१. सुतमयञाणनिद्देसवण्णना

विस्सज्जनुद्देसवण्णना

१. इदानि यथानिक्खित्तेन उद्देसेन सङ्गहिते धम्मे पभेदतो दस्सेतुं कथं सोतावधाने पञ्ञा सुतमये ञाणन्तिआदि निद्देसवारो आरद्धो. तत्थ यं वुत्तं, ‘‘सोतावधाने पञ्ञा सुतमये ञाण’’न्ति, तं कथं होतीति? अयं कथेतुकम्यतापुच्छा. पञ्चविधा हि पुच्छा – अदिट्ठजोतनापुच्छा, दिट्ठसंसन्दनापुच्छा, विमतिच्छेदनापुच्छा, अनुमतिपुच्छा, कथेतुकम्यतापुच्छाति. तासं इदं नानत्तं –

कतमा अदिट्ठजोतनापुच्छा? (महानि. १५०; चूळनि. पुण्णकमाणवपुच्छानिद्देस १२) पकतिया लक्खणं अञ्ञातं होति अदिट्ठं अतुलितं अतीरितं अविभूतं अविभावितं, तस्स ञाणाय दस्सनाय तुलनाय तीरणाय विभूताय विभावनत्थाय पञ्हं पुच्छति, अयं अदिट्ठजोतनापुच्छा.

कतमा दिट्ठसंसन्दनापुच्छा? (महानि. १५०; चूळनि. पुण्णकमाणवपुच्छानिद्देस १२) पकतिया लक्खणं ञातं होति दिट्ठं तुलितं तीरितं विभूतं विभावितं, सो अञ्ञेहि पण्डितेहि सद्धिं संसन्दनत्थाय पञ्हं पुच्छति, अयं दिट्ठसंसन्दनापुच्छा.

कतमा विमतिच्छेदनापुच्छा? (महानि. १५०; चूळनि. पुण्णकमाणवपुच्छानिद्देस १२) पकतिया संसयपक्खन्दो होति विमतिपक्खन्दो द्वेळ्हकजातो ‘‘एवं नु खो, ननु खो, किं नु खो, कथं नु खो’’ति? सो विमतिच्छेदनत्थाय पञ्हं पुच्छति, अयं विमतिच्छेदनापुच्छा.

कतमा अनुमतिपुच्छा? भगवा भिक्खूनं अनुमतिया पञ्हं पुच्छति – ‘‘तं किं मञ्ञथ, भिक्खवे, रूपं निच्चं वा अनिच्चं वा’’ति? ‘‘अनिच्चं, भन्ते’’. ‘‘यं पनानिच्चं, दुक्खं वा तं सुखं वा’’ति? ‘‘दुक्खं, भन्ते’’. ‘‘यं पनानिच्चं दुक्खं विपरिणामधम्मं, कल्लं नु तं समनुपस्सितुं ‘एतं मम, एसोहमस्मि, एसो मे अत्ता’’ति? ‘‘नो हेतं, भन्ते’’ति (महाव. २१), अयं अनुमतिपुच्छा.

कतमा कथेतुकम्यतापुच्छा? भगवा भिक्खूनं कथेतुकम्यताय पञ्हं पुच्छति – ‘‘चत्तारोमे, भिक्खवे, सतिपट्ठाना. कतमे चत्तारो’’ति (सं. नि. ५.३९०)? अयं कथेतुकम्यतापुच्छाति. तासु अयं थेरस्स कथेतुकम्यतापुच्छाति वेदितब्बा.

इदानि समातिकुद्देसाय कथेतुकम्यतापुच्छाय ‘‘इमे धम्मा अभिञ्ञेय्याति सोतावधानं, तंपजानना पञ्ञा सुतमये ञाण’’न्तिआदयो सोळस विस्सज्जनुद्देसा. तत्थ इमे धम्मा अभिञ्ञेय्याति ‘‘देसयन्तस्सा’’ति पाठसेसो. इमे धम्मा अभिजानितब्बाति सत्थुनो, अञ्ञतरस्स वा गरुट्ठानियस्स सब्रह्मचारिस्स धम्मं देसयन्तस्स पुब्बे वुत्तनयेन सोतावधानं सुतं सोतावधानं नाम. तंपजानना पञ्ञा तस्स सुतस्स पजानना परियायपरिच्छिन्दकपञ्ञा सुतमये ञाणं नामाति अत्थो. तस्स पजानना तंपजाननाति सामिवचनसमासो. तं पजाननाति विभत्तिविपल्लासवसेन उपयोगवचनं वा. अभिञ्ञेय्याति च सभावलक्खणावबोधवसेन सोभनेनाकारेन जानितब्बा. परिञ्ञेय्याति सामञ्ञलक्खणावबोधवसेन किच्चसमापनवसेन च ब्यापित्वा जानितब्बा. भावेतब्बाति वड्ढेतब्बा. सच्छिकातब्बाति पच्चक्खं कातब्बा. दुविधा हि सच्छिकिरिया पटिलाभसच्छिकिरिया आरम्मणसच्छिकिरिया च. पच्चनीकसमुदाचारवसेन परिहानियसङ्खातं हानं भजन्तीति हानभागिया. तदनुधम्मताय सतिया सण्ठानवसेन ठानसङ्खातं ठितिं भजन्तीति ठितिभागिया. उपरिविसेसाधिगमवसेन विसेसं भजन्तीति विसेसभागिया. अनिब्बिद्धपुब्बं अप्पदालितपुब्बं लोभक्खन्धं दोसक्खन्धं मोहक्खन्धं निब्बिज्झति पदालेतीति अरियमग्गो निब्बेधो नाम, निब्बिदासहगतानं सञ्ञामनसिकारानं समुदाचारवसेन तं निब्बेधं भजन्तीति निब्बेधभागिया.

सब्बे सङ्खाराति सब्बे सप्पच्चया धम्मा. ते हि सङ्खतसङ्खारा नाम. पच्चयेहि सङ्गम्म करीयन्तीति सङ्खारा, ते एव पच्चयेहि सङ्गम्म कतत्ता सङ्खताति विसेसेत्वा वुत्ता. कम्मनिब्बत्ता तेभूमकरूपारूपधम्मा अभिसङ्खतसङ्खाराति अट्ठकथासु (विसुद्धि. २.५८७; विभ. अट्ठ. २२६ सङ्खारपदनिद्देस) वुत्ता. तेपि ‘‘अनिच्चा व सङ्खारा’’तिआदीसु (सं. नि. १.१८६; २.१४३; दी. नि. २.२२१, २७२) सङ्खतसङ्खारेसु सङ्गहं गच्छन्ति. ‘‘अविज्जागतो अयं, भिक्खवे, पुरिसपुग्गलो पुञ्ञञ्चेव सङ्खारं अभिसङ्खरोती’’तिआदीसु (सं. नि. २.५१) अविज्जापच्चया सङ्खाराव आगता तेभूमिककुसलाकुसलचेतना अभिसङ्खरणकसङ्खारा नाम. ‘‘यावतिका अभिसङ्खारस्स गति, तावतिकं गन्त्वा अक्खाहतं मञ्ञे अट्ठासी’’तिआदीसु आगतं कायिकं चेतसिकं वीरियं पयोगाभिसङ्खारो नाम. ‘‘सञ्ञावेदयितनिरोधं समापन्नस्स खो, आवुसो विसाख, भिक्खुनो पठमं निरुज्झति वचीसङ्खारो, ततो कायसङ्खारो, ततो चित्तसङ्खारो’’तिआदीसु (म. नि. १.४६४) आगता वितक्कविचारा. वाचं सङ्खरोन्तीति वचीसङ्खारा. अस्सासपस्सासा कायेन सङ्खरीयन्तीति कायसङ्खारा. सञ्ञा च वेदना च चित्तेन सङ्खरीयन्तीति चित्तसङ्खारा. इध पन सङ्खतसङ्खारा अधिप्पेता.

अनिच्चाति हुत्वा अभावट्ठेन. दुक्खाति पीळनट्ठेन. सब्बे धम्माति निब्बानम्पि अन्तोकत्वा वुत्ता. अनत्ताति अवसवत्तनट्ठेन. इदं दुक्खं अरियसच्चन्तिआदीसु ‘‘दुक्खसमुदयो दुक्खनिरोधो’’ति वत्तब्बे ‘‘दुक्खसमुदयं दुक्खनिरोध’’न्ति लिङ्गविपल्लासो कतो. यस्मा पन बुद्धादयो अरिया पटिविज्झन्ति, तस्मा अरियसच्चानीति वुच्चन्ति. यथाह ‘‘चत्तारिमानि, भिक्खवे, अरियसच्चानि…पे… इमानि खो, भिक्खवे, चत्तारि अरियसच्चानि. अरिया इमानि पटिविज्झन्ति, तस्मा अरियसच्चानीति वुच्चन्ती’’ति. अरियस्स सच्चानीतिपि अरियसच्चानि. यथाह ‘‘सदेवके लोके…पे… सदेवमनुस्साय तथागतो अरियो, तस्मा अरियसच्चानीति वुच्चन्ती’’ति (सं. नि. ५.१०९८). एतेसं अभिसम्बुद्धत्ता अरियभावसिद्धितोपि अरियसच्चानि. यथाह ‘‘इमेसं खो, भिक्खवे, चतुन्नं अरियसच्चानं यथाभूतं अभिसम्बुद्धत्ता तथागतो अरहं सम्मासम्बुद्धो अरियोति वुच्चती’’ति (सं. नि. ५.१०९३). अरियानि सच्चानीतिपि अरियसच्चानि. अरियानीति अवितथानि, अविसंवादकानीति अत्थो. यथाह ‘‘इमानि खो, भिक्खवे, चत्तारि अरियसच्चानि तथानि अवितथानि अनञ्ञथानि, तस्मा अरियसच्चानीति वुच्चन्ती’’ति (सं. नि. ५.१०९७). सच्चानीति को सच्चट्ठोति चे? यो पञ्ञाचक्खुना उपपरिक्खमानानं मायाव विपरीतो, मरीचीव विसंवादको, तित्थियानं परिकप्पितअत्ताव अनुपलब्भसभावो च न होति, अथ खो बाधनपभवसन्तिनिय्यानप्पकारेन तच्छाविपरीतभूतभावेन अरियञाणस्स गोचरो होतियेव. एस अग्गिलक्खणं विय लोकपकति विय च तच्छाविपरीतभूतभावो सच्चट्ठोति वेदितब्बो. यथाह ‘‘इदं दुक्खन्ति, भिक्खवे, तथमेतं अवितथमेतं अनञ्ञथमेत’’न्ति (सं. नि. ५.१०९०) वित्थारो. अपिच –

नाबाधकं यतो दुक्खं, दुक्खा अञ्ञं न बाधकं;

बाधकत्तनियामेन, ततो सच्चमिदं मतं.

तं विना नाञ्ञतो दुक्खं, न होति न च तं ततो;

दुक्खहेतु नियामेन, इति सच्चं विसत्तिका.

नाञ्ञा निब्बानतो सन्ति, सन्तं न च न तं यतो;

सन्तभावनियामेन, ततो सच्चमिदं मतं.

मग्गा अञ्ञं न निय्यानं, अनिय्यानो न चापि सो;

तच्छनिय्यानभावेन, इति सो सच्चसम्मतो.

इति तच्छाविपल्लास-भूतभावं चतूस्वपि;

दुक्खादीस्वविसेसेन, सच्चट्ठं आहु पण्डिताति.

सो पनायं सच्चसद्दो अनेकेसु अत्थेसु दिस्सति. सेय्यथिदं – ‘‘सच्चं भणे न कुज्झेय्या’’तिआदीसु (ध. प. २२४) वाचासच्चे. ‘‘सच्चे ठिता समणब्राह्मणा चा’’तिआदीसु (जा. २.२१.४३३) विरतिसच्चे. ‘‘कस्मा नु सच्चानि वदन्ति नाना, पवादियासे कुसलावदाना’’तिआदीसु (सु. नि. ८९१) दिट्ठिसच्चे. ‘‘एकञ्हि सच्चं न दुतीयमत्थि, यस्मिं पजा नो विवदे पजान’’न्तिआदीसु (सु. नि. ८९०; महानि. ११९) परमत्थसच्चे निब्बाने चेव मग्गे च. ‘‘चतुन्नं सच्चानं कति कुसला कति अकुसला’’तिआदीसु (विभ. २१६) अरियसच्चे. स्वायमिधापि अरियसच्चे पवत्ततीति.

निद्देसवारसङ्गहितस्स विस्सज्जनुद्देसस्स

अत्थवण्णना निट्ठिता.

