१. ञाणकथा

मातिकावण्णना

१. तत्थ उद्देसे ताव सोतावधाने पञ्ञा सुतमये ञाणन्ति एत्थ सोतसद्दो अनेकत्थप्पभेदो. तथा हेस –

मंसविञ्ञाणञाणेसु, तण्हादीसु च दिस्सति;

धारायं अरियमग्गे, चित्तसन्ततियम्पि च.

‘‘सोतायतनं सोतधातु सोतिन्द्रिय’’न्तिआदीसु (विभ. १५७) हि अयं सोतसद्दो मंससोते दिस्सति. ‘‘सोतेन सद्दं सुत्वा’’तिआदीसु (म. नि. १.२९५) सोतविञ्ञाणे. ‘‘दिब्बाय सोतधातुया’’तिआदीसु (दी. नि. ३.३५६) ञाणसोते. ‘‘यानि सोतानि लोकस्मिन्ति यानि एतानि सोतानि मया कित्तितानि पकित्तितानि आचिक्खितानि देसितानि पञ्ञपितानि पट्ठपितानि विवरितानि विभत्तानि उत्तानीकतानि पकासितानि. सेय्यथिदं – तण्हासोतो दिट्ठिसोतो किलेससोतो दुच्चरितसोतो अविज्जासोतो’’तिआदीसु (चूळनि. अजितमाणवपुच्छानिद्देस ४) तण्हादीसु पञ्चसु धम्मेसु. ‘‘अद्दसा खो भगवा महन्तं दारुक्खन्धं गङ्गाय नदिया सोतेन वुय्हमान’’न्तिआदीसु (सं. नि. ४.२४१) उदकधारायं. ‘‘अरियस्सेतं, आवुसो, अट्ठङ्गिकस्स मग्गस्स अधिवचनं, यदिदं सोतो’’तिआदीसु अरियमग्गे. ‘‘पुरिसस्स च विञ्ञाणसोतं पजानाति उभयतो अब्बोच्छिन्नं इध लोके पतिट्ठितञ्च परलोके पतिट्ठितञ्चा’’तिआदीसु (दी. नि. ३.१४९) चित्तसन्ततियं. इध पनायं मंससोते दट्ठब्बो. तेन सोतेन हेतुभूतेन, करणभूतेन वा अवधीयति अवत्थापीयति अप्पीयतीति सोतावधानं. किं तं? सुतं. सुतञ्च नाम ‘‘बहुस्सुतो होति सुतधरो सुतसन्निचयो’’तिआदीसु (म. नि. १.३३९) विय सोतद्वारानुसारेन विञ्ञातं अवधारितं धम्मजातं, तं इध सोतावधानन्ति वुत्तं. तस्मिं सोतावधानसङ्खाते सुते पवत्ता पञ्ञा सोतावधाने पञ्ञा. पञ्ञाति च तस्स तस्स अत्थस्स पाकटकरणसङ्खातेन पञ्ञापनट्ठेन पञ्ञा, तेन तेन वा अनिच्चादिना पकारेन धम्मे जानातीतिपि पञ्ञा.

सुतमये ञाणन्ति एत्थ सुतसद्दो ताव सउपसग्गो अनुपसग्गो च –

गमने विस्सुते तिन्तेनुयोगोपचितेपि च;

सद्दे च सोतद्वारानुसारञाते च दिस्सति.

तथा हिस्स ‘‘सेनाय पसुतो’’तिआदीसु गच्छन्तोति अत्थो. ‘‘सुतधम्मस्स पस्सतो’’तिआदीसु (उदा. ११; महाव. ५) विस्सुतधम्मस्साति अत्थो. ‘‘अवस्सुता अवस्सुतस्स पुरिसपुग्गलस्सा’’तिआदीसु (पाचि. ६५७) तिन्ता तिन्तस्साति अत्थो. ‘‘ये झानपसुता धीरा’’तिआदीसु (ध. प. १८१) अनुयुत्ताति अत्थो. ‘‘तुम्हेहि पुञ्ञं पसुतं अनप्पक’’न्तिआदीसु (खु. पा. ७.१२; पे. व. २५) उपचितन्ति अत्थो. ‘‘दिट्ठं सुतं मुतं विञ्ञात’’न्तिआदीसु (म. नि. १.२४१) सद्दोति अत्थो. ‘‘बहुस्सुतो होति सुतधरो सुतसन्निचयो’’तिआदीसु (म. नि. १.३३९) सोतद्वारानुसारविञ्ञातधरोति अत्थो. इध पनस्स सोतद्वारानुसारेन विञ्ञातं उपधारितन्ति अत्थो. सुतमये ञाणन्ति या एसा एतं सुतं विञ्ञातं अवधारितं सद्धम्मं आरब्भ आरम्मणं कत्वा सब्बपठमञ्च अपरापरञ्च पवत्ता पञ्ञा, तं ‘‘सुतमये ञाण’’न्ति वुत्तं होति, सुतमयं ञाणन्ति अत्थो. सुतमयेति च पच्चत्तवचनमेतं, यथा ‘‘न हेवं वत्तब्बे’’ (कथा. १, १५-१८). ‘‘वनप्पगुम्बे यथा फुस्सितग्गे’’ (खु. पा. ६.१३; सु. नि. २३६). ‘‘नत्थि अत्तकारे नत्थि परकारे नत्थि पुरिसकारे’’तिआदीसु (दी. नि. १.१६८) पच्चत्तवचनं, एवमिधापि दट्ठब्बं. तेन वुत्तं – ‘‘सुतमयं ञाणन्ति अत्थो’’ति.

अथ वा सुतेन पकतो फस्सादिको धम्मपुञ्जो सुतमयो, तस्मिं सुतमये धम्मपुञ्जे पवत्तं तंसम्पयुत्तं ञाणं सुतमये ञाणं. सभावसामञ्ञलक्खणवसेन धम्मे जानातीति ञाणं. तंयेव ञाणं परियायवचनेन अधिप्पायपकासनत्थं अनियमेन ‘‘पञ्ञा’’ति वत्वा पच्छा अधिप्पेतं ‘‘ञाण’’न्ति नियमेत्वा वुत्तन्ति वेदितब्बं. ञाणञ्च नाम सभावपटिवेधलक्खणं, अक्खलितपटिवेधलक्खणं वा कुसलिस्सासखित्तउसुपटिवेधो विय, विसयोभासनरसं पदीपो विय, असम्मोहपच्चुपट्ठानं अरञ्ञगतसुदेसको विय. ‘‘समाहितो, भिक्खवे, भिक्खु यथाभूतं पजानाती’’ति (सं. नि. ५.१०७१) वचनतो समाधिपदट्ठानं. लक्खणादीसु हि सभावो वा सामञ्ञं वा लक्खणं नाम, किच्चं वा सम्पत्ति वा रसो नाम, उपट्ठानाकारो वा फलं वा पच्चुपट्ठानं नाम, आसन्नकारणं पदट्ठानं नामाति वेदितब्बं.

२. सुत्वान संवरे पञ्ञाति –

पातिमोक्खो सती चेव, ञाणं खन्ति तथेव च;

वीरियं पञ्चिमे धम्मा, संवराति पकासिता.

‘‘इमिना पातिमोक्खसंवरेन उपेतो होति समुपेतो उपागतो समुपागतो उपपन्नो सम्पन्नो समन्नागतो’’ति (विभ. ५११) आगतो पातिमोक्खसंवरो. ‘‘चक्खुना रूपं दिस्वा न निमित्तग्गाही होति नानुब्यञ्जनग्गाही. यत्वाधिकरणमेनं चक्खुन्द्रियं असंवुतं विहरन्तं अभिज्झादोमनस्सा पापका अकुसला धम्मा अन्वास्सवेय्युं, तस्स संवराय पटिपज्जति, रक्खति चक्खुन्द्रियं, चक्खुन्द्रिये संवरं आपज्जती’’तिआदिना (दी. नि. १.२१३; म. नि. १.२९५; सं. नि. ४.२३९; अ. नि. ३.१६) नयेन आगतो सतिसंवरो.

‘‘यानि सोतानि लोकस्मिं (अजिताति भगवा),

सति तेसं निवारणं;

सोतानं संवरं ब्रूमि, पञ्ञायेते पिधीयरे’’ति . (चूळनि. अजितमाणवपुच्छा ६०; सु. नि. १०४१) –

आगतो ञाणसंवरो. ‘‘कतमे च, भिक्खवे, आसवा पटिसेवना पहातब्बा? इध, भिक्खवे, भिक्खु पटिसङ्खा योनिसो चीवरं पटिसेवती’’तिआदिना (म. नि. १.२३; अ. नि. ६.५८) नयेन आगतो पच्चयपटिसेवनासंवरो, सोपि ञाणसंवरेनेव सङ्गहितो. ‘‘खमो होति सीतस्स उण्हस्स जिघच्छाय पिपासाय डंसमकसवातातपसरिसपसम्फस्सानं दुरुत्तानं दुरागतानं वचनपथानं उप्पन्नानं सारीरिकानं वेदनानं दुक्खानं तिब्बानं खरानं कटुकानं असातानं अमनापानं पाणहरानं अधिवासकजातिको होती’’ति (म. नि. १.२४; अ. नि. ४.११४; ६.५८) आगतो खन्तिसंवरो. ‘‘उप्पन्नं कामवितक्कं नाधिवासेति पजहति विनोदेति ब्यन्तीकरोति अनभावं गमेती’’तिआदिना (म. नि. १.२६; अ. नि. ४.११४; ६.५८) नयेन आगतो वीरियसंवरो. ‘‘इध अरियसावको मिच्छाआजीवं पहाय सम्माआजीवेन जीविकं कप्पेती’’ति (सं. नि. ५.८) आगतो आजीवपारिसुद्धिसंवरो, सोपि वीरियसंवरेनेव सङ्गहितो. तेसु सत्तसु संवरेसु पातिमोक्खसंवरइन्द्रियसंवरआजीवपारिसुद्धिपच्चयपटिसेवनसङ्खाता चत्तारो संवरा इधाधिप्पेता, तेसु च विसेसेन पातिमोक्खसंवरो. सब्बोपि चायं संवरो यथासकं संवरितब्बानं कायदुच्चरितादीनं संवरणतो संवरोति वुच्चति. सुतमयञाणे वुत्तं धम्मं सुत्वा संवरन्तस्स संवरं करोन्तस्स तस्मिं संवरे पवत्ता तंसम्पयुत्ता पञ्ञा ‘‘सुत्वान संवरे पञ्ञा’’ति वुत्ता. अथ वा हेतुअत्थे सुत्वाति वचनस्स सम्भवतो सुतहेतुना संवरे पञ्ञातिपि अत्थो.

सीलमये ञाणन्ति एत्थ सीलन्ति सीलनट्ठेन सीलं. किमिदं सीलनं नाम? समाधानं वा, कायकम्मादीनं सुसील्यवसेन अविप्पकिण्णताति अत्थो. उपधारणं वा, कुसलानं धम्मानं पतिट्ठावसेन आधारभावोति अत्थो. एतदेव हि एत्थ अत्थद्वयं सद्दलक्खणविदू अनुजानन्ति. अञ्ञे पन ‘‘अधिसेवनट्ठेन आचारट्ठेन तस्सीलट्ठेन सिरट्ठेन सीतलट्ठेन सिवट्ठेन सील’’न्ति वण्णयन्ति.

सीलनं लक्खणं तस्स, भिन्नस्सापि अनेकधा;

सनिदस्सनत्तं रूपस्स, यथा भिन्नस्स नेकधा.

यथा हि नीलपीतादिभेदेन अनेकधा भिन्नस्सापि रूपायतनस्स सनिदस्सनत्तं लक्खणं नीलादिभेदेन भिन्नस्सापि सनिदस्सनभावानतिक्कमनतो, तथा सीलस्स चेतनादिभेदेन अनेकधा भिन्नस्सापि यदेतं कायकम्मादीनं समाधानवसेन कुसलानञ्च धम्मानं पतिट्ठानवसेन वुत्तं सीलनं, तदेव लक्खणं चेतनादिभेदेन भिन्नस्सापि समाधानपतिट्ठानभावानतिक्कमनतो. एवंलक्खणस्स पनस्स –

‘‘दुस्सील्यविद्धंसनता, अनवज्जगुणो तथा;

किच्चसम्पत्ति अत्थेन, रसो नाम पवुच्चति’’.

तस्मा इदं सीलं नाम किच्चट्ठेन रसेन दुस्सील्यविद्धंसनरसं, सम्पत्तिअत्थेन रसेन अनवज्जरसन्ति वेदितब्बं.

सोचेय्यपच्चुपट्ठानं, तयिदं तस्स विञ्ञुहि;

ओत्तप्पञ्च हिरी चेव, पदट्ठानन्ति वण्णितं. –

तयिदं सीलं ‘‘कायसोचेय्यं वचीसोचेय्यं मनोसोचेय्य’’न्ति (इतिवु. ६६) एवं वुत्तसोचेय्यपच्चुपट्ठानं, सुचिभावेन पच्चुपट्ठाति गहणभावं गच्छति. हिरोत्तप्पञ्च पन तस्स विञ्ञूहि पदट्ठानन्ति वण्णितं, आसन्नकारणन्ति अत्थो. हिरोत्तप्पे हि सति सीलं उप्पज्जति चेव तिट्ठति च, असति नेव उप्पज्जति न तिट्ठतीति एवंविधेन सीलेन सहगतं तंसम्पयुत्तं ञाणं सीलमये ञाणं. अथ वा सीलमेव पकतं सीलमयं, तस्मिं सीलमये तंसम्पयुत्तं ञाणं. असंवरे आदीनवपच्चवेक्खणा च, संवरे आनिसंसपच्चवेक्खणा च, संवरपारिसुद्धिपच्चवेक्खणा च, संवरसंकिलेसवोदानपच्चवेक्खणा च सीलमयञाणेनेव सङ्गहिता.

३. संवरित्वा समादहने पञ्ञाति सीलमयञाणे वुत्तसीलसंवरेन संवरित्वा संवरं कत्वा सीले पतिट्ठाय समादहन्तस्स उपचारप्पनावसेन चित्तेकग्गतं करोन्तस्स तस्मिं समादहने पवत्ता तंसम्पयुत्ता पञ्ञा. समं सम्मा च आदहनं ठपनन्ति च समादहनं, समाधिस्सेवेतं परियायवचनं.

समाधिभावनामये ञाणन्ति एत्थ कुसलचित्तेकग्गता समाधि. केनट्ठेन समाधि? समाधानट्ठेन समाधि. किमिदं समाधानं नाम? एकारम्मणे चित्तचेतसिकानं समं सम्मा च आधानं, ठपनन्ति वुत्तं होति. तस्मा यस्स धम्मस्सानुभावेन एकारम्मणे चित्तचेतसिका समं सम्मा च अविक्खिपमाना अविप्पकिण्णा च हुत्वा तिट्ठन्ति, इदं समाधानन्ति वेदितब्बं. तस्स खो पन समाधिस्स –

लक्खणं तु अविक्खेपो, विक्खेपविद्धंसनं रसो;

अकम्पनमुपट्ठानं, पदट्ठानं सुखं पन.

भावीयति वड्ढीयतीति भावना, समाधि एव भावना समाधिभावना, समाधिस्स वा भावना वड्ढना समाधिभावना. समाधिभावनावचनेन अञ्ञं भावनं पटिक्खिपति. पुब्बे विय उपचारप्पनावसेन समाधिभावनामये ञाणं.

४. पच्चयपरिग्गहे पञ्ञाति एत्थ पटिच्च फलमेतीति पच्चयो. पटिच्चाति न विना तेन, अपच्चक्खित्वाति अत्थो. एतीति उप्पज्जति चेव पवत्तति चाति अत्थो. अपिच उपकारकत्थो पच्चयत्थो, तस्स पच्चयस्स बहुविधत्ता पच्चयानं परिग्गहे ववत्थापने च पञ्ञा पच्चयपरिग्गहे पञ्ञा.

धम्मट्ठितिञाणन्ति एत्थ धम्मसद्दो ताव सभावपञ्ञापुञ्ञपञ्ञत्तिआपत्तिपरियत्तिनिस्सत्तताविकारगुणपच्चयपच्चयुप्पन्नादीसु दिस्सति. अयञ्हि ‘‘कुसला धम्मा अकुसला धम्मा अब्याकता धम्मा’’तिआदीसु (ध. स. तिकमातिका १) सभावे दिस्सति.

‘‘यस्सेते चतुरो धम्मा, सद्धस्स घरमेसिनो;

सच्चं धम्मो धिति चागो, स वे पेच्च न सोचती’’ति. (सु. नि. १९०) –

आदीसु पञ्ञायं.

‘‘न हि धम्मो अधम्मो च, उभो समविपाकिनो;

अधम्मो निरयं नेति, धम्मो पापेति सुग्गति’’न्ति. (थेरगा. ३०४) –

आदीसु पुञ्ञे. ‘‘पञ्ञत्तिधम्मा निरुत्तिधम्मा अधिवचनधम्मा’’तिआदीसु (ध. स. दुकमातिका १०६-१०८) पञ्ञत्तियं. ‘‘पाराजिका धम्मा सङ्घादिसेसा धम्मा’’तिआदीसु (पारा. २३३-२३४) आपत्तियं. ‘‘इध भिक्खु धम्मं जानाति सुत्तं गेय्यं वेय्याकरण’’न्तिआदीसु (अ. नि. ५.७३) परियत्तियं. ‘‘तस्मिं खो पन समये धम्मा होन्ति (ध. स. १२१). धम्मेसु धम्मानुपस्सी विहरती’’तिआदीसु (दी. नि. २.३७३; म. नि. १.११५) निस्सत्ततायं. ‘‘जातिधम्मा जराधम्मा मरणधम्मा’’तिआदीसु (अ. नि. १०.१०७) विकारे. ‘‘छन्नं बुद्धधम्मान’’न्तिआदीसु (महानि. ५०) गुणे. ‘‘हेतुम्हि ञाणं धम्मपटिसम्भिदा’’तिआदीसु (विभ. ७२०) पच्चये. ‘‘ठिताव सा धातु धम्मट्ठितता धम्मनियामता’’तिआदीसु (सं. नि. २.२०; अ. नि. ३.१३७) पच्चयुप्पन्ने. स्वायमिधापि पच्चयुप्पन्ने दट्ठब्बो. अत्थतो पन अत्तनो सभावं धारेन्तीति वा, पच्चयेहि धारीयन्तीति वा, अत्तनो फलं धारेन्तीति वा, अत्तनो परिपूरकं अपायेसु अपतमानं धारेन्तीति वा, सकसकलक्खणे धारेन्तीति वा, चित्तेन अवधारीयन्तीति वा यथायोगं धम्माति वुच्चन्ति. इध पन अत्तनो पच्चयेहि धारीयन्तीति धम्मा, पच्चयसमुप्पन्ना धम्मा तिट्ठन्ति उप्पज्जन्ति चेव पवत्तन्ति च एतायाति धम्मट्ठिति, पच्चयधम्मानमेतं अधिवचनं. तस्सं धम्मट्ठितियं ञाणं धम्मट्ठितिञाणं. इदञ्हि समाधिभावनामयञाणे वुत्तसमाधिना समाहितेन चित्तेन यथाभूतञाणदस्सनत्थाय योगमारभित्वा ववत्थापितनामरूपस्स तेसं नामरूपानं पच्चयपरिग्गहपरियायं धम्मट्ठितिञाणं उप्पज्जति. ‘‘नामरूपववत्थाने ञाण’’न्ति अवत्वा एव कस्मा ‘‘धम्मट्ठितिञाण’’न्ति वुत्तन्ति चे? पच्चयपरिग्गहेनेव पच्चयसमुप्पन्नपरिग्गहस्स सिद्धत्ता. पच्चयसमुप्पन्ने हि अपरिग्गहिते पच्चयपरिग्गहो न सक्का होति कातुं. तस्मा धम्मट्ठितिञाणगहणेनेव तस्स हेतुभूतं पुब्बे सिद्धं नामरूपववत्थानञाणं वुत्तमेव होतीति वेदितब्बं. कस्मा दुतियततियञाणं विय ‘‘समादहित्वा पच्चयपरिग्गहे पञ्ञा’’ति न वुत्तन्ति चे? समथविपस्सनानं युगनद्धत्ता.

‘‘समादहित्वा यथा चे विपस्सति, विपस्समानो तथा चे समादहे;

विपस्सना च समथो तदा अहु, समानभागा युगनद्धा वत्तरे’’ति. –

हि वुत्तं. तस्मा समाधिं अविस्सज्जेत्वा समाधिञ्च ञाणञ्च युगनद्धं कत्वा याव अरियमग्गो, ताव उस्सुक्कापेतब्बन्ति ञापनत्थं ‘‘पच्चयपरिग्गहे पञ्ञा धम्मट्ठितिञाण’’मिच्चेव वुत्तन्ति वेदितब्बं.

५. अतीतानागतपच्चुप्पन्नानं धम्मानं सङ्खिपित्वा ववत्थाने पञ्ञाति एत्थ अत्तनो सभावं, उप्पादादिक्खणं वा पत्वा अति इता अतिक्कन्ताति अतीता, तदुभयम्पि न आगता न सम्पत्ताति अनागता, तं तं कारणं पटिच्च उप्पादादिउद्धं पन्ना गता पवत्ताति पच्चुप्पन्ना. अद्धा सन्ततिखणपच्चुप्पन्नेसु सन्ततिपच्चुप्पन्नं इधाधिप्पेतं. तेसं अतीतानागतपच्चुप्पन्नानं पञ्चक्खन्धधम्मानं एकेकक्खन्धलक्खणे सङ्खिपित्वा कलापवसेन रासिं कत्वा ववत्थाने निच्छयने सन्निट्ठापने पञ्ञा.

सम्मसने ञाणन्ति सम्मा आमसने अनुमज्जने पेक्खणे ञाणं, कलापसम्मसनञाणन्ति अत्थो. इदञ्हि नामरूपववत्थानञाणानन्तरं नामरूपपच्चयपरिग्गहे धम्मट्ठितिञाणे ठितस्स ‘‘यंकिञ्चि रूपं अतीतानागतपच्चुप्पन्नं अज्झत्तं वा बहिद्धा वा ओळारिकं वा सुखुमं वा हीनं वा पणीतं वा यं दूरे सन्तिके वा, सब्बं तं रूपं अनिच्चतो ववत्थपेति, एकं सम्मसनं, दुक्खतो ववत्थपेति, एकं सम्मसनं, अनत्ततो ववत्थपेति, एकं सम्मसन’’न्तिआदिना (पटि. म. १.४८) नयेन वुत्तसम्मसनवसेन पुब्बे ववत्थापिते एकेकस्मिं खन्धे तिलक्खणं आरोपेत्वा अनिच्चतो दुक्खतो अनत्ततो विपस्सन्तस्स कलापसम्मसनञाणं उप्पज्जति.

६. पच्चुप्पन्नानं धम्मानं विपरिणामानुपस्सने पञ्ञाति सन्ततिवसेन पच्चुप्पन्नानं अज्झत्तं पञ्चक्खन्धधम्मानं विपरिणामदस्सने भङ्गदस्सने पञ्ञा. यस्मा ‘‘इमे धम्मा उप्पज्जित्वा भिज्जन्ती’’ति उदयं गहेत्वापि भेदेयेव चित्तं ठपेति, तस्मा अवुत्तोपि उदयो वुत्तोयेव होतीति वेदितब्बो. पच्चुप्पन्नानं धम्मानं दस्सनेन वा उदयदस्सनस्स सिद्धत्ता उदयो वुत्तोयेव होति. न हि उदयं विना धम्मानं उप्पन्नत्तं सिज्झति, तस्मा ‘‘पच्चुप्पन्नानं धम्मानं उप्पादविपरिणामानुपस्सने पञ्ञा’’ति अवुत्तेपि वुत्तमेव होतीति वेदितब्बं. ‘‘उदयब्बयानुपस्सने ञाण’’न्ति नियमितत्ता च उदयदस्सनं सिद्धमेव होतीति अनन्तरं वुत्तस्स सम्मसनञाणस्स पारं गन्त्वा तंसम्मसनेयेव पाकटीभूते उदयब्बये परिग्गण्हित्वा सङ्खारानं परिच्छेदकरणत्थं उदयब्बयानुपस्सनं आरभन्तस्स उप्पज्जति उदयब्बयानुपस्सनाञाणं. तञ्हि उदयब्बये अनुपस्सनतो उदयब्बयानुपस्सनाति वुच्चति.

७. आरम्मणं पटिसङ्खाति रूपक्खन्धादिआरम्मणं भङ्गतो पटिसङ्खाय जानित्वा पस्सित्वा. भङ्गानुपस्सने पञ्ञा विपस्सने ञाणन्ति तस्स आरम्मणं भङ्गतो पटिसङ्खाय उप्पन्नस्स ञाणस्स भङ्गं अनुपस्सने या पञ्ञा, तं ‘‘विपस्सने ञाण’’न्ति वुत्तं होति. विपस्सनाति च विविधा पस्सना विपस्सना. आरम्मणपटिसङ्खातिपि पाठो. तस्सत्थो – आरम्मणस्स पटिसङ्खा जानना पस्सनाति वुत्तनयेनेव आरम्मणपटिसङ्खा ‘‘भङ्गानुपस्सने पञ्ञा विपस्सने ञाण’’न्ति वुत्तं होति. यस्मा पन भङ्गानुपस्सनाय एव विपस्सना सिखं पापुणाति, तस्मा विसेसेत्वा इदमेव ‘‘विपस्सने ञाण’’न्ति वुत्तं. यस्मा उदयब्बयानुपस्सनाय ठितस्स मग्गामग्गञाणदस्सनं उप्पज्जति, तस्मा तस्सा सिद्धाय तं सिद्धमेव होतीति तं अवत्वाव भङ्गानुपस्सनाय एव विपस्सनासिखं ञाणं वुत्तन्ति वेदितब्बं. उदयब्बयानुपस्सनाय सुपरिदिट्ठउदयब्बयस्स सुपरिच्छिन्नेसु सङ्खारेसु लहुं लहुं उपट्ठहन्तेसु ञाणे तिक्खे वहन्ते उदयं पहाय भङ्गे एव सति सन्तिट्ठति, तस्स ‘‘एवं उप्पज्जित्वा एवं नाम सङ्खारा भिज्जन्ती’’ति पस्सतो एतस्मिं ठाने भङ्गानुपस्सनाञाणं उप्पज्जति.

८. भयतुपट्ठाने पञ्ञाति उप्पादपवत्तनिमित्तआयूहनापटिसन्धीनं भयतो उपट्ठाने पीळायोगतो सप्पटिभयवसेन गहणूपगमने पञ्ञाति अत्थो. भयतो उपट्ठातीति भयतुपट्ठानं आरम्मणं, तस्मिं भयतुपट्ठाने. अथ वा भयतो उपतिट्ठतीति भयतुपट्ठानं, पञ्ञा, तं ‘‘भयतुपट्ठान’’न्ति वुत्तं होति.

आदीनवे ञाणन्ति भुम्मवचनमेव. ‘‘या च भयतुपट्ठाने पञ्ञा, यञ्च आदीनवे ञाणं, या च निब्बिदा, इमे धम्मा एकट्ठा, ब्यञ्जनमेव नान’’न्ति (पटि. म. १.२२७) वुत्तत्ता एकमिव वुच्चमानम्पि अवत्थाभेदेन मुञ्चितुकम्यतादि विय तिविधमेव होति. तस्मा भयतुपट्ठानआदीनवानुपस्सनासु सिद्धासु निब्बिदानुपस्सना सिद्धा होतीति कत्वा अवुत्तापि वुत्ताव होतीति वेदितब्बा.

सब्बसङ्खारानं भङ्गारम्मणं भङ्गानुपस्सनं आसेवन्तस्स भावेन्तस्स बहुलीकरोन्तस्स तिभवचतुयोनिपञ्चगतिसत्तविञ्ञाणट्ठितिनवसत्तावासेसु पभेदका सङ्खारा सुखेन जीवितुकामस्स भीरुकपुरिसस्स सीहब्यग्घदीपिअच्छतरच्छयक्खरक्खसचण्डगोणचण्डकुक्कुरपभिन्न- मदचण्डहत्थिघोरआसिविसअसनिविचक्कसुसानरणभूमिजलितअङ्गारकासुआदयो विय महाभयं हुत्वा उपट्ठहन्ति, तस्स ‘‘अतीता सङ्खारा निरुद्धा, पच्चुप्पन्ना निरुज्झन्ति, अनागतापि एवमेव निरुज्झिस्सन्ती’’ति पस्सतो एतस्मिं ठाने भयतुपट्ठानं ञाणं उप्पज्जति. तस्स तं भयतुपट्ठानञाणं आसेवन्तस्स भावेन्तस्स बहुलीकरोन्तस्स सब्बभवयोनिगतिठितिसत्तावासेसु नेव ताणं न लेणं न गति न पटिसरणं पञ्ञायति, सब्बभवयोनिगतिठितिनिवासगतेसु सङ्खारेसु एकसङ्खारेपि पत्थना वा परामासो वा न होति, तयो भवा वीतच्चितङ्गारपुण्णा अङ्गारकासुयो विय, चत्तारो महाभूता घोरविसा आसिविसा विय, पञ्चक्खन्धा उक्खित्तासिका वधका विय, छ अज्झत्तिकायतनानि सुञ्ञगामो विय, छ बाहिरायतनानि गामघातकचोरा विय, सत्तविञ्ञाणट्ठितियो नव च सत्तावासा एकादसहि अग्गीहि आदित्ता सम्पज्जलिता सजोतिभूता विय च, सब्बे सङ्खारा गण्डभूता रोगभूता सल्लभूता अघभूता आबाधभूता विय च निरस्सादा निरसा महाआदीनवरासिभूता हुत्वा उपट्ठहन्ति, सुखेन जीवितुकामस्स भीरुकपुरिसस्स रमणीयाकारसण्ठितम्पि सवाळकमिव वनगहनं, ससद्दूला विय गुहा, सगाहरक्खसं विय उदकं, समुस्सितखग्गा विय पच्चत्थिका, सविसं विय भोजनं, सचोरो विय मग्गो, आदित्तमिव अगारं, उय्युत्तसेना विय रणभूमि. यथा हि सो पुरिसो एतानि सवाळकवनगहनादीनि आगम्म भीतो संविग्गो लोमहट्ठजातो समन्ततो आदीनवमेव पस्सति, एवमेव सो योगावचरो भङ्गानुपस्सनावसेन सब्बसङ्खारेसु भयतो उपट्ठितेसु समन्ततो निरसं निरस्सादं आदीनवमेव पस्सति. तस्सेवं पस्सतो आदीनवानुपस्सनाञाणं उप्पज्जति.

सो एवं सब्बसङ्खारे आदीनवतो सम्पस्सन्तो सब्बभवयोनिगतिविञ्ञाणट्ठितिसत्तावासगते सभेदके सङ्खारगते निब्बिन्दति उक्कण्ठति नाभिरमति. सेय्यथापि नाम चित्तकूटपब्बतपादाभिरतो सुवण्णराजहंसो असुचिम्हि चण्डालगामद्वारआवाटे नाभिरमति, सत्तसु महासरेसुयेव अभिरमति, एवमेव अयं योगीराजहंसो सुपरिदिट्ठादीनवे सभेदके सङ्खारगते नाभिरमति, भावनारामताय पन भावनारतिया समन्नागतत्ता सत्तसु अनुपस्सनासुयेव अभिरमति. यथा च सुवण्णपञ्जरेपि पक्खित्तो सीहो मिगराजा नाभिरमति, तियोजनसहस्सवित्थते पन हिमवन्तेयेव रमति, एवमयम्पि योगीसीहो तिविधे सुगतिभवेपि नाभिरमति, तीसु अनुपस्सनासुयेव रमति. यथा च सब्बसेतो सत्तप्पतिट्ठो इद्धिमा वेहासङ्गमो छद्दन्तो नागराजा नगरमज्झे नाभिरमति, हिमवति छद्दन्तरहदेयेव रमति, एवमयं योगीवरवारणो सब्बस्मिम्पि सङ्खारगते नाभिरमति, ‘‘अनुप्पादो खेम’’न्तिआदिना (पटि. म. १.५३) नयेन निद्दिट्ठे सन्तिपदेयेव रमति, तन्निन्नतप्पोणतप्पब्भारमानसो होति. एत्तावता तस्स निब्बिदानुपस्सनाञाणं उप्पन्नं होतीति.

९. मुञ्चितुकम्यतापटिसङ्खासन्तिट्ठना पञ्ञा सङ्खारुपेक्खासु ञाणन्ति मुञ्चितुं चजितुं कामेति इच्छतीति मुञ्चितुकामो, मुञ्चितुकामस्स भावो मुञ्चितुकम्यता. पटिसङ्खाति उपपरिक्खतीति पटिसङ्खा, पटिसङ्खानं वा पटिसङ्खा. सन्तिट्ठति अज्झुपेक्खतीति सन्तिट्ठना, सन्तिट्ठनं वा सन्तिट्ठना. मुञ्चितुकम्यता च सा पटिसङ्खा च सन्तिट्ठना चाति मुञ्चितुकम्यतापटिसङ्खासन्तिट्ठना. इति पुब्बभागे निब्बिदाञाणेन निब्बिन्नस्स उप्पादादीनि परिच्चजितुकामता मुञ्चितुकम्यता. मुञ्चनस्स उपायकरणत्थं मज्झे पटिसङ्खानं पटिसङ्खा. मुञ्चित्वा अवसाने अज्झुपेक्खनं सन्तिट्ठना. एवं अवत्थाभेदेन तिप्पकारा पञ्ञा सङ्खारानं अज्झुपेक्खनासु ञाणं, मुञ्चितुकम्यतापटिसङ्खासन्तिट्ठनासङ्खातानं अवत्थाभेदेन भिन्नानं तिस्सन्नम्पि पञ्ञानं सङ्खारुपेक्खतं इच्छन्तेन पन ‘‘पञ्ञा’’ति च ‘‘सङ्खारुपेक्खासू’’ति च बहुवचनं कतं, अवत्थाभेदेन भिन्नस्सापि एकत्ता ‘‘ञाण’’न्ति एकवचनं कतन्ति वेदितब्बं. वुत्तञ्च – ‘‘या च मुञ्चितुकम्यता या च पटिसङ्खानुपस्सना या च सङ्खारुपेक्खा, इमे धम्मा एकट्ठा, ब्यञ्जनमेव नान’’न्ति (पटि. म. १.२२७). केचि पन ‘‘सङ्खारुपेक्खासूति बहुवचनं समथविपस्सनावसेन सङ्खारुपेक्खानं बहुत्ता’’तिपि वदन्ति. सङ्खारुपेक्खासूति च किरियापेक्खन्ति वेदितब्बं. अवत्थाभेदेन पन तेन निब्बिदाञाणेन निब्बिन्दन्तस्स उक्कण्ठन्तस्स सब्बभवयोनिगतिविञ्ञाणट्ठितिसत्तावासगतेसु सभेदकेसु सङ्खारेसु चित्तं न सज्जति न लग्गति न बज्झति, सब्बसङ्खारगतं मुञ्चितुकामं छड्डेतुकामं होति.

अथ वा यथा जालब्भन्तरगतो मच्छो, सप्पमुखगतो मण्डूको, पञ्जरपक्खित्तो वनकुक्कुटो, दळ्हपासवसंगतो मिगो, अहितुण्डिकहत्थगतो सप्पो, महापङ्कपक्खन्दो कुञ्जरो, सुपण्णमुखगतो नागराजा, राहुमुखपविट्ठो चन्दो, सपत्तपरिक्खित्तो पुरिसोतिएवमादयो ततो ततो मुच्चितुकामा निस्सरितुकामाव होन्ति, एवं तस्स योगिनो चित्तं सब्बस्मा सङ्खारगता मुच्चितुकामं निस्सरितुकामं होति. एवञ्हि वुच्चमाने ‘‘मुच्चितुकामस्स मुच्चितुकम्यता’’ति पाठो युज्जति. एवञ्च सति ‘‘उप्पादं मुञ्चितुकम्यता’’तिआदीसु ‘‘उप्पादा मुच्चितुकम्यता’’तिआदि वत्तब्बं होति, तस्मा पुरिमो एव अत्थो सुन्दरतरो. अथस्स सब्बसङ्खारेसु विगतालयस्स सब्बसङ्खारगतं मुञ्चितुकामस्स मुञ्चितुकम्यताञाणं उप्पज्जति. सो एवं सब्बभवयोनिगतिविञ्ञाणट्ठितिसत्तावासगते सभेदके सङ्खारे मुञ्चितुकामो मुञ्चनस्स उपायसम्पादनत्थं पुन ते एव सङ्खारे पटिसङ्खानुपस्सनाञाणेन तिलक्खणं आरोपेत्वा विपस्सति. एवञ्हि विपस्सतो चस्स अनिच्चवसेन निमित्तं पटिसङ्खाञाणं उप्पज्जति, दुक्खवसेन पवत्तं पटिसङ्खाञाणं उप्पज्जति, अनत्तवसेन निमित्तञ्च पवत्तञ्च पटिसङ्खाञाणं उप्पज्जति. सो पटिसङ्खानुपस्सनाञाणेन ‘‘सब्बे सङ्खारा सुञ्ञा’’ति दिस्वा तिलक्खणं आरोपेत्वा सङ्खारे परिग्गण्हन्तो भयञ्च नन्दिञ्च विप्पहाय भरियाय दोसं दिस्वा विस्सट्ठभरियो विय पुरिसो तस्सा भरियाय सङ्खारेसु उदासीनो होति मज्झत्तो, ‘‘अह’’न्ति वा ‘‘मम’’न्ति वा न गण्हाति. तस्स एवं जानतो एवं पस्सतो तीसु भवेसु चित्तं पतिलीयति पटिकुटति पटिवत्तति न सम्पसारियति. सेय्यथापि नाम पदुमपलासे ईसकं पोणे उदकफुसितानि पतिलीयन्ति पटिकुटन्ति पटिवत्तन्ति न सम्पसारियन्ति. सेय्यथापि वा पन कुक्कुटपत्तं वा न्हारुदद्दुलं वा अग्गिम्हि पक्खित्तं पतिलीयति पटिकुटति पटिवत्तति न सम्पसारियति, एवं तस्स तीसु भवेसु चित्तं पतिलीयति पटिकुटति पटिवत्तति न सम्पसारियति, उपेक्खा सण्ठाति. एवमस्स सङ्खारुपेक्खाञाणं उप्पन्नं होति. इमिना सङ्खारुपेक्खाञाणेन सद्धिं उपरि गोत्रभुञाणस्स साधकं अनुलोमञाणं पुब्बापरञाणेहि अवुत्तम्पि वुत्तमेव होतीति वेदितब्बं. वुत्तञ्हि भगवता –

‘‘सो वत, भिक्खवे, भिक्खु कञ्चि सङ्खारं निच्चतो समनुपस्सन्तो अनुलोमिकाय खन्तिया समन्नागतो भविस्सतीति नेतं ठानं विज्जति, अनुलोमिकाय खन्तिया असमन्नागतो सम्मत्तनियामं ओक्कमिस्सतीति नेतं ठानं विज्जति, सम्मत्तनियामं अनोक्कममानो सोतापत्तिफलं वा सकदागामिफलं वा अनागामिफलं वा अरहत्तफलं वा सच्छिकरिस्सतीति नेतं ठानं विज्जती’’तिआदि (अ. नि. ६.९८; पटि. म. ३.३६).

वुत्तञ्च धम्मसेनापतिना –

‘‘कतिहाकारेहि अनुलोमिकं खन्तिं पटिलभति? कतिहाकारेहि सम्मत्तनियामं ओक्कमति? चत्तालीसाय आकारेहि अनुलोमिकं खन्तिं पटिलभति, चत्तालीसाय आकारेहि सम्मत्तनियामं ओक्कमती’’तिआदि (पटि. म. ३.३७).

पट्ठाने चेतं वुत्तं भगवता –

‘‘अनुलोमं गोत्रभुस्स अनन्तरपच्चयेन पच्चयो. अनुलोमं वोदानस्स अनन्तरपच्चयेन पच्चयो’’तिआदि (पट्ठा. १.१.४१७).

तस्स हि तं सङ्खारुपेक्खाञाणं आसेवन्तस्स भावेन्तस्स बहुलीकरोन्तस्स अधिमोक्खसद्धा बलवतरा होति, वीरियं सुपग्गहितं, सति सूपट्ठिता, चित्तं सुसमाहितं, सङ्खारुपेक्खाञाणं तिक्खतरं पवत्तति. तस्स इदानि मग्गो उप्पज्जिस्सतीति सङ्खारुपेक्खाय सङ्खारे ‘‘अनिच्चा’’ति वा ‘‘दुक्खा’’ति वा ‘‘अनत्ता’’ति वा सम्मसित्वा भवङ्गं ओतरति. भवङ्गानन्तरं सङ्खारुपेक्खाय कतनयेनेव सङ्खारे ‘‘अनिच्चा’’ति वा ‘‘दुक्खा’’ति वा ‘‘अनत्ता’’ति वा आरम्मणं कुरुमानं उप्पज्जति मनोद्वारावज्जनं. तदनन्तरं तथेव सङ्खारे आरम्मणं कत्वा द्वे तीणि चत्तारि वा जवनचित्तानि उप्पज्जन्ति. तंसम्पयुत्तं ञाणं अनुलोमञाणं. तञ्हि पुरिमानञ्च अट्ठन्नं विपस्सनाञाणानं तथकिच्चताय अनुलोमेति, उपरि च पत्तब्बानं सत्ततिंसाय बोधिपक्खियधम्मानं अनुलोमेति. यथा हि धम्मिको राजा विनिच्छयट्ठाने निसिन्नो अट्ठन्नं वोहारिकमहामत्तानं विनिच्छयं सुत्वा अगतिगमनं पहाय मज्झत्तो हुत्वा ‘‘एवं होतू’’ति अनुमोदमानो तेसञ्च विनिच्छयस्स अनुलोमेति, पोराणस्स च राजधम्मस्स. तत्थ राजा विय अनुलोमञाणं, अट्ठ वोहारिकमहामत्ता विय अट्ठ विपस्सनाञाणानि, पोराणराजधम्मो विय सत्ततिंस बोधिपक्खियधम्मा, यथा राजा ‘‘एवं होतू’’ति अनुमोदमानो वोहारिकानञ्च विनिच्छयस्स राजधम्मस्स च अनुलोमेति, एवमिदं अनिच्चादिवसेन सङ्खारे आरब्भ उप्पज्जमानानं अट्ठन्नञ्च विपस्सनाञाणानं तथकिच्चताय अनुलोमेति, उपरि च पत्तब्बानं सत्ततिंसाय बोधिपक्खियधम्मानं. तस्मा अनुलोमञाणन्ति वुच्चति.

१०. बहिद्धा वुट्ठानविवट्टने पञ्ञा गोत्रभुञाणन्ति एत्थ बहिद्धाति सङ्खारनिमित्तं. तञ्हि अज्झत्तचित्तसन्ताने अकुसलक्खन्धे उपादाय बहिद्धाति वुत्तं. तस्मा बहिद्धा सङ्खारनिमित्तम्हा वुट्ठाति विगतं हुत्वा उद्धं तिट्ठतीति वुट्ठानं, विवट्टति परावट्टति परम्मुखं होतीति विवट्टनं, वुट्ठानञ्च तं विवट्टनञ्चाति वुट्ठानविवट्टनं. तेनेवाह –

‘‘गोत्रभुञाणं समुदयस्स असमुच्छिन्दनतो पवत्ता न वुट्ठाति, निब्बानारम्मणतो पन निमित्ता वुट्ठातीति एकतो वुट्ठानं होती’’ति (विसुद्धि. २.८२७).

पुथुज्जनगोत्ताभिभवनतो अरियगोत्तभावनतो गोत्रभु. इदञ्हि अनुलोमञाणेहि पदुमपलासतो उदकमिव सब्बसङ्खारतो पतिलीयमानचित्तस्स अनुलोमञाणस्स आसेवनन्ते अनिमित्तं निब्बानं आरम्मणं कुरुमानं पुथुज्जनगोत्तं पुथुज्जनसङ्खं पुथुज्जनभूमिं अतिक्कममानं अरियगोत्तं अरियसङ्खं अरियभूमिं ओक्कममानं निब्बानारम्मणे पठमावत्तनपठमाभोगपठमसमन्नाहारभूतं मग्गस्स अनन्तरसमनन्तरासेवनउपनिस्सयनत्थिविगतवसेन छहि आकारेहि पच्चयभावं साधयमानं सिखाप्पत्तं विपस्सनाय मुद्धभूतं अपुनरावत्तकं उप्पज्जति.

११. दुभतो वुट्ठानविवट्टने पञ्ञा मग्गे ञाणन्ति एत्थ दुभतोति उभतो, द्वयतोति वा वुत्तं होति. किलेसानं समुच्छिन्दनतो किलेसेहि च तदनुवत्तकक्खन्धेहि च निब्बानारम्मणकरणतो बहिद्धा सब्बसङ्खारनिमित्तेहि च वुट्ठाति विवट्टतीति दुभतो वुट्ठानविवट्टने पञ्ञा. तेनेवाह –

‘‘चत्तारिपि मग्गञाणानि अनिमित्तारम्मणत्ता निमित्ततो वुट्ठहन्ति, समुदयस्स समुच्छिन्दनतो पवत्ता वुट्ठहन्तीति दुभतो वुट्ठानानि होन्ती’’ति (विसुद्धि. २.८२७).

मग्गे ञाणन्ति निब्बानं मग्गति पेक्खति, निब्बानत्थिकेहि वा मग्गीयति अन्वेसीयति, किलेसे वा मारेन्तो गच्छति पवत्ततीति मग्गो, तस्मिं मग्गे ञाणं. जातिग्गहणेन एकवचनं कतं. तञ्हि गोत्रभुञाणस्स अनन्तरं निब्बानं आरम्मणं कुरुमानं सयंवज्झे किलेसे निरवसेसं समुच्छिन्दमानं अनमतग्गसंसारवट्टदुक्खसमुद्दं सोसयमानं सब्बापायद्वारानि पिदहमानं सत्तअरियधनसम्मुखीभावं कुरुमानं अट्ठङ्गिकं मिच्छामग्गं पजहमानं सब्बवेरभयानि वूपसमयमानं सम्मासम्बुद्धस्स ओरसपुत्तभावमुपनयमानं अञ्ञानि च अनेकानि आनिसंससतानि पटिलाभयमानं मग्गञाणं उप्पज्जति.

ठातुं इच्छं पुरिसो, लङ्घित्वा मातिकाय परतीरे;

वेगेनागम्म यथा, गण्हित्वा ओरिमतिरतरुबद्धं.

रज्जुं वा दण्डं वा, उल्लङ्घित्वान पारनिन्नतनु;

पारापन्नो पन तं, मुञ्चिय वेधं पतिट्ठहति पारे.

एवं योगावचरो, सक्कायमयम्हि ओरिमे तीरे;

दिट्ठभयो अभये पन, ठातुं इच्छं अमतपारे.

उदयब्बयानुपस्स, पभुतिकवेगेन आगतो रज्जुं;

रूपाव्हं दण्डं वा, तदितरखन्धाव्हयं सम्मा.

गण्हित्वा आवज्जन, चित्तेन हि पुब्बवुत्तनयतोव;

अनुलोमेहुल्लङ्घिय, निब्बुतिनिन्नो तदासनोपगतो.

तं मुञ्चिय गोत्रभुना, अलद्धआसेवनेन तु पवेधं;

पतितो सङ्खतपारे, ततो पतिट्ठाति मग्गञाणेन.

पस्सितुकामो चन्दं, चन्दे छन्नम्हि अब्भपटलेहि;

थुलकसुखुमसुखुमेसु, अब्भेसु हटेसु वायुना कमतो.

चन्दं पस्सेय्य नरो, यथा तथेवानुलोमञाणेहि कमा;

सच्चच्छादकमोहे, विनासिते पेक्खते हि गोत्रभु अमतं.

वाता विय ते चन्दं, अमतं न हि पेक्खरेनुलोमानि;

पुरिसो अब्भानि यथा, गोत्रभु न तमं विनोदेति.

भमितम्हि चक्कयन्ते, ठितो नरो अञ्ञदिन्नसञ्ञाय;

उसुपाते फलकसतं, अपेक्खमानो यथा विज्झे.

एवमिध मग्गञाणं, गोत्रभुना दिन्नसञ्ञमविहाय;

निब्बाने वत्तन्तं, लोभक्खन्धादिके पदालेति.

संसारदुक्खजलधिं, सोसयति पिदहति दुग्गतिद्वारं;

कुरुते च अरियधनिनं, मिच्छामग्गञ्च पजहाति.

वेरभयानि समयते, करोति नाथस्स ओरससुतत्तं;

अञ्ञे च अनेकसते, आनीसंसे ददाति ञाणमिदन्ति.

१२. पयोगप्पटिप्पस्सद्धिपञ्ञा फले ञाणन्ति एत्थ पयोगोति भुसो योगो, फलसच्छिकिरियाय मग्गभावनाय उभतो वुट्ठानपयोगो, तस्स पयोगस्स पटिप्पस्सम्भनं निट्ठानं पयोगपटिप्पस्सद्धि. किं तं? चतुमग्गकिच्चपरियोसानं. तस्सा पयोगपटिप्पस्सद्धिया हेतुभूताय पवत्ता फले पञ्ञा पयोगप्पटिप्पस्सद्धिपञ्ञा. फलति विपच्चतीति फलं, तस्मिं फले तंसम्पयुत्तं ञाणं. एकेकस्स हि मग्गञाणस्स अनन्तरा तस्स तस्सेव विपाकभूतानि निब्बानारम्मणानि तीणि वा द्वे वा एकं वा फलचित्तानि उप्पज्जन्ति. अनन्तरविपाकत्तायेव लोकुत्तरकुसलानं ‘‘समाधिमानन्तरिकञ्ञमाहू’’ति (खु. पा. ६.५; सु. नि. २२८) च, ‘‘दन्धं आनन्तरिकं पापुणाति आसवानं खयाया’’ति (अ. नि. ४.१६२) च आदि वुत्तं. यस्स द्वे अनुलोमानि, तस्स ततियं गोत्रभु, चतुत्थं मग्गचित्तं, तीणि फलचित्तानि होन्ति. यस्स तीणि अनुलोमानि, तस्स चतुत्थं गोत्रभु, पञ्चमं मग्गचित्तं, द्वे फलचित्तानि होन्ति. यस्स चत्तारि अनुलोमानि, तस्स पञ्चमं गोत्रभु, छट्ठं मग्गचित्तं, एकं फलचित्तं होति. इदं मग्गवीथियं फलं. कालन्तरफलं पन समापत्तिवसेन उप्पज्जमानं निरोधा वुट्ठहन्तस्स उप्पज्जमानञ्च एतेनेव सङ्गहितं.

१३. छिन्नवटुमानुपस्सने पञ्ञाति तेन तेन अरियमग्गेन समुच्छिन्नं तं तं उपक्किलेसं पच्छा पस्सने पञ्ञा. विमुत्तिञाणन्ति विमुत्तिया ञाणं. विमुत्तीति च उपक्किलेसेहि विमुत्तं परिसुद्धं चित्तं, विमुत्तभावो वा. तस्सा विमुत्तिया जाननं ञाणं विमुत्तिञाणं. किलेसेहि विमुत्तं चित्तसन्ततिम्पि किलेसेहि विमुत्तभावम्पि पच्चवेक्खन्तो किलेसेहि न विना पच्चवेक्खतीति एतेन पहीनकिलेसपच्चवेक्खणं वुत्तं होति. ‘‘विमुत्तस्मिं विमुत्तमिति ञाणं होती’’ति (महाव. २३; दी. नि. १.२४८) हि इदमेव सन्धाय वुत्तं. अवसिट्ठकिलेसपच्चवेक्खणं पन अवुत्तम्पि इमिनाव वुत्तं होतीति गहेतब्बं. वुत्तञ्च –

‘‘वुत्तम्हि एकधम्मे, ये धम्मा एकलक्खणा तेन;

वुत्ता भवन्ति सब्बे, इति वुत्तो लक्खणो हारो’’ति. (नेत्ति. ४.५ निद्देसवार);

अथ वा अरहतो अवसिट्ठकिलेसपच्चवेक्खणाभावा चतुन्नं अरियानं लब्भमानं पहीनकिलेसपच्चवेक्खणमेव वुत्तन्ति वेदितब्बं.

१४. तदा समुदागते धम्मे पस्सने पञ्ञाति तदा मग्गक्खणे फलक्खणे च समुदागते पटिलाभवसेन च पटिवेधवसेन च समागते सम्पत्ते समङ्गिभूते मग्गफलधम्मे चतुसच्चधम्मे च पस्सना पेक्खणा पजानना पञ्ञा. पच्चवेक्खणे ञाणन्ति निवत्तित्वा भुसं पस्सनं जाननं ञाणं. इमिना च ञाणद्वयेन पच्चवेक्खणञाणानि वुत्तानि होन्ति. सोतापन्नस्स हि मग्गवीथियं सोतापत्तिफलपरियोसाने चित्तं भवङ्गं ओतरति, ततो भवङ्गं उपच्छिन्दित्वा मग्गपच्चवेक्खणत्थाय मनोद्वारावज्जनं उप्पज्जति, तस्मिं निरुद्धे पटिपाटिया सत्त मग्गपच्चवेक्खणजवनानीति. पुन भवङ्गं ओतरित्वा तेनेव नयेन फलादीनं पच्चवेक्खणत्थाय आवज्जनादीनि उप्पज्जन्ति. येसं उप्पत्तिया एस मग्गं पच्चवेक्खति, फलं पच्चवेक्खति, पहीनकिलेसे पच्चवेक्खति, अवसिट्ठकिलेसे पच्चवेक्खति, निब्बानं पच्चवेक्खति. सो हि ‘‘इमिना वताहं मग्गेन आगतो’’ति मग्गं पच्चवेक्खति, ततो ‘‘अयं मे आनिसंसो लद्धो’’ति फलं पच्चवेक्खति, ततो ‘‘इमे नाम मे किलेसा पहीना’’ति पहीनकिलेसे पच्चवेक्खति, ततो ‘‘इमे नाम मे किलेसा अवसिट्ठा’’ति उपरिमग्गवज्झे किलेसे पच्चवेक्खति, अवसाने ‘‘अयं मे धम्मो आरम्मणतो पटिलद्धो’’ति अमतं निब्बानं पच्चवेक्खति. इति सोतापन्नस्स अरियसावकस्स पञ्च पच्चवेक्खणानि होन्ति. यथा च सोतापन्नस्स, एवं सकदागामिअनागामीनम्पि. अरहतो पन अवसिट्ठकिलेसपच्चवेक्खणं नाम नत्थीति चत्तारियेव पच्चवेक्खणानि. एवं सब्बानि एकूनवीसति पच्चवेक्खणञाणानि. उक्कट्ठपरिच्छेदोयेव चेसो. पहीनावसिट्ठकिलेसपच्चवेक्खणं सेक्खानं होति वा न वा. तस्स हि अभावतोयेव महानामो सक्को भगवन्तं पुच्छि ‘‘कोसु नाम मे धम्मो अज्झत्तं अप्पहीनो, येन मे एकदा लोभधम्मापि चित्तं परियादाय तिट्ठन्ती’’तिआदि (म. नि. १.१७५).

एत्थ धम्मट्ठितिञाणादीनं एकादसन्नं ञाणानं विभावनत्थाय अयं उपमा वेदितब्बा – यथा पुरिसो ‘‘मच्छे गहेस्सामी’’ति मच्छखिप्पं गहेत्वा तदनुरूपे उदके ओसारेत्वा खिप्पमुखेन हत्थं ओतारेत्वा अन्तोउदके कण्हसप्पं मच्छसञ्ञाय गीवाय दळ्हं गहेत्वा ‘‘महा वत मया मच्छो लद्धो’’ति तुट्ठो उक्खिपित्वा पस्सन्तो सोवत्थिकत्तयदस्सनेन ‘‘सप्पो’’ति सञ्जानित्वा भीतो आदीनवं दिस्वा गहणे निब्बिन्नो मुञ्चितुकामो हुत्वा मुञ्चनस्स उपायं करोन्तो अग्गनङ्गुट्ठतो पट्ठाय हत्थं निब्बेठेत्वा बाहं उक्खिपित्वा उपरिसीसे द्वे तयो वारे परिब्भमेत्वा सप्पं दुब्बलं कत्वा ‘‘गच्छ रे दुट्ठसप्पा’’ति निस्सज्जित्वा वेगेन थलं आरुय्ह ठितोव ‘‘महन्तस्स वत भो सप्पस्स मुखतो मुत्तोम्ही’’ति हट्ठो आगतमग्गं ओलोकेय्य.

तत्थ तस्स पुरिसस्स मच्छसञ्ञाय कण्हसप्पं दळ्हं गहेत्वा तुस्सनं विय इमस्स योगिनो आदितो बालपुथुज्जनस्स अनिच्चतादिवसेन भयानकं खन्धपञ्चकं निच्चादिसञ्ञाय ‘‘अहं ममा’’ति दिट्ठितण्हाहि दळ्हं गहेत्वा तुस्सनं, तस्स खिप्पमुखतो सप्पं नीहरित्वा सोवत्थिकत्तयं दिस्वा ‘‘सप्पो’’ति सञ्जाननं विय सप्पच्चयनामरूपपरिग्गहेन घनविनिब्भोगं कत्वा कलापसम्मसनादीहि ञाणेहि खन्धपञ्चकस्स अनिच्चतादिलक्खणत्तयं दिस्वा ‘‘अनिच्चं दुक्खमनत्ता’’ति तस्स ववत्थापनं, तस्स भायनं विय इमस्स भयतुपट्ठानञाणं, सप्पे आदीनवदस्सनं विय आदीनवानुपस्सनाञाणं, सप्पगहणे निब्बिन्दनं विय निब्बिदानुपस्सनाञाणं, सप्पं मुञ्चितुकामता विय मुञ्चितुकम्यताञाणं, मुञ्चनस्स उपायकरणं विय पटिसङ्खानुपस्सनाञाणं, सप्पं परिब्भमेत्वा दुब्बलं कत्वा निवत्तित्वा डंसितुं असमत्थभावपापनं विय तिलक्खणारोपनेन सङ्खारुपेक्खानुलोमञाणेहि सङ्खारे परिब्भमेत्वा दुब्बलं कत्वा पुन निच्चसुखत्ताकारेन उपट्ठातुं असमत्थतापापनं, सप्पविस्सज्जनं विय गोत्रभुञाणं, सप्पं विस्सज्जेत्वा थलं आरुय्ह ठानं विय निब्बानथलं आरुय्ह ठितं मग्गफलञाणं, हट्ठस्स आगतमग्गोलोकनं विय मग्गादिपच्चवेक्खणञाणन्ति.

इमेसञ्च सुतमयञाणादीनं चुद्दसन्नं ञाणानं उप्पत्तिक्कमेन पटिपत्तिक्कमेन च देसनक्कमस्स कतत्ता पच्चवेक्खणेसु पठमं किलेसपच्चवेक्खणं होति, ततो मग्गफलनिब्बानपच्चवेक्खणानीति वेदितब्बं.

‘‘लोकुत्तरं झानं भावेति निय्यानिकं अपचयगामिं दिट्ठिगतानं पहानाय, कामरागब्यापादानं तनुभावाय, कामरागब्यापादानं अनवसेसप्पहानाय, रूपरागअरूपरागमानउद्धच्चअविज्जानं अनवसेसप्पहानाया’’ति (ध. स. २७७, ३६१-३६३) च किलेसप्पहानंयेव अधिकं कत्वा मग्गपटिपत्तिया वुत्तत्ता पटिपत्तानुरूपेनेव किलेसपच्चवेक्खणस्स आदिभावो युज्जति, अट्ठकथायं वुत्तक्कमो पन दस्सितोयेव. सो पन कमो पञ्चविधो उप्पत्तिक्कमो पहानक्कमो पटिपत्तिक्कमो भूमिक्कमो देसनक्कमोति.

‘‘पठमं कललं होति, कलला होति अब्बुदं;

अब्बुदा जायते पेसि, पेसि निब्बत्तती घनो’’ति. (सं. नि. १.२३५) –

एवमादि उप्पत्तिक्कमो. ‘‘दस्सनेन पहातब्बा धम्मा, भावनाय पहातब्बा धम्मा’’ति (ध. स. तिकमातिका ८) एवमादि पहानक्कमो. ‘‘सीलविसुद्धि चित्तविसुद्धि दिट्ठिविसुद्धि कङ्खावितरणविसुद्धि मग्गामग्गञाणदस्सनविसुद्धि पटिपदाञाणदस्सनविसुद्धि ञाणदस्सनविसुद्धी’’ति एवमादि पटिपत्तिक्कमो. ‘‘कामावचरा धम्मा, रूपावचरा धम्मा, अरूपावचरा धम्मा’’ति (ध. स. दुकमातिका ९३-९५) एवमादि भूमिक्कमो. ‘‘चत्तारो सतिपट्ठाना चत्तारो सम्मप्पधाना चत्तारो इद्धिपादा पञ्चिन्द्रियानि पञ्च बलानि सत्त बोज्झङ्गा अरियो अट्ठङ्गिको मग्गो’’ति (म. नि. ३.४३; महानि. १९१; चूळनि. मेत्तगूमाणवपुच्छानिद्देस २२) वा, ‘‘अनुपुब्बिकथं कथेसि. सेय्यथिदं – दानकथं सीलकथं सग्गकथं कामानं आदीनवं ओकारं संकिलेसं नेक्खम्मे आनिसंसं पकासेसी’’ति (महाव. ३१; दी. नि. १.२९८; २.८३) वा एवमादि देसनक्कमो. इध पन चुद्दसन्नं ञाणानं उप्पत्तिक्कमो पटिपत्तिक्कमो च तदुभयवसेन पटिपाटिया देसितत्ता देसनक्कमो चाति तयो कमा वेदितब्बा.

१५. इदानि यस्मा हेट्ठा सरूपेन नामरूपववत्थानञाणं न वुत्तं, तस्मा पञ्चधा नामरूपप्पभेदं दस्सेतुं अज्झत्तववत्थाने पञ्ञा वत्थुनानत्ते ञाणन्तिआदीनि पञ्च ञाणानि उद्दिट्ठानि. सकले हि नामरूपे वुत्ते यं परिग्गहेतुं सक्का, यञ्च परिग्गहेतब्बं, तं परिग्गहेस्सति. लोकुत्तरनामञ्हि परिग्गहेतुञ्च न सक्का अनधिगतत्ता, न च परिग्गहेतब्बं अविपस्सनूपगत्ता. तत्थ अज्झत्तववत्थानेति ‘‘एवं पवत्तमाना मयं अत्ताति गहणं गमिस्सामा’’ति इमिना विय अधिप्पायेन अत्तानं अधिकारं कत्वा पवत्ताति अज्झत्ता. अज्झत्तसद्दो पनायं गोचरज्झत्ते नियकज्झत्ते अज्झत्तज्झत्ते विसयज्झत्तेति चतूसु अत्थेसु दिस्सति. ‘‘तेन, आनन्द, भिक्खुना तस्मिंयेव पुरिमस्मिं समाधिनिमित्ते अज्झत्तमेव चित्तं सण्ठपेतब्बं, अज्झत्तरतो समाहितो’’तिआदीसु (ध. प. ३६२) हि अयं गोचरज्झत्ते दिस्सति. ‘‘अज्झत्तं सम्पसादनं (दी. नि. १.२२८; ध. स. १६१), अज्झत्तं वा धम्मेसु धम्मानुपस्सी विहरती’’तिआदीसु (दी. नि. २.३७३) नियकज्झत्ते. ‘‘छ अज्झत्तिकानि आयतनानि, अज्झत्तिका धम्मा’’तिआदीसु (ध. स. तिकमातिका २०) अज्झत्तज्झत्ते. ‘‘अयं खो, पनानन्द, विहारो तथागतेन अभिसम्बुद्धो यदिदं सब्बनिमित्तानं अमनसिकारा अज्झत्तं सुञ्ञतं उपसम्पज्ज विहरती’’तिआदीसु (म. नि. ३.१८७) विसयज्झत्ते, इस्सरियट्ठानेति अत्थो. फलसमापत्ति हि बुद्धानं इस्सरियट्ठानं नाम. इध पन अज्झत्तज्झत्ते दट्ठब्बो. तेसं अज्झत्तानं ववत्थाने अज्झत्तववत्थाने. वत्थुनानत्तेति वत्थूनं नानाभावे, नानावत्थूसूति अत्थो. एत्थ जवनमनोविञ्ञाणस्स पच्चयभूतो भवङ्गमनोपि चक्खादिपञ्चकं विय उप्पत्तिट्ठानत्ता वत्थूति वुत्तो. आवज्जनम्पि तन्निस्सितमेव कातब्बं.

१६. बहिद्धाति छहि अज्झत्तज्झत्तेहि बहिभूतेसु तेसं विसयेसु. गोचरनानत्तेति विसयनानत्ते.

१७. चरियाववत्थानेति विञ्ञाणचरियाअञ्ञाणचरियाञाणचरियावसेन चरियानं ववत्थाने. ‘‘चरियववत्थाने’’ति रस्सं कत्वापि पठन्ति.

१८. चतुधम्मववत्थानेति कामावचरभूमिआदीनं चुद्दसन्नं चतुक्कानं वसेन चतुन्नं चतुन्नं धम्मानं ववत्थाने. भूमीति च ‘‘भूमिगतञ्च वेहासट्ठञ्चा’’तिआदीसु (सं. नि. १.१३६) पथवियं वत्तति. ‘‘अभूमिं तात, मा सेवा’’तिआदीसु (जा. १.६.३४) विसये. ‘‘सुखभूमियं कामावचरे’’तिआदीसु (ध. स. ९८८) उप्पज्जनट्ठाने. इध पन कोट्ठासे वत्तति. परिच्छेदेतिपि वदन्ति.

१९. नवधम्मववत्थानेति कामावचरकुसलादिवसेन पामोज्जमूलकवसेन योनिसो मनसिकारमूलकवसेन च नवन्नं नवन्नं धम्मानं ववत्थाने. इमेसु च पञ्चसु ञाणेसु पठमं अज्झत्तधम्मा ववत्थापेतब्बाति वत्थुनानत्ते ञाणं पठमं वुत्तं, ततो तेसं विसया ववत्थापेतब्बाति तदनन्तरं गोचरनानत्ते ञाणं वुत्तं, ततो परानि तीणि ञाणानि तिण्णं चतुन्नं नवन्नं वसेन गणनानुलोमेन वुत्तानि.

२०. इदानि यस्मा नामरूपस्सेव पभेदतो ववत्थापनञाणं ञातपरिञ्ञा, तदनन्तरं तीरणपरिञ्ञा, तदनन्तरं पहानपरिञ्ञाति तिस्सो परिञ्ञा. तंसम्बन्धा च भावनासच्छिकिरिया होन्ति, तस्मा धम्मनानत्तञाणानन्तरं ञातट्ठे ञाणादीनि पञ्च ञाणानि उद्दिट्ठानि. तिस्सो हि परिञ्ञा ञातपरिञ्ञा तीरणपरिञ्ञा पहानपरिञ्ञा च. तत्थ ‘‘रुप्पनलक्खणं रूपं, वेदयितलक्खणा वेदना’’ति एवं तेसं तेसं धम्मानं पच्चत्तलक्खणसल्लक्खणवसेन पवत्ता पञ्ञा ञातपरिञ्ञा नाम. ‘‘रूपं अनिच्चं दुक्खं अनत्ता, वेदना अनिच्चा दुक्खा अनत्ता’’तिआदिना नयेन तेसं तेसं धम्मानं सामञ्ञलक्खणं आरोपेत्वा पवत्ता लक्खणारम्मणिकविपस्सनापञ्ञा तीरणपरिञ्ञा नाम. तेसुयेव पन धम्मेसु निच्चसञ्ञादिपजहनवसेन पवत्ता लक्खणारम्मणिकविपस्सनाव पहानपरिञ्ञा नाम.

तत्थ सङ्खारपरिच्छेदतो पट्ठाय याव पच्चयपरिग्गहा ञातपरिञ्ञाय भूमि. एतस्मिञ्हि अन्तरे धम्मानं पच्चत्तलक्खणपटिवेधस्सेव आधिपच्चं होति. कलापसम्मसनतो पट्ठाय याव उदयब्बयानुपस्सना तीरणपरिञ्ञाय भूमि. एतस्मिञ्हि अन्तरे सामञ्ञलक्खणपटिवेधस्सेव आधिपच्चं होति. भङ्गानुपस्सनं आदिं कत्वा उपरि पहानपरिञ्ञाय भूमि. ततो पट्ठाय हि ‘‘अनिच्चतो अनुपस्सन्तो निच्चसञ्ञं पजहति, दुक्खतो अनुपस्सन्तो सुखसञ्ञं पजहति, अनत्ततो अनुपस्सन्तो अत्तसञ्ञं पजहति, निब्बिन्दन्तो नन्दिं पजहति, विरज्जन्तो रागं पजहति, निरोधेन्तो समुदयं पजहति, पटिनिस्सज्जन्तो आदानं पजहती’’ति (पटि. म. १.५२) एवं निच्चसञ्ञादिपहानसाधिकानं सत्तन्नं अनुपस्सनानं आधिपच्चं होति.

तत्थ अभिञ्ञापञ्ञाति धम्मानं रुप्पनादिसभावेन जाननपञ्ञा. सा हि सोभनट्ठेन अभिसद्देन ‘‘तेसं तेसं धम्मानं सभावजाननवसेन सोभनं जानन’’न्ति कत्वा अभिञ्ञाति वुच्चति. ञातट्ठे ञाणन्ति जाननसभावं ञाणं.

२१. परिञ्ञापञ्ञाति जाननपञ्ञा. सा हि ब्यापनट्ठेन परिसद्देन ‘‘अनिच्चादिसामञ्ञलक्खणवसेन सकिच्चसमापनवसेन वा ब्यापितं जानन’’न्ति कत्वा परिञ्ञाति वुच्चति. तीरणट्ठे ञाणन्ति उपपरिक्खणसभावं, सम्मसनसभावं वा ञाणं.

२२. पहाने पञ्ञाति निच्चसञ्ञादीनं पजहना पञ्ञा, पजहतीति वा, पजहन्ति एतेनाति वा पहानं. परिच्चागट्ठे ञाणन्ति परिच्चजनसभावं ञाणं.

२३. भावनापञ्ञाति वड्ढनपञ्ञा. एकरसट्ठे ञाणन्ति एककिच्चसभावं ञाणं, विमुत्तिरसेन वा एकरससभावं ञाणं.

२४. सच्छिकिरियापञ्ञाति पटिवेधवसेन पटिलाभवसेन वा पच्चक्खकरणपञ्ञा. फस्सनट्ठे ञाणन्ति तदुभयवसेनेव विन्दनसभावं ञाणं.

२५-२८. इदानि यस्मा पहानभावनासच्छिकिरियञाणानि अरियमग्गफलसम्पयुत्तानिपि होन्ति, तस्मा तदनन्तरं अरियपुग्गलानंयेव लब्भमानानि चत्तारि पटिसम्भिदाञाणानि उद्दिट्ठानि. तत्थापि पच्चयुप्पन्नो अत्थो दुक्खसच्चं विय पाकटो सुविञ्ञेय्यो चाति पठमं अत्थपटिसम्भिदाञाणं उद्दिट्ठं, तस्स अत्थस्स हेतुधम्मविसयत्ता तदनन्तरं धम्मपटिसम्भिदाञाणं, तदुभयस्स निरुत्तिविसयत्ता तदनन्तरं निरुत्तिपटिसम्भिदाञाणं, तेसु तीसुपि ञाणेसु पवत्तनतो तदनन्तरं पटिभानपटिसम्भिदाञाणं. प-कारं दीघं कत्वा च पठन्ति.

२९-३१. इतो परानि विहारट्ठे ञाणादीनि तीणि ञाणानि अरियानंयेव सम्भवतो पटिसम्भिदापभेदतो च पटिसम्भिदाञाणानन्तरं उद्दिट्ठानि. विहारट्ठे ञाणञ्हि धम्मपटिसम्भिदा होति, समापत्तट्ठे ञाणं अत्थपटिसम्भिदा. धम्मसभावे ञाणञ्हि पटिसम्भिदाकथायं (पटि. म. २.३०) धम्मपटिसम्भिदाति वुत्तं. निब्बाने ञाणं पन अत्थपटिसम्भिदा एव. तत्थ विहारनानत्तेति अनिच्चानुपस्सनादिवसेन नानाविपस्सनाविहारे. विहारट्ठेति विपस्सनाविहारसभावे. विहारोति च ससम्पयुत्ता विपस्सना एव. समापत्तिनानत्तेति अनिमित्तादिवसेन नानाफलसमापत्तियं. समापत्तीति च लोकुत्तरफलभूता चित्तचेतसिकधम्मा. विहारसमापत्तिनानत्तेति उभयवसेन वुत्तं.

३२. ततो विहारसमापत्तिञाणसाधकस्स ‘‘दुभतो वुट्ठानविवट्टने पञ्ञा’’ति पुब्बे वुत्तस्सापि मग्गञाणस्स आसवसमुच्छेदसमत्थतं अनन्तरफलदायकत्तञ्च कारणेन विसेसेत्वा अपरेनाकारेन वत्तुकामेन तदेव ‘‘आनन्तरिकसमाधिम्हि ञाण’’न्ति उद्दिट्ठं. तत्थ अविक्खेपपरिसुद्धत्ताति विक्खिपति तेन चित्तन्ति विक्खेपो, उद्धच्चस्सेतं नामं. न विक्खेपो अविक्खेपो, उद्धच्चपटिपक्खस्स समाधिस्सेतं नामं. परिसुद्धस्स भावो परिसुद्धत्तं, अविक्खेपस्स परिसुद्धत्तं अविक्खेपपरिसुद्धत्तं, तस्मा अविक्खेपपरिसुद्धत्ता समाधिस्स परिसुद्धभावेनाति अत्थो. इदञ्हि आसवसमुच्छेदस्स अनन्तरफलदायकत्तस्स च कारणवचनं. आसवसमुच्छेदेति एत्थ आसवन्तीति आसवा, चक्खुतोपि…पे… मनतोपि सन्दन्ति पवत्तन्तीति वुत्तं होति. धम्मतो याव गोत्रभुं, ओकासतो याव भवग्गं सवन्तीति वा आसवा, एतं धम्मं एतञ्च ओकासं अन्तोकरित्वा पवत्तन्तीति अत्थो. अन्तोकरणत्थो हि अयं आ-कारो. चिरपारिवासिकट्ठेन मदिरादयो आसवा वियातिपि आसवा. लोकस्मिञ्हि चिरपारिवासिका मदिरादयो आसवाति वुच्चन्ति. यदि च चिरपारिवासिकट्ठेन आसवा, एतेयेव भवितुमरहन्ति. वुत्तञ्हेतं –

‘‘पुरिमा, भिक्खवे, कोटि न पञ्ञायति अविज्जाय, इतो पुब्बे अविज्जा नाहोसि, अथ पच्छा समभवी’’तिआदि.

आयतं वा संसारदुक्खं सवन्ति पसवन्तीतिपि आसवा, समुच्छिज्जति एतेनाति समुच्छेदो. पञ्ञाति कामासवादीनं चतुन्नं आसवानं समुच्छेदे पञ्ञा.

आनन्तरिकसमाधिम्हि ञाणन्ति अत्तनो पवत्तिसमनन्तरं नियमेनेव फलप्पदानतो आनन्तरिकोति लद्धनामो मग्गसमाधि. न हि मग्गसमाधिम्हि उप्पन्ने तस्स फलुप्पत्तिनिसेधको कोचि अन्तरायो अत्थि. यथाह –

‘‘अयञ्च पुग्गलो सोतापत्तिफलसच्छिकिरियाय पटिपन्नो अस्स, कप्पस्स च उड्डय्हनवेला अस्स, नेव ताव कप्पो उड्डय्हेय्य, यावायं पुग्गलो न सोतापत्तिफलं सच्छिकरोति, अयं वुच्चति पुग्गलो ठितकप्पी. सब्बेपि मग्गसमङ्गिनो पुग्गला ठितकप्पिनो’’ति (पु. प. १७).

इदं तेन आनन्तरिकसमाधिना सम्पयुत्तं ञाणं.

३३. इमिना मग्गञाणेन फलप्पत्तानं अरियानंयेव सम्भवतो इमस्स ञाणस्स अनन्तरं अरणविहारञाणादीनि चत्तारि ञाणानि उद्दिट्ठानि. तत्रापि च अरहतोयेव सततमेव च सम्भवतो अरणविहारे ञाणं पठमं उद्दिट्ठं, तदनन्तरं निरोधस्स अनागामिअरहन्तानं सम्भवेपि बहुसम्भारत्ता विसेसेन च निरोधस्स निब्बानसम्मतत्ता च निरोधसमापत्तिया ञाणं उद्दिट्ठं, तदनन्तरं परिनिब्बानस्स कालन्तरे परिनिब्बानकालं आहच्च ठितत्ता दीघकालिकन्ति परिनिब्बाने ञाणं उद्दिट्ठं, तदनन्तरं समसीसट्ठस्स सब्बकिलेसखयानन्तरं परिनिब्बानकालं आहच्च ठितत्ता रस्सकालिकन्ति समसीसट्ठे ञाणं उद्दिट्ठं. तत्थ सन्तो चाति च-कारो दस्सनाधिपतेय्यञ्च सन्तो विहाराधिगमो च पणीताधिमुत्तता चाति तीहिपि पदेहि सम्बन्धितब्बो. दस्सनन्ति विपस्सनाञाणं, अधिपतियेव आधिपतेय्यं, अधिपतितो वा आगतत्ता आधिपतेय्यं, दस्सनञ्च तं आधिपतेय्यञ्चाति दस्सनाधिपतेय्यं. विहरतीति विहारो, विहरन्ति तेन वाति विहारो, अधिगम्मति पापुणीयतीति अधिगमो, विहारो एव अधिगमो विहाराधिगमो. सो च किलेसपरिळाहविरहितत्ता निब्बुतोति सन्तो. सो च अरहत्तफलसमापत्तिपञ्ञा. उत्तमट्ठेन अतप्पकट्ठेन च पणीतो, पधानभावं नीतोति वा पणीतो, पणीते अधिमुत्तो विसट्ठचित्तो तप्परमो पणीताधिमुत्तो, तस्स भावो पणीताधिमुत्तता. सा च फलसमापत्ताधिमुत्ता पुब्बभागपञ्ञा एव.

अरणविहारेति निक्किलेसविहारे. रागादयो हि रणन्ति सत्ते चुण्णेन्ति पीळेन्तीति रणा, रणन्ति एतेहि सत्ता कन्दन्ति परिदेवन्तीति वा रणा. वुत्तो तिविधोपि विहारो. नत्थि एतस्स रणाति अरणो. विविधे पच्चनीकधम्मे हरन्ति एतेनाति विहारो. तस्मिं अरणे विहारे. निद्देसवारे (पटि. म. १.८२) वुत्तपठमज्झानादीनि च पणीताधिमुत्तताय एव सङ्गहितानि. फलसमापत्तिं समापज्जितुकामताय हि पठमज्झानादिं समापज्जित्वा वुट्ठाय झानसम्पयुत्तधम्मे विपस्सति, या च अरणविभङ्गसुत्तन्ते (म. नि. ३.३२३ आदयो) भगवता देसिता अरणपटिपदा, सापि इमिनाव सङ्गहिताति वेदितब्बा. वुत्तञ्हि तत्थ भगवता –

‘‘अरणविभङ्गं वो, भिक्खवे, देसेस्सामि…पे… न कामसुखं अनुयुञ्जेय्य हीनं गम्मं पोथुज्जनिकं अनरियं अनत्थसंहितं, न च अत्तकिलमथानुयोगं अनुयुञ्जेय्य दुक्खं अनरियं अनत्थसंहितं. एते खो, भिक्खवे, उभो अन्ते अनुपगम्म मज्झिमा पटिपदा तथागतेन अभिसम्बुद्धा चक्खुकरणी ञाणकरणी उपसमाय अभिञ्ञाय सम्बोधाय निब्बानाय संवत्तति. उस्सादनञ्च जञ्ञा, अपसादनञ्च जञ्ञा, उस्सादनञ्च ञत्वा अपसादनञ्च ञत्वा नेवुस्सादेय्य न अपसादेय्य, धम्ममेव देसेय्य. सुखविनिच्छयं जञ्ञा, सुखविनिच्छयं ञत्वा अज्झत्तं सुखमनुयुञ्जेय्य, रहोवादं न भासेय्य, सम्मुखा न खीणं भणे, अतरमानोव भासेय्य नो तरमानो, जनपदनिरुत्तिं नाभिनिवेसेय्य, समञ्ञं नातिधावेय्याति. अयमुद्देसो अरणविभङ्गस्स …पे… तत्र, भिक्खवे, यो कामपटिसन्धिसुखिनो सोमनस्सानुयोगं अननुयोगो हीनं…पे… अनत्थसंहितं, अदुक्खो एसो धम्मो अविघातो अनुपायासो अपरिळाहो सम्मापटिपदा. तस्मा एसो धम्मो अरणो…पे… तत्र, भिक्खवे, यो अत्तकिलमथानुयोगं अननुयोगो दुक्खं अनरियं अनत्थसंहितं. अदुक्खो एसो धम्मो …पे… तस्मा एसो धम्मो अरणो. तत्र, भिक्खवे, यायं मज्झिमा पटिपदा तथागतेन अभिसम्बुद्धा…पे… अदुक्खो एसो धम्मो…पे… तस्मा एसो धम्मो अरणो…पे… तत्र, भिक्खवे, यायं नेवुस्सादना न अपसादना धम्मदेसना च, अदुक्खो एसो धम्मो…पे… तस्मा एसो धम्मो अरणो…पे… तत्र, भिक्खवे, यदिदं नेक्खम्मसुखं पविवेकसुखं उपसमसुखं सम्बोधिसुखं, अदुक्खो एसो धम्मो…पे… तस्मा एसो धम्मो अरणो…पे… तत्र, भिक्खवे, य्वायं रहोवादो भूतो तच्छो अत्थसंहितो, अदुक्खो एसो धम्मो…पे… तस्मा एसो धम्मो अरणो …पे… तत्र, भिक्खवे, य्वायं सम्मुखा खीणवादो भूतो तच्छो अत्थसंहितो, अदुक्खो एसो धम्मो…पे… तस्मा एसो धम्मो अरणो…पे… तत्र, भिक्खवे, यदिदं अतरमानस्स भासितं, अदुक्खो एसो धम्मो…पे… तस्मा एसो धम्मो अरणो…पे… तत्र, भिक्खवे, य्वायं जनपदनिरुत्तिया च अनभिनिवेसो समञ्ञाय च अनतिसारो, अदुक्खो एसो धम्मो…पे… तस्मा एसो धम्मो अरणोति. तस्मातिह, भिक्खवे, सरणञ्च धम्मं जानिस्साम, अरणञ्च धम्मं जानिस्साम. सरणञ्च धम्मं ञत्वा अरणञ्च धम्मं ञत्वा अरणं पटिपदं पटिपज्जिस्सामाति एवञ्हि वो, भिक्खवे, सिक्खितब्बं. सुभूति च पन, भिक्खवे, कुलपुत्तो अरणपटिपदं पटिपन्नो’’ति.

तत्थ मज्झिमा पटिपदा दस्सनाधिपतेय्येन च सन्तेन विहाराधिगमेन च सङ्गहिता. कामसुखं अत्तकिलमथं अननुयोगो मज्झिमा पटिपदा एव. अरहतो हि विपस्सनापुब्बभागमज्झिमा पटिपदा होति, अरहत्तफलसमापत्ति अट्ठङ्गमग्गवसेन मज्झिमा पटिपदा च. सेसा पन पणीताधिमुत्तताय एव सङ्गहिताति वेदितब्बा. किञ्चापि सब्बेपि अरहन्तो अरणविहारिनो, अञ्ञे अरहन्तो धम्मं देसेन्ता ‘‘सम्मापटिपन्ने सम्मापटिपन्ना’’ति ‘‘मिच्छापटिपन्ने मिच्छापटिपन्ना’’ति पुग्गलवसेनापि उस्सादनापसादनानि कत्वा धम्मं देसेन्ति. सुभूतित्थेरो पन ‘‘अयं मिच्छापटिपदा, अयं सम्मापटिपदा’’ति धम्मवसेनेव धम्मं देसेसि. तेनेव भगवा तंयेव अरणपटिपदं पटिपन्नोति च वण्णेसि, ‘‘एतदग्गं, भिक्खवे, मम सावकानं भिक्खूनं अरणविहारीनं यदिदं सुभूती’’ति (अ. नि. १.१९८, २०१) च अरणविहारीनं अग्गट्ठाने ठपेसीति.

३४. द्वीहि बलेहीति समथबलविपस्सनाबलेहि. समन्नागतत्ताति युत्तत्ता परिपुण्णत्ता वा. तयो चाति विभत्तिविपल्लासो, तिण्णञ्चाति वुत्तं होति. सङ्खारानन्ति वचीसङ्खारकायसङ्खारचित्तसङ्खारानं. पटिप्पस्सद्धियाति पटिप्पस्सद्धत्थं निरोधत्थं, अप्पवत्तत्थन्ति वुत्तं होति. सोळसहीति अनिच्चानुपस्सनादीनि अट्ठ, मग्गफलानि अट्ठाति सोळसहि. ञाणचरियाहीति ञाणप्पवत्तीहि. नवहीति रूपारूपावचरसमाधि तदुपचारो चाति नवहि. वसिभावता पञ्ञाति लहुता, यथासुखवत्तनं इस्सरियं वसो, सो अस्स अत्थीति वसी, वसिनो भावो वसिभावो, वसिभावो एव वसिभावता, यथा पाटिकुल्यमेव पाटिकुल्यता. एवंविधा पञ्ञा वसिभावताय पञ्ञाति वा अत्थो. सि-कारं दीघं कत्वा च पठन्ति. समन्नागतत्ता च पटिप्पस्सद्धिया च ञाणचरियाहि च समाधिचरियाहि चाति च-कारो सम्बन्धितब्बो.

निरोधसमापत्तिया ञाणन्ति अनागामिअरहन्तानं निरोधसमापत्तिनिमित्तं ञाणं, यथा अजिनम्हि हञ्ञते दीपीति. निरोधसमापत्तीति च नेवसञ्ञानासञ्ञायतनस्स अभावमत्तं, न कोचि धम्मो, पञ्ञत्तिमत्तं अभावमत्तत्ता निरोधोति च. समापज्जन्तेन समापज्जीयति नामाति समापत्तीति च वुच्चति.

३५. सम्पजानस्साति सम्मा पकारेहि जानातीति सम्पजानो. तस्स सम्पजानस्स. पवत्तपरियादानेति पवत्तनं पवत्तं, समुदाचारोति अत्थो. किलेसपवत्तं खन्धपवत्तञ्च. तस्स पवत्तस्स परियादानं परिक्खयो अप्पवत्ति पवत्तपरियादानं. तस्मिं पवत्तपरियादाने. परिनिब्बाने ञाणन्ति अरहतो कामच्छन्दादीनं परिनिब्बानं अप्पवत्तं अनुपादिसेसपरिनिब्बानञ्च पच्चवेक्खन्तस्स तस्मिं किलेसपरिनिब्बाने खन्धपरिनिब्बाने च पवत्तं ञाणं.

३६. सब्बधम्मानन्ति सब्बेसं तेभूमकधम्मानं. सम्मा समुच्छेदेति सन्ततिसमुच्छेदवसेन सुट्ठु निरोधे. निरोधे च अनुपट्ठानताति निरोधे गते पुन न उपट्ठानताय, पुन अनुप्पत्तियन्ति अत्थो. सम्मासमुच्छेदे च निरोधे च अनुपट्ठानता चाति च-कारो सम्बन्धितब्बो.

समसीसट्ठे ञाणन्ति नेक्खम्मादीनि सत्ततिंस समानि, तण्हादीनि तेरस सीसानि. पच्चनीकधम्मानं समितत्ता समानि, यथायोगं पधानत्ता च कोटित्ता च सीसानि. एकस्मिं इरियापथे वा एकस्मिं रोगे वा सभागसन्ततिवसेन एकस्मिं जीवितिन्द्रिये वा नेक्खम्मादीनि समानि च सद्धादीनि सीसानि च अस्स सन्तीति समसीसी, समसीसिस्स अत्थो समसीसट्ठो. तस्मिं समसीसट्ठे, समसीसिभावेति अत्थो. एकस्मिं इरियापथे रोगे वा सभागसन्ततिवसेन जीविते वा विपस्सनं आरभित्वा तस्मिंयेव इरियापथे रोगे सभागजीविते वा चत्तारि मग्गफलानि पत्वा, तस्मिंयेव परिनिब्बायन्तस्स अरहतोयेव समसीसिभावो होतीति तस्मिं समसीसिभावे ञाणन्ति वुत्तं होति. वुत्तञ्च पुग्गलपञ्ञत्तियं (पु. प. १६), तस्सा च अट्ठकथायं (पु. प. अट्ठ. १६) –

‘‘कतमो च पुग्गलो समसीसी? यस्स पुग्गलस्स अपुब्बं अचरिमं आसवपरियादानञ्च होति जीवितपरियादानञ्च. अयं वुच्चति पुग्गलो समसीसी’’ति (पु. प. १६).

‘‘समसीसिनिद्देसे अपुब्बं अचरिमन्ति अपुरे अपच्छा, सन्ततिपच्चुप्पन्नवसेन एकवारंयेव, एककालंयेवाति अत्थो. परियादानन्ति परिक्खयो. अयन्ति अयं पुग्गलो समसीसी नाम वुच्चति. सो पनेस तिविधो होति इरियापथसमसीसी रोगसमसीसी जीवितसमसीसीति. तत्थ यो चङ्कमन्तोव विपस्सनं आरभित्वा अरहत्तं पत्वा चङ्कमन्तोव परिनिब्बाति, यो ठितकोव विपस्सनं आरभित्वा अरहत्तं पत्वा ठितकोव परिनिब्बाति, यो निसिन्नोव विपस्सनं आरभित्वा अरहत्तं पत्वा निसिन्नोव परिनिब्बाति, यो निपन्नोव विपस्सनं आरभित्वा अरहत्तं पत्वा निपन्नोव परिनिब्बाति, अयं इरियापथसमसीसी नाम. यो पन एकं रोगं पत्वा अन्तोरोगेयेव विपस्सनं आरभित्वा अरहत्तं पत्वा तेनेव रोगेन परिनिब्बाति, अयं रोगसमसीसी नाम. कतरो जीवितसमसीसी? तेरस सीसानि. तत्थ किलेससीसं अविज्जं अरहत्तमग्गो परियादियति, पवत्तसीसं जीवितिन्द्रियं चुतिचित्तं परियादियति, अविज्जापरियादायकं चित्तं जीवितिन्द्रियं परियादातुं न सक्कोति, जीवितिन्द्रियपरियादायकं चित्तं अविज्जं परियादातुं न सक्कोति. अविज्जापरियादायकं चित्तं अञ्ञं, जीवितिन्द्रियपरियादायकं चित्तं अञ्ञं. यस्स चेतं सीसद्वयं समं परियादानं गच्छति, सो जीवितसमसीसी नाम. कथमिदं समं होतीति? वारसमताय. यस्मिञ्हि वारे मग्गवुट्ठानं होति. सोतापत्तिमग्गे पञ्च पच्चवेक्खणानि, सकदागामिमग्गे पञ्च, अनागामिमग्गे पञ्च, अरहत्तमग्गे चत्तारीति एकूनवीसतिमे पच्चवेक्खणञाणे पतिट्ठाय भवङ्गं ओतरित्वा परिनिब्बायति. इमाय वारसमताय एव उभयसीसपरियादानम्पि समं होति नाम. तेनायं पुग्गलो ‘जीवितसमसीसी’ति वुच्चति. अयमेव च इध अधिप्पेतो’’ति.

३७. इदानि यस्मा सुतमयसीलमयभावनामयञाणानि वट्टपादकानि सल्लेखा नाम न होन्ति, लोकुत्तरपादकानेव एतानि च अञ्ञानि च ञाणानि सल्लेखाति वुच्चन्ति, तस्मा पच्चनीकसल्लेखनाकारेन पवत्तानि ञाणानि दस्सेतुं समसीसट्ठे ञाणानन्तरं सल्लेखट्ठे ञाणं उद्दिट्ठं. तत्थ पुथुनानत्ततेजपरियादाने पञ्ञाति लोकुत्तरेहि असम्मिस्सट्ठेन पुथूनं रागादीनञ्च नानत्तानं नानासभावानं कामच्छन्दादीनञ्च सन्तापनट्ठेन ‘‘तेजा’’ति लद्धनामानं दुस्सील्यादीनञ्च परियादाने खेपने पञ्ञा, नेक्खम्मादिम्हि सत्ततिंसभेदे धम्मे पञ्ञाति वुत्तं होति. अथ वा पुथुभूता नानत्तभूता च तेजा एव तेसं पुथुभूतानं नानत्तभूतानं दुस्सील्यादीनं पञ्चन्नं तेजानं परियादाने पञ्ञाति अत्थो. तेजेहियेव पुथूनं नानत्तानञ्च सङ्गहं निद्देसवारे पकासयिस्साम.

सल्लेखट्ठे ञाणन्ति पच्चनीकधम्मे सल्लेखति समुच्छिन्दतीति सल्लेखो, तस्मिं नेक्खम्मादिके सत्ततिंसप्पभेदे सल्लेखसभावे ञाणं. ‘‘परे विहिंसका भविस्सन्ति, मयमेत्थ अविहिंसका भविस्सामाति सल्लेखो करणीयो’’तिआदिना (म. नि. १.८३) नयेन भगवता सल्लेखसुत्तन्ते वुत्तो चतुचत्तालीसभेदोपि सल्लेखो इमिना सङ्गहितोयेवाति वेदितब्बो.

३८. इदानि सल्लेखे ठितेन कत्तब्बं सम्मप्पधानवीरियं दस्सेतुं तदनन्तरं वीरियारम्भे ञाणं उद्दिट्ठं. तत्थ असल्लीनत्तपहितत्तपग्गहट्ठेति कोसज्जवसेन असल्लीनो असङ्कुचितो अत्ता अस्साति असल्लीनत्तो. अत्ताति चित्तं. यथाह –

‘‘उदकञ्हि नयन्ति नेत्तिका, उसुकारा नमयन्ति तेजनं;

दारुं नमयन्ति तच्छका, अत्तानं दमयन्ति पण्डिता’’ति. आदि (ध. प. ८०-८२) –

काये च जीविते च अनपेक्खताय पहितो पेसितो विस्सट्ठो अत्ता एतेनाति पहितत्तो. अत्ताति अत्तभावो. यथाह – ‘‘या पन भिक्खुनी अत्तानं वधित्वा वधित्वा रोदेय्या’’तिआदि (पाचि. ८८०). असल्लीनत्तो च सो पहितत्तो चाति असल्लीनत्तपहितत्तो. सहजातधम्मे पग्गण्हाति उपत्थम्भेतीति पग्गहो, पग्गहो एव अत्थो पग्गहट्ठो, पग्गहसभावोति अत्थो. असल्लीनत्तपहितत्तस्स पग्गहट्ठो असल्लीनत्तपहितत्तपग्गहट्ठो. तस्मिं असल्लीनत्तपहितत्तपग्गहट्ठे. ‘‘तस्मातिह, भिक्खवे, तुम्हेपि अप्पटिवानं पदहेय्याथ. कामं तचो च न्हारु च अट्ठि च अवसिस्सतु, उपसुस्सतु सरीरे मंसलोहितं. यं तं पुरिसथामेन पुरिसवीरियेन पुरिसपरक्कमेन पत्तब्बं, न तं अपापुणित्वा वीरियस्स सण्ठानं भविस्सती’’ति (अ. नि. २.५) वुत्तत्ता असल्लीनत्तपहितत्तवचनेन पधानस्मिं अप्पटिवानिता अनिवत्तनता वुत्ता. पग्गहट्ठवचनेन पन कोसज्जुद्धच्चविमुत्तं समप्पवत्तं वीरियं वुत्तं.

वीरियारम्भे ञाणन्ति वीरभावो वीरियं, वीरानं वा कम्मं, विधिना वा नयेन उपायेन ईरयितब्बं पवत्तयितब्बन्ति वीरियं. तदेतं उस्साहलक्खणं, सहजातानं धम्मानं उपत्थम्भनरसं, असंसीदनभावपच्चुपट्ठानं, ‘‘संविग्गो योनिसो पदहती’’ति (अ. नि. ४.११३) वचनतो संवेगपदट्ठानं, वीरियारम्भवत्थुपदट्ठानं वा. सम्मा आरद्धं सब्बसम्पत्तीनं मूलं होतीति दट्ठब्बं. वीरियसङ्खातो आरम्भो वीरियारम्भो. इमिना सेसारम्भे पटिक्खिपति. अयञ्हि आरम्भसद्दो कम्मे आपत्तियं किरियायं वीरिये हिंसायं विकोपनेति अनेकेसु अत्थेसु आगतो.

‘‘यंकिञ्चि दुक्खं सम्भोति, सब्बं आरम्भपच्चया;

आरम्भानं निरोधेन, नत्थि दुक्खस्स सम्भवो’’ति. (सु. नि. ७४९) –

एत्थ हि कम्मं आरम्भोति आगतं. ‘‘आरम्भति च विप्पटिसारी च होती’’ति (अ. नि. ५.१४२; पु. प. १९१) एत्थ आपत्ति. ‘‘महायञ्ञा महारम्भा, न ते होन्ति महप्फला’’ति (अ. नि. ४.३९; सं. नि. १.१२०) एत्थ यूपुस्सापनादिकिरिया. ‘‘आरम्भथ निक्कमथ, युञ्जथ बुद्धसासने’’ति (सं. नि. १.१८५) एत्थ वीरियं. ‘‘समणं गोतमं उद्दिस्स पाणं आरम्भन्ती’’ति (म. नि. २.५१-५२) एत्थ हिंसा. ‘‘बीजगामभूतगामसमारम्भा पटिविरतो होती’’ति (दी. नि. १.१०; म. नि. १.२९३) एत्थ छेदनभञ्जनादिकं विकोपनं. इध पन वीरियमेव अधिप्पेतं. तेन वुत्तं ‘‘वीरियसङ्खातो आरम्भो वीरियारम्भो’’ति. वीरियञ्हि आरभनकवसेन आरम्भोति वुच्चति. तस्मिं वीरियारम्भे ञाणं. असल्लीनत्ता पहितत्तातिपि पठन्ति, असल्लीनभावेन पहितभावेनाति अत्थो. पुरिमपाठोयेव सुन्दरो. केचि पन ‘‘सतिधम्मविचयवीरियपीतिसम्बोज्झङ्गानं समता असल्लीनत्तता, सतिसमाधिपस्सद्धिउपेक्खासम्बोज्झङ्गानं समता पहितत्तता, सत्तन्नं सम्बोज्झङ्गानं समता पग्गहट्ठो’’ति वण्णयन्ति.

३९. इदानि सम्मावायामसिद्धं मग्गफलं पत्तेन लोकहितत्थं धम्मदेसना कातब्बाति दस्सेतुं तदनन्तरं अत्थसन्दस्सने ञाणं उद्दिट्ठं. तत्थ नानाधम्मप्पकासनताति सब्बसङ्खतासङ्खतवसेन नानाधम्मानं पकासनता दीपनता देसनता. पकासनताति च पकासना एव. अत्थसन्दस्सनेति नानाअत्थानं परेसं सन्दस्सने. धम्मा च अत्था च ते एव.

४०. इदानि परेसं धम्मिया कथाय सन्दस्सेन्तस्स तस्स अरियपुग्गलस्स यथासभावधम्मदेसनाकारणं दस्सनविसुद्धिं दस्सेतुं तदनन्तरं दस्सनविसुद्धिञाणं उद्दिट्ठं. तत्थ सब्बधम्मानं एकसङ्गहता नानत्तेकत्तपटिवेधेति सब्बेसं सङ्खतासङ्खतधम्मानं एकसङ्गहताय च कामच्छन्दादीनं नानत्तस्स च नेक्खम्मादीनं एकत्तस्स च पटिवेधो, अभिसमयोति अत्थो. सो पन मग्गपञ्ञा फलपञ्ञा च. मग्गपञ्ञा सच्चाभिसमयक्खणे सच्चाभिसमयवसेन पटिविज्झतीति पटिवेधो, फलपञ्ञा पटिविद्धत्ता पटिवेधो. एकसङ्गहताति एत्थ जातिसङ्गहो, सञ्जातिसङ्गहो, किरियासङ्गहो, गणनसङ्गहोति चतुब्बिधो सङ्गहो. तत्थ ‘‘सब्बे खत्तिया आगच्छन्तु, सब्बे ब्राह्मणा, सब्बे वेस्सा, सब्बे सुद्दा आगच्छन्तु’’, ‘‘या, चावुसो विसाख, सम्मावाचा, यो च सम्माकम्मन्तो, यो च सम्माआजीवो, इमे धम्मा सीलक्खन्धे सङ्गहिता’’ति (म. नि. १.४६२) अयं जातिसङ्गहो नाम. ‘‘एकजातिका आगच्छन्तू’’ति वुत्तट्ठाने विय हि इध सब्बे जातिया एकसङ्गहिता. ‘‘सब्बे कोसलका आगच्छन्तु, सब्बे मागधिका, सब्बे भारुकच्छका आगच्छन्तु’’, ‘‘यो, चावुसो विसाख, सम्मावायामो, या च सम्मासति, यो च सम्मासमाधि, इमे धम्मा समाधिक्खन्धे सङ्गहिता’’ति (म. नि. १.४६२) अयं सञ्जातिसङ्गहो नाम. ‘‘एकट्ठाने जाता संवड्ढा आगच्छन्तू’’ति वुत्तट्ठाने विय हि इध सब्बे जातिट्ठानेन निवुत्थोकासेन एकसङ्गहिता. ‘‘सब्बे हत्थारोहा आगच्छन्तु, सब्बे अस्सारोहा आगच्छन्तु, सब्बे रथिका आगच्छन्तु’’, ‘‘या, चावुसो विसाख, सम्मादिट्ठि, यो च सम्मासङ्कप्पो, इमे धम्मा पञ्ञाक्खन्धे सङ्गहिता’’ति (म. नि. १.४६२) अयं किरियासङ्गहो नाम. सब्बेव हि ते अत्तनो किरियाकरणेन एकसङ्गहिता. ‘‘चक्खायतनं कतमं खन्धगणनं गच्छति, चक्खायतनं रूपक्खन्धगणनं गच्छति. हञ्चि चक्खायतनं रूपक्खन्धगणनं गच्छति, तेन वत रे वत्तब्बे चक्खायतनं रूपक्खन्धेन सङ्गहित’’न्ति (कथा. ४७१) अयं गणनसङ्गहो नाम. अयमिध अधिप्पेतो. तथट्ठादीसु द्वादससु आकारेसु विसुं विसुं एकेन सङ्गहो गणनपरिच्छेदो एतेसन्ति एकसङ्गहा, एकसङ्गहानं भावो एकसङ्गहता.

दस्सनविसुद्धिञाणन्ति मग्गफलञाणं दस्सनं. दस्सनमेव विसुद्धि दस्सनविसुद्धि, दस्सनविसुद्धि एव ञाणं दस्सनविसुद्धिञाणं. मग्गञाणं विसुज्झतीति दस्सनविसुद्धि, फलञाणं विसुद्धत्ता दस्सनविसुद्धि.