति…पे… सो धम्मं देसेति आदिकल्याण’’न्ति आदीनि (दी. नि. १.१९०) च –

अनेकानि सुत्तन्तपदानि अनुलोमेन्तेन सुतमये ञाणं आदिं कत्वा यथाक्कमेन ञाणकथा आदितो कथिता.

सा पनायं ञाणकथा उद्देसनिद्देसवसेन द्विधा ठिता. उद्देसे ‘‘सोतावधाने पञ्ञा सुतमये ञाण’’न्तिआदिना नयेन तेसत्तति ञाणानि मातिकावसेन उद्दिट्ठानि. निद्देसे ‘‘कथं सोतावधाने पञ्ञा सुतमये ञाणं. ‘इमे धम्मा अभिञ्ञेय्या’ति सोतावधानं, तंपजानना पञ्ञा सुतमये ञाण’’न्तिआदिना नयेन तानियेव तेसत्तति ञाणानि वित्थारवसेन निद्दिट्ठानीति.

गन्थारम्भकथा निट्ठिता.

(१) महावग्गो

१. ञाणकथा

मातिकावण्णना

१. तत्थ उद्देसे ताव सोतावधाने पञ्ञा सुतमये ञाणन्ति एत्थ सोतसद्दो अनेकत्थप्पभेदो. तथा हेस –

मंसविञ्ञाणञाणेसु, तण्हादीसु च दिस्सति;

धारायं अरियमग्गे, चित्तसन्ततियम्पि च.

‘‘सोतायतनं सोतधातु सोतिन्द्रिय’’न्तिआदीसु (विभ. १५७) हि अयं सोतसद्दो मंससोते दिस्सति. ‘‘सोतेन सद्दं सुत्वा’’तिआदीसु (म. नि. १.२९५) सोतविञ्ञाणे. ‘‘दिब्बाय सोतधातुया’’तिआदीसु (दी. नि. ३.३५६) ञाणसोते. ‘‘यानि सोतानि लोकस्मिन्ति यानि एतानि सोतानि मया कित्तितानि पकित्तितानि आचिक्खितानि देसितानि पञ्ञपितानि पट्ठपितानि विवरितानि विभत्तानि उत्तानीकतानि पकासितानि. सेय्यथिदं – तण्हासोतो दिट्ठिसोतो किलेससोतो दुच्चरितसोतो अविज्जासोतो’’तिआदीसु (चूळनि. अजितमाणवपुच्छानिद्देस ४) तण्हादीसु पञ्चसु धम्मेसु. ‘‘अद्दसा खो भगवा महन्तं दारुक्खन्धं गङ्गाय नदिया सोतेन वुय्हमान’’न्तिआदीसु (सं. नि. ४.२४१) उदकधारायं. ‘‘अरियस्सेतं, आवुसो, अट्ठङ्गिकस्स मग्गस्स अधिवचनं, यदिदं सोतो’’तिआदीसु अरियमग्गे. ‘‘पुरिसस्स च विञ्ञाणसोतं पजानाति उभयतो अब्बोच्छिन्नं इध लोके पतिट्ठितञ्च परलोके पतिट्ठितञ्चा’’तिआदीसु (दी. नि. ३.१४९) चित्तसन्ततियं. इध पनायं मंससोते दट्ठब्बो. तेन सोतेन हेतुभूतेन, करणभूतेन वा अवधीयति अवत्थापीयति अप्पीयतीति सोतावधानं. किं तं? सुतं. सुतञ्च नाम ‘‘बहुस्सुतो होति सुतधरो सुतसन्निचयो’’तिआदीसु (म. नि. १.३३९) विय सोतद्वारानुसारेन विञ्ञातं अवधारितं धम्मजातं, तं इध सोतावधानन्ति वुत्तं. तस्मिं सोतावधानसङ्खाते सुते पवत्ता पञ्ञा सोतावधाने पञ्ञा. पञ्ञाति च तस्स तस्स अत्थस्स पाकटकरणसङ्खातेन पञ्ञापनट्ठेन पञ्ञा, तेन तेन वा अनिच्चादिना पकारेन धम्मे जानातीतिपि पञ्ञा.

सुतमये ञाणन्ति एत्थ सुतसद्दो ताव सउपसग्गो अनुपसग्गो च –

गमने विस्सुते तिन्तेनुयोगोपचितेपि च;

सद्दे च सोतद्वारानुसारञाते च दिस्सति.

तथा हिस्स ‘‘सेनाय पसुतो’’तिआदीसु गच्छन्तोति अत्थो. ‘‘सुतधम्मस्स पस्सतो’’तिआदीसु (उदा. ११; महाव. ५) विस्सुतधम्मस्साति अत्थो. ‘‘अवस्सुता अवस्सुतस्स पुरिसपुग्गलस्सा’’तिआदीसु (पाचि. ६५७) तिन्ता तिन्तस्साति अत्थो. ‘‘ये झानपसुता धीरा’’तिआदीसु (ध. प. १८१) अनुयुत्ताति अत्थो. ‘‘तुम्हेहि पुञ्ञं पसुतं अनप्पक’’न्तिआदीसु (खु. पा. ७.१२; पे. व. २५) उपचितन्ति अत्थो. ‘‘दिट्ठं सुतं मुतं विञ्ञात’’न्तिआदीसु (म. नि. १.२४१) सद्दोति अत्थो. ‘‘बहुस्सुतो होति सुतधरो सुतसन्निचयो’’तिआदीसु (म. नि. १.३३९) सोतद्वारानुसारविञ्ञातधरोति अत्थो. इध पनस्स सोतद्वारानुसारेन विञ्ञातं उपधारितन्ति अत्थो. सुतमये ञाणन्ति या एसा एतं सुतं विञ्ञातं अवधारितं सद्धम्मं आरब्भ आरम्मणं कत्वा सब्बपठमञ्च अपरापरञ्च पवत्ता पञ्ञा, तं ‘‘सुतमये ञाण’’न्ति वुत्तं होति, सुतमयं ञाणन्ति अत्थो. सुतमयेति च पच्चत्तवचनमेतं, यथा ‘‘न हेवं वत्तब्बे’’ (कथा. १, १५-१८). ‘‘वनप्पगुम्बे यथा फुस्सितग्गे’’ (खु. पा. ६.१३; सु. नि. २३६). ‘‘नत्थि अत्तकारे नत्थि परकारे नत्थि पुरिसकारे’’तिआदीसु (दी. नि. १.१६८) पच्चत्तवचनं, एवमिधापि दट्ठब्बं. तेन वुत्तं – ‘‘सुतमयं ञाणन्ति अत्थो’’ति.

अथ वा सुतेन पकतो फस्सादिको धम्मपुञ्जो सुतमयो, तस्मिं सुतमये धम्मपुञ्जे पवत्तं तंसम्पयुत्तं ञाणं सुतमये ञाणं. सभावसामञ्ञलक्खणवसेन धम्मे जानातीति ञाणं. तंयेव ञाणं परियायवचनेन अधिप्पायपकासनत्थं अनियमेन ‘‘पञ्ञा’’ति वत्वा पच्छा अधिप्पेतं ‘‘ञाण’’न्ति नियमेत्वा वुत्तन्ति वेदितब्बं. ञाणञ्च नाम सभावपटिवेधलक्खणं, अक्खलितपटिवेधलक्खणं वा कुसलिस्सासखित्तउसुपटिवेधो विय, विसयोभासनरसं पदीपो विय, असम्मोहपच्चुपट्ठानं अरञ्ञगतसुदेसको विय. ‘‘समाहितो, भिक्खवे, भिक्खु यथाभूतं पजानाती’’ति (सं. नि. ५.१०७१) वचनतो समाधिपदट्ठानं. लक्खणादीसु हि सभावो वा सामञ्ञं वा लक्खणं नाम, किच्चं वा सम्पत्ति वा रसो नाम, उपट्ठानाकारो वा फलं वा पच्चुपट्ठानं नाम, आसन्नकारणं पदट्ठानं नामाति वेदितब्बं.

२. सुत्वान संवरे पञ्ञाति –

पातिमोक्खो सती चेव, ञाणं खन्ति तथेव च;

वीरियं पञ्चिमे धम्मा, संवराति पकासिता.

‘‘इमिना पातिमोक्खसंवरेन उपेतो होति समुपेतो उपागतो समुपागतो उपपन्नो सम्पन्नो समन्नागतो’’ति (विभ. ५११) आगतो पातिमोक्खसंवरो. ‘‘चक्खुना रूपं दिस्वा न निमित्तग्गाही होति नानुब्यञ्जनग्गाही. यत्वाधिकरणमेनं चक्खुन्द्रियं असंवुतं विहरन्तं अभिज्झादोमनस्सा पापका अकुसला धम्मा अन्वास्सवेय्युं, तस्स संवराय पटिपज्जति, रक्खति चक्खुन्द्रियं, चक्खुन्द्रिये संवरं आपज्जती’’तिआदिना (दी. नि. १.२१३; म. नि. १.२९५; सं. नि. ४.२३९; अ. नि. ३.१६) नयेन आगतो सतिसंवरो.

‘‘यानि सोतानि लोकस्मिं (अजिताति भगवा),

सति तेसं निवारणं;

सोतानं संवरं ब्रूमि, पञ्ञायेते पिधीयरे’’ति . (चूळनि. अजितमाणवपुच्छा ६०; सु. नि. १०४१) –

आगतो ञाणसंवरो. ‘‘कतमे च, भिक्खवे, आसवा पटिसेवना पहातब्बा? इध, भिक्खवे, भिक्खु पटिसङ्खा योनिसो चीवरं पटिसेवती’’तिआदिना (म. नि. १.२३; अ. नि. ६.५८) नयेन आगतो पच्चयपटिसेवनासंवरो, सोपि ञाणसंवरेनेव सङ्गहितो. ‘‘खमो होति सीतस्स उण्हस्स जिघच्छाय पिपासाय डंसमकसवातातपसरिसपसम्फस्सानं दुरुत्तानं दुरागतानं वचनपथानं उप्पन्नानं सारीरिकानं वेदनानं दुक्खानं तिब्बानं खरानं कटुकानं असातानं अमनापानं पाणहरानं अधिवासकजातिको होती’’ति (म. नि. १.२४; अ. नि. ४.११४; ६.५८) आगतो खन्तिसंवरो. ‘‘उप्पन्नं कामवितक्कं नाधिवासेति पजहति विनोदेति ब्यन्तीकरोति अनभावं गमेती’’तिआदिना (म. नि. १.२६; अ. नि. ४.११४; ६.५८) नयेन आगतो वीरियसंवरो. ‘‘इध अरियसावको मिच्छाआजीवं पहाय सम्माआजीवेन जीविकं कप्पेती’’ति (सं. नि. ५.८) आगतो आजीवपारिसुद्धिसंवरो, सोपि वीरियसंवरेनेव सङ्गहितो. तेसु सत्तसु संवरेसु पातिमोक्खसंवरइन्द्रियसंवरआजीवपारिसुद्धिपच्चयपटिसेवनसङ्खाता चत्तारो संवरा इधाधिप्पेता, तेसु च विसेसेन पातिमोक्खसंवरो. सब्बोपि चायं संवरो यथासकं संवरितब्बानं कायदुच्चरितादीनं संवरणतो संवरोति वुच्चति. सुतमयञाणे वुत्तं धम्मं सुत्वा संवरन्तस्स संवरं करोन्तस्स तस्मिं संवरे पवत्ता तंसम्पयुत्ता पञ्ञा ‘‘सुत्वान संवरे पञ्ञा’’ति वुत्ता. अथ वा हेतुअत्थे सुत्वाति वचनस्स सम्भवतो सुतहेतुना संवरे पञ्ञातिपि अत्थो.

सीलमये ञाणन्ति एत्थ सीलन्ति सीलनट्ठेन सीलं. किमिदं सीलनं नाम? समाधानं वा, कायकम्मादीनं सुसील्यवसेन अविप्पकिण्णताति अत्थो. उपधारणं वा, कुसलानं धम्मानं पतिट्ठावसेन आधारभावोति अत्थो. एतदेव हि एत्थ अत्थद्वयं सद्दलक्खणविदू अनुजानन्ति. अञ्ञे पन ‘‘अधिसेवनट्ठेन आचारट्ठेन तस्सीलट्ठेन सिरट्ठेन सीतलट्ठेन सिवट्ठेन सील’’न्ति वण्णयन्ति.

सीलनं लक्खणं तस्स, भिन्नस्सापि अनेकधा;

सनिदस्सनत्तं रूपस्स, यथा भिन्नस्स नेकधा.

यथा हि नीलपीतादिभेदेन अनेकधा भिन्नस्सापि रूपायतनस्स सनिदस्सनत्तं लक्खणं नीलादिभेदेन भिन्नस्सापि सनिदस्सनभावानतिक्कमनतो, तथा सीलस्स चेतनादिभेदेन अनेकधा भिन्नस्सापि यदेतं कायकम्मादीनं समाधानवसेन कुसलानञ्च धम्मानं पतिट्ठानवसेन वुत्तं सीलनं, तदेव लक्खणं चेतनादिभेदेन भिन्नस्सापि समाधानपतिट्ठानभावानतिक्कमनतो. एवंलक्खणस्स पनस्स –

‘‘दुस्सील्यविद्धंसनता, अनवज्जगुणो तथा;

किच्चसम्पत्ति अत्थेन, रसो नाम पवुच्चति’’.

तस्मा इदं सीलं नाम किच्चट्ठेन रसेन दुस्सील्यविद्धंसनरसं, सम्पत्तिअत्थेन रसेन अनवज्जरसन्ति वेदितब्बं.

सोचेय्यपच्चुपट्ठानं, तयिदं तस्स विञ्ञुहि;

ओत्तप्पञ्च हिरी चेव, पदट्ठानन्ति वण्णितं. –

तयिदं सीलं ‘‘कायसोचेय्यं वचीसोचेय्यं मनोसोचेय्य’’न्ति (इतिवु. ६६) एवं वुत्तसोचेय्यपच्चुपट्ठानं, सुचिभावेन पच्चुपट्ठाति गहणभावं गच्छति. हिरोत्तप्पञ्च पन तस्स विञ्ञूहि पदट्ठानन्ति वण्णितं, आसन्नकारणन्ति अत्थो. हिरोत्तप्पे हि सति सीलं उप्पज्जति चेव तिट्ठति च, असति नेव उप्पज्जति न तिट्ठतीति एवंविधेन सीलेन सहगतं तंसम्पयुत्तं ञाणं सीलमये ञाणं. अथ वा सीलमेव पकतं सीलमयं, तस्मिं सीलमये तंसम्पयुत्तं ञाणं. असंवरे आदीनवपच्चवेक्खणा च, संवरे आनिसंसपच्चवेक्खणा च, संवरपारिसुद्धिपच्चवेक्खणा च, संवरसंकिलेसवोदानपच्चवेक्खणा च सीलमयञाणेनेव सङ्गहिता.

३. संवरित्वा समादहने पञ्ञाति सीलमयञाणे वुत्तसीलसंवरेन संवरित्वा संवरं कत्वा सीले पतिट्ठाय समादहन्तस्स उपचारप्पनावसेन चित्तेकग्गतं करोन्तस्स तस्मिं समादहने पवत्ता तंसम्पयुत्ता पञ्ञा. समं सम्मा च आदहनं ठपनन्ति च समादहनं, समाधिस्सेवेतं परियायवचनं.

समाधिभावनामये ञाणन्ति एत्थ कुसलचित्तेकग्गता समाधि. केनट्ठेन समाधि? समाधानट्ठेन समाधि. किमिदं समाधानं नाम? एकारम्मणे चित्तचेतसिकानं समं सम्मा च आधानं, ठपनन्ति वुत्तं होति. तस्मा यस्स धम्मस्सानुभावेन एकारम्मणे चित्तचेतसिका समं सम्मा च अविक्खिपमाना अविप्पकिण्णा च हुत्वा तिट्ठन्ति, इदं समाधानन्ति वेदितब्बं. तस्स खो पन समाधिस्स –

लक्खणं तु अविक्खेपो, विक्खेपविद्धंसनं रसो;

अकम्पनमुपट्ठानं, पदट्ठानं सुखं पन.

भावीयति वड्ढीयतीति भावना, समाधि एव भावना समाधिभावना, समाधिस्स वा भावना वड्ढना समाधिभावना. समाधिभावनावचनेन अञ्ञं भावनं पटिक्खिपति. पुब्बे विय उपचारप्पनावसेन समाधिभावनामये ञाणं.

४. पच्चयपरिग्गहे पञ्ञाति एत्थ पटिच्च फलमेतीति पच्चयो. पटिच्चाति न विना तेन, अपच्चक्खित्वाति अत्थो. एतीति उप्पज्जति चेव पवत्तति चाति अत्थो. अपिच उपकारकत्थो पच्चयत्थो, तस्स पच्चयस्स बहुविधत्ता पच्चयानं परिग्गहे ववत्थापने च पञ्ञा पच्चयपरिग्गहे पञ्ञा.

धम्मट्ठितिञाणन्ति एत्थ धम्मसद्दो ताव सभावपञ्ञापुञ्ञपञ्ञत्तिआपत्तिपरियत्तिनिस्सत्तताविकारगुणपच्चयपच्चयुप्पन्नादीसु दिस्सति. अयञ्हि ‘‘कुसला धम्मा अकुसला धम्मा अब्याकता धम्मा’’तिआदीसु (ध. स. तिकमातिका १) सभावे दिस्सति.

‘‘यस्सेते चतुरो धम्मा, सद्धस्स घरमेसिनो;

सच्चं धम्मो धिति चागो, स वे पेच्च न सोचती’’ति. (सु. नि. १९०) –

आदीसु पञ्ञायं.

‘‘न हि धम्मो अधम्मो च, उभो समविपाकिनो;

अधम्मो निरयं नेति, धम्मो पापेति सुग्गति’’न्ति. (थेरगा. ३०४) –

आदीसु पुञ्ञे. ‘‘पञ्ञत्तिधम्मा निरुत्तिधम्मा अधिवचनधम्मा’’तिआदीसु (ध. स. दुकमातिका १०६-१०८) पञ्ञत्तियं. ‘‘पाराजिका धम्मा सङ्घादिसेसा धम्मा’’तिआदीसु (पारा. २३३-२३४) आपत्तियं. ‘‘इध भिक्खु धम्मं जानाति सुत्तं गेय्यं वेय्याकरण’’न्तिआदीसु (अ. नि. ५.७३) परियत्तियं. ‘‘तस्मिं खो पन समये धम्मा होन्ति (ध. स. १२१). धम्मेसु धम्मानुपस्सी विहरती’’तिआदीसु (दी. नि. २.३७३; म. नि. १.११५) निस्सत्ततायं. ‘‘जातिधम्मा जराधम्मा मरणधम्मा’’तिआदीसु (अ. नि. १०.१०७) विकारे. ‘‘छन्नं बुद्धधम्मान’’न्तिआदीसु (महानि. ५०) गुणे. ‘‘हेतुम्हि ञाणं धम्मपटिसम्भिदा’’तिआदीसु (विभ. ७२०) पच्चये. ‘‘ठिताव सा धातु धम्मट्ठितता धम्मनियामता’’तिआदीसु (सं. नि. २.२०; अ. नि. ३.१३७) पच्चयुप्पन्ने. स्वायमिधापि पच्चयुप्पन्ने दट्ठब्बो. अत्थतो पन अत्तनो सभावं धारेन्तीति वा, पच्चयेहि धारीयन्तीति वा, अत्तनो फलं धारेन्तीति वा, अत्तनो परिपूरकं अपायेसु अपतमानं धारेन्तीति वा, सकसकलक्खणे धारेन्तीति वा, चित्तेन अवधारीयन्तीति वा यथायोगं धम्माति वुच्चन्ति. इध पन अत्तनो पच्चयेहि धारीयन्तीति धम्मा, पच्चयसमुप्पन्ना धम्मा तिट्ठन्ति उप्पज्जन्ति चेव पवत्तन्ति च एतायाति धम्मट्ठिति, पच्चयधम्मानमेतं अधिवचनं. तस्सं धम्मट्ठितियं ञाणं धम्मट्ठितिञाणं. इदञ्हि समाधिभावनामयञाणे वुत्तसमाधिना समाहितेन चित्तेन यथाभूतञाणदस्सनत्थाय योगमारभित्वा ववत्थापितनामरूपस्स तेसं नामरूपानं पच्चयपरिग्गहपरियायं धम्मट्ठितिञाणं उप्पज्जति. ‘‘नामरूपववत्थाने ञाण’’न्ति अवत्वा एव कस्मा ‘‘धम्मट्ठितिञाण’’न्ति वुत्तन्ति चे? पच्चयपरिग्गहेनेव पच्चयसमुप्पन्नपरिग्गहस्स सिद्धत्ता. पच्चयसमुप्पन्ने हि अपरिग्गहिते पच्चयपरिग्गहो न सक्का होति कातुं. तस्मा धम्मट्ठितिञाणगहणेनेव तस्स हेतुभूतं पुब्बे सिद्धं नामरूपववत्थानञाणं वुत्तमेव होतीति वेदितब्बं. कस्मा दुतियततियञाणं विय ‘‘समादहित्वा पच्चयपरिग्गहे पञ्ञा’’ति न वुत्तन्ति चे? समथविपस्सनानं युगनद्धत्ता.

‘‘समादहित्वा यथा चे विपस्सति, विपस्समानो तथा चे समादहे;

विपस्सना च समथो तदा अहु, समानभागा युगनद्धा वत्तरे’’ति. –

हि वुत्तं. तस्मा समाधिं अविस्सज्जेत्वा समाधिञ्च ञाणञ्च युगनद्धं कत्वा याव अरियमग्गो, ताव उस्सुक्कापेतब्बन्ति ञापनत्थं ‘‘पच्चयपरिग्गहे पञ्ञा धम्मट्ठितिञाण’’मिच्चेव वुत्तन्ति वेदितब्बं.

५. अतीतानागतपच्चुप्पन्नानं धम्मानं सङ्खिपित्वा ववत्थाने पञ्ञाति एत्थ अत्तनो सभावं, उप्पादादिक्खणं वा पत्वा अति इता अतिक्कन्ताति अतीता, तदुभयम्पि न आगता न सम्पत्ताति अनागता, तं तं कारणं पटिच्च उप्पादादिउद्धं पन्ना गता पवत्ताति पच्चुप्पन्ना. अद्धा सन्ततिखणपच्चुप्पन्नेसु सन्ततिपच्चुप्पन्नं इधाधिप्पेतं. तेसं अतीतानागतपच्चुप्पन्नानं पञ्चक्खन्धधम्मानं एकेकक्खन्धलक्खणे सङ्खिपित्वा कलापवसेन रासिं कत्वा ववत्थाने निच्छयने सन्निट्ठापने पञ्ञा.

सम्मसने ञाणन्ति सम्मा आमसने अनुमज्जने पेक्खणे ञाणं, कलापसम्मसनञाणन्ति अत्थो. इदञ्हि नामरूपववत्थानञाणानन्तरं नामरूपपच्चयपरिग्गहे धम्मट्ठितिञाणे ठितस्स ‘‘यंकिञ्चि रूपं अतीतानागतपच्चुप्पन्नं अज्झत्तं वा बहिद्धा वा ओळारिकं वा सुखुमं वा हीनं वा पणीतं वा यं दूरे सन्तिके वा, सब्बं तं रूपं अनिच्चतो ववत्थपेति, एकं सम्मसनं, दुक्खतो ववत्थपेति, एकं सम्मसनं, अनत्ततो ववत्थपेति, एकं सम्मसन’’न्तिआदिना (पटि. म. १.४८) नयेन वुत्तसम्मसनवसेन पुब्बे ववत्थापिते एकेकस्मिं खन्धे तिलक्खणं आरोपेत्वा अनिच्चतो दुक्खतो अनत्ततो विपस्सन्तस्स कलापसम्मसनञाणं उप्पज्जति.

६. पच्चुप्पन्नानं धम्मानं विपरिणामानुपस्सने पञ्ञाति सन्ततिवसेन पच्चुप्पन्नानं अज्झत्तं पञ्चक्खन्धधम्मानं विपरिणामदस्सने भङ्गदस्सने पञ्ञा. यस्मा ‘‘इमे धम्मा उप्पज्जित्वा भिज्जन्ती’’ति उदयं गहेत्वापि भेदेयेव चित्तं ठपेति, तस्मा अवुत्तोपि उदयो वुत्तोयेव होतीति वेदितब्बो. पच्चुप्पन्नानं धम्मानं दस्सनेन वा उदयदस्सनस्स सिद्धत्ता उदयो वुत्तोयेव होति. न हि उदयं विना धम्मानं उप्पन्नत्तं सिज्झति, तस्मा ‘‘पच्चुप्पन्नानं धम्मानं उप्पादविपरिणामानुपस्सने पञ्ञा’’ति अवुत्तेपि वुत्तमेव होतीति वेदितब्बं. ‘‘उदयब्बयानुपस्सने ञाण’’न्ति नियमितत्ता च उदयदस्सनं सिद्धमेव होतीति अनन्तरं वुत्तस्स सम्मसनञाणस्स पारं गन्त्वा तंसम्मसनेयेव पाकटीभूते उदयब्बये परिग्गण्हित्वा सङ्खारानं परिच्छेदकरणत्थं उदयब्बयानुपस्सनं आरभन्तस्स उप्पज्जति उदयब्बयानुपस्सनाञाणं. तञ्हि उदयब्बये अनुपस्सनतो उदयब्बयानुपस्सनाति वुच्चति.

७. आरम्मणं पटिसङ्खाति रूपक्खन्धादिआरम्मणं भङ्गतो पटिसङ्खाय जानित्वा पस्सित्वा. भङ्गानुपस्सने पञ्ञा विपस्सने ञाणन्ति तस्स आरम्मणं भङ्गतो पटिसङ्खाय उप्पन्नस्स ञाणस्स भङ्गं अनुपस्सने या पञ्ञा, तं ‘‘विपस्सने ञाण’’न्ति वुत्तं होति. विपस्सनाति च विविधा पस्सना विपस्सना. आरम्मणपटिसङ्खातिपि पाठो. तस्सत्थो – आरम्मणस्स पटिसङ्खा जानना पस्सनाति वुत्तनयेनेव आरम्मणपटिसङ्खा ‘‘भङ्गानुपस्सने पञ्ञा विपस्सने ञाण’’न्ति वुत्तं होति. यस्मा पन भङ्गानुपस्सनाय एव विपस्सना सिखं पापुणाति, तस्मा विसेसेत्वा इदमेव ‘‘विपस्सने ञाण’’न्ति वुत्तं. यस्मा उदयब्बयानुपस्सनाय ठितस्स मग्गामग्गञाणदस्सनं उप्पज्जति, तस्मा तस्सा सिद्धाय तं सिद्धमेव होतीति तं अवत्वाव भङ्गानुपस्सनाय एव विपस्सनासिखं ञाणं वुत्तन्ति वेदितब्बं. उदयब्बयानुपस्सनाय सुपरिदिट्ठउदयब्बयस्स सुपरिच्छिन्नेसु सङ्खारेसु लहुं लहुं उपट्ठहन्तेसु ञाणे तिक्खे वहन्ते उदयं पहाय भङ्गे एव सति सन्तिट्ठति, तस्स ‘‘एवं उप्पज्जित्वा एवं नाम सङ्खारा भिज्जन्ती’’ति पस्सतो एतस्मिं ठाने भङ्गानुपस्सनाञाणं उप्पज्जति.

८. भयतुपट्ठाने पञ्ञाति उप्पादपवत्तनिमित्तआयूहनापटिसन्धीनं भयतो उपट्ठाने पीळायोगतो सप्पटिभयवसेन गहणूपगमने पञ्ञाति अत्थो. भयतो उपट्ठातीति भयतुपट्ठानं आरम्मणं, तस्मिं भयतुपट्ठाने. अथ वा भयतो उपतिट्ठतीति भयतुपट्ठानं, पञ्ञा, तं ‘‘भयतुपट्ठान’’न्ति वुत्तं होति.

आदीनवे ञाणन्ति भुम्मवचनमेव. ‘‘या च भयतुपट्ठाने पञ्ञा, यञ्च आदीनवे ञाणं, या च निब्बिदा, इमे धम्मा एकट्ठा, ब्यञ्जनमेव नान’’न्ति (पटि. म. १.२२७) वुत्तत्ता एकमिव वुच्चमानम्पि अवत्थाभेदेन मुञ्चितुकम्यतादि विय तिविधमेव होति. तस्मा भयतुपट्ठानआदीनवानुपस्सनासु सिद्धासु निब्बिदानुपस्सना सिद्धा होतीति कत्वा अवुत्तापि वुत्ताव होतीति वेदितब्बा.

सब्बसङ्खारानं भङ्गारम्मणं भङ्गानुपस्सनं आसेवन्तस्स भावेन्तस्स बहुलीकरोन्तस्स तिभवचतुयोनिपञ्चगतिसत्तविञ्ञाणट्ठितिनवसत्तावासेसु पभेदका सङ्खारा सुखेन जीवितुकामस्स भीरुकपुरिसस्स सीहब्यग्घदीपिअच्छतरच्छयक्खरक्खसचण्डगोणचण्डकुक्कुरपभिन्न- मदचण्डहत्थिघोरआसिविसअसनिविचक्कसुसानरणभूमिजलितअङ्गारकासुआदयो विय महाभयं हुत्वा उपट्ठहन्ति, तस्स ‘‘अतीता सङ्खारा निरुद्धा, पच्चुप्पन्ना निरुज्झन्ति, अनागतापि एवमेव निरुज्झिस्सन्ती’’ति पस्सतो एतस्मिं ठाने भयतुपट्ठानं ञाणं उप्पज्जति. तस्स तं भयतुपट्ठानञाणं आसेवन्तस्स भावेन्तस्स बहुलीकरोन्तस्स सब्बभवयोनिगतिठितिसत्तावासेसु नेव ताणं न लेणं न गति न पटिसरणं पञ्ञायति, सब्बभवयोनिगतिठितिनिवासगतेसु सङ्खारेसु एकसङ्खारेपि पत्थना वा परामासो वा न होति, तयो भवा वीतच्चितङ्गारपुण्णा अङ्गारकासुयो विय, चत्तारो महाभूता घोरविसा आसिविसा विय, पञ्चक्खन्धा उक्खित्तासिका वधका विय, छ अज्झत्तिकायतनानि सुञ्ञगामो विय, छ बाहिरायतनानि गामघातकचोरा विय, सत्तविञ्ञाणट्ठितियो नव च सत्तावासा एकादसहि अग्गीहि आदित्ता सम्पज्जलिता सजोतिभूता विय च, सब्बे सङ्खारा गण्डभूता रोगभूता सल्लभूता अघभूता आबाधभूता विय च निरस्सादा निरसा महाआदीनवरासिभूता हुत्वा उपट्ठहन्ति, सुखेन जीवितुकामस्स भीरुकपुरिसस्स रमणीयाकारसण्ठितम्पि सवाळकमिव वनगहनं, ससद्दूला विय गुहा, सगाहरक्खसं विय उदकं, समुस्सितखग्गा विय पच्चत्थिका, सविसं विय भोजनं, सचोरो विय मग्गो, आदित्तमिव अगारं, उय्युत्तसेना विय रणभूमि. यथा हि सो पुरिसो एतानि सवाळकवनगहनादीनि आगम्म भीतो संविग्गो लोमहट्ठजातो समन्ततो आदीनवमेव पस्सति, एवमेव सो योगावचरो भङ्गानुपस्सनावसेन सब्बसङ्खारेसु भयतो उपट्ठितेसु समन्ततो निरसं निरस्सादं आदीनवमेव पस्सति. तस्सेवं पस्सतो आदीनवानुपस्सनाञाणं उप्पज्जति.

सो एवं सब्बसङ्खारे आदीनवतो सम्पस्सन्तो सब्बभवयोनिगतिविञ्ञाणट्ठितिसत्तावासगते सभेदके सङ्खारगते निब्बिन्दति उक्कण्ठति नाभिरमति. सेय्यथापि नाम चित्तकूटपब्बतपादाभिरतो सुवण्णराजहंसो असुचिम्हि चण्डालगामद्वारआवाटे नाभिरमति, सत्तसु महासरेसुयेव अभिरमति, एवमेव अयं योगीराजहंसो सुपरिदिट्ठादीनवे सभेदके सङ्खारगते नाभिरमति, भावनारामताय पन भावनारतिया समन्नागतत्ता सत्तसु अनुपस्सनासुयेव अभिरमति. यथा च सुवण्णपञ्जरेपि पक्खित्तो सीहो मिगराजा नाभिरमति, तियोजनसहस्सवित्थते पन हिमवन्तेयेव रमति, एवमयम्पि योगीसीहो तिविधे सुगतिभवेपि नाभिरमति, तीसु अनुपस्सनासुयेव रमति. यथा च सब्बसेतो सत्तप्पतिट्ठो इद्धिमा वेहासङ्गमो छद्दन्तो नागराजा नगरमज्झे नाभिरमति, हिमवति छद्दन्तरहदेयेव रमति, एवमयं योगीवरवारणो सब्बस्मिम्पि सङ्खारगते नाभिरमति, ‘‘अनुप्पादो खेम’’न्तिआदिना (पटि. म. १.५३) नयेन निद्दिट्ठे सन्तिपदेयेव रमति, तन्निन्नतप्पोणतप्पब्भारमानसो होति. एत्तावता तस्स निब्बिदानुपस्सनाञाणं उप्पन्नं होतीति.

९. मुञ्चितुकम्यतापटिसङ्खासन्तिट्ठना पञ्ञा सङ्खारुपेक्खासु ञाणन्ति मुञ्चितुं चजितुं कामेति इच्छतीति मुञ्चितुकामो, मुञ्चितुकामस्स भावो मुञ्चितुकम्यता. पटिसङ्खाति उपपरिक्खतीति पटिसङ्खा, पटिसङ्खानं वा पटिसङ्खा. सन्तिट्ठति अज्झुपेक्खतीति सन्तिट्ठना, सन्तिट्ठनं वा सन्तिट्ठना. मुञ्चितुकम्यता च सा पटिसङ्खा च सन्तिट्ठना चाति मुञ्चितुकम्यतापटिसङ्खासन्तिट्ठना. इति पुब्बभागे निब्बिदाञाणेन निब्बिन्नस्स उप्पादादीनि परिच्चजितुकामता मुञ्चितुकम्यता. मुञ्चनस्स उपायकरणत्थं मज्झे पटिसङ्खानं पटिसङ्खा. मुञ्चित्वा अवसाने अज्झुपेक्खनं सन्तिट्ठना. एवं अवत्थाभेदेन तिप्पकारा पञ्ञा सङ्खारानं अज्झुपेक्खनासु ञाणं, मुञ्चितुकम्यतापटिसङ्खासन्तिट्ठनासङ्खातानं अवत्थाभेदेन भिन्नानं तिस्सन्नम्पि पञ्ञानं सङ्खारुपेक्खतं इच्छन्तेन पन ‘‘पञ्ञा’’ति च ‘‘सङ्खारुपेक्खासू’’ति च बहुवचनं कतं, अवत्थाभेदेन भिन्नस्सापि एकत्ता ‘‘ञाण’’न्ति एकवचनं कतन्ति वेदितब्बं. वुत्तञ्च – ‘‘या च मुञ्चितुकम्यता या च पटिसङ्खानुपस्सना या च सङ्खारुपेक्खा, इमे धम्मा एकट्ठा, ब्यञ्जनमेव नान’’न्ति (पटि. म. १.२२७). केचि पन ‘‘सङ्खारुपेक्खासूति बहुवचनं समथविपस्सनावसेन सङ्खारुपेक्खानं बहुत्ता’’तिपि वदन्ति. सङ्खारुपेक्खासूति च किरियापेक्खन्ति वेदितब्बं. अवत्थाभेदेन पन तेन निब्बिदाञाणेन निब्बिन्दन्तस्स उक्कण्ठन्तस्स सब्बभवयोनिगतिविञ्ञाणट्ठितिसत्तावासगतेसु सभेदकेसु सङ्खारेसु चित्तं न सज्जति न लग्गति न बज्झति, सब्बसङ्खारगतं मुञ्चितुकामं छड्डेतुकामं होति.

अथ वा यथा जालब्भन्तरगतो मच्छो, सप्पमुखगतो मण्डूको, पञ्जरपक्खित्तो वनकुक्कुटो, दळ्हपासवसंगतो मिगो, अहितुण्डिकहत्थगतो सप्पो, महापङ्कपक्खन्दो कुञ्जरो, सुपण्णमुखगतो नागराजा, राहुमुखपविट्ठो चन्दो, सपत्तपरिक्खित्तो पुरिसोतिएवमादयो ततो ततो मुच्चितुकामा निस्सरितुकामाव होन्ति, एवं तस्स योगिनो चित्तं सब्बस्मा सङ्खारगता मुच्चितुकामं निस्सरितुकामं होति. एवञ्हि वुच्चमाने ‘‘मुच्चितुकामस्स मुच्चितुकम्यता’’ति पाठो युज्जति. एवञ्च सति ‘‘उप्पादं मुञ्चितुकम्यता’’तिआदीसु ‘‘उप्पादा मुच्चितुकम्यता’’तिआदि वत्तब्बं होति, तस्मा पुरिमो एव अत्थो सुन्दरतरो. अथस्स सब्बसङ्खारेसु विगतालयस्स सब्बसङ्खारगतं मुञ्चितुकामस्स मुञ्चितुकम्यताञाणं उप्पज्जति. सो एवं सब्बभवयोनिगतिविञ्ञाणट्ठितिसत्तावासगते सभेदके सङ्खारे मुञ्चितुकामो मुञ्चनस्स उपायसम्पादनत्थं पुन ते एव सङ्खारे पटिसङ्खानुपस्सनाञाणेन तिलक्खणं आरोपेत्वा विपस्सति. एवञ्हि विपस्सतो चस्स अनिच्चवसेन निमित्तं पटिसङ्खाञाणं उप्पज्जति, दुक्खवसेन पवत्तं पटिसङ्खाञाणं उप्पज्जति, अनत्तवसेन निमित्तञ्च पवत्तञ्च पटिसङ्खाञाणं उप्पज्जति. सो पटिसङ्खानुपस्सनाञाणेन ‘‘सब्बे सङ्खारा सुञ्ञा’’ति दिस्वा तिलक्खणं आरोपेत्वा सङ्खारे परिग्गण्हन्तो भयञ्च नन्दिञ्च विप्पहाय भरियाय दोसं दिस्वा विस्सट्ठभरियो विय पुरिसो तस्सा भरियाय सङ्खारेसु उदासीनो होति मज्झत्तो, ‘‘अह’’न्ति वा ‘‘मम’’न्ति वा न गण्हाति. तस्स एवं जानतो एवं पस्सतो तीसु भवेसु चित्तं पतिलीयति पटिकुटति पटिवत्तति न सम्पसारियति. सेय्यथापि नाम पदुमपलासे ईसकं पोणे उदकफुसितानि पतिलीयन्ति पटिकुटन्ति पटिवत्तन्ति न सम्पसारियन्ति. सेय्यथापि वा पन कुक्कुटपत्तं वा न्हारुदद्दुलं वा अग्गिम्हि पक्खित्तं पतिलीयति पटिकुटति पटिवत्तति न सम्पसारियति, एवं तस्स तीसु भवेसु चित्तं पतिलीयति पटिकुटति पटिवत्तति न सम्पसारियति, उपेक्खा सण्ठाति. एवमस्स सङ्खारुपेक्खाञाणं उप्पन्नं होति. इमिना सङ्खारुपेक्खाञाणेन सद्धिं उपरि गोत्रभुञाणस्स साधकं अनुलोमञाणं पुब्बापरञाणेहि अवुत्तम्पि वुत्तमेव होतीति वेदितब्बं. वुत्तञ्हि भगवता –

‘‘सो वत, भिक्खवे, भिक्खु कञ्चि सङ्खारं निच्चतो समनुपस्सन्तो अनुलोमिकाय खन्तिया समन्नागतो भविस्सतीति नेतं ठानं विज्जति, अनुलोमिकाय खन्तिया असमन्नागतो सम्मत्तनियामं ओक्कमिस्सतीति नेतं ठानं विज्जति, सम्मत्तनियामं अनोक्कममानो सोतापत्तिफलं वा सकदागामिफलं वा अनागामिफलं वा अरहत्तफलं वा सच्छिकरिस्सतीति नेतं ठानं विज्जती’’तिआदि (अ. नि. ६.९८; पटि. म. ३.३६).

वुत्तञ्च धम्मसेनापतिना –

‘‘कतिहाकारेहि अनुलोमिकं खन्तिं पटिलभति? कतिहाकारेहि सम्मत्तनियामं ओक्कमति? चत्तालीसाय आकारेहि अनुलोमिकं खन्तिं पटिलभति, चत्तालीसाय आकारेहि सम्मत्तनियामं ओक्कमती’’तिआदि (पटि. म. ३.३७).

पट्ठाने चेतं वुत्तं भगवता –

‘‘अनुलोमं गोत्रभुस्स अनन्तरपच्चयेन पच्चयो. अनुलोमं वोदानस्स अनन्तरपच्चयेन पच्चयो’’तिआदि (पट्ठा. १.१.४१७).

तस्स हि तं सङ्खारुपेक्खाञाणं आसेवन्तस्स भावेन्तस्स बहुलीकरोन्तस्स अधिमोक्खसद्धा बलवतरा होति, वीरियं सुपग्गहितं, सति सूपट्ठिता, चित्तं सुसमाहितं, सङ्खारुपेक्खाञाणं तिक्खतरं पवत्तति. तस्स इदानि मग्गो उप्पज्जिस्सतीति सङ्खारुपेक्खाय सङ्खारे ‘‘अनिच्चा’’ति वा ‘‘दुक्खा’’ति वा ‘‘अनत्ता’’ति वा सम्मसित्वा भवङ्गं ओतरति. भवङ्गानन्तरं सङ्खारुपेक्खाय कतनयेनेव सङ्खारे ‘‘अनिच्चा’’ति वा ‘‘दुक्खा’’ति वा ‘‘अनत्ता’’ति वा आरम्मणं कुरुमानं उप्पज्जति मनोद्वारावज्जनं. तदनन्तरं तथेव सङ्खारे आरम्मणं कत्वा द्वे तीणि चत्तारि वा जवनचित्तानि उप्पज्जन्ति. तंसम्पयुत्तं ञाणं अनुलोमञाणं. तञ्हि पुरिमानञ्च अट्ठन्नं विपस्सनाञाणानं तथकिच्चताय अनुलोमेति, उपरि च पत्तब्बानं सत्ततिंसाय बोधिपक्खियधम्मानं अनुलोमेति. यथा हि धम्मिको राजा विनिच्छयट्ठाने निसिन्नो अट्ठन्नं वोहारिकमहामत्तानं विनिच्छयं सुत्वा अगतिगमनं पहाय मज्झत्तो हुत्वा ‘‘एवं होतू’’ति अनुमोदमानो तेसञ्च विनिच्छयस्स अनुलोमेति, पोराणस्स च राजधम्मस्स. तत्थ राजा विय अनुलोमञाणं, अट्ठ वोहारिकमहामत्ता विय अट्ठ विपस्सनाञाणानि, पोराणराजधम्मो विय सत्ततिंस बोधिपक्खियधम्मा, यथा राजा ‘‘एवं होतू’’ति अनुमोदमानो वोहारिकानञ्च विनिच्छयस्स राजधम्मस्स च अनुलोमेति, एवमिदं अनिच्चादिवसेन सङ्खारे आरब्भ उप्पज्जमानानं अट्ठन्नञ्च विपस्सनाञाणानं तथकिच्चताय अनुलोमेति, उपरि च पत्तब्बानं सत्ततिंसाय बोधिपक्खियधम्मानं. तस्मा अनुलोमञाणन्ति वुच्चति.

१०. बहिद्धा वुट्ठानविवट्टने पञ्ञा गोत्रभुञाणन्ति एत्थ बहिद्धाति सङ्खारनिमित्तं. तञ्हि अज्झत्तचित्तसन्ताने अकुसलक्खन्धे उपादाय बहिद्धाति वुत्तं. तस्मा बहिद्धा सङ्खारनिमित्तम्हा वुट्ठाति विगतं हुत्वा उद्धं तिट्ठतीति वुट्ठानं, विवट्टति परावट्टति परम्मुखं होतीति विवट्टनं, वुट्ठानञ्च तं विवट्टनञ्चाति वुट्ठानविवट्टनं. तेनेवाह –

‘‘गोत्रभुञाणं समुदयस्स असमुच्छिन्दनतो पवत्ता न वुट्ठाति, निब्बानारम्मणतो पन निमित्ता वुट्ठातीति एकतो वुट्ठानं होती’’ति (विसुद्धि. २.८२७).

पुथुज्जनगोत्ताभिभवनतो अरियगोत्तभावनतो गोत्रभु. इदञ्हि अनुलोमञाणेहि पदुमपलासतो उदकमिव सब्बसङ्खारतो पतिलीयमानचित्तस्स अनुलोमञाणस्स आसेवनन्ते अनिमित्तं निब्बानं आरम्मणं कुरुमानं पुथुज्जनगोत्तं पुथुज्जनसङ्खं पुथुज्जनभूमिं अतिक्कममानं अरियगोत्तं अरियसङ्खं अरियभूमिं ओक्कममानं निब्बानारम्मणे पठमावत्तनपठमाभोगपठमसमन्नाहारभूतं मग्गस्स अनन्तरसमनन्तरासेवनउपनिस्सयनत्थिविगतवसेन छहि आकारेहि पच्चयभावं साधयमानं सिखाप्पत्तं विपस्सनाय मुद्धभूतं अपुनरावत्तकं उप्पज्जति.

११. दुभतो वुट्ठानविवट्टने पञ्ञा मग्गे ञाणन्ति एत्थ दुभतोति उभतो, द्वयतोति वा वुत्तं होति. किलेसानं समुच्छिन्दनतो किलेसेहि च तदनुवत्तकक्खन्धेहि च निब्बानारम्मणकरणतो बहिद्धा सब्बसङ्खारनिमित्तेहि च वुट्ठाति विवट्टतीति दुभतो वुट्ठानविवट्टने पञ्ञा. तेनेवाह –

‘‘चत्तारिपि मग्गञाणानि अनिमित्तारम्मणत्ता निमित्ततो वुट्ठहन्ति, समुदयस्स समुच्छिन्दनतो पवत्ता वुट्ठहन्तीति दुभतो वुट्ठानानि होन्ती’’ति (विसुद्धि. २.८२७).

मग्गे ञाणन्ति निब्बानं मग्गति पेक्खति, निब्बानत्थिकेहि वा मग्गीयति अन्वेसीयति, किलेसे वा मारेन्तो गच्छति पवत्ततीति मग्गो, तस्मिं मग्गे ञाणं. जातिग्गहणेन एकवचनं कतं. तञ्हि गोत्रभुञाणस्स अनन्तरं निब्बानं आरम्मणं कुरुमानं सयंवज्झे किलेसे निरवसेसं समुच्छिन्दमानं अनमतग्गसंसारवट्टदुक्खसमुद्दं सोसयमानं सब्बापायद्वारानि पिदहमानं सत्तअरियधनसम्मुखीभावं कुरुमानं अट्ठङ्गिकं मिच्छामग्गं पजहमानं सब्बवेरभयानि वूपसमयमानं सम्मासम्बुद्धस्स ओरसपुत्तभावमुपनयमानं अञ्ञानि च अनेकानि आनिसंससतानि पटिलाभयमानं मग्गञाणं उप्पज्जति.

ठातुं इच्छं पुरिसो, लङ्घित्वा मातिकाय परतीरे;

वेगेनागम्म यथा, गण्हित्वा ओरिमतिरतरुबद्धं.

रज्जुं वा दण्डं वा, उल्लङ्घित्वान पारनिन्नतनु;

पारापन्नो पन तं, मुञ्चिय वेधं पतिट्ठहति पारे.

एवं योगावचरो, सक्कायमयम्हि ओरिमे तीरे;

दिट्ठभयो अभये पन, ठातुं इच्छं अमतपारे.

उदयब्बयानुपस्स, पभुतिकवेगेन आगतो रज्जुं;

रूपाव्हं दण्डं वा, तदितरखन्धाव्हयं सम्मा.

गण्हित्वा आवज्जन, चित्तेन हि पुब्बवुत्तनयतोव;

अनुलोमेहुल्लङ्घिय, निब्बुतिनिन्नो तदासनोपगतो.

तं मुञ्चिय गोत्रभुना, अलद्धआसेवनेन तु पवेधं;