अभिञ्ञेय्यनिद्देसवण्णना

२. इदानि विस्सज्जनुद्देससङ्गहिते धम्मे पभेदतो दस्सेतुं कथं इमे धम्मा अभिञ्ञेय्यातिआदि निद्देसवारो आरद्धो. तत्थ अभिञ्ञेय्यनिद्देसादीसु पञ्चसु आदितो एककादिवसेन दस दस विस्सज्जनानि दसुत्तरपरियायेन संसन्देत्वा उद्दिट्ठानि. तेसु अभिञ्ञेय्यनिद्देसे ताव सब्बे सत्ताति कामभवादीसु सञ्ञाभवादीसु एकवोकारभवादीसु च सब्बभवेसु सब्बे सत्ता. आहारट्ठितिकाति आहारतो ठिति एतेसन्ति आहारट्ठितिका. ठितीति चेत्थ सकक्खणे अत्थिता अधिप्पेता. इति सब्बसत्तानं ठितिहेतु आहारो ना एको धम्मो अधिकेन ञाणेन जानितब्बो. पच्चये हि अभिञ्ञाते पच्चयुप्पन्नापि अभिञ्ञाता होन्ति उभिन्नम्पि अञ्ञमञ्ञापेक्खत्ता. एतेन ञातपरिञ्ञा वुत्ता होति. ननु च एवं सन्ते यं वुत्तं ‘‘असञ्ञसत्ता देवा अहेतुका अनाहारा अफस्सका’’तिआदि (विभ. १०१७), तं विरुज्झतीति. तञ्च न विरुज्झति. तेसञ्हि झानं आहारोति. एवं सन्तेपि ‘‘चत्तारोमे, भिक्खवे, आहारा भूतानं वा सत्तानं ठितिया, सम्भवेसीनं वा अनुग्गहाय. कतमे चत्तारो? कबळीकारो आहारो ओळारिको वा सुखुमो वा, फस्सो दुतियो, मनोसञ्चेतना ततिया, विञ्ञाणं चतुत्थ’’न्ति (सं. नि. २.११) इदं विरुज्झतीति. इदम्पि न विरुज्झति. एतस्मिञ्हि सुत्ते निप्परियायेन आहारलक्खणाव धम्मा आहाराति वुत्ता. इध पन परियायेन पच्चयो आहारोति वुत्तो. सब्बसङ्खतधम्मानञ्हि पच्चयो लद्धुं वट्टति, सो च यं यं फलं जनेति, तं तं आहरति नाम. तस्मा आहारोति वुच्चति. तेनेवाह –

‘‘अविज्जम्पाहं, भिक्खवे, साहारं वदामि, नो अनाहारं. को च, भिक्खवे, अविज्जाय आहारो? ‘पञ्च नीवरणा’तिस्स वचनीयं. पञ्च नीवरणेपाहं, भिक्खवे, साहारे वदामि, नो अनाहारे. को च, भिक्खवे, पञ्चन्नं नीवरणानं आहारो. ‘अयोनिसो मनसिकारो’तिस्स वचनीय’’न्तिआदि (अ. नि. १०.६१). अयं इध अधिप्पेतो.

एतस्मिञ्हि पच्चयाहारे गहिते परियायाहारोपि निप्परियायाहारोपि सब्बो गहितोव होति.

तत्थ असञ्ञभवे पच्चयाहारो लब्भति. अनुप्पन्ने हि बुद्धे तित्थायतने पब्बजित्वा वायोकसिणे परिकम्मं कत्वा चतुत्थज्झानं निब्बत्तेत्वा ततो वुट्ठाय ‘‘धी चित्तं, धी चित्तं, चित्तस्स नाम अभावोयेव साधु. चित्तञ्हि निस्साय वधबन्धनादिपच्चयं दुक्खं उप्पज्जति, चित्ते असति नत्थेत’’न्ति खन्तिं रुचिं उप्पादेत्वा अपरिहीनज्झाना कालंकत्वा असञ्ञभवे निब्बत्तन्ति. यो यस्स इरियापथो मनुस्सलोके पणिहितो अहोसि, सो तेन इरियापथेन निब्बत्तित्वा पञ्च कप्पसतानि तिट्ठति. एत्तकं अद्धानं निपन्नो विय निसिन्नो विय ठितो विय होति. एवरूपानञ्च सत्तानं पच्चयाहारो लब्भति. ते हि यं झानं भावेत्वा निब्बत्ता, तदे नेसं पच्चयो होति. यथा जियावेगेन खित्तसरो याव जियावेगो अत्थि, ताव गच्छति, एवं याव झानपच्चयो अत्थि, ताव तिट्ठन्ति. तस्मिं निट्ठिते खीणवेगो सरो विय पतन्ति.

ये पन ते नेरयिका ‘‘नेवुट्ठानफलूपजीविनो न पुञ्ञफलूपजीविनो’’ति वुत्ता, तेसं को आहारोति? तेसं कम्ममेव आहारोति. किं पञ्च आहारा अत्थीति? ‘‘पञ्च, न पञ्चा’’ति इदं न वत्तब्बं. ननु ‘‘पच्चयो आहारो’’ति वुत्तो, तस्मा येन कम्मेन ते निरये निब्बत्ता, तदेव तेसं ठितिपच्चयत्ता आहारो. यं सन्धाय इदं वुत्तं ‘‘न ताव कालं करोति, याव न तं पापकम्मं ब्यन्ती होती’’ति (अ. नि. ३.३६; म. नि. ३.२५०). तस्मा आहारट्ठितिकाति पच्चयट्ठितिकाति अत्थो. कबळीकारं आहारं आरब्भाति चेत्थ विवादो न कातब्बो. मुखे उप्पन्नखेळोपि हि तेसं आहारकिच्चं साधेति. खेळो हि निरये दुक्खवेदनीयो हुत्वा पच्चयो होति, सग्गे सुखवेदनीयो. इति कामभवे निप्परियायेन चत्तारो आहारा, रूपारूपभवेसु ठपेत्वा असञ्ञभवं सेसानं तयो, असञ्ञानञ्चेव अवसेसानञ्च पच्चयाहारोति इमिना आहारेन सब्बे सत्ता आहारट्ठितिका.

सब्बे सत्ताति च पुग्गलाधिट्ठाना धम्मदेसना, सब्बे सङ्खाराति अधिप्पायो. भगवतोपि हि धम्मपुग्गलानं वसेन चतुब्बिधा देसना – धम्माधिट्ठाना धम्मदेसना, धम्माधिट्ठाना पुग्गलदेसना, पुग्गलाधिट्ठाना पुग्गलदेसना, पुग्गलाधिट्ठाना धम्मदेसनाति. ‘‘नाहं, भिक्खवे, अञ्ञं एकधम्मम्पि समनुपस्सामि, यं एवं भावितं कम्मनियं होति, यथयिदं चित्तं. चित्तं, भिक्खवे, भावितं कम्मनियं होती’’ति (अ. नि. १.२२) एवरूपी धम्माधिट्ठाना धम्मदेसना. ‘‘अट्ठानमेतं, भिक्खवे, अनवकासो यं दिट्ठिसम्पन्नो पुग्गलो कञ्चि सङ्खारं निच्चतो उपगच्छेय्य, नेतं ठानं विज्जती’’ति (अ. नि. १.२६८) एवरूपी धम्माधिट्ठाना पुग्गलदेसना. ‘‘एकपुग्गलो, भिक्खवे, लोके उप्पज्जमानो उप्पज्जति बहुजनहिताय बहुजनसुखाय लोकानुकम्पाय अत्थाय हिताय सुखाय देवमनुस्सान’’न्ति (अ. नि. १.१७०, ३०९), एवरूपी पुग्गलाधिट्ठाना पुग्गलदेसना. ‘‘एकपुग्गलस्स भिक्खवे, पातुभावा महतो चक्खुस्स पातुभावो होती’’ति (अ. नि. १.१७५-१८६) एवरूपी पुग्गलाधिट्ठाना धम्मदेसना. तासु इध पुग्गलाधिट्ठाना धम्मदेसना. उपरि याव दसका धम्मानंयेव गहितत्ता सत्तग्गहणेन धम्मग्गहणं कतन्ति वेदितब्बं, विसेसेन वा सत्तसन्तानपरियापन्नधम्मानंयेव अधिकेन ञाणेन सभावतो उपपरिक्खितब्बत्ता सत्तग्गहणं कतन्ति वेदितब्बं, सङ्खारे उपादाय सत्तोति पञ्ञत्तिमत्तसम्भवतो वा फलोपचारेन सङ्खारा ‘‘सत्ता’’ति वुत्ताति वेदितब्बं. न हि कोचि सत्तो पच्चयट्ठितिको अत्थि अञ्ञत्र सङ्खारेहि, वोहारवसेन पन एवं वुच्चति. एवमेतेन ञातपरिञ्ञा वुत्ता होति.

द्वे धातुयोति सङ्खता च धातु असङ्खता च धातु. तत्थ अनेकेहि पच्चयेहि सङ्गम्म कता पञ्चक्खन्धा सङ्खता धातु, केहिचि पच्चयेहि अकतं निब्बानं असङ्खता धातु.

तिस्सो धातुयोति कामधातु रूपधातु अरूपधातु (विभ. १८१-१८२). तत्थ कतमा कामधातु? हेट्ठतो अवीचिनिरयं परियन्तं करित्वा उपरितो परनिम्मितवसवत्ती देवे अन्तोकरित्वा यं एतस्मिं अन्तरे एत्थावचरा एत्थ परियापन्ना खन्धा धातू आयतना रूपा वेदना सञ्ञा सङ्खारा विञ्ञाणं. अयं वुच्चति कामधातु (विभ. १८२; ध. स. १२८७). तत्थ कतमा रूपधातु? हेट्ठतो ब्रह्मलोकं परियन्तं करित्वा उपरितो अकनिट्ठे देवे अन्तोकरित्वा यं एतस्मिं अन्तरे एत्थावचरा एत्थ परियापन्ना समापन्नस्स वा उपपन्नस्स वा दिट्ठधम्मसुखविहारिस्स वा चित्तचेतसिका धम्मा. अयं वुच्चति रूपधातु. तत्थ कतमा अरूपधातु? हेट्ठतो आकासानञ्चायतनूपगे देवे परियन्तं करित्वा उपरितो नेवसञ्ञानासञ्ञायतनूपगे देवे अन्तोकरित्वा यं एतस्मिं अन्तरे एत्थावचरा एत्थ परियापन्ना समापन्नस्स वा उपपन्नस्स वा दिट्ठधम्मसुखविहारिस्स वा चित्तचेतसिका धम्मा. अयं वुच्चति अरूपधातु. अट्ठकथायं पन ‘‘कामधातूति कामभवो पञ्चक्खन्धा लब्भन्ति, रूपधातूति रूपभवो पञ्चक्खन्धा लब्भन्ति. अरूपधातूति अरूपभवो चत्तारो खन्धा लब्भन्ती’’ति वुत्तं. अयं दसुत्तरपरियायेन योजना.

सङ्गीतिपरियायेन पन ‘‘तिस्सो कुसलधातुयो – नेक्खम्मधातु अब्यापादधातु अविहिंसाधातु. अपरापि तिस्सो धातुयो – रूपधातु अरूपधातु निरोधधातु. अपरापि तिस्सो धातुयो – हीना धातु मज्झिमा धातु पणीता धातू’’ति (दी. नि. १.३.३०५) वुत्ता धातुयोपि एत्थ युज्जन्ति (विभ. १८१-१८२). नेक्खम्मपटिसंयुत्तो तक्को वितक्को…पे… सम्मासङ्कप्पो. अयं वुच्चति नेक्खम्मधातु. सब्बेपि कुसला धम्मा नेक्खम्मधातु. अब्यापादपटिसंयुत्तो तक्को वितक्को…पे… सम्मासङ्कप्पो अब्यापादधातु. या सत्तेसु मेत्ति मेत्तायना मेत्तायितत्तं मेत्ताचेतोविमुत्ति. अयं वुच्चति अब्यापादधातु. अविहिंसापटिसंयुत्तो तक्को वितक्को…पे… सम्मासङ्कप्पो अविहिंसाधातु. या सत्तेसु करुणा करुणायना करुणायितत्तं करुणाचेतोविमुत्ति. अयं वुच्चति अविहिंसाधातु (विभ. १८२). रूपारूपधातुयो वुत्तायेव. निरोधधातु निब्बानं. हीना धातु द्वादसाकुसलचित्तुप्पादा, मज्झिमा धातु अवसेसा तेभूमकधम्मा. पणीता धातु नव लोकुत्तरधम्मा. सब्बापि च निज्जीवट्ठेन धातु.

चत्तारि अरियसच्चानीति दुक्खं अरियसच्चं, दुक्खसमुदयं अरियसच्चं, दुक्खनिरोधं अरियसच्चं, दुक्खनिरोधगामिनी पटिपदा अरियसच्चं. इमेसं वण्णना सच्चविस्सज्जनेसुयेव भविस्सति.

पञ्च विमुत्तायतनानीति अत्तनो हितत्थाय परेहि पवत्तितधम्मदेसनासवनं, परेसं हितत्थाय अत्तनो यथासुतधम्मदेसना, यथासुतस्स धम्मस्स सज्झायकरणं, यथासुतस्स धम्मस्स चेतसा अनुवितक्कनं, कसिणासुभादीसु अनुकूलं आरम्मणन्ति, इमानि पञ्च विमुच्चनकारणानि. यथाह –

‘‘इध, भिक्खवे, भिक्खुनो सत्था धम्मं देसेति अञ्ञतरो वा गरुट्ठानियो सब्रह्मचारी, यथा यथा खो, भिक्खवे, भिक्खुनो सत्था धम्मं देसेति अञ्ञतरो वा गरुट्ठानियो सब्रह्मचारी, तथा तथा सो तस्मिं धम्मे अत्थपटिसंवेदी च होति धम्मपटिसंवेदी च, तस्स अत्थपटिसंवेदिनो धम्मपटिसंवेदिनो पामोज्जं जायति, पमुदितस्स पीति जायति, पीतिमनस्स कायो पस्सम्भति, पस्सद्धकायो सुखं वेदेति, सुखिनो चित्तं समाधियति, इदं पठमं विमुत्तायतनं.

‘‘पुन चपरं, भिक्खवे, भिक्खुनो न हेव खो सत्था धम्मं देसेति अञ्ञतरो वा गरुट्ठानियो सब्रह्मचारी, अपि च खो यथासुतं यथापरियत्तं धम्मं वित्थारेन परेसं देसेति. यथा यथा खो, भिक्खवे, भिक्खुनो…पे… सुखिनो चित्तं समाधियति. इदं दुतियं विमुत्तायतनं.

‘‘पुन चपरं, भिक्खवे, भिक्खुनो नहेव खो सत्था धम्मं देसेति अञ्ञतरो वा गरुट्ठानियो सब्रह्मचारी, नापि यथासुतं यथापरियत्तं धम्मं वित्थारेन परेसं देसेति, अपि च खो यथासुतं यथापरियत्तं धम्मं वित्थारेन सज्झायं करोति. यथा यथा खो, भिक्खवे, भिक्खुनो…पे… सुखिनो चित्तं समाधियति. इदं ततियं विमुत्तायतनं.

‘‘पुन चपरं, भिक्खवे, भिक्खुनो नहेव खो सत्था धम्मं देसेति अञ्ञतरो वा गरुट्ठानियो सब्रह्मचारी, नापि यथासुतं यथापरियत्तं धम्मं वित्थारेन परेसं देसेति, नापि यथासुतं यथापरियत्तं धम्मं वित्थारेन सज्झायं करोति, अपि च खो यथासुतं यथापरियत्तं धम्मं चेतसा अनुवितक्केति अनुविचारेति मनसानुपेक्खति. यथा यथा खो, भिक्खवे, भिक्खुनो…पे… सुखिनो चित्तं समाधियति. इदं चतुत्थं विमुत्तायतनं.

‘‘पुन चपरं, भिक्खवे, भिक्खुनो नहेव खो सत्था धम्मं देसेति अञ्ञतरो वा गरुट्ठानियो सब्रह्मचारी, नापि यथासुतं यथापरियत्तं धम्मं वित्थारेन परेसं देसेति, नापि यथासुतं यथापरियत्तं धम्मं वित्थारेन सज्झायं करोति, नापि यथासुतं यथापरियत्तं धम्मं चेतसा अनुवितक्केति अनुविचारेति मनसानुपेक्खति, अपि च ख्वस्स अञ्ञतरं समाधिनिमित्तं सुग्गहितं होति सुमनसिकतं सूपधारितं सुप्पटिविद्धं पञ्ञाय, यथा यथा खो, भिक्खवे, भिक्खुनो अञ्ञतरं समाधिनिमित्तं सुग्गहितं होति सुमनसिकतं सूपधारितं सुप्पटिविद्धं पञ्ञाय तथा तथा सो तस्मिं धम्मे अत्थपटिसंवेदी च होति धम्मपटिसंवेदी च. तस्स अत्थपटिसंवेदिनो धम्मपटिसंवेदिनो पामोज्जं जायति, पमुदितस्स पीति जायति, पीतिमनस्स कायो पस्सम्भति, पस्सद्धकायो सुखं वेदेति, सुखिनो चित्तं समाधियति. इदं पञ्चमं विमुत्तायतन’’न्ति (अ. नि. ५.२६; दी. नि. ३.३२२).

छ अनुत्तरियानीति एत्थ नत्थि एतेसं उत्तरन्ति अनुत्तरानि, अनुत्तरानि एव अनुत्तरियानि, जेट्ठकानीति अत्थो. वुत्तञ्हेतं भगवता –

‘‘छयिमानि (अ. नि. ६.८, ३०), भिक्खवे, अनुत्तरियानि. कतमानि छ? दस्सनानुत्तरियं, सवनानुत्तरियं, लाभानुत्तरियं, सिक्खानुत्तरियं, पारिचरियानुत्तरियं, अनुस्सतानुत्तरियन्ति.

‘‘कतमञ्च, भिक्खवे, दस्सनानुत्तरियं? इध, भिक्खवे, एकच्चो हत्थिरतनम्पि दस्सनाय गच्छति, अस्सरतनम्पि दस्सनाय गच्छति, मणिरतनम्पि दस्सनाय गच्छति, उच्चावचं वा पन दस्सनाय गच्छति, समणं वा ब्राह्मणं वा मिच्छादिट्ठिकं मिच्छापटिपन्नं दस्सनाय गच्छति. अत्थेतं, भिक्खवे, दस्सनं, नेतं नत्थीति वदामि. तञ्च खो एतं, भिक्खवे, दस्सनं हीनं गम्मं पोथुज्जनिकं अनरियं अनत्थसंहितं न निब्बिदाय न विरागाय न निरोधाय न उपसमाय न अभिञ्ञाय न सम्बोधाय न निब्बानाय संवत्तति. यो च खो, भिक्खवे, तथागतं वा तथागतसावकं वा दस्सनाय गच्छति निविट्ठसद्धो निविट्ठपेमो एकन्तगतो अभिप्पसन्नो. एतदानुत्तरियं, भिक्खवे, दस्सनानं सत्तानं विसुद्धिया सोकपरिदेवानं समतिक्कमाय दुक्खदोमनस्सानं अत्थङ्गमाय ञायस्स अधिगमाय निब्बानस्स सच्छिकिरियाय, यदिदं तथागतं वा तथागतसावकं वा दस्सनाय गच्छति निविट्ठसद्धो निविट्ठपेमो एकन्तगतो अभिप्पसन्नो. इदं वुच्चति, भिक्खवे, दस्सनानुत्तरियं. इति दस्सनानुत्तरियं.

‘‘सवनानुत्तरियञ्च कथं होति? इध, भिक्खवे, एकच्चो भेरिसद्दम्पि सवनाय गच्छति, वीणासद्दम्पि सवनाय गच्छति, गीतसद्दम्पि सवनाय गच्छति, उच्चावचं वा पन सवनाय गच्छति, समणस्स वा ब्राह्मणस्स वा मिच्छादिट्ठिकस्स मिच्छापटिपन्नस्स धम्मस्सवनाय गच्छति. अत्थेतं, भिक्खवे, सवनं, नेतं नत्थीति वदामि. तञ्च खो एतं, भिक्खवे, सवनं हीनं…पे… न निब्बानाय संवत्तति. यो च खो, भिक्खवे, तथागतस्स वा तथागतसावकस्स वा धम्मस्सवनाय गच्छति निविट्ठसद्धो निविट्ठपेमो एकन्तगतो अभिप्पसन्नो. एतदानुत्तरियं, भिक्खवे, सवनानं सत्तानं विसुद्धिया…पे… निब्बानस्स सच्छिकिरियाय, यदिदं तथागतस्स वा तथागतसावकस्स वा धम्मस्सवनाय गच्छति निविट्ठसद्धो निविट्ठपेमो एकन्तगतो अभिप्पसन्नो. इदं वुच्चति, भिक्खवे, सवनानुत्तरियं. इति दस्सनानुत्तरियं, सवनानुत्तरियं.

‘‘लाभानुत्तरियञ्च कथं होति? इध, भिक्खवे, एकच्चो पुत्तलाभम्पि लभति, दारलाभम्पि लभति, धनलाभम्पि लभति, उच्चावचं वा पन लाभम्पि लभति. समणे वा ब्राह्मणे वा मिच्छादिट्ठिके मिच्छापटिपन्ने सद्धं पटिलभति. अत्थेसो, भिक्खवे, लाभो, नेसो नत्थीति वदामि. सो च खो एसो, भिक्खवे, लाभो हीनो…पे… न निब्बानाय संवत्तति. यो च खो, भिक्खवे, तथागते वा तथागतसावके वा सद्धं पटिलभति निविट्ठसद्धो निविट्ठपेमो एकन्तगतो अभिप्पसन्नो. एतदानुत्तरियं, भिक्खवे, लाभानं सत्तानं विसुद्धिया…पे… निब्बानस्स सच्छिकिरियाय, यदिदं तथागते वा तथागतसावके वा सद्धं पटिलभति निविट्ठसद्धो निविट्ठपेमो एकन्तगतो अभिप्पसन्नो. इदं वुच्चति, भिक्खवे, लाभानुत्तरियं. इति दस्सनानुत्तरियं, सवनानुत्तरियं, लाभानुत्तरियं.

‘‘सिक्खानुत्तरियञ्च कथं होति? इध, भिक्खवे, एकच्चो हत्थिस्मिम्पि सिक्खति, अस्सस्मिम्पि सिक्खति, रथस्मिम्पि सिक्खति, धनुस्मिम्पि सिक्खति, थरुस्मिम्पि सिक्खति, उच्चावचं वा पन सिक्खति, समणस्स वा ब्राह्मणस्स वा मिच्छादिट्ठिकस्स मिच्छापटिपन्नस्स सिक्खति. अत्थेसा, भिक्खवे, सिक्खा, नेसा नत्थीति वदामि. सा च खो एसा, भिक्खवे, सिक्खा हीना…पे… न निब्बानाय संवत्तति. यो च खो, भिक्खवे, तथागतप्पवेदिते धम्मविनये अधिसीलम्पि सिक्खति, अधिचित्तम्पि सिक्खति, अधिपञ्ञम्पि सिक्खति निविट्ठसद्धो निविट्ठपेमो एकन्तगतो अभिप्पसन्नो. एतदानुत्तरियं, भिक्खवे, सिक्खानं सत्तानं विसुद्धिया…पे… निब्बानस्स सच्छिकिरियाय, यदिदं तथागतप्पवेदिते धम्मविनये अधिसीलम्पि सिक्खति, अधिचित्तम्पि सिक्खति, अधिपञ्ञम्पि सिक्खति निविट्ठसद्धो निविट्ठपेमो एकन्तगतो अभिप्पसन्नो. इदं वुच्चति, भिक्खवे, सिक्खानुत्तरियं. इति दस्सनानुत्तरियं, सवनानुत्तरियं, लाभानुत्तरियं, सिक्खानुत्तरियं.

‘‘पारिचरियानुत्तरियञ्च कथं होति? इध, भिक्खवे, एकच्चो खत्तियम्पि परिचरति, ब्राह्मणम्पि परिचरति, गहपतिम्पि परिचरति, उच्चावचं वा पन परिचरति, समणं वा ब्राह्मणं वा मिच्छादिट्ठिकं मिच्छापटिपन्नं परिचरति. अत्थेसा, भिक्खवे, पारिचरिया, नेसा नत्थीति वदामि. सा च खो एसा, भिक्खवे, पारिचरिया हीना…पे… न निब्बानाय संवत्तति. यो च खो, भिक्खवे, तथागतं वा तथागतसावकं वा परिचरति निविट्ठसद्धो निविट्ठपेमो एकन्तगतो अभिप्पसन्नो. एतदानुत्तरियं, भिक्खवे, पारिचरियानं सत्तानं विसुद्धिया…पे… निब्बानस्स सच्छिकिरियाय, यदिदं तथागतं वा तथागतसावकं वा परिचरति निविट्ठसद्धो निविट्ठपेमो एकन्तगतो अभिप्पसन्नो. इदं वुच्चति, भिक्खवे, पारिचरियानुत्तरियं. इति दस्सनानुत्तरियं, सवनानुत्तरियं, लाभानुत्तरियं, सिक्खानुत्तरियं, पारिचरियानुत्तरियं.

‘‘अनुस्सतानुत्तरियञ्च कथं होति? इध, भिक्खवे, एकच्चो पुत्तलाभम्पि अनुस्सरति, दारलाभम्पि अनुस्सरति, धनलाभम्पि अनुस्सरति, उच्चावचं वा पन अनुस्सरति, समणं वा ब्राह्मणं वा मिच्छादिट्ठिकं मिच्छापटिपन्नं अनुस्सरति. अत्थेसा, भिक्खवे, अनुस्सति, नेसा नत्थीति वदामि. सा च खो एसा, भिक्खवे, अनुस्सति हीना…पे… न निब्बानाय संवत्तति. यो च खो, भिक्खवे, तथागतं वा तथागतसावकं वा अनुस्सरति निविट्ठसद्धो निविट्ठपेमो एकन्तगतो अभिप्पसन्नो. एतदानुत्तरियं, भिक्खवे, अनुस्सतीनं सत्तानं विसुद्धिया…पे… निब्बानस्स सच्छिकिरियाय, यदिदं तथागतं वा तथागतसावकं वा अनुस्सरति निविट्ठसद्धो निविट्ठपेमो एकन्तगतो अभिप्पसन्नो. इदं वुच्चति, भिक्खवे, अनुस्सतानुत्तरियं. इमानि खो, भिक्खवे, छ अनुत्तरियानी’’ति (अ. नि. ६.३०).

सत्त निद्दसवत्थूनीति एत्थ नत्थि एतस्स दसाति निद्दसो. निद्दसस्स निद्दसभावस्स वत्थूनि कारणानि निद्दसवत्थूनि. खीणासवो हि दसवस्सकाले परिनिब्बुतो पुन पटिसन्धिया अभावा पुन दसवस्सो न होतीति निद्दसोति वुच्चति. न केवलञ्च दसवस्सोव न होति, नववस्सोपि…पे… एकमुहुत्तिकोपि न होतियेव. न केवलञ्च दसवस्सकाले परिनिब्बुतो, सत्तवस्सिककाले परिनिब्बुतोपि निस्सत्तो निद्दसो निमुहुत्तो होतियेव. तित्थियसमये उप्पन्नवोहारं पन सासने खीणासवस्स आरोपेत्वा तत्थ तादिसस्स अभावं, इध च सब्भावं दस्सेन्तो भगवा तादिससभावस्स कारणानि ‘‘सत्त निद्दसवत्थूनी’’ति आह. यथाह –

‘‘सत्तिमानि, भिक्खवे, निद्दसवत्थूनि. कतमानि सत्त? इध, भिक्खवे, भिक्खु सिक्खासमादाने तिब्बच्छन्दो होति, आयतिञ्च सिक्खासमादाने अविगतपेमो. धम्मनिसन्तिया तिब्बच्छन्दो होति, आयतिञ्च धम्मनिसन्तिया अविगतपेमो. इच्छाविनये तिब्बच्छन्दो होति, आयतिञ्च इच्छाविनये अविगतपेमो. पटिसल्लाने तिब्बच्छन्दो होति, आयतिञ्च पटिसल्लाने अविगतपेमो. वीरियारम्भे तिब्बच्छन्दो होति, आयतिञ्च वीरियारम्भे अविगतपेमो. सतिनेपक्के तिब्बच्छन्दो होति, आयतिञ्च सतिनेपक्के अविगतपेमो. दिट्ठिपटिवेधे तिब्बच्छन्दो होति, आयतिञ्च दिट्ठिपटिवेधे अविगतपेमो. इमानि खो, भिक्खवे, सत्त निद्दसवत्थूनी’’ति (अ. नि. ७.२०).

थेरोपि तथेव देसनं उद्धरित्वा ‘‘सत्त निद्दसवत्थूनी’’ति आह.

अट्ठ अभिभायतनानीति एत्थ अभिभुय्यमानानि आयतनानि एतेसं झानानन्ति अभिभायतनानि, झानानि. आयतनानीति अधिट्ठानट्ठेन आयतनसङ्खातानि कसिणारम्मणानि. ञाणुत्तरिको हि पुग्गलो विसदञाणो ‘‘किं एत्थ आरम्मणे समापज्जितब्बं. न मय्हं चित्तेकग्गताकरणे भारो अत्थी’’ति, तानि आरम्मणानि अभिभवित्वा समापज्जति, सह निमित्तुप्पादेनेवेत्थ अप्पनं निब्बत्तेतीति अत्थो. एवं उप्पादितानि झानानि ‘‘अभिभायतनानी’’ति वुच्चन्ति.

‘‘कतमानि (अ. नि. ८.६५) अट्ठ? अज्झत्तं रूपसञ्ञी एको बहिद्धा रूपानि पस्सति परित्तानि सुवण्णदुब्बण्णानि, ‘तानि अभिभुय्य जानामि पस्सामी’ति एवंसञ्ञी होति. इदं पठमं अभिभायतनं.

‘‘अज्झत्तं रूपसञ्ञी एको बहिद्धा रूपानि पस्सति अप्पमाणानि सुवण्णदुब्बण्णानि, ‘तानि अभिभुय्य जानामि पस्सामी’ति एवंसञ्ञी होति. इदं दुतियं अभिभायतनं.

‘‘अज्झत्तं अरूपसञ्ञी एको बहिद्धा रूपानि पस्सति परित्तानि सुवण्णदुब्बण्णानि, ‘तानि अभिभुय्य जानामि पस्सामी’ति एवंसञ्ञी होति. इदं ततियं अभिभायतनं.

‘‘अज्झत्तं अरूपसञ्ञी एको बहिद्धा रूपानि पस्सति अप्पमाणानि सुवण्णदुब्बण्णानि, ‘तानि अभिभुय्य जानामि पस्सामी’ति एवंसञ्ञी होति. इदं चतुत्थं अभिभायतनं.

‘‘अज्झत्तं अरूपसञ्ञी एको बहिद्धा रूपानि पस्सति नीलानि नीलवण्णानि नीलनिदस्सनानि नीलनिभासानि. सेय्यथापि नाम उमापुप्फं नीलं नीलवण्णं नीलनिदस्सनं नीलनिभासं, सेय्यथापि वा पन तं वत्थं बाराणसेय्यकं उभतोभागविमट्ठं नीलं नीलवण्णं नीलनिदस्सनं नीलनिभासं, एवमेव अज्झत्तं अरूपसञ्ञी एको बहिद्धा रूपानि पस्सति नीलानि नीलवण्णानि नीलनिदस्सनानि नीलनिभासानि, ‘तानि अभिभुय्य जानामि पस्सामी’ति एवंसञ्ञी होति. इदं पञ्चमं अभिभायतनं.

‘‘अज्झत्तं अरूपसञ्ञी एको बहिद्धा रूपानि पस्सति पीतानि पीतवण्णानि पीतनिदस्सनानि पीतनिभासानि. सेय्यथापि नाम कणिकारपुप्फं पीतं पीतवण्णं पीतनिदस्सनं पीतनिभासं, सेय्यथापि वा पन तं वत्थं बाराणसेय्यकं उभतोभागविमट्ठं पीतं पीतवण्णं पीतनिदस्सनं पीतनिभासं, एवमेव अज्झत्तं अरूपसञ्ञी एको बहिद्धा रूपानि पस्सति पीतानि पीतवण्णानि पीतनिदस्सनानि पीतनिभासानि, ‘तानि अभिभुय्य जानामि पस्सामी’ति एवंसञ्ञी होति. इदं छट्ठं अभिभायतनं.

‘‘अज्झत्तं अरूपसञ्ञी एको बहिद्धा रूपानि पस्सति लोहितकानि लोहितकवण्णानि लोहितकनिदस्सनानि लोहितकनिभासानि. सेय्यथापि नाम बन्धुजीवकपुप्फं लोहितकं लोहितकवण्णं लोहितकनिदस्सनं लोहितकनिभासं, सेय्यथापि वा पन तं वत्थं बाराणसेय्यकं उभतोभागविमट्ठं लोहितकं लोहितकवण्णं लोहितकनिदस्सनं लोहितकनिभासं, एवमेव अज्झत्तं अरूपसञ्ञी एको बहिद्धा रूपानि पस्सति लोहितकानि लोहितकवण्णानि लोहितकनिदस्सनानि लोहितकनिभासानि, ‘तानि अभिभुय्य जानामि पस्सामी’ति एवंसञ्ञी होति. इदं सत्तमं अभिभायतनं.

‘‘अज्झत्तं अरूपसञ्ञी एको बहिद्धा रूपानि पस्सति ओदातानि ओदातवण्णानि ओदातनिदस्सनानि ओदातनिभासानि. सेय्यथापि नाम ओसधितारका ओदाता ओदातवण्णा ओदातनिदस्सना ओदातनिभासा, सेय्यथापि वा पन तं वत्थं बाराणसेय्यकं उभतोभागविमट्ठं ओदातं ओदातवण्णं ओदातनिदस्सनं ओदातनिभासं, एवमेव अज्झत्तं अरूपसञ्ञी एको बहिद्धा रूपानि पस्सति ओदातानि ओदातवण्णानि ओदातनिदस्सनानि ओदातनिभासानि, ‘तानि अभिभुय्य जानामि पस्सामी’ति एवंसञ्ञी होति. इदं अट्ठमं अभिभायतनं. इमानि अट्ठ अभिभायतनानि (अ. नि. ८.६५; दी. नि. ३.३५८).

नव अनुपुब्बविहाराति पुब्बं पुब्बं अनु अनुपुब्बं, अनुपुब्बं विहरितब्बतो समापज्जितब्बतो विहारा अनुपुब्बविहारा, अनुपटिपाटिया समापज्जितब्बविहाराति अत्थो.

‘‘कतमे नव? इध, भिक्खवे, भिक्खु विविच्चेव कामेहि विविच्च अकुसलेहि धम्मेहि सवितक्कं सविचारं विवेकजं पीतिसुखं पठमं झानं उपसम्पज्ज विहरति. वितक्कविचारानं वूपसमा अज्झत्तं सम्पसादनं चेतसो एकोदिभावं अवितक्कं अविचारं समाधिजं पीतिसुखं दुतियं झानं उपसम्पज्ज विहरति. पीतिया च विरागा उपेक्खको च विहरति सतो सम्पजानो, सुखञ्च कायेन पटिसंवेदेति, यं तं अरिया आचिक्खन्ति ‘उपेक्खको सतिमा सुखविहारी’ति, ततियं झानं उपसम्पज्ज विहरति. सुखस्स च पहाना दुक्खस्स च पहाना पुब्बेव सोमनस्सदोमनस्सानं अत्थङ्गमा अदुक्खमसुखं उपेक्खासतिपारिसुद्धिं चतुत्थं झानं उपसम्पज्ज विहरति. सब्बसो रूपसञ्ञानं समतिक्कमा पटिघसञ्ञानं अत्थङ्गमा नानत्तसञ्ञानं अमनसिकारा ‘अनन्तो आकासो’ति आकासानञ्चायतनं उपसम्पज्ज विहरति. सब्बसो आकासानञ्चायतनं समतिक्कम्म ‘अनन्तं विञ्ञाण’न्ति विञ्ञाणञ्चायतनं उपसम्पज्ज विहरति. सब्बसो विञ्ञाणञ्चायतनं समतिक्कम्म ‘नत्थि किञ्ची’ति आकिञ्चञ्ञायतनं उपसम्पज्ज विहरति. सब्बसो आकिञ्चञ्ञायतनं समतिक्कम्म नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं उपसम्पज्ज विहरति. सब्बसो नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं समतिक्कम्म सञ्ञावेदयितनिरोधं उपसम्पज्ज विहरती’’ति (अ. नि. ९.३३; दी. नि. ३.३४३, ३५९) वुत्ता नव अनुपुब्बविहाराव.

दस निज्जरवत्थूनीति मिच्छादिट्ठादीनि निज्जरयन्ति नासयन्तीति निज्जरानि. वत्थूनीति कारणानि. निज्जरानि च तानि वत्थूनि चाति निज्जरवत्थूनि. सम्मादिट्ठादीनं एतं अधिवचनं.

‘‘कतमानि (अ. नि. १०.१०६; दी. नि. ३.३६०) दस? सम्मादिट्ठिकस्स, भिक्खवे, मिच्छादिट्ठि निज्जिण्णा होति. ये च मिच्छादिट्ठिपच्चया अनेके पापका अकुसला धम्मा सम्भवन्ति, ते चस्स निज्जिण्णा होन्ति, सम्मादिट्ठिपच्चया च अनेके कुसला धम्मा भावनापारिपूरिं गच्छन्ति.

‘‘सम्मासङ्कप्पस्स, भिक्खवे, मिच्छासङ्कप्पो निज्जिण्णो होति. ये च मिच्छासङ्कप्पपच्चया अनेके पापका अकुसला धम्मा सम्भवन्ति, ते चस्स निज्जिण्णा होन्ति, सम्मासङ्कप्पपच्चया च अनेके कुसला धम्मा भावनापारिपूरिं गच्छन्ति.

‘‘सम्मावाचस्स, भिक्खवे, मिच्छावाचा निज्जिण्णा होति. ये च मिच्छावाचापच्चया अनेके पापका अकुसला धम्मा सम्भवन्ति, ते चस्स निज्जिण्णा होन्ति, सम्मावाचापच्चया च अनेके कुसला धम्मा भावनापारिपूरिं गच्छन्ति.

‘‘सम्माकम्मन्तस्स, भिक्खवे, मिच्छाकम्मन्तो निज्जिण्णो होति. ये च मिच्छाकम्मन्तपच्चया अनेके पापका अकुसला धम्मा सम्भवन्ति, ते चस्स निज्जिण्णा होन्ति, सम्माकम्मन्तपच्चया च अनेके कुसला धम्मा भावनापारिपूरिं गच्छन्ति.

‘‘सम्माआजीवस्स, भिक्खवे, मिच्छाआजीवो निज्जिण्णो होति. ये च मिच्छाआजीवपच्चया अनेके पापका अकुसला धम्मा सम्भवन्ति, ते चस्स निज्जिण्णा होन्ति, सम्माआजीवपच्चया च अनेके कुसला धम्मा भावनापारिपूरिं गच्छन्ति.

‘‘सम्मावायामस्स, भिक्खवे, मिच्छावायामो निज्जिण्णो होति. ये च मिच्छावायामपच्चया अनेके पापका अकुसला धम्मा सम्भवन्ति, ते चस्स निज्जिण्णा होन्ति, सम्मावायामपच्चया च अनेके कुसला धम्मा भावनापारिपूरिं गच्छन्ति.

‘‘सम्मासतिस्स, भिक्खवे, मिच्छासति निज्जिण्णा होति. ये च मिच्छासतिपच्चया अनेके पापका अकुसला धम्मा सम्भवन्ति, ते चस्स निज्जिण्णा होन्ति, सम्मासतिपच्चया च अनेके कुसला धम्मा भावनापारिपूरिं गच्छन्ति.

‘‘सम्मासमाधिस्स, भिक्खवे, मिच्छासमाधि निज्जिण्णो होति. ये च मिच्छासमाधिपच्चया अनेके पापका अकुसला धम्मा सम्भवन्ति, ते चस्स निज्जिण्णा होन्ति, सम्मासमाधिपच्चया च अनेके कुसला धम्मा भावनापारिपूरिं गच्छन्ति.

‘‘सम्माञाणिस्स, भिक्खवे, मिच्छाञाणं निज्जिण्णं होति. ये च मिच्छाञाणपच्चया अनेके पापका अकुसला धम्मा सम्भवन्ति, ते चस्स निज्जिण्णा होन्ति, सम्माञाणपच्चया च अनेके कुसला धम्मा भावनापारिपूरिं गच्छन्ति.

‘‘सम्माविमुत्तिस्स, भिक्खवे, मिच्छाविमुत्ति निज्जिण्णा होति. ये च मिच्छाविमुत्तिपच्चया अनेके पापका अकुसला धम्मा सम्भवन्ति, ते चस्स निज्जिण्णा होन्ति, सम्माविमुत्तिपच्चया च अनेके कुसला धम्मा भावनापारिपूरिं गच्छन्ती’’ति (अ. नि. १०.१०६; दी. नि. ३.३६०) वुत्तानि दस निज्जरवत्थूनि.

३. सब्बं, भिक्खवे, अभिञ्ञेय्यन्तिआदि भगवता वुत्तं इध आहरित्वा दस्सितन्ति वेदितब्बं. किञ्च-इति च-कारो पदपूरणमत्ते निपातो. चक्खादीनि तिंस विस्सज्जनानि छसु द्वारेसु एकेकस्मिं पञ्च पञ्च कत्वा द्वारारम्मणपवत्तिक्कमेन निद्दिट्ठानि. तत्थ दुविधं चक्खु – मंसचक्खु पञ्ञाचक्खु च. तेसु बुद्धचक्खु समन्तचक्खु ञाणचक्खु दिब्बचक्खु धम्मचक्खूति पञ्चविधं पञ्ञाचक्खु. ‘‘अद्दसं खो अहं, भिक्खवे, बुद्धचक्खुना लोकं वोलोकेन्तो’’ति (म. नि. १.२८३; २.३३९; महाव. ९) इदं बुद्धचक्खु नाम. ‘‘समन्तचक्खु वुच्चति सब्बञ्ञुतञ्ञाण’’न्ति (चूळनि. धोतकमाणवपुच्छानिद्देस ३२; मोघराजमाणवपुच्छानिद्देस ८५) इदं समन्तचक्खु नाम. ‘‘चक्खुं उदपादि ञाणं उदपादी’’ति (सं. नि. ५.१०८१; महाव. १५) इदं ञाणचक्खु नाम. ‘‘अद्दसं खो अहं, भिक्खवे, दिब्बेन चक्खुना विसुद्धेना’’ति (म. नि. १.२८५) इदं दिब्बचक्खु नाम. ‘‘विरजं वीतमलं धम्मचक्खुं उदपादी’’ति (म. नि. २.३९५) इदं हेट्ठिममग्गत्तयसङ्खातं ञाणं धम्मचक्खु नाम.

मंसचक्खुपि ससम्भारचक्खु, पसादचक्खूति दुविधं होति. य्वायं अक्खिकूपके पतिट्ठितो हेट्ठा अक्खिकूपकट्ठिकेन उपरि भमुकट्ठिकेन उभतो अक्खिकूटेहि बहिद्धा अक्खिपखुमेहि परिच्छिन्नो अक्खिकूपकमज्झा निक्खन्तेन न्हारुसुत्तकेन मत्थलुङ्गे आबद्धो सेतकण्हातिकण्हमण्डलविचित्तो मंसपिण्डो, इदं ससम्भारचक्खु नाम. यो पन एत्थ सितो एत्थ पटिबद्धो चतुन्नं महाभूतानं उपादाय पसादो, इदं पसादचक्खु नाम. इदमिधाधिप्पेतं. तदेतं तस्स ससम्भारचक्खुनो सेतमण्डलपरिक्खित्तस्स कण्हमण्डलस्स मज्झे अभिमुखे ठितानं सरीरसण्ठानुप्पत्तिदेसे दिट्ठिमण्डले सत्तसु पिचुपटलेसु आसित्ततेलं पिचुपटलानि विय सत्त अक्खिपटलानि ब्यापेत्वा पमाणतो मुग्गविदलमत्तं चक्खुविञ्ञाणादीनं यथारहं वत्थुद्वारभावं साधयमानं तिट्ठति. तं चक्खतीति चक्खु, रूपं अस्सादेति विभावेति चाति अत्थो. रूपयन्तीति रूपा, वण्णविकारं आपज्जमाना हदयङ्गतभावं पकासेन्तीति अत्थो. चक्खुतो पवत्तं विञ्ञाणं, चक्खुस्स वा विञ्ञाणं चक्खुविञ्ञाणं. फुसतीति फस्सो. उपसग्गेन पदं मण्डेत्वा सम्फस्सोति वुत्तं. चक्खुतो पवत्तो सम्फस्सो चक्खुसम्फस्सो. चक्खुसम्फस्सपच्चयाति चक्खुविञ्ञाणसम्पयुत्तफस्सपच्चया. वेदयितन्ति विन्दनं, वेदनाति अत्थो. तदेव सुखयतीति सुखं, यस्सुप्पज्जति, तं सुखितं करोतीति अत्थो. सुट्ठु वा खादति, खनति च कायचित्ताबाधन्ति सुखं. दुक्खयतीति दुक्खं, यस्सुप्पज्जति, तं दुक्खितं करोतीति अत्थो. न दुक्खं न सुखन्ति अदुक्खमसुखं. म-कारो पदसन्धिवसेन वुत्तो. सो पन चक्खुसम्फस्सो अत्तना सम्पयुत्ताय वेदनाय सहजात अञ्ञमञ्ञनिस्सय विपाकआहारसम्पयुत्तअत्थिअविगतवसेन अट्ठधा पच्चयो होति, सम्पटिच्छनसम्पयुत्ताय अनन्तरसमनन्तरअनन्तरूपनिस्सयनत्थिविगतवसेनपञ्चधा, सन्तीरणादिसम्पयुत्तानं उपनिस्सयवसेनेव पच्चयो होति.

सुणातीति सोतं. तं ससम्भारसोतबिलस्स अन्तो तनुतम्बलोमाचिते अङ्गुलिवेधकसण्ठाने पदेसे सोतविञ्ञाणादीनं यथारहं वत्थुद्वारभावं साधयमानं तिट्ठति. सप्पन्तीति सद्दा, उदाहरीयन्तीति अत्थो. घायतीति घानं. तं ससम्भारघानबिलस्स अन्तो अजपदसण्ठाने पदेसे घानविञ्ञाणादीनं यथारहं वत्थुद्वारभावं साधयमानं तिट्ठति. गन्धयन्तीति गन्धा, अत्तनो वत्थुं सूचेन्तीति अत्थो. जीवितमव्हायतीति जिव्हा, सायनट्ठेन वा जिव्हा. सा ससम्भारजिव्हाय अतिअग्गमूलपस्सानि वज्जेत्वा उपरिमतलमज्झे भिन्नउप्पलदलग्गसण्ठाने पदेसे जिव्हाविञ्ञाणादीनं यथारहं वत्थुद्वारभावं साधयमाना तिट्ठति. रसन्ति ते सत्ताति रसा, अस्सादेन्तीति अत्थो. कुच्छितानं सासवधम्मानं आयोति कायो. आयोति उप्पत्तिदेसो. सो यावता इमस्मिं काये उपादिण्णप्पवत्ति नाम अत्थि, तत्थ येभुय्येन कायपसादो कायविञ्ञाणादीनं यथारहं वत्थुद्वारभावं साधयमानो तिट्ठति. फुसीयन्तीति फोट्ठब्बा. मुनातीति मनो, विजानातीति अत्थो. अत्तनो लक्खणं धारेन्तीति धम्मा. मनोति सहावज्जनं भवङ्गं. धम्माति द्वादसपभेदा धम्मारम्मणा धम्मा. मनोविञ्ञाणन्ति जवनमनोविञ्ञाणं. मनोसम्फस्सोति तंसम्पयुत्तो फस्सो. सो सम्पयुत्ताय वेदनाय विपाकपच्चयवज्जेहि सेसेहि सत्तहि पच्चयो होति, अनन्तराय तेहेव, सेसानं उपनिस्सयवसेनेव पच्चयो होति.

रूपादीनि पञ्च विस्सज्जनानि खन्धवसेन निद्दिट्ठानि. सीतादीहि रुप्पति पीळीयतीति रूपं. वेदयतीति वेदना. सञ्जानातीति सञ्ञा. सङ्खरोन्तीति सङ्खारा. विजानातीति विञ्ञाणं. चक्खादीनि धम्मविचारपरियन्तानि दस छक्कवसेन, सट्ठि विस्सज्जनानि पियरूपसातरूपवसेन निद्दिट्ठानि. चक्खुसम्फस्सजादिका वेदना तंतंसम्पयुत्ताव. रूपेसु सञ्ञा रूपसञ्ञा. सञ्चेतयतीति सञ्चेतना, अभिसन्दहतीति अत्थो. तसतीति तण्हा, पिपासतीति अत्थो. वितक्केतीति वितक्को, वितक्कनं वा वितक्को, ऊहनन्ति वुत्तं होति. आरम्मणे तेन चित्तं विचरतीति विचारो, विचरणं वा विचारो, अनुसञ्चरणन्ति वुत्तं होति.

४. पथवीधातादीनि छ विस्सज्जनानि संखित्तेन नामरूपववत्थानवसेन निद्दिट्ठानि. पत्थटत्ता पथवी. अप्पेति, आपीयति, अप्पायतीति वा आपो. तेजयतीति तेजो. वायतीति वायो. न कस्सति न निकस्सति, कसितुं छिन्दितुं भिन्दितुं वा न सक्काति आकासो. निस्सत्तट्ठेन धातु.

पथवीकसिणादीनि दस विस्सज्जनानि कसिणभावनावसेन निद्दिट्ठानि. कसिणन्ति सकलफरणवसेन कसिणमण्डलम्पि तस्मिं उपट्ठितनिमित्तम्पि तदारम्मणं झानम्पि वुच्चति. इध पन झानं अधिप्पेतं. आदिम्हि चत्तारि महाभूतकसिणारम्मणानि झानानि, ततो परानि चत्तारि वण्णकसिणारम्मणानि. आकासकसिणन्ति परिच्छेदाकासो, तदारम्मणञ्च झानं, कसिणुग्घाटिमाकासो, तदारम्मणञ्च आकासानञ्चायतनं. विञ्ञाणकसिणन्ति आकासानञ्चायतनविञ्ञाणं, तदारम्मणञ्च विञ्ञाणञ्चायतनं.

केसादीनि द्वत्तिंस विस्सज्जनानि द्वत्तिंसाकारकम्मट्ठानवसेन निद्दिट्ठानि. तेसु पन केसादीसु पटिकूलतो उपट्ठितेसु कायगतासतिवसेन असुभकम्मट्ठानं होति, वण्णतो उपट्ठितेसु कसिणकम्मट्ठानं होति, धातुतो उपट्ठितेसु चतुधातुववत्थानकम्मट्ठानं होति, केसातिआदीनि च पटिकूलतो वण्णतो वा उपट्ठितानं तदारम्मणानि झानानि, धातुतो उपट्ठितस्स ते च कोट्ठासा तदारम्मणा च धातुभावना वेदितब्बा.

केसा उभोसु पस्सेसु कण्णचूळिकाहि पुरतो नलाटन्तेन, पच्छतो च गलवाटकेन परिच्छिन्ना सीसकटाहवेठनचम्मे वीहग्गमत्तं पविसित्वा ठिता अनेकसतसहस्ससङ्खा.

लोमा ठपेत्वा केसादीनं पतिट्ठितोकासं हत्थतलपादतलानि च येभुय्येन सरीरचम्मे नवनवुतिया लोमकूपसहस्सेसु लिक्खामत्तं पविसित्वा ठिता.

नखा अङ्गुलीनं अग्गपिट्ठेसु ठिता वीसति.

दन्ता द्वीसु हणुकट्ठिकेसु ठिता येभुय्येन द्वत्तिंस.

तचो सकलसरीरं परियोनन्धित्वा पाकटकिलोमकस्स उपरि छविया हेट्ठा ठितं चम्मं.

मंसं साधिकानि तीणि अट्ठिसतानि अनुलिम्पित्वा ठितानि नवमंसपेसिसतानि.

न्हारू सकलसरीरे अट्ठीनि आबन्धित्वा ठितानि नव न्हारुसतानि.

अट्ठी सकलसरीरे हेट्ठा अट्ठीनं उपरि ठितानि साधिकानि तीणि अट्ठिसतानि.

अट्ठिमिञ्जा तेसं तेसं अट्ठीनं अब्भन्तरे ठिता मिञ्जा.

वक्कं गलवाटका निक्खन्तेन एकमूलेन थोकं गन्त्वा द्विधा भिन्नेन थूलन्हारुना विनिबद्धा हुत्वा हदयमंसं परिक्खिपित्वा ठिता द्वे मंसपिण्डिका.

हदयं सरीरब्भन्तरे द्विन्नं थनानं मज्झे ठितं अन्तो चित्तसन्निस्सयं अड्ढपसतमत्तलोहितपुण्णं पुन्नागट्ठिपतिट्ठानमत्तावाटकं हदयमंसं.

यकनं द्विन्नं थनानं अब्भन्तरे दक्खिणपस्सं निस्साय ठितं यमकमंसपटलं.

किलोमकं हदयवक्कानि पटिच्छादेत्वा ठितं पटिच्छन्नकिलोमकसङ्खातञ्च सकलसरीरे चम्मस्स हेट्ठतो मंसं परियोनन्धित्वा ठितं अप्पटिच्छन्नकिलोमकसङ्खातञ्चाति दुविधं परियोनहनमंसं.

पिहकं हदयस्स वामपस्से उदरपटलस्स मत्थकपस्सं निस्साय ठितं उदरजिव्हामंसं.

पप्फासं सरीरब्भन्तरे द्विन्नं थनानं अन्तरे हदययकनानं उपरि छादेत्वा ओलम्बन्तं ठितं द्वत्तिंसमंसखण्डप्पभेदं पप्फासमंसं.

अन्तं उपरि गलवाटके हेट्ठा करीसमग्गे विनिबन्धत्ता गलवाटककरीसमग्गपरियन्ते सरीरब्भन्तरे ठिता पुरिसस्स द्वत्तिंसहत्था इत्थिया अट्ठवीसतिहत्था एकवीसतिया ठानेसु ओभग्गा अन्तवट्टि.

अन्तगुणं अन्तभोगे एकतो अगलन्ते आबन्धित्वा एकवीसतिया अन्तभोगानं अन्तरा ठितं बन्धनं.

उदरियं दन्तमुसलसञ्चुण्णितं जिव्हाहत्थपरिवत्तितं खेळलालापलिबुद्धं तंखणविगतवण्णगन्धरसादिसम्पदं तन्तवायखलिसुवानवमथुसदिसं निपतित्वा पित्तसेम्हवातपलिवेठितं हुत्वा उदरग्गिसन्तापवेगकुथितं किमिकुलाकुलं उपरूपरि फेणबुब्बुळकानि मुञ्चन्तं परमकसम्बुकदुग्गन्धजेगुच्छभावं आपज्जित्वा आमासयसङ्खाते उपरिनाभिअन्तपटले ठितं नानप्पकारकं असितपीतखायितसायितं.

करीसं पक्कासयसङ्खाते हेट्ठा नाभिपिट्ठिकण्टकमूलानं अन्तरे उब्बेधेन अट्ठङ्गुलमत्ते अन्तावसाने ठितं वच्चं.

पित्तं हदयमंसपप्फासानं अन्तरे यकनमंसं निस्साय ठितं महाकोसातकीकोसकसदिसे पित्तकोसके ठितं बद्धपित्तसङ्खातञ्च, केसलोमनखदन्तानं मंसविनिमुत्तट्ठानञ्चेव थद्धसुक्खचम्मञ्च ठपेत्वा अवसेसं सरीरं ब्यापेत्वा ठितं अबद्धपित्तसङ्खातञ्चाति दुविधं पित्तं.

सेम्हं उदरपटले ठितं एकपत्थपूरप्पमाणं सेम्हं.

पुब्बो खाणुकण्टकपहरणग्गिजालादीहि अभिहते वा सरीरप्पदेसे अब्भन्तरधातुक्खोभवसेन वा उप्पन्नेसु गण्डपीळकादीसु परिपक्कलोहितपरिणामो. लोहितं यकनस्स हेट्ठाभागं पूरेत्वा हदयवक्कपप्फासानं उपरि थोकं थोकं पग्घरन्तं वक्कहदययकनपप्फासे तेमयमानं ठितं एकपत्थपूरमत्तं सन्निचितलोहितसङ्खातञ्च, केसलोमनखदन्तानं मंसविनिमुत्तट्ठानञ्चेव थद्धसुक्खचम्मञ्च ठपेत्वा धमनिजालानुसारेन सब्बं उपादिण्णसरीरं फरित्वा ठितं संसरणलोहितसङ्खातञ्चाति दुविधं लोहितं.

सेदो अग्गिसन्तापसूरियसन्तापउतुविकारादीहि सन्तत्ते सरीरे सब्बकेसलोमकूपविवरेहि पग्घरणकआपोधातु.

मेदो थूलस्स सकलसरीरे चम्ममंसन्तरे किसस्स जङ्घमंसादीनि निस्साय ठितो थिनसिनेहो.

अस्सु सोमनस्सदोमनस्सविसभागाहारउतूहि समुट्ठहित्वा अक्खिकूपके पूरेत्वा तिट्ठन्ती वा पग्घरन्ती वा आपोधातु.

वसा अग्गिसन्तापसूरियसन्तापउतुविसभागेहि उस्माजातेसु येभुय्येन हत्थतलहत्थपिट्ठिपादतलपादपिट्ठिनासापुटनलाटअंसकूटेसु ठितो विलीनसिनेहो.

खेळो तथारूपं आहारं पस्सन्तस्स वा सरन्तस्स वा मुखे वा ठपेन्तस्स हदयं वा आकिलायन्तस्स किस्मिञ्चिदेव वा जिगुच्छं उप्पादेन्तस्स भिय्यो उप्पज्जित्वा उभोहि कपोलपस्सेहि ओरुय्ह जिव्हाय तिट्ठमाना फेणमिस्सा आपोधातु.

सिङ्घाणिका विसभागाहारउतुवसेन सञ्जातधातुक्खोभस्स वा रोदन्तस्स वा अन्तोसीसे मत्थलुङ्गतो गलित्वा तालुमत्थकविवरेन ओतरित्वा नासापुटे पूरेत्वा तिट्ठन्तं वा पग्घरन्तं वा पूति असुचि पिच्छिलं.

लसिका अट्ठिसन्धीनं अब्भञ्जनकिच्चं साधयमानं असीतिसतसन्धीनं अब्भन्तरे ठितं पिच्छिलकुणपं.

मुत्तं आहारउतुवसेन वत्थिपुटब्भन्तरे ठिता आपोधातु.

मत्थलुङ्गं सीसकटाहब्भन्तरे चत्तारो सिब्बिनिमग्गे निस्साय ठितो चतुपिण्डसमोधानो मिञ्जरासि.

चक्खायतनादीनि द्वादस विस्सज्जनानि द्वादसायतनवसेन निद्दिट्ठानि. आयतनतो, आयानं तननतो, आयतस्स च नयनतो आयतनं. चक्खुरूपादीसु हि तंतंद्वारारम्मणा चित्तचेतसिका धम्मा सेन सेन अनुभवनादिना किच्चेन आयतन्ति उट्ठहन्ति घटन्ति, वायमन्तीति वुत्तं होति. ते च पन आयभूते धम्मे एतानि तनोन्ति, वित्थारेन्तीति वुत्तं होति. इदञ्च अनमतग्गे संसारे पवत्तं अतीव आयतं संसारदुक्खं याव न निवत्तति, ताव नयन्ति, पवत्तयन्तीति वुत्तं होति.

अपिच निवासट्ठानट्ठेन आकरट्ठेन समोसरणट्ठानट्ठेन सञ्जातिदेसट्ठेन कारणट्ठेन च आयतनं. तथा हि लोके ‘‘इस्सरायतनं वासुदेवायतन’’न्तिआदीसु निवासट्ठानं ‘‘आयतन’’न्ति वुच्चति. ‘‘सुवण्णायतनं रजतायतन’’न्तिआदीसु आकरो. सासने पन ‘‘मनोरमे आयतने, सेवन्ति नं विहङ्गमा’’तिआदीसु (अ. नि. ५.३८) समोसरणट्ठानं. ‘‘दक्खिणापथो गुन्नं आयतन’’न्तिआदीसु सञ्जातिदेसो. ‘‘तत्र तत्रेव सक्खिभब्बतं पापुणाति सति सतिआयतने’’तिआदीसु (अ. नि. ३.१०२; ५.२३) कारणं. चक्खुआदीसु चापि ते ते चित्तचेतसिका धम्मा निवसन्ति तदायत्तवुत्तितायाति चक्खादयो नेसं निवासट्ठानं, चक्खादीसु च ते आकिण्णा तन्निस्सयत्ता तदारम्मणत्ता चाति चक्खादयो च नेसं आकरो, तत्थ तत्थ वत्थुद्वारारम्मणवसेन समोसरणतो चक्खादयो च नेसं समोसरणट्ठानं, तंनिस्सयारम्मणभावेन तत्थेव उप्पत्तितो चक्खादयो च नेसं सञ्जातिदेसो, चक्खादीनं अभावे अभावतो चक्खादयो च नेसं कारणन्ति यथावुत्तेनत्थेन चक्खु च तं आयतनञ्चाति चक्खायतनं. एवं सेसानिपि.

चक्खुधातादीनि अट्ठारस विस्सज्जनानि अट्ठारसधातुवसेन निद्दिट्ठानि. चक्खादीसु एकेको धम्मो यथासम्भवं विदहति, धीयते, विधानं विधीयते, एताय, एत्थ वा धीयतीति धातु. लोकिया हि धातुयो कारणभावेन ववत्थिता हुत्वा सुवण्णरजतादिधातुयो विय सुवण्णरजतादिं, अनेकप्पकारं संसारदुक्खं विदहन्ति. भारहारेहि च भारो विय सत्तेहि धीयन्ते, धारीयन्तीति अत्थो. दुक्खविधानमत्तमेव चेता अवसवत्तनतो. एताहि च करणभूताहि संसारदुक्खं सत्तेहि अनुविधीयति. तथाविहितञ्चेतं एतास्वेव धीयति, ठपीयतीति अत्थो. अपिच यथा तित्थियानं अत्ता नाम सभावतो नत्थि, न एवमेता. एता पन अत्तनो सभावं धारेन्तीति धातुयो. यथा च लोके विचित्ता हरितालमनोसिलादयो सेलावयवा धातुयोति वुच्चन्ति, एवमेतापि धातुयो वियाति धातुयो. विचित्ता हेता ञाणनेय्यावयवाति. यथा वा सरीरसङ्खातस्स समुदायस्स अवयवभूतेसु रससोणितादीसु अञ्ञमञ्ञविसभागलक्खणपरिच्छिन्नेसु धातुसमञ्ञा, एवमेवेतेसुपि पञ्चक्खन्धसङ्खातस्स अत्तभावस्स अवयवेसु धातुसमञ्ञा वेदितब्बा. अञ्ञमञ्ञविसभागलक्खणपरिच्छिन्ना हेते चक्खादयोति. अपिच धातूति निज्जीवमत्तस्सेतं अधिवचनं. तथा हि भगवा ‘‘छधातुरो अयं भिक्खु पुरिसो’’तिआदीसु (म. नि. ३.३४३-३४४) जीवसञ्ञासमूहननत्थं धातुदेसनं अकासीति. यथावुत्तेनत्थेन चक्खु च तं धातु चाति चक्खुधातु. एवं सेसापि. मनोधातूति च तिस्सो मनोधातुयो. धम्मधातूति वेदनासञ्ञासङ्खारक्खन्धा सोळस सुखुमरूपानि निब्बानञ्च. मनोविञ्ञाणधातूति छसत्तति मनोविञ्ञाणधातुयो.

चक्खुन्द्रियादीनि बावीसति विस्सज्जनानि बावीसतिन्द्रियवसेन निद्दिट्ठानि. चक्खुमेव दस्सनलक्खणे इन्दट्ठं कारेतीति चक्खुन्द्रियं. सोतमेव सवनलक्खणे इन्दट्ठं कारेतीति सोतिन्द्रियं. घानमेव घायनलक्खणे इन्दट्ठं कारेतीति घानिन्द्रियं. जिव्हा एव सायनलक्खणे इन्दट्ठं कारेतीति जिव्हिन्द्रियं. कायो एव फुसनलक्खणे इन्दट्ठं कारेतीति कायिन्द्रियं. मनते इति मनो, विजानातीति अत्थो. अट्ठकथाचरिया पनाहु – नालिया मिनमानो विय महातुलाय धारयमानो विय च आरम्मणं मनति जानातीति मनो, तदेव मननलक्खणे इन्दट्ठं कारेतीति मनिन्द्रियं.

जीवन्ति तेन तंसहजाता धम्माति जीवितं, तदेव अनुपालनलक्खणे इन्दट्ठं कारेतीति जीवितिन्द्रियं. तं रूपजीवितिन्द्रियं अरूपजीवितिन्द्रियन्ति दुविधं. सब्बकम्मजरूपसहजं सहजरूपानुपालनं रूपजीवितिन्द्रियं, सब्बचित्तसहजं सहजअरूपानुपालनं अरूपजीवितिन्द्रियं.

थीयति सङ्घातं गच्छति एतिस्सा गब्भोति इत्थी, इत्थिलिङ्गादीसु इन्दट्ठं कारेतीति इन्द्रियं, नियमतो इत्थिया एव इन्द्रियं इत्थिन्द्रियं.

पुं-वुच्चति निरयो, पुं सङ्खाते निरये रिसीयति हिंसीयतीति पुरिसो, पुरिसलिङ्गादीसु इन्दट्ठं कारेतीति इन्द्रियं, नियमतो पुरिसस्सेव इन्द्रियं पुरिसिन्द्रियं. द्वीसुपेतेसु एकेकं सभावकस्स एकेकस्स कम्मजरूपसहजं होति.

कुसलविपाककायविञ्ञाणसम्पयुत्तं सुखं, कायिकसातलक्खणे इन्दट्ठं कारेतीति इन्द्रियं, सुखमेव इन्द्रियं सुखिन्द्रियं.

अकुसलविपाककायविञ्ञाणसम्पयुत्तं दुक्खं, कायिकअसातलक्खणे इन्दट्ठं कारेतीति इन्द्रियं, दुक्खमेव इन्द्रियं दुक्खिन्द्रियं.

पीतिसोमनस्सयोगतो सोभनं मनो अस्साति सुमनो, सुमनस्स भावो सोमनस्सं, चेतसिकसातलक्खणे इन्दट्ठं कारेतीति इन्द्रियं, सोमनस्समेव इन्द्रियं सोमनस्सिन्द्रियं.

दोमनस्सयोगतो दुट्ठु मनो अस्साति, हीनवेदनत्ता वा कुच्छितं मनो अस्साति दुम्मनो, दुम्मनस्स भावो दोमनस्सं, चेतसिकअसातलक्खणे इन्दट्ठं कारेतीति इन्द्रियं, दोमनस्समेव इन्द्रियं दोमनस्सिन्द्रियं. सुखदुक्खाकारपवत्तिं उपेक्खति मज्झत्ताकारसण्ठितत्ता तेनाकारेन पवत्ततीति उपेक्खा, मज्झत्तलक्खणे इन्दट्ठं कारेतीति इन्द्रियं, उपेक्खा एव इन्द्रियं उपेक्खिन्द्रियं.

सद्दहन्ति एताय, सयं वा सद्दहति, सद्दहनमत्तमेव वा एसाति सद्धा, अस्सद्धियस्स अभिभवनतो अधिपतिअत्थेन इन्द्रियं, अधिमोक्खलक्खणे वा इन्दट्ठं कारेतीति इन्द्रियं, सद्धायेव इन्द्रियं सद्धिन्द्रियं.

वीरभावो वीरियं, वीरानं वा कम्मं, विधिना वा नयेन ईरयितब्बं पवत्तयितब्बन्ति वीरियं, कोसज्जस्स अभिभवनतो अधिपतिअत्थेन इन्द्रियं, पग्गहणलक्खणे वा इन्दट्ठं कारेतीति इन्द्रियं, वीरियमेव इन्द्रियं वीरियिन्द्रियं.

सरन्ति ताय, सयं वा सरति, सरणमत्तमेव वा एसाति सति, मुट्ठसच्चस्स अभिभवनतो अधिपतिअत्थेन इन्द्रियं, उपट्ठानलक्खणे वा इन्दट्ठं कारेतीति इन्द्रियं, सति एव इन्द्रियं सतिन्द्रियं.

आरम्मणे चित्तं सम्मा आधियति ठपेतीति समाधि, विक्खेपस्स अभिभवनतो अधिपतिअत्थेन इन्द्रियं, अविक्खेपलक्खणे वा इन्दट्ठं कारेतीति इन्द्रियं, समाधि एव इन्द्रियं समाधिन्द्रियं.

‘‘इदं दुक्ख’’न्तिआदिना नयेन अरियसच्चानि पजानातीति पञ्ञा. अट्ठकथायं पन ‘‘अनिच्चं दुक्खमनत्ताति पञ्ञापनवसेन पञ्ञा’’ति वुत्तं. अविज्जाय अभिभवनतो अधिपतिअत्थेन इन्द्रियं, दस्सनलक्खणे वा इन्दट्ठं कारेतीति इन्द्रियं, पञ्ञा एव इन्द्रियं पञ्ञिन्द्रियं.

अनमतग्गे संसारवट्टे अनञ्ञातं अमतं पदं चतुसच्चधम्ममेव वा जानिस्सामीति पटिपन्नस्स उप्पज्जनतो इन्द्रियट्ठसम्भवतो च अनञ्ञातञ्ञस्सामीतिन्द्रियं. सोतापत्तिमग्गञाणस्सेतं नामं.

पठममग्गेन ञातं मरियादं अनतिक्कमित्वा तेसंयेव तेन मग्गेन ञातानं चतुसच्चधम्मानमेव जाननतो इन्द्रियट्ठसम्भवतो च आजाननकं इन्द्रियं अञ्ञिन्द्रियं. सोतापत्तिफलादीसु छसु ठानेसु ञाणस्सेतं नामं.

अञ्ञाताविनो चतुसच्चेसु निट्ठितञाणकिच्चस्स खीणासवस्स उप्पज्जनतो इन्द्रियट्ठसम्भवतो च अञ्ञाताविन्द्रियं, अञ्ञातावीनं वा चतूसु सच्चेसु निट्ठितकिच्चानं चत्तारि सच्चानि पटिविज्झित्वा ठितानं धम्मानं अब्भन्तरे इन्दट्ठसाधनेन अञ्ञाताविन्द्रियं. अरहत्तफलञाणस्सेतं नामं. सब्बानिपेतानि यथायोगं इन्दलिङ्गट्ठेन इन्ददेसितट्ठेन इन्ददिट्ठट्ठेन इन्दसिट्ठट्ठेन इन्दजुट्ठट्ठेन च इन्द्रियानि. भगवा हि सम्मासम्बुद्धो परमिस्सरियभावतो इन्दो, कुसलाकुसलञ्च कम्मं कम्मेसु कस्सचि इस्सरियाभावतो. तेनेवेत्थ कम्मजनितानि इन्द्रियानि कुसलाकुसलकम्मं उल्लिङ्गेन्ति, तेन च सिट्ठानीति इन्दलिङ्गट्ठेन इन्दसिट्ठट्ठेन च इन्द्रियानि. सब्बानेव पनेतानि भगवता मुनिन्देन यथाभूततो पकासितानि अभिसम्बुद्धानि चाति इन्ददेसितट्ठेन इन्ददिट्ठट्ठेन च इन्द्रियानि. तेनेव च भगवता मुनिन्देन कानिचि गोचरासेवनाय, कानिचि भावनासेवनाय सेवितानीति इन्दजुट्ठट्ठेनपि इन्द्रियानि. अपि च आधिपच्चसङ्खातेन इस्सरियट्ठेनपि एतानि इन्द्रियानि. चक्खुविञ्ञाणादिपवत्तियञ्हि चक्खादीनं सिद्धमाधिपच्चं तस्मिं तिक्खे तिक्खत्ता मन्दे च मन्दत्ताति.

५. कामधातुआदीनि द्वादस विस्सज्जनानि भवप्पभेदवसेन निद्दिट्ठानि. कामरागसङ्खातेन कामेन युत्ता धातु कामधातु, कामसङ्खाता वा धातु कामधातु.

कामं पहाय रूपेन युत्ता धातु रूपधातु, रूपसङ्खाता वा धातु रूपधातु.

कामञ्च रूपञ्च पहाय अरूपेन युत्ता धातु अरूपधातु, अरूपसङ्खाता वा धातु अरूपधातु.

ता एव धातुयो पुन भवपरियायेन वुत्ता. भवतीति हि भवोति वुच्चति. सञ्ञाय युत्तो भवो सञ्ञाभवो, सञ्ञासहगतो वा भवो सञ्ञाभवो, सञ्ञा वा एत्थ भवे अत्थीति सञ्ञाभवो. सो कामभवो च असञ्ञाभवमुत्तो रूपभवो च नेवसञ्ञानासञ्ञाभवमुत्तो अरूपभवो च होति.

न सञ्ञाभवो असञ्ञाभवो, सो रूपभवेकदेसो.

ओळारिकत्ताभावतो नेवसञ्ञा, सुखुमत्तेन सम्भवतो नासञ्ञाति नेवसञ्ञानासञ्ञा, ताय युत्तो भवो नेवसञ्ञानासञ्ञाभवो. अथ वा ओळारिकाय सञ्ञाय अभावा, सुखुमाय च भावा नेवसञ्ञानासञ्ञा अस्मिं भवेति नेवसञ्ञानासञ्ञाभवो, सो अरूपभवेकदेसो.

एकेन रूपक्खन्धेन वोकिण्णो भवो एकेन वोकारो अस्स भवस्साति एकवोकारभवो, सो असञ्ञभवोव.

चतूहि अरूपक्खन्धेहि वोकिण्णो भवो चतूहि वोकारो अस्स भवस्साति चतुवोकारभवो, सो अरूपभवो एव.

पञ्चहि खन्धेहि वोकिण्णो भवो पञ्चहि वोकारो अस्स भवस्साति पञ्चवोकारभवो, सो कामभवो च रूपभवेकदेसो च होति.

६. पठमज्झानादीनि द्वादस विस्सज्जनानि झानसमापत्तिवसेन निद्दिट्ठानि. झानन्ति इध ब्रह्मविहारमत्तं अधिप्पेतं. वितक्कविचारपीतिसुखचित्तेकग्गतासम्पयुत्तं पठमं झानं. पीतिसुखचित्तेकग्गतासम्पयुत्तं दुतियं झानं. सुखचित्तेकग्गतासम्पयुत्तं ततियं झानं. उपेक्खाचित्तेकग्गतासम्पयुत्तं चतुत्थं झानं.

मेदति मेज्जतीति मेत्ता, सिनिय्हतीति अत्थो. मित्ते वा भवा, मित्तस्स वा एसा पवत्तीति मेत्ता, पच्चनीकधम्मेहि मुत्तत्ता आरम्मणे चाधिमुत्तत्ता विमुत्ति, चेतसो विमुत्ति चेतोविमुत्ति, मेत्ता एव चेतोविमुत्ति मेत्ताचेतोविमुत्ति.

करुणा वुत्तत्था एव.

मोदन्ति ताय तंसमङ्गिनो, सयं वा मोदति, मोदनमत्तमेव वा तन्ति मुदिता. ‘‘अवेरा होन्तू’’तिआदिब्यापारप्पहानेन मज्झत्तभावूपगमनेन च उपेक्खतीति उपेक्खा. मेत्तादयो तयो ब्रह्मविहारा पठमादीहि तीहि झानेहि युत्ता. उपेक्खाब्रह्मविहारो चतुत्थज्झानेन युत्तो.

फरणवसेन नत्थि एतस्स अन्तोति अनन्तो. आकासो अनन्तो आकासानन्तो, कसिणुग्घाटिमाकासो. आकासानन्तोयेव आकासानञ्चं, तं आकासानञ्चं अधिट्ठानट्ठेन आयतनमस्स ससम्पयुत्तधम्मस्स झानस्स ‘‘देवानं देवायतनमिवा’’ति आकासानञ्चायतनं. आकासानञ्चायतनमेव समापत्ति आकासानञ्चायतनसमापत्ति. फरणवसेन च नत्थि एतस्स अन्तोति अनन्तं, तं आकासारम्मणं विञ्ञाणं. अनन्तमेव आनञ्चं, विञ्ञाणं आनञ्चं ‘‘विञ्ञाणानञ्च’’न्ति अवत्वा ‘‘विञ्ञाणञ्च’’न्ति वुत्तं. अयञ्हेत्थ रुळ्हिसद्दो. तं विञ्ञाणञ्चं अधिट्ठानट्ठेन आयतनमस्स ससम्पयुत्तधम्मस्स झानस्स ‘‘देवानं देवायतनमिवा’’ति विञ्ञाणञ्चायतनं. नत्थि एतस्स किञ्चनन्ति अकिञ्चनं, अन्तमसो भङ्गमत्तम्पि अस्स अवसिट्ठं नत्थीति वुत्तं होति. अकिञ्चनस्स भावो आकिञ्चञ्ञं. आकासानञ्चायतनविञ्ञाणाभावस्सेतं अधिवचनं. तं आकिञ्चञ्ञं. अधिट्ठानट्ठेन आयतनमस्स ससम्पयुत्तधम्मस्स झानस्स ‘‘देवानं देवायतनमिवा’’ति आकिञ्चञ्ञायतनं. ओळारिकाय सञ्ञाय अभावतो, सुखुमाय च भावतो नेवस्स ससम्पयुत्तधम्मस्स झानस्स सञ्ञा नासञ्ञाति नेवसञ्ञानासञ्ञं. नेवसञ्ञानासञ्ञञ्च तं मनायतनधम्मायतनपरियापन्नत्ता आयतनञ्चाति नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं. अथ वा यायमेत्थ सञ्ञा सा पटुसञ्ञाकिच्चं कातुं असमत्थताय नेवसञ्ञा, सङ्खारावसेससुखुमभावेन विज्जमानत्ता नासञ्ञाति नेवसञ्ञानासञ्ञा, नेवसञ्ञानासञ्ञा च सा सेसधम्मानं अधिट्ठानट्ठेन आयतनञ्चाति नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं. आकिञ्चञ्ञायतनारम्मणाय समापत्तिया एतं अधिवचनं. न केवलं एत्थ सञ्ञा एदिसी, अथ खो वेदनापि नेववेदना नावेदना. चित्तम्पि नेवचित्तं नाचित्तं. फस्सोपि नेवफस्सो नाफस्सो. एस नयो सेससम्पयुत्तधम्मेसु. सञ्ञासीसेन पनायं देसना कताति.

अविज्जादीनि द्वादस विस्सज्जनानि पटिच्चसमुप्पादङ्गवसेन निद्दिट्ठानि. पूरेतुं अयुत्तट्ठेन कायदुच्चरितादि अविन्दियं नाम, अलद्धब्बन्ति अत्थो. तं अविन्दियं विन्दतीति अविज्जा. तब्बिपरीततो कायसुचरितादि विन्दियं नाम, तं विन्दियं न विन्दतीति अविज्जा. खन्धानं रासट्ठं, आयतनानं आयतनट्ठं, धातूनं सुञ्ञट्ठं, इन्द्रियानं अधिपतियट्ठं, सच्चानं तथट्ठं अविदितं करोतीति अविज्जा. दुक्खादीनं पीळनादिवसेन वुत्तं चतुब्बिधं चतुब्बिधं अत्थं अविदितं करोतीतिपि अविज्जा, अन्तविरहिते संसारे सब्बयोनिगतिभवविञ्ञाणट्ठितिसत्तावासेसु सत्ते जवापेतीति अविज्जा, परमत्थतो अविज्जमानेसु इत्थिपुरिसादीसु जवति, विज्जमानेसुपि खन्धादीसु न जवतीति अविज्जा, अपि च चक्खुविञ्ञाणादीनं वत्थारम्मणानं पटिच्चसमुप्पादपटिच्चसमुप्पन्नानञ्च धम्मानं छादनतोपि अविज्जा. सङ्खतमभिसङ्खरोन्तीति सङ्खारा. विजानातीति विञ्ञाणं. नमतीति नामं, नामयतीति वा नामं. रुप्पतीति रूपं. आये तनोति, आयतञ्च नयतीति आयतनं. फुसतीति फस्सो. वेदयतीति वेदना. परितस्सतीति तण्हा. उपादियति भुसं गण्हातीति उपादानं. भवति, भावयतीति वा भवो. जननं जाति. जीरणं जरा. मरन्ति एतेनाति मरणं.

७. दुक्खादीनि अट्ठसतानि अट्ठ च विस्सज्जनानि चतुसच्चयोजनावसेन निद्दिट्ठानि. ‘‘दुक्खं अभिञ्ञेय्य’’न्तिआदीसु हि छन्नं चतुक्कानं वसेन चतुवीसति विस्सज्जनानि ‘‘चक्खु जरामरण’’न्ति पेय्याले ‘‘चक्खु अभिञ्ञेय्यं सोतं अभिञ्ञेय्य’’न्तिआदिना ‘‘जाति अभिञ्ञेय्या’’ति परियोसानेन पञ्चनवुताधिकेन विस्सज्जनसतेन योजेत्वा वुत्तानि. पञ्चनवुताधिकं चतुक्कसतं होति, तेसं चतुक्कानं वसेन असीतिअधिकानि सत्त विस्सज्जनसतानि. ‘‘जरामरणं अभिञ्ञेय्य’’न्तिआदिके चतुक्के ‘‘चत्तारि विस्सज्जनानी’’ति एवं सब्बानि अट्ठ च सतानि अट्ठ च विस्सज्जनानि होन्ति. एत्थ च तस्स तस्स धम्मस्स पधानभूतो पच्चयो समुदयोति वेदितब्बो. सब्बसङ्खारेहि सुञ्ञं निब्बानं निरोधोति वेदितब्बं. अनञ्ञातञ्ञस्सामीतिन्द्रियादीनं तिण्णम्पि हि लोकुत्तरिन्द्रियानं एत्थ अभावं सन्धाय अनञ्ञातञ्ञस्सामीतिन्द्रियनिरोधोतिआदि युज्जति. निरोधगामिनिपटिपदाति च सब्बत्थ अरियमग्गो एव. एवञ्हि वुच्चमाने फलेपि मग्गवोहारसम्भवतो अञ्ञिन्द्रियअञ्ञाताविन्द्रियानम्पि युज्जति. पुन दुक्खादीनं परिञ्ञट्ठादिवसेन अट्ठसतानि अट्ठ च विस्सज्जनानि निद्दिट्ठानि, पुन दुक्खादीनं परिञ्ञापटिवेधट्ठादिवसेन अट्ठसतानि अट्ठ च विस्सज्जनानि निद्दिट्ठानि. परिञ्ञा च सा पटिविज्झितब्बट्ठेन पटिवेधो चाति परिञ्ञापटिवेधो. परिञ्ञापटिवेधोव अत्थो परिञ्ञापटिवेधट्ठो.

८. पुन तानेव दुक्खादीनि जरामरणपरियन्तानि द्विअधिकानि द्वे पदसतानि समुदयादीहि सत्तहि सत्तहि पदेहि योजेत्वा द्विअधिकानं द्विन्नं अट्ठकसतानं वसेन सहस्सञ्च छ च सतानि सोळस च विस्सज्जनानि निद्दिट्ठानि. तत्थ पधानभूतो पच्चयो समुदयो, तस्स निरोधो समुदयनिरोधो. छन्दो एव रागो छन्दरागो, दुक्खे सुखसञ्ञाय दुक्खस्स छन्दरागो, तस्स निरोधो छन्दरागनिरोधो. दुक्खं पटिच्च उप्पज्जमानं सुखं सोमनस्सं दुक्खस्स अस्सादो. दुक्खस्स अनिच्चता दुक्खस्स विपरिणामधम्मता दुक्खस्स आदीनवो. दुक्खे छन्दरागविनयो छन्दरागप्पहानं दुक्खस्स निस्सरणं. ‘‘यं खो पन किञ्चि भूतं सङ्खतं पटिच्चसमुप्पन्नं निरोधो तस्स निस्सरण’’न्ति (पटि. म. १.२४) वचनतो निब्बानमेव दुक्खस्स निस्सरणं. ‘‘दुक्खनिरोधो समुदयनिरोधो छन्दरागनिरोधो दुक्खस्स निस्सरण’’न्ति नानासङ्खतपटिपक्खवसेन नानापरियायवचनेहि चतूसु ठानेसु निब्बानमेव वुत्तन्ति वेदितब्बं. केचि पन ‘‘आहारसमुदया दुक्खसमुदयो आहारनिरोधा दुक्खनिरोधो सरसवसेन समुदयनिरोधो, अथ वा उदयब्बयदस्सनेन समुदयनिरोधो सह विपस्सनाय मग्गो छन्दरागनिरोधो’’ति वदन्ति. एवञ्च वुच्चमाने लोकुत्तरिन्द्रियानं अविपस्सनूपगत्ता न सब्बसाधारणं होतीति पठमं वुत्तनयोव गहेतब्बो. लोकुत्तरिन्द्रियेसु हि छन्दरागाभावतोयेव छन्दरागनिरोधोति युज्जति. सरीरे छन्दरागेनेव सरीरेकदेसेसु केसादीसुपि छन्दरागो कतोव होति, जरामरणवन्तेसु छन्दरागेनेव जरामरणेसुपि छन्दरागो कतोव होति. एवं अस्सादादीनवापि योजेतब्बा. पुन दुक्खादीनि जरामरणपरियन्तानि द्विअधिकानि द्वे पदसतानि समुदयादीहि छहि छहि पदेहि योजेत्वा द्विअधिकानं द्विन्नं सत्तकसतानं वसेन नयसहस्सञ्च चत्तारि च सतानि चुद्दस च विस्सज्जनानि निद्दिट्ठानि.

९. इदानि रूपादीनि जरामरणपरियन्तानि एकाधिकानि द्वे पदसतानि सत्तहि अनुपस्सनाहि योजेत्वा निद्दिसितुं पठमं ताव अनिच्चानुपस्सनादयो सत्त अनुपस्सना निद्दिट्ठा. तानि सब्बानि सत्तहि सुद्धिकअनुपस्सनाविस्सज्जनेहि सद्धिं सहस्सञ्च चत्तारि च सतानि चुद्दस च विस्सज्जनानि होन्ति. अनिच्चन्ति अनुपस्सना अनिच्चानुपस्सना. सा निच्चसञ्ञापटिपक्खा. दुक्खन्ति अनुपस्सना दुक्खानुपस्सना. सा सुखसञ्ञापटिपक्खा. अनत्ताति अनुपस्सना अनत्तानुपस्सना. सा अत्तसञ्ञापटिपक्खा. तिस्सन्नं अनुपस्सनानं परिपूरत्ता निब्बिन्दतीति निब्बिदा, निब्बिदा च सा अनुपस्सना चाति निब्बिदानुपस्सना. सा नन्दिपटिपक्खा. चतस्सन्नं अनुपस्सनानं परिपूरत्ता विरज्जतीति विरागो, विरागो च सो अनुपस्सना चाति विरागानुपस्सना. सा रागपटिपक्खा. पञ्चन्नं अनुपस्सनानं परिपूरत्ता रागं निरोधेतीति निरोधो, निरोधो च सो अनुपस्सना चाति निरोधानुपस्सना. सा समुदयपटिपक्खा. छन्नं अनुपस्सनानं परिपूरत्ता पटिनिस्सज्जतीति पटिनिस्सग्गो, पटिनिस्सग्गो च सो अनुपस्सना चाति पटिनिस्सग्गानुपस्सना. सा आदानपटिपक्खा. लोकुत्तरिन्द्रियानं असतिपि विपस्सनूपगत्ते ‘‘सब्बे सङ्खारा अनिच्चा, सब्बे सङ्खारा दुक्खा, सब्बे धम्मा अनत्ता’’ति (ध. प. २७७-२७९; पटि. म. १.३१) वचनतो तेसम्पि अनिच्चदुक्खानत्तत्ता तत्थ निच्चसुखत्तसञ्ञानं नन्दिया रागस्स च अभावा निरोधवन्तानीति अनुपस्सनतो परिच्चागपटिनिस्सग्गपक्खन्दनपटिनिस्सग्गसम्भवतो च तेहिपि सत्त अनुपस्सना योजिताति वेदितब्बा. जरामरणवन्तेसु अनिच्चादितो दिट्ठेसु जरामरणम्पि अनिच्चादितो दिट्ठं नाम होति, जरामरणवन्तेसु निब्बिन्दन्तो विरज्जन्तो जरामरणे निब्बिन्नो च विरत्तो च होति, जरामरणवन्तेसु निरोधतो दिट्ठेसु जरामरणम्पि निरोधतो दिट्ठं नाम होति, जरामरणवन्तेसु पटिनिस्सज्जन्तो जरामरणं पटिनिस्सज्जन्तोव होतीति जरामरणेहि सत्त अनुपस्सना योजिताति वेदितब्बा.

१०. इदानि आदीनवञाणस्स वत्थुभूतानं उप्पादादीनं पञ्चन्नं आरम्मणानं वसेन उप्पादादीनि तेसं वेवचनानि पञ्चदस विस्सज्जनानि निद्दिट्ठानि, सन्तिपदञाणस्स तप्पटिपक्खारम्मणवसेन अनुप्पादादीनि पञ्चदस विस्सज्जनानि निद्दिट्ठानि, पुन तानेव उप्पादानुप्पादादीनि पदानि युगळकवसेन योजेत्वा तिंस विस्सज्जनानि निद्दिट्ठानि. एवं इमस्मिं नयेव सट्ठि विस्सज्जनानि होन्ति. तत्थ उप्पादोति पुरिमकