दुक्खसच्चनिद्देसवण्णना

३२-३३.

अरियसच्चचतुक्कम्पि तथट्ठेन सच्चानं एकसम्बन्धत्ता एकतो एव निद्दिट्ठं. तत्थ तत्थाति तेसु चतूसु अरियसच्चेसु. कतमन्ति कथेतुकम्यतापुच्छा. दुक्खं अरियसच्चन्ति पुच्छितधम्मनिदस्सनं. तत्थ जातिपि दुक्खातिआदीसु जातिसद्दस्स ताव अनेके अत्था पवेदिता. यथाह –

‘‘भवो कुलं निकायो च, सीलं पञ्ञत्ति लक्खणं;

पसूति सन्धि चेवाति, जातिअत्था पवेदिता’’.

तथा हिस्स ‘‘एकम्पि जातिं द्वेपि जातियो’’तिआदीसु (पारा. १२) भवो अत्थो. ‘‘अक्खित्तो अनुपक्कुट्ठो जातिवादेना’’ति (दी. नि. १.३३१) एत्थ कुलं. ‘‘अत्थि, विसाखे, निगण्ठा नाम समणजाती’’ति (अ. नि. ३.७१) एत्थ निकायो. ‘‘यतोहं, भगिनि, अरियाय जातिया जातो नाभिजानामी’’ति (म. नि. २.३५१) एत्थ अरियसीलं. ‘‘तिरिया नाम तिणजाति नाभिया उग्गन्त्वा नभं आहच्च ठिता अहोसी’’ति (अ. नि. ५.१९६) एत्थ पञ्ञत्ति. ‘‘जाति द्वीहि खन्धेहि सङ्गहिता’’ति (धातु. ७१) एत्थ सङ्खतलक्खणं. ‘‘सम्पतिजातो, आनन्द, बोधिसत्तो’’ति (म. नि. ३.२०७) एत्थ पसूति. ‘‘भवपच्चया जाती’’ति (विभ. ३५४) च ‘‘जातिपि दुक्खा’’ति (पटि. म. १.३३; विभ. १९०) च एत्थ परियायतो पटिसन्धिखन्धा. निप्परियायतो पन तत्थ तत्थ निब्बत्तमानानं सत्तानं ये ये खन्धा पातुभवन्ति, तेसं तेसं पठमं पातुभावो.

कस्मा पनेसा जाति दुक्खाति चे? अनेकेसं दुक्खानं वत्थुभावतो. अनेकानि हि दुक्खानि. सेय्यथिदं – दुक्खदुक्खं, विपरिणामदुक्खं, सङ्खारदुक्खं, पटिच्छन्नदुक्खं, अप्पटिच्छन्नदुक्खं, परियायदुक्खं, निप्परियायदुक्खन्ति. एत्थ कायिकचेतसिका दुक्खा वेदनासभावतो च नामतो च दुक्खत्ता दुक्खदुक्खन्ति वुच्चति. सुखा वेदना विपरिणामेन दुक्खुप्पत्तिहेतुतो विपरिणामदुक्खं. उपेक्खावेदना चेव अवसेसा च तेभूमकसङ्खारा उदयब्बयपटिपीळितत्ता सङ्खारदुक्खं. कण्णसूलदन्तसूलरागजपरिळाहदोसजपरिळाहादि कायिकचेतसिको आबाधो पुच्छित्वा जानितब्बतो उपक्कमस्स च अपाकटभावतो पटिच्छन्नदुक्खं. द्वत्तिंसकम्मकारणादिसमुट्ठानो आबाधो अपुच्छित्वाव जानितब्बतो उपक्कमस्स च पाकटभावतो अप्पटिच्छन्नदुक्खं. ठपेत्वा दुक्खदुक्खं सेसं दुक्खसच्चविभङ्गे (विभ. १९० आदयो) आगतं जातिआदि सब्बम्पि तस्स तस्स दुक्खस्स वत्थुभावतो परियायदुक्खं. दुक्खदुक्खं पन निप्परियायदुक्खन्ति वुच्चति.

तत्रायं जाति यं तं बालपण्डितसुत्तादीसु (म. नि. ३.२४६ आदयो) भगवतापि उपमावसेन पकासितं आपायिकं दुक्खं, यञ्च सुगतियम्पि मनुस्सलोके गब्भोक्कन्तिमूलकादिभेदं दुक्खं उप्पज्जति, तस्स वत्थुभावतो दुक्खा. तत्रिदं गब्भोक्कन्तिमूलकादिभेदं दुक्खं – अयञ्हि सत्तो मातुकुच्छिम्हि निब्बत्तमानो न उप्पलपदुमपुण्डरीकादीसु निब्बत्तति, अथ खो हेट्ठा आमासयस्स उपरि पक्कासयस्स उदरपटलपिट्ठिकण्टकानं वेमज्झे परमसम्बाधे तिब्बन्धकारे नानाकुणपगन्धपरिभावितपरमदुग्गन्धपवनविचरिते अधिमत्तजेगुच्छे कुच्छिप्पदेसे पूतिमच्छपूतिकुम्मासचन्दनिकादीसु किमि विय निब्बत्तति. सो तत्थ निब्बत्तो दस मासे मातुकुच्छिसम्भवेन उस्मना पुटपाकं विय पच्चमानो पिट्ठपिण्डि विय सेदियमानो समिञ्जनपसारणादिविरहितो अधिमत्तं दुक्खं पच्चनुभोतीति. इदं ताव गब्भोक्कन्तिमूलकं दुक्खं.

यं पन सो मातु सहसा उपक्खलनगमननिसीदनउट्ठानपरिवत्तनादीसु सुराधुत्तहत्थगतो एळको विय अहितुण्डिकहत्थगतो सप्पपोतको विय च आकड्ढनपरिकड्ढनओधुनननिद्धुननादिना उपक्कमेन अधिमत्तं दुक्खमनुभोति, यञ्च मातु सीतुदकपानकाले सीतनरकूपपन्नो विय उण्हयागुभत्तादिअज्झोहरणकाले अङ्गारवुट्ठिसम्परिकिण्णो विय लोणम्बिलादिअज्झोहरणकाले खारापतच्छिकादिकम्मकारणप्पत्तो विय अधिमत्तं दुक्खमनुभोति. इदं गब्भपरिहरणमूलकं दुक्खं.

यं पनस्स मूळ्हगब्भाय मातुया मित्तामच्चसुहज्जादीहिपि अदस्सनारहे दुक्खुप्पत्तिट्ठाने छेदनफालनादीहि दुक्खमनुभवति. इदं गब्भविपत्तिमूलकं दुक्खं.

यं विजायमानाय मातुया कम्मजेहि वातेहि परिवत्तेत्वा नरकप्पपातं विय अतिभयानकं योनिमग्गं पटिपादियमानस्स परमसम्बाधेन च योनिमुखेन ताळच्छिग्गळेन विय निकड्ढियमानस्स महानागस्स नरकसत्तस्स विय च सङ्घातपब्बतेहि विचुण्णियमानस्स दुक्खमुप्पज्जति. इदं विजायनमूलकं दुक्खं.

यं पन जातस्स तरुणवणसदिसस्स सुकुमारसरीरस्स हत्थगहणन्हापनधोवनचोळपरिमज्जनादिकाले सूचिमुखखुरधाराविज्झनफालनसदिसं दुक्खमुप्पज्जति. इदं मातुकुच्छितो बहि निक्खमनमूलकं दुक्खं.

यं ततो परं पवत्तियं अत्तनाव अत्तानं वधेन्तस्स अचेलकवतादिवसेन आतापनपरितापनानुयोगमनुयुत्तस्स कोधवसेन अभुञ्जन्तस्स उब्बन्धन्तस्स च दुक्खं होति. इदं अत्तुपक्कममूलकं दुक्खं.

यं पन परतो वधबन्धनादीनि अनुभवन्तस्स उप्पज्जति. इदं परूपक्कममूलकंदुक्खन्ति. इति इमस्स सब्बस्सापि दुक्खस्स अयं जाति वत्थुमेव होति. तेनेतं वुच्चति –

‘‘जायेथ नो चे नरकेसु सत्तो, तत्थग्गिदाहादिकमप्पसय्हं;

लभेथ दुक्खं नु कुहिं पतिट्ठं, इच्चाह दुक्खाति मुनीध जातिं.

‘‘दुक्खं तिरच्छेसु कसापतोद-

दण्डाभिघातादिभवं अनेकं;

यं तं कथं तत्थ भवेय्य जातिं,

विना तहिं जाति ततोपि दुक्खा.

‘‘पेतेसु दुक्खं पन खुप्पिपासा-

वातातपादिप्पभवं विचित्तं;

यस्मा अजातस्स न तत्थ अत्थि,

तस्मापि दुक्खं मुनि जातिमाह.

‘‘तिब्बन्धकारे च असय्हसीते,

लोकन्तरे यं असुरेसु दुक्खं;

न तं भवे तत्थ न चस्स जाति,

यतो अयं जाति ततोपि दुक्खा.

‘‘यञ्चापि गूथनरके विय मातुगब्भे,

सत्तो वसं चिरमतो बहि निक्खमञ्च;

पप्पोति दुक्खमतिघोरमिदम्पि नत्थि,

जातिं विना इतिपि जाति अयञ्हि दुक्खा.

‘‘किं भासितेन बहुना ननु यं कुहिञ्चि,

अत्थीध किञ्चिदपि दुक्खमिदं कदाचि;

नेवत्थि जातिविरहे यदतो महेसी,

दुक्खाति सब्बपठमं इममाह जाति’’न्ति.

जरापि दुक्खाति एत्थ दुविधा जरा सङ्खतलक्खणञ्च, खण्डिच्चादिसम्मतो सन्ततियं एकभवपरियापन्नखन्धपुराणभावो च. सा इध अधिप्पेता. सा पनेसा दुक्खा सङ्खारदुक्खभावतो चेव दुक्खवत्थुतो च. यं हिदं अङ्गपच्चङ्गसिथिलीभावइन्द्रियविकारविरूपता योब्बनविनासबलूपघातसतिमतिविप्पवासपरपरिभवादिअनेकप्पच्चयं कायिकचेतसिकं दुक्खमुप्पज्जति, जरा तस्स वत्थु. तेनेतं वुच्चति –

‘‘अङ्गानं सिथिलीभावा, इन्द्रियानं विकारतो;

योब्बनस्स विनासेन, बलस्स उपघाततो.

‘‘विप्पवासा सतादीनं, पुत्तदारेहि अत्तनो;

अप्पसादनीयतो चेव, भिय्यो बालत्तपत्तिया.

‘‘पप्पोति दुक्खं यं मच्चो, कायिकं मानसं तथा;

सब्बमेतं जराहेतु, यस्मा तस्मा जरा दुखा’’ति.

जरादुक्खानन्तरं ब्याधिदुक्खे वत्तब्बेपि कायिकदुक्खगहणेनेव ब्याधिदुक्खं गहितं होतीति न वुत्तन्ति वेदितब्बं.

मरणम्पि दुक्खन्ति एत्थापि दुविधं मरणं – सङ्खतलक्खणञ्च, यं सन्धाय वुत्तं – ‘‘जरामरणं द्वीहि खन्धेहि सङ्गहित’’न्ति (धातु. ७१). एकभवपरियापन्नजीवितिन्द्रियप्पबन्धविच्छेदो च, यं सन्धाय वुत्तं – ‘‘निच्चं मरणतो भय’’न्ति (सु. नि. ५८१). तं इध अधिप्पेतं. जातिपच्चयमरणं उपक्कममरणं सरसमरणं आयुक्खयमरणं पुञ्ञक्खयमरणन्तिपि तस्सेव नामं. पुन खणिकमरणं सम्मुतिमरणं समुच्छेदमरणन्ति अयम्पेत्थ भेदो वेदितब्बो. पवत्ते रूपारूपधम्मानं भेदो खणिकमरणं नाम. ‘‘तिस्सो मतो, फुस्सो मतो’’ति इदं परमत्थतो सत्तस्स अभावा, ‘‘सस्सं मतं, रुक्खो मतो’’ति इदं जीवितिन्द्रियस्स अभावा सम्मुतिमरणं नाम. खीणासवस्स अप्पटिसन्धिका कालकिरिया समुच्छेदमरणं नाम. बाहिरकं सम्मुतिमरणं ठपेत्वा इतरं सम्मुतिमरणञ्च समुच्छेदमरणञ्च यथावुत्तपबन्धविच्छेदेनेव सङ्गहितं. दुक्खस्स पन वत्थुभावतो दुक्खं. तेनेतं वुच्चति –

‘‘पापस्स पापकम्मादिनिमित्तमनुपस्सतो;

भद्दस्सापसहन्तस्स, वियोगं पियवत्थुकं;

मीयमानस्स यं दुक्खं, मानसं अविसेसतो.

‘‘सब्बेसञ्चापि यं सन्धिबन्धनच्छेदनादिकं;

वितुज्जमानमम्मानं, होति दुक्खं सरीरजं.

‘‘असय्हमप्पटिकारं, दुक्खस्सेतस्सिदं यतो;

मरणं वत्थु तेनेतं, दुक्खमिच्चेव भासित’’न्ति.

सोकादीसु सोको नाम ञातिब्यसनादीहि फुट्ठस्स अन्तोनिज्झानलक्खणो चित्तसन्तापो. दुक्खो पन दुक्खदुक्खतो दुक्खवत्थुतो च. तेनेतं वुच्चति –

‘‘सत्तानं हदयं सोको, विससल्लंव तुज्जति;

अग्गितत्तोव नाराचो, भुसंव दहते पुन.

‘‘समावहति ब्याधिञ्च, जरामरणभेदनं;

दुक्खम्पि विविधं यस्मा, तस्मा दुक्खोति वुच्चती’’ति.

परिदेवो नाम ञातिब्यसनादीहि फुट्ठस्स वचीपलापो. दुक्खो पन सङ्खारदुक्खभावतो दुक्खवत्थुतो च. तेनेतं वुच्चति –

‘‘यं सोकसल्लविहतो परिदेवमानो, कण्ठोट्ठतालुतलसोसजमप्पसय्हं;

भिय्योधिमत्तमधिगच्छतियेव दुक्खं, दुक्खोति तेन भगवा परिदेवमाहा’’ति.

दुक्खं नाम कायपीळनलक्खणं कायिकदुक्खं. दुक्खं पन दुक्खदुक्खतो मानसदुक्खावहनतो च. तेनेतं वुच्चति –

‘‘पीळेति कायिकमिदं, दुक्खं दुक्खञ्च मानसं भिय्यो;

जनयति यस्मा तस्मा, दुक्खन्ति विसेसतो वुत्त’’न्ति.

दोमनस्सं नाम चित्तपीळनलक्खणं मानसं दुक्खं. दुक्खं पन दुक्खदुक्खतो कायिकदुक्खावहनतो च. चेतोदुक्खसमप्पिता हि केसे पकिरिय कन्दन्ति, उरानि पटिपिसन्ति, आवट्टन्ति, विवट्टन्ति, उद्धंपादं पपतन्ति, सत्थं आहरन्ति, विसं खादन्ति, रज्जुया उब्बन्धन्ति, अग्गिं पविसन्तीति नानप्पकारकं दुक्खमनुभवन्ति. तेनेतं वुच्चति –

‘‘पीळेति यतो चित्तं, कायस्स च पीळनं समावहति;

दुक्खन्ति दोमनस्सं, विदोमनस्सा ततो आहू’’ति.

उपायासो नाम ञातिब्यसनादीहि फुट्ठस्स अधिमत्तचेतोदुक्खप्पभावितो दोसोयेव. ‘‘सङ्खारक्खन्धपरियापन्नो एको धम्मो’’ति एके. दुक्खो पन सङ्खारदुक्खभावतो चित्तपरिदहनतो कायविसादनतो च. तेनेतं वुच्चति –

‘‘चित्तस्स च परिदहना, कायस्स विसादना च अधिमत्तं;

यं दुक्खमुपायासो, जनेति दुक्खो ततो वुत्तो’’ति.

एत्थ च मन्दग्गिना अन्तोभाजने पाको विय सोको, तिक्खग्गिना पच्चमानस्स भाजनतो बहिनिक्खमनं विय परिदेवो, बहिनिक्खन्तावसेसस्स निक्खमितुम्पि अप्पहोन्तस्स अन्तोभाजनेयेव याव परिक्खया पाको विय उपायासो दट्ठब्बो.

अप्पियसम्पयोगो नाम अप्पियेहि सत्तसङ्खारेहि समोधानं. दुक्खो पन दुक्खवत्थुतो. तेनेतं वुच्चति –

‘‘दिस्वाव अप्पिये दुक्खं, पठमं होति चेतसि;

तदुपक्कमसम्भूतमथ काये यतो इध.

‘‘ततो दुक्खद्वयस्सापि, वत्थुतो सो महेसिना;

दुक्खो वुत्तोति विञ्ञेय्यो, अप्पियेहि समागमो’’ति.

पियविप्पयोगो नाम पियेहि सत्तसङ्खारेहि विनाभावो. दुक्खो पन दुक्खवत्थुतो. तेनेतं वुच्चति –

‘‘ञातिधनादिवियोगा, सोकसरसमप्पिता वितुज्जन्ति;

बाला यतो ततोयं, दुक्खोति मतो पियवियोगो’’ति.

इच्छितालाभे अलब्भनेय्यवत्थूसु इच्छाव यम्पिच्छं न लभति, तम्पि दुक्खन्ति वुत्ता. येनपि धम्मेन अलब्भनेय्यं वत्थुं इच्छन्तो न लभति, तम्पि अलब्भनेय्यवत्थुम्हि इच्छनं दुक्खन्ति अत्थो. दुक्खं पन दुक्खवत्थुतो. तेनेतं वुच्चति –

‘‘तं तं पत्थयमानानं, तस्स तस्स अलाभतो;

यं विघातमयं दुक्खं, सत्तानं इध जायति.

‘‘अलब्भनेय्यवत्थूनं, पत्थना तस्स कारणं;

यस्मा तस्मा जिनो दुक्खं, इच्छितालाभमब्रवी’’ति.

सङ्खित्तेन पञ्चुपादानक्खन्धाति एत्थ पन सङ्खित्तेनाति देसनं सन्धाय वुत्तं. दुक्खञ्हि एत्तकानि दुक्खसतानीति वा एत्तकानि दुक्खसहस्सानीति वा सङ्खिपितुं न सक्का, देसना पन सक्का. तस्मा ‘‘दुक्खं नाम न अञ्ञं किञ्चि, संखित्तेन पञ्चुपादानक्खन्धा दुक्खा’’ति देसनं सङ्खिपन्तो एवमाह. पञ्चाति गणनपरिच्छेदो. उपादानक्खन्धाति उपादानगोचरा खन्धा.

जातिप्पभुतिकं दुक्खं, यं वुत्तमिध तादिना;

अवुत्तं यञ्च तं सब्बं, विना एतेन विज्जति.

यस्मा तस्मा उपादानक्खन्धा सङ्खेपतो इमे;

दुक्खाति वुत्ता दुक्खन्त-देसकेन महेसिना.

तथा हि इन्धनमिव पावको, लक्खमिव पहरणानि, गोरूपं विय डंसमकसादयो, खेत्तमिव लायका, गामं विय गामघातका, उपादानक्खन्धपञ्चकमेव जातिआदयो नानप्पकारेहि विबाधेन्ता तिणलतादीनि विय भूमियं, पुप्फफलपल्लवानि विय रुक्खेसु उपादानक्खन्धेसुयेव निब्बत्तन्ति. उपादानक्खन्धानञ्च आदिदुक्खं जाति, मज्झेदुक्खं जरा, परियोसानदुक्खं मरणं, मारणन्तिकदुक्खाभिघातेन परिडय्हनदुक्खं सोको, तदसहनतो लालप्पनदुक्खं परिदेवो, ततो धातुक्खोभसङ्खातअनिट्ठफोट्ठब्बसमायोगतो कायस्स आबाधनदुक्खं दुक्खं, तेन आबाधियमानानं पुथुज्जनानं तत्थ पटिघुप्पत्तितो चेतोबाधनदुक्खं दोमनस्सं, सोकादिवुद्धिया जनितविसादानं अनुत्थुननदुक्खं उपायासो, मनोरथविघातप्पत्तानं इच्छाविघातदुक्खं इच्छितालाभोति एवं नानप्पकारतो उपपरिक्खियमाना उपादानक्खन्धाव दुक्खाति यदेतं एकमेकं दस्सेत्वा वुच्चमानं अनेकेहिपि कप्पेहि न सक्का अनवसेसतो वत्तुं, तं सब्बम्पि दुक्खं एकजलबिन्दुम्हि सकलसमुद्दजलरसं विय येसु केसुचि पञ्चसु उपादानक्खन्धेसु सङ्खिपित्वा दस्सेतुं ‘‘सङ्खित्तेन पञ्चुपादानक्खन्धा दुक्खा’’ति भगवता वुत्तमेव थेरो अवोचाति.

तत्थ कतमा जातीतिआदीसु पदभाजनीयेसु तत्थाति दुक्खसच्चनिद्देसे वुत्तेसु जातिआदीसु. या तेसं तेसं सत्तानन्ति सङ्खेपतो अनेकेसं सत्तानं साधारणनिद्देसो. या देवदत्तस्स जाति, या सोमदत्तस्स जातीति एवञ्हि दिवसम्पि कथियमाने नेव सत्ता परियादानं गच्छन्ति, न सब्बं अपरत्थदीपनं सिज्झति, इमेहि पन द्वीहि पदेहि न कोचि सत्तो अपरियादिन्नो होति, न किञ्चि अपरत्थदीपनं न सिज्झति. तम्हि तम्हीति अयं गतिजातिवसेन अनेकेसं सत्तनिकायानं साधारणनिद्देसो. सत्तनिकायेति सत्तानं निकाये, सत्तघटायं सत्तसमूहेति अत्थो. जातीति जायनवसेन. इदमेत्थ सभावपच्चत्तं. सञ्जातीति सञ्जायनवसेन. उपसग्गेन पदं वड्ढितं. ओक्कन्तीति ओक्कमनवसेन. जायनट्ठेन वा जाति, सा अपरिपुण्णायतनवसेन वुत्ता. सञ्जायनट्ठेन सञ्जाति, सा परिपुण्णायतनवसेन वुत्ता. ओक्कमनट्ठेन ओक्कन्ति, सा अण्डजजलाबुजवसेन वुत्ता. ते हि अण्डकोसं वत्थिकोसञ्च ओक्कमन्ति, ओक्कमन्ता पविसन्ता विय पटिसन्धिं गण्हन्ति. अभिनिब्बत्तनट्ठेन अभिनिब्बत्ति, सा संसेदजओपपातिकवसेन वुत्ता. ते हि पाकटा एव हुत्वा निब्बत्तन्ति, अयं ताव सम्मुतिकथा.

इदानि खन्धानं पातुभावो, आयतनानं पटिलाभोति परमत्थकथा होति. खन्धा एव हि परमत्थतो पातुभवन्ति, न सत्ता. एत्थ च खन्धानन्ति एकवोकारभवे एकस्स, चतुवोकारभवे चतुन्नं, पञ्चवोकारभवे पञ्चन्नम्पि गहणं वेदितब्बं. पातुभावोति उप्पत्ति. आयतनानन्ति तत्र तत्र उप्पज्जमानायतनवसेन सङ्गहो वेदितब्बो. पटिलाभोति सन्ततियं पातुभावोयेव. पातुभवन्तानेव हि तानि पटिलद्धानि नाम होन्ति. अयं वुच्चति जातीति अयं जाति नाम कथीयति.

जरानिद्देसे जराति सभावपच्चत्तं. जीरणताति आकारनिद्देसो. खण्डिच्चन्तिआदयो तयो कालातिक्कमे किच्चनिद्देसा, पच्छिमा द्वे पकतिनिद्देसा. अयञ्हि जराति इमिना पदेन सभावतो दीपिता, तेनस्सा इदं सभावपच्चत्तं. जीरणताति इमिना आकारतो, तेनस्सायं आकारनिद्देसो. खण्डिच्चन्ति इमिना कालातिक्कमे दन्तनखानं खण्डितभावकरणकिच्चतो. पालिच्चन्ति इमिना केसलोमानं पलितभावकरणकिच्चतो. वलित्तचताति इमिना मंसं मिलापेत्वा तचे वलिभावकरणकिच्चतो दीपिता. तेनस्सा इमे तयो कालातिक्कमे किच्चनिद्देसा. तेहि इमेसं विकारानं दस्सनवसेन पाकटीभूता पाकटजरा दस्सिता. यथेव हि उदकस्स वा वातस्स वा अग्गिनो वा तिणरुक्खादीनं सम्भग्गपलिभग्गताय वा झामताय वा गतमग्गो पाकटो होति, न च सो गतमग्गो तानेव उदकादीनि, एवमेव जराय दन्तादीसु खण्डिच्चादिवसेन गतमग्गो पाकटो चक्खुं उम्मीलेत्वापि गय्हति, न च खण्डिच्चादीनेव जरा. न हि जरा चक्खुविञ्ञेय्या होति.

आयुनो संहानि इन्द्रियानं परिपाकोति इमेहि पन पदेहि कालातिक्कमेयेव अभिब्यत्ताय आयुक्खयचक्खादिइन्द्रियपरिपाकसङ्खाताय पकतिया दीपिता, तेनस्सिमे द्वे पकतिनिद्देसाति वेदितब्बा. तत्थ यस्मा जरं पत्तस्स आयु हायति, तस्मा जरा ‘‘आयुनो संहानी’’ति फलूपचारेन वुत्ता. यस्मा च दहरकाले सुप्पसन्नानि सुखुमम्पि अत्तनो विसयं सुखेनेव गण्हनसमत्थानि चक्खादीनि इन्द्रियानि जरं पत्तस्स परिपक्कानि आलुळितानि अविसदानि ओळारिकम्पि अत्तनो विसयं गहेतुं असमत्थानि होन्ति, तस्मा ‘‘इन्द्रियानं परिपाको’’ति फलूपचारेनेव वुत्ता.

सा पनेसा एवं निद्दिट्ठा सब्बापि जरा पाकटा पटिच्छन्नाति दुविधा होति. तत्थ दन्तादीसु खण्डादिभावदस्सनतो रूपधम्मेसु जरा पाकटजरा नाम. अरूपधम्मेसु पन जरा तादिसस्स विकारस्स अदस्सनतो पटिच्छन्नजरा नाम. तत्र य्वायं खण्डादिभावो दिस्सति, सो तादिसानं दन्तादीनं वण्णोयेव. तं चक्खुना दिस्वा मनोद्वारेन चिन्तेत्वा ‘‘इमे दन्ता जराय पहटा’’ति जरं जानाति, उदकट्ठाने बद्धानि गोसिङ्गादीनि ओलोकेत्वा हेट्ठा उदकस्स अत्थिभावजाननं विय. पुन अयं जरा सवीचि अवीचीति एवम्पि दुविधा होति. तत्थ मणिकनकरजतपवाळचन्दसूरियादीनं मन्ददसकादीसु पाणीनं विय, पुप्फफलपल्लवादीसु अपाणीनं विय च अन्तरन्तरा वण्णविसेसादीनं दुब्बिञ्ञेय्यत्ता जरा अवीचिजरा नाम, निरन्तरजराति अत्थो. ततो अञ्ञेसु पन यथावुत्तेसु अन्तरन्तरा वण्णविसेसादीनं सुविञ्ञेय्यत्ता जरा सवीचिजरा नाम.

तत्थ सवीचिजरा उपादिण्णकअनुपादिण्णकवसेन एवं वेदितब्बा – दहरकुमारकानञ्हि पठममेव खीरदन्ता नाम उट्ठहन्ति, न ते थिरा. तेसु पन पतितेसु पुन दन्ता उट्ठहन्ति. ते पठममेव सेता होन्ति, जरावातेन पहटकाले काळका होन्ति. केसा पठममेव तम्बा होन्ति, ततो काळका, ततो सेता. छवि पन सलोहितिका होति. वड्ढन्तानं वड्ढन्तानं ओदातानं ओदातभावो, काळकानं काळकभावो पञ्ञायति. जरावातेन पन पहटकाले वलिं गण्हाति. सब्बम्पि सस्सं वपितकाले सेतं होति, पच्छा नीलं. जरावातेन पन पहटकाले पण्डुकं होति. अम्बङ्कुरेनापि दीपेतुं वट्टति.

मरणनिद्देसे चुतीति चवनवसेन वुत्तं. एकचतुपञ्चक्खन्धानं सामञ्ञवचनमेतं. चवनताति भाववचनेन लक्खणनिदस्सनं. भेदोति चुतिखन्धानं भङ्गुप्पत्तिपरिदीपनं. अन्तरधानन्ति घटस्स विय भिन्नस्स भिन्नानं चुतिखन्धानं येन केनचि परियायेन ठानाभावपरिदीपनं. मच्चु मरणन्ति मच्चुसङ्खातं मरणं, न खणिकमरणं. कालो नाम अन्तको, तस्स किरियाति कालकिरिया. एत्तावता च सम्मुतिया मरणं दीपितं.

इदानि परमत्थेन दीपेतुं खन्धानं भेदोतिआदिमाह. परमत्थेन हि खन्धायेव भिज्जन्ति, न सत्तो नाम कोचि मरति. खन्धेसु पन भिज्जमानेसु सत्तो मरति, भिन्नेसु मतोति वोहारो होति. एत्थ च चतुवोकारपञ्चवोकारवसेन खन्धानं भेदो, एकवोकारवसेन कळेवरस्स निक्खेपो, चतुवोकारवसेन वा खन्धानं भेदो, सेसद्वयवसेन कळेवरस्स निक्खेपो वेदितब्बो. कस्मा? भवद्वयेपि रूपकायसङ्खातस्स कळेवरस्स सम्भवतो. यस्मा वा चातुमहाराजिकादीसुपि खन्धा भिज्जन्तेव, न किञ्चि निक्खिपति, तस्मा तेसं वसेन खन्धानं भेदो, मनुस्सादीसु कळेवरस्स निक्खेपो. एत्थ च कळेवरस्स निक्खेपकरणतो मरणं ‘‘कळेवरस्स निक्खेपो’’ति वुत्तं.

जीवितिन्द्रियस्सुपच्छेदोति इमिना इन्द्रियबद्धस्सेव मरणं नाम होति, अनिन्द्रियबद्धस्स मरणं नाम नत्थीति दस्सेति. ‘‘सस्सं मतं, रुक्खो मतो’’ति इदं पन वोहारमत्तमेव, अत्थतो पन एवरूपानि वचनानि सस्सादीनं खयवयभावमेव दीपेन्ति.

अपिच इमानि जातिजरामरणानि नाम इमेसं सत्तानं वधकपच्चामित्ता विय ओतारं गवेसन्तानि विचरन्ति. यथा हि पुरिसस्स तीसु पच्चामित्तेसु ओतारापेक्खेसु विचरन्तेसु एको वदेय्य ‘‘अहं असुकअरञ्ञस्स नाम वण्णं कथेत्वा एतं आदाय तत्थ गमिस्सामि, एत्थ मय्हं दुक्करं नत्थी’’ति. दुतियो वदेय्य ‘‘अहं तव एतं गहेत्वा गतकाले पोथेत्वा दुब्बलं करिस्सामि, एत्थ मय्हं दुक्करं नत्थी’’ति. ततियो वदेय्य ‘‘तया एतस्मिं पोथेत्वा दुब्बले कते तिण्हेन असिना सीसच्छेदनं नाम मय्हं भारो होतू’’ति ते एवं वत्वा तथा करेय्युं. तत्थ पठमपच्चामित्तस्स अरञ्ञवण्णं कथेत्वा तं आदाय तत्थ गतकालो विय सुहज्जञातिमण्डलतो निक्कड्ढित्वा यत्थ कत्थचि निब्बत्तापनं नाम जातिया किच्चं, दुतियस्स पोथेत्वा दुब्बलकरणं विय निब्बत्तक्खन्धेसु निपतित्वा पराधीनमञ्चपरायणभावकरणं जराय किच्चं, ततियस्स तिण्हेन असिना सीसच्छेदनं विय जीवितक्खयपापनं मरणस्स किच्चन्ति वेदितब्बं.

अपिचेत्थ जातिदुक्खं सादीनवमहाकन्तारप्पवेसो विय दट्ठब्बं, जरादुक्खं तत्थ अन्नपानरहितस्स दुब्बलं विय, मरणदुक्खं दुब्बलस्स इरियापथपवत्तने विहतपरक्कमस्स वाळादीहि अनयब्यसनापादनं विय दट्ठब्बन्ति.

सोकनिद्देसे वियसतीति ब्यसनं, हितसुखं खिपति विद्धंसेतीति अत्थो. ञातीनं ब्यसनं ञातिब्यसनं, चोररोगभयादीहि ञातिक्खयो ञातिविनासोति अत्थो. तेन ञातिब्यसनेन. फुट्ठस्साति अज्झोत्थटस्स अभिभूतस्स, समन्नागतस्साति अत्थो. सेसेसुपि एसेव नयो. अयं पन विसेसो – भोगानं ब्यसनं भोगब्यसनं, राजचोरादिवसेन भोगक्खयो भोगविनासोति अत्थो. रोगोयेव ब्यसनं रोगब्यसनं. रोगो हि आरोग्यं वियसति विनासेतीति ब्यसनं. सीलस्स ब्यसनं सीलब्यसनं. दुस्सील्यस्सेतं नामं. सम्मादिट्ठिं विनासयमाना उप्पन्ना दिट्ठि एव ब्यसनं दिट्ठिब्यसनं. एत्थ च पुरिमानि द्वे अनिप्फन्नानि, पच्छिमानि तीणि निप्फन्नानि तिलक्खणब्भाहतानि. पुरिमानि च तीणि नेव कुसलानि न अकुसलानि, सीलदिट्ठिब्यसनद्वयं अकुसलं.

अञ्ञतरञ्ञतरेनाति गहितेसु वा येन केनचि अग्गहितेसु वा मित्तामच्चब्यसनादीसु येन केनचि. समन्नागतस्साति समनुबन्धस्स अपरिमुच्चमानस्स. अञ्ञतरञ्ञतरेन दुक्खधम्मेनाति येन केनचि सोकदुक्खस्स उप्पत्तिहेतुना. सोकोति सोचनकवसेन सोको. इदं तेहि कारणेहि उप्पज्जनकसोकस्स सभावपच्चत्तं. सोचनाति सोचनाकारो. सोचितत्तन्ति सोचितभावो. अन्तोसोकोति अब्भन्तरसोको. दुतियपदं उपसग्गेन वड्ढितं. सो हि अब्भन्तरं सुक्खापेन्तो विय परिसुक्खापेन्तो विय उप्पज्जतीति ‘‘अन्तोसोको अन्तोपरिसोको’’ति वुच्चति. चेतसो परिज्झायनाति चित्तस्स परिज्झायनाकारो. सोको हि उप्पज्जमानो अग्गि विय चित्तं झापेति दहति, ‘‘चित्तं मे झामं, न मे किञ्चि पटिभाती’’ति वदापेति. दुक्खितो मनो दुम्मनो, तस्स भावो दोमनस्सं. अनुपविट्ठट्ठेन सोकोव सल्लन्ति सोकसल्लं.

परिदेवनिद्देसे ‘‘मय्हं धीता, मय्हं पुत्तो’’ति एवं आदिस्स आदिस्स देवन्ति रोदन्ति एतेनाति आदेवो. तं तं वण्णं परिकित्तेत्वा परिकित्तेत्वा देवन्ति एतेनाति परिदेवो. ततो परानि द्वे द्वे पदानि पुरिमद्वयस्सेव आकारभावनिद्देसवसेन वुत्तानि. वाचाति वचनं. पलापोति तुच्छं निरत्थकवचनं. उपड्ढभणितअञ्ञभणितादिवसेन विरूपो पलापोति विप्पलापो. लालप्पोति पुनप्पुनं लपनं. लालप्पनाकारो लालप्पना. लालप्पितस्स भावो लालप्पितत्तं.

दुक्खनिद्देसे कायनिस्सितत्ता कायिकं. अमधुरट्ठेन असातं. कायिकपदेन चेतसिकअसातं पटिक्खिपति, असातपदेन कायिकसातं. तदेव दुक्खयतीति दुक्खं, यस्सुप्पज्जति, तं दुक्खितं करोतीति अत्थो. दुक्खमत्ता वा दुक्खं. कायसम्फस्सजन्ति कायसम्फस्से जातं. असातं दुक्खं वेदयितन्ति असातं वेदयितं न सातं, दुक्खं वेदयितं न सुखं. परतो तीणि पदानि इत्थिलिङ्गवसेन वुत्तानि. असाता वेदना न साता, दुक्खा वेदना न सुखाति अयमेव पनेत्थ अत्थो. यं कायिकं असातं दुक्खं वेदयितं, या कायसम्फस्सजा असाता दुक्खा वेदना, इदं वुच्चति दुक्खन्ति एवं योजना वेदितब्बा.

दोमनस्सनिद्देसे दुट्ठु मनोति दुम्मनो, हीनवेदनत्ता वा कुच्छितं मनोति दुम्मनो, दुम्मनस्स भावो दोमनस्सं. चित्तनिस्सितत्ता चेतसिकं. चेतोसम्फस्सजन्ति चित्तसम्फस्से जातं.

उपायासनिद्देसे आयासनट्ठेन आयासो. संसीदनविसीदनाकारप्पवत्तस्स चित्तकिलमथस्सेतं नामं. बलवआयासो उपायासो. आयासितभावो आयासितत्तं. उपायासितभावो उपायासितत्तं.

अप्पियसम्पयोगनिद्देसे इधाति इमस्मिं लोके. यस्साति ये अस्स. अनिट्ठाति अपरियेसिता. परियेसिता वा होन्तु अपरियेसिता वा, नाममेवेतं अमनापारम्मणानं. मनस्मिं न कमन्ति न पविसन्तीति अकन्ता. मनस्मिं न अप्पियन्ति, न वा मनं वड्ढेन्तीति अमनापा. रूपातिआदि तेसं सभावनिदस्सनं. अनत्थं कामेन्ति इच्छन्तीति अनत्थकामा. अहितं कामेन्ति इच्छन्तीति अहितकामा. अफासुं दुक्खविहारं कामेन्ति इच्छन्तीति अफासुकामा. चतूहि योगेहि खेमं निब्भयं विवट्टं न कामेन्ति, सभयं वट्टमेव नेसं कामेन्ति इच्छन्तीति अयोगक्खेमकामा. अपिच सद्धादीनं वुद्धिसङ्खातस्स अत्थस्स अकामनतो, तेसंयेव हानिसङ्खातस्स अनत्थस्स च कामनतो अनत्थकामा. सद्धादीनंयेव उपायभूतस्स हितस्स अकामनतो, सद्धाहानिआदीनं उपायभूतस्स अहितस्स च कामनतो अहितकामा. फासुविहारस्स अकामनतो, अफासुविहारस्स च कामनतो अफासुकामा. यस्स कस्सचि निब्भयस्स अकामनतो, भयस्स च कामनतो अयोगक्खेमकामाति एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो.

सङ्गतीति गन्त्वा संयोगो. समागमोति आगतेहि संयोगो. समोधानन्ति ठाननिसज्जादीसु सहभावो. मिस्सीभावोति सब्बकिच्चानं सहकरणं. अयं सत्तवसेन योजना. सङ्खारवसेन पन यं लब्भति, तं गहेतब्बं. सो पन अप्पियसम्पयोगो अत्थतो एको धम्मो नाम नत्थि, केवलं अप्पियसम्पयुत्तानं दुविधस्सापि दुक्खस्स वत्थुभावतो दुक्खोति वुत्तो.

पियविप्पयोगनिद्देसो वुत्तपटिपक्खनयेन वेदितब्बो. माता वातिआदि पनेत्थ अत्थकामे सरूपेन दस्सेतुं वुत्तं. तत्थ ममायतीति माता, पियायतीति पिता. भजतीति भाता, तथा भगिनी. मेत्तायन्तीति मित्ता, मिनन्ति वा सब्बगुय्हेसु अन्तो पक्खिपन्तीति मित्ता. किच्चकरणीयेसु सहभावट्ठेन अमा होन्तीति अमच्चा. ‘‘अयं अम्हाकं अज्झत्तिको’’ति एवं जानन्ति, ञायन्तीति वा ञाती. लोहितेन सम्बन्धाति सालोहिता. पितुपक्खिका ञाती, मातुपक्खिका सालोहिता. मातापितुपक्खिका वा ञाती, सस्सुससुरपक्खिका सालोहिता. अयम्पि पियविप्पयोगो अत्थतो एको धम्मो नाम नत्थि, केवलं पियविप्पयुत्तानं दुविधस्सापि दुक्खस्स वत्थुभावतो दुक्खोति वुत्तो. इदमेत्थ सब्बअट्ठकथावचनं. सच्चानं पन तथलक्खणत्ता सम्पयोगविप्पयोगवचनेहि अप्पियपियवत्थूनियेव विसेसितानीति वत्तुं युज्जतीति.

इच्छितालाभनिद्देसे जातिधम्मानन्ति जातिसभावानं जातिपकतिकानं. इच्छा उप्पज्जतीति तण्हा उप्पज्जति. अहो वताति पत्थना. अस्सामाति भवेय्याम. न खो पनेतं इच्छाय पत्तब्बन्ति यं एतं ‘‘अहो वत मयं न जातिधम्मा अस्साम, न च वत नो जाति आगच्छेय्या’’ति एवं पहीनसमुदयेसु साधूसु विज्जमानं अजातिधम्मत्तं परिनिब्बुतेसु च विज्जमानं जातिया अनागमनं इच्छितं, तं इच्छन्तस्सापि मग्गभावनाय विना अप्पत्तब्बतो, अनिच्छन्तस्सापि च भावनाय पत्तब्बतो न इच्छाय पत्तब्बं नाम होति. इदम्पीति एतम्पि. उपरि सेसानि उपादाय अपिसद्दो.

उपादानक्खन्धनिद्देसे सेय्यथिदन्ति निपातो, तस्स ते कतमे इति चेति अत्थो. रूपमेव उपादानक्खन्धोति रूपुपादानक्खन्धो. एसेव नयो सेसेसुपि.

दुक्खसच्चनिद्देसवण्णना निट्ठिता.