५४. दिब्बचक्खुञाणनिद्देसवण्णना

१०६. दिब्बचक्खुञाणनिद्देसे आलोकसञ्ञं मनसि करोतीति दिवा वा रत्तिं वा सूरियजोतिचन्दमणिआलोकं आलोकोति मनसि करोति. एवं मनसिकरोन्तो च आलोकोति सञ्ञं मनसि पवत्तनतो ‘‘आलोकसञ्ञं मनसि करोती’’ति वुच्चति. दिवासञ्ञं अधिट्ठातीति एवं आलोकसञ्ञं मनसिकरित्वा दिवाति सञ्ञं ठपेति. यथा दिवा तथा रत्तिन्ति यथा दिवा आलोको दिट्ठो, तथेव रत्तिम्पि मनसि करोति. यथा रत्तिं तथा दिवाति यथा रत्तिं आलोको दिट्ठो, तथेव दिवापि मनसि करोति. इति विवटेन चेतसाति एवं अपिहितेन चित्तेन. अपरियोनद्धेनाति समन्ततो अनद्धेन. सप्पभासं चित्तं भावेतीति सओभासं चित्तं वड्ढेति. एतेन दिब्बचक्खुस्स परिकम्मालोकारम्मणं चित्तं कथितं. आलोककसिणारम्मणं चतुत्थज्झानमेव वा सन्धाय वुत्तं. तस्सेवं भावयतो ओभासजातं चित्तं होति विगतन्धकारावरणं. तेन हि दिब्बचक्खुं उप्पादेतुकामेन आदिकम्मिकेन कुलपुत्तेन इमिस्सायेव पाळिया अनुसारेन कसिणारम्मणं अभिञ्ञापादकज्झानं सब्बाकारेन अभिनीहारक्खमं कत्वा ‘‘तेजोकसिणं ओदातकसिणं आलोककसिण’’न्ति इमेसु तीसु कसिणेसु अञ्ञतरं आसन्नं कातब्बं, उपचारज्झानगोचरं कत्वा वड्ढेत्वा ठपेतब्बं, न तत्थ अप्पना उप्पादेतब्बाति अधिप्पायो. सचे हि उप्पादेति, पादकज्झाननिस्सयं होति, न परिकम्मनिस्सयं. इमेसु च पन तीसु आलोककसिणंयेव सेट्ठतरं, तदनुलोमेन पन इतरं कसिणद्वयम्पि वुत्तं. तस्मा आलोककसिणं इतरेसं वा अञ्ञतरं आरम्मणं कत्वा चत्तारि झानानि उप्पादेत्वा पुन उपचारभूमियंयेव ठत्वा कसिणं वड्ढेतब्बं. वड्ढितवड्ढितट्ठानस्स अन्तोयेव रूपगतं पस्सितब्बं. रूपगतं पस्सतो पनस्स तेन ब्यापारेन परिकम्मचित्तेन आलोकफरणं अकुब्बतो परिकम्मस्स वारो अतिक्कमति, ततो आलोको अन्तरधायति, तस्मिं अन्तरहिते रूपगतम्पि न दिस्सति. अथानेन पुनप्पुनं पादकज्झानमेव पविसित्वा ततो वुट्ठाय आलोको फरितब्बो. एवं अनुक्कमेन आलोको थामगतो होतीति. ‘‘एत्थ आलोको होतू’’ति यत्तकं ठानं परिच्छिन्दति, तत्थ आलोको तिट्ठतियेव. दिवसम्पि निसीदित्वा पस्सतो रूपदस्सनं होति. तत्थ यदा तस्स भिक्खुनो मंसचक्खुस्स अनापाथगतं अन्तोकुच्छिगतं हदयवत्थुनिस्सितं हेट्ठापथवीतलनिस्सितं तिरोकुट्टपब्बतपाकारगतं परचक्कवाळगतन्ति इदं रूपं ञाणचक्खुस्स आपाथं आगच्छति, मंसचक्खुना दिस्समानं विय होति, तदा दिब्बचक्खु उप्पन्नं होति. तदेव चेत्थ रूपदस्सनसमत्थं, न पुब्बभागचित्तानि.

तत्रायं दिब्बचक्खुनो उप्पत्तिक्कमो – वुत्तप्पकारमेतं रूपमारम्मणं कत्वा मनोद्वारावज्जने उप्पज्जित्वा निरुद्धे तदेव रूपमारम्मणं कत्वा चत्तारि पञ्च वा जवनानि उप्पज्जन्तीति पुब्बे वुत्तनयेनेव वेदितब्बं. इदं पन ञाणं ‘‘सत्तानं चुतूपपाते ञाण’’न्तिपि ‘‘दिब्बचक्खुञाण’’न्तिपि वुच्चति. तं पनेतं पुथुज्जनस्स परिपन्थो होति. सो हि ‘‘यत्थ यत्थ आलोको होतू’’ति अधिट्ठाति, तं तं पथवीसमुद्दपब्बते विनिविज्झित्वापि एकालोकं होति. अथस्स तत्थ भयानकानि यक्खरक्खसादिरूपानि पस्सतो भयं उप्पज्जति. तेन चित्तविक्खेपं पत्वा झानविब्भन्तको होति. तस्मा रूपदस्सने अप्पमत्तेन भवितब्बं.

सत्तानं चुतूपपातञाणायाति सत्तानं चुतिया च उपपाते च ञाणाय. येन ञाणेन सत्तानं चुति च उपपातो च ञायति, तदत्थं दिब्बचक्खुञाणत्थन्ति वुत्तं होति. दिब्बेन चक्खुनाति वुत्तत्थमेव. विसुद्धेनाति चुतूपपातदस्सनेन दिट्ठिविसुद्धिहेतुत्ता विसुद्धं. यो हि चुतिमत्तमेव पस्सति, न उपपातं, सो उच्छेददिट्ठिं गण्हाति. यो उपपातमेव पस्सति, न चुतिं, सो नवसत्तपातुभावदिट्ठिं गण्हाति. यो पन तदुभयं पस्सति, सो यस्मा दुविधम्पि तं दिट्ठिगतमतिवत्तति, तस्मास्स तं दस्सनं दिट्ठिविसुद्धिहेतु होति. उभयञ्चेतं बुद्धपुत्ता पस्सन्ति. तेन वुत्तं – ‘‘चुतूपपातदस्सनेन दिट्ठिविसुद्धिहेतुत्ता विसुद्ध’’न्ति. मनुस्सूपचारं अतिक्कमित्वा रूपदस्सनेन अतिक्कन्तमानुसकं, मानुसकं वा मंसचक्खुं अतिक्कन्तत्ता अतिक्कन्तमानुसकं. तेन दिब्बेन चक्खुना विसुद्धेन अतिक्कन्तमानुसकेन.

सत्ते पस्सतीति मनुस्सानं मंसचक्खुना विय सत्ते ओलोकेति. चवमाने उपपज्जमानेति एत्थ चुतिक्खणे उपपत्तिक्खणे वा दिब्बचक्खुना दट्ठुं न सक्का, ये पन आसन्नचुतिका इदानि चविस्सन्ति. ते चवमाना. ये च गहितपटिसन्धिका सम्पतिनिब्बत्ता वा, ते उपपज्जमानाति अधिप्पेता. ते एवरूपे चवमाने च उपपज्जमाने च पस्सतीति दस्सेति. हीनेति मोहनिस्सन्दयुत्तत्ता हीनानं जातिकुलभोगादीनं वसेन हीळिते ओहीळिते ओञ्ञाते अवञ्ञाते. पणीतेति अमोहनिस्सन्दयुत्तत्ता तब्बिपरीते. सुवण्णेति अदोसनिस्सन्दयुत्तत्ता इट्ठकन्तमनापवण्णयुत्ते. दुब्बण्णेति दोसनिस्सन्दयुत्तत्ता अनिट्ठाकन्तामनापवण्णयुत्ते, अनभिरूपे विरूपेतिपि अत्थो. सुगतेति सुगतिगते, अलोभनिस्सन्दयुत्तत्ता वा अड्ढे महद्धने. दुग्गतेति दुग्गतिगते, लोभनिस्सन्दयुत्तत्ता वा दलिद्दे अप्पन्नपाने. यथाकम्मूपगेति यं यं कम्मं उपचितं, तेन तेन उपगते. तत्थ पुरिमेहि ‘‘चवमाने’’तिआदीहि दिब्बचक्खुकिच्चं वुत्तं, इमिना पन पदेन यथाकम्मूपगञाणकिच्चं.

तस्स च ञाणस्स अयमुप्पत्तिक्कमो – इध भिक्खु हेट्ठानिरयाभिमुखं आलोकं वड्ढेत्वा नेरयिके सत्ते पस्सति महादुक्खमनुभवमाने, तं दस्सनं दिब्बचक्खुकिच्चमेव. सो एवं मनसि करोति ‘‘किं नु खो कम्मं कत्वा इमे सत्ता एतं दुक्खमनुभवन्ती’’ति. अथस्स ‘‘इदं नाम कत्वा’’ति तंकम्मारम्मणं ञाणमुप्पज्जति. तथा उपरिदेवलोकाभिमुखं आलोकं वड्ढेत्वा नन्दनवनमिस्सकवनफारुसकवनादीसु सत्ते पस्सति महासम्पत्तिं अनुभवमाने, तम्पि दस्सनं दिब्बचक्खुकिच्चमेव. सो एवं मनसि करोति ‘‘किं नु खो कम्मं कत्वा इमे सत्ता एतं सम्पत्तिं अनुभवन्ती’’ति. अथस्स ‘‘इदं नाम कत्वा’’ति तंकम्मारम्मणं ञाणमुप्पज्जति. इदं यथाकम्मूपगञाणं नाम. इमस्स विसुं परिकम्मं नाम नत्थि. यथा चिमस्स, एवं अनागतंसञाणस्सापि. दिब्बचक्खुपादकानेव हि इमानि दिब्बचक्खुना सहेव इज्झन्ति.

इमे वत भोन्तोतिआदीसु इमेति दिब्बचक्खुना दिट्ठानं निदस्सनवचनं. वताति अनुलोमवचनत्थे निपातो. भोन्तोति भवन्तो. दुट्ठु चरितं, दुट्ठं वा चरितं किलेसपूतिकत्ताति दुच्चरितं, कायेन दुच्चरितं, कायतो वा उप्पन्नं दुच्चरितन्ति कायदुच्चरितं. इतरेसुपि एसेव नयो. समन्नागताति समङ्गीभूता. अरियानं उपवादकाति बुद्धपच्चेकबुद्धसावकानं अरियानं अन्तमसो गिहिसोतापन्नानम्पि अनत्थकामा हुत्वा अन्तिमवत्थुना वा गुणपरिधंसनेन वा उपवादका, अक्कोसका गरहकाति वुत्तं होति. तत्थ ‘‘नत्थि इमेसं समणधम्मो, अस्समणा एते’’ति वदन्तो अन्तिमवत्थुना उपवदति, ‘‘नत्थि इमेसं झानं वा विमोक्खो वा मग्गो वा फलं वा’’तिआदीनि वदन्तो गुणपरिधंसनेन उपवदतीति वेदितब्बो. सो च जानं वा उपवदेय्य अजानं वा, उभयथापि अरियूपवादोव होति. भारियं कम्मं आनन्तरियसदिसं सग्गावरणं मग्गावरणञ्च, सतेकिच्छं पन होति. तस्मा यो अरियं उपवदति, तेन गन्त्वा सचे अत्तना वुड्ढतरो होति, उक्कुटिकं निसीदित्वा ‘‘अहं आयस्मन्तं इदञ्चिदञ्च अवचं, तं मे खमाही’’ति खमापेतब्बो. सचे नवकतरो होति, वन्दित्वा उक्कुटिकं निसीदित्वा अञ्जलिं पग्गहेत्वा ‘‘अहं, भन्ते, तुम्हे इदञ्चिदञ्च अवचं, तं मे खमथा’’ति खमापेतब्बो. सचे दिसापक्कन्तो होति, सयं वा गन्त्वा सद्धिविहारिकादिके वा पेसेत्वा खमापेतब्बो. सचे नापि गन्तुं न पेसेतुं सक्का होति, ये तस्मिं विहारे भिक्खू वसन्ति, तेसं सन्तिकं गन्त्वा सचे नवकतरा होन्ति, उक्कुटिकं निसीदित्वा, सचे वुड्ढतरा, वुड्ढे वुत्तनयेनेव पटिपज्जित्वा ‘‘अहं, भन्ते, असुकं नाम आयस्मन्तं इदञ्चिदञ्च अवचं, खमतु मे सो आयस्मा’’ति वत्वा खमापेतब्बो. सम्मुखा अक्खमन्तेपि एतदेव कातब्बं. सचे एकचारिकभिक्खु होति, नेव तस्स वसनट्ठानं, न गतट्ठानं पञ्ञायति, एकस्स पण्डितस्स भिक्खुनो सन्तिकं गन्त्वा ‘‘अहं, भन्ते, असुकं नाम आयस्मन्तं इदञ्चिदञ्च अवचं, तं मे अनुस्सरतो विप्पटिसारो होति, किं करोमी’’ति वत्तब्बं. सो वक्खति ‘‘तुम्हे मा चिन्तयित्थ, थेरो तुम्हाकं खमति, चित्तं वूपसमेथा’’ति. तेनापि अरियस्स गतदिसाभिमुखेन अञ्जलिं पग्गहेत्वा ‘‘खमथा’’ति वत्तब्बं. यदि सो परिनिब्बुतो होति, परिनिब्बुतमञ्चट्ठानं गन्त्वा याव सिवथिकं गन्त्वापि खमापेतब्बं. एवं कते नेव सग्गावरणं, न मग्गावरणं होति, पाकतिकमेव होतीति.

मिच्छादिट्ठिकाति विपरीतदस्सना. मिच्छादिट्ठिकम्मसमादानाति मिच्छादिट्ठिवसेन समादिन्ननानाविधकम्मा, ये च मिच्छादिट्ठिमूलकेसु कायकम्मादीसु अञ्ञेपि समादपेन्ति. एत्थ च वचीदुच्चरितग्गहणेनेव अरियूपवादे, मनोदुच्चरितग्गहणेन च मिच्छादिट्ठिया सङ्गहितायपि इमेसं द्विन्नं पुन वचनं महासावज्जभावदस्सनत्थन्ति वेदितब्बं. महासावज्जो हि अरियूपवादो आनन्तरियसदिसत्ता. वुत्तम्पि चेतं ‘‘सेय्यथापि, सारिपुत्त, भिक्खु सीलसम्पन्नो समाधिसम्पन्नो पञ्ञासम्पन्नो दिट्ठेव धम्मे अञ्ञं आराधेय्य, एवंसम्पदमिदं सारिपुत्त वदामि तं वाचं अप्पहाय तं चित्तं अप्पहाय तं दिट्ठिं अप्पटिनिस्सज्जित्वा यथाभतं निक्खित्तो, एवं निरये’’ति (म. नि. १.१४९). मिच्छादिट्ठितो च महासावज्जतरं नाम अञ्ञं नत्थि. यथाह – ‘‘नाहं, भिक्खवे, अञ्ञं एकधम्मम्पि समनुपस्सामि, यं एवं महासावज्जं, यथयिदं, भिक्खवे, मिच्छादिट्ठि, मिच्छादिट्ठिपरमानि, भिक्खवे, वज्जानी’’ति (अ. नि. १.३१०).

कायस्स भेदाति उपादिन्नक्खन्धपरिच्चागा. परं मरणाति तदनन्तरं अभिनिब्बत्तिक्खन्धग्गहणे. अथ वा कायस्स भेदाति जीवितिन्द्रियस्सुपच्छेदा. परं मरणाति चुतिचित्ततो उद्धं. अपायन्ति एवमादि सब्बं निरयवेवचनमेव. निरयो हि सग्गमोक्खहेतुभूता पुञ्ञसम्मता अया अपेतत्ता, सुखानं वा आयस्स अभावा अपायो. दुक्खस्स गति पटिसरणन्ति दुग्गति, दोसबहुलताय वा दुट्ठेन कम्मुना निब्बत्ता गति दुग्गति. विवसा निपतन्ति तत्थ दुक्कटकारिनोति विनिपातो, विनस्सन्ता वा एत्थ पतन्ति सम्भिज्जमानङ्गपच्चङ्गातिपि विनिपातो. नत्थि एत्थ अस्सादसञ्ञितो अयोति निरयो.

अथ वा अपायग्गहणेन तिरच्छानयोनिं दीपेति. तिरच्छानयोनि हि अपायो सुगतितो अपेतत्ता, न दुग्गति महेसक्खानं नागराजादीनं सम्भवतो. दुग्गतिग्गहणेन पेत्तिविसयं. सो हि अपायो चेव दुग्गति च सुगतितो अपेतत्ता दुक्खस्स च गतिभूतत्ता, न तु विनिपातो असुरसदिसं अविनिपतितत्ता. विनिपातग्गहणेन असुरकायं. सो हि यथावुत्तेन अत्थेन अपायो चेव दुग्गति च सब्बसमुस्सयेहि च विनिपतितत्ता विनिपातोति वुच्चति. निरयग्गहणेन अवीचिआदिमनेकप्पकारं निरयमेवाति. उपपन्नाति उपगता, तत्थ अभिनिब्बत्ताति अधिप्पायो. वुत्तविपरियायेन सुक्कपक्खो वेदितब्बो.

अयं पन विसेसो – तत्थ सुगतिग्गहणेन मनुस्सगतिपि सङ्गय्हति, सग्गग्गहणेन देवगतियेव. तत्थ सुन्दरा गतीति सुगति. रूपादीहि विसयेहि सुट्ठु अग्गोति सग्गो. सो सब्बोपि लुज्जनपलुज्जनट्ठेन लोकोति अयं वचनत्थो. इति ‘‘दिब्बेन चक्खुना’’तिआदि सब्बं निगमनवचनं. एवं दिब्बेन चक्खुना पस्सतीति अयमेत्थ सङ्खेपत्थोति.

दिब्बचक्खुञाणनिद्देसवण्णना निट्ठिता.

पञ्चञाणपकिण्णकं

इमेसु पञ्चसु ञाणेसु इद्धिविधञाणं परित्तमहग्गतअतीतानागतपच्चुप्पन्नअज्झत्तबहिद्धारम्मणवसेन सत्तसु आरम्मणेसु पवत्तति. सोतधातुविसुद्धिञाणं परित्तपच्चुप्पन्नअज्झत्तबहिद्धारम्मणवसेन चतूसु आरम्मणेसु पवत्तति. चेतोपरियञाणं परित्तमहग्गतअप्पमाणमग्गअतीतानागतपच्चुप्पन्नबहिद्धारम्मणवसेन अट्ठसु आरम्मणेसु पवत्तति. पुब्बेनिवासानुस्सतिञाणं

परित्तमहग्गतअप्पमाणमग्गअतीतअज्झत्तबहिद्धानवत्तब्बारम्मणवसेन अट्ठसु आरम्मणेसु पवत्तति. दिब्बचक्खुञाणं परित्तपच्चुप्पन्नअज्झत्तबहिद्धारम्मणवसेन चतूसु आरम्मणेसु पवत्तति. यथाकम्मूपगञाणं परित्तमहग्गतअतीतअज्झत्तबहिद्धारम्मणवसेन पञ्चसु आरम्मणेसु पवत्तति. अनागतंसञाणं परित्तमहग्गतअप्पमाणमग्गअनागतअज्झत्तबहिद्धानवत्तब्बारम्मणवसेन अट्ठसु आरम्मणेसु पवत्ततीति.

पञ्चञाणपकिण्णकं निट्ठितं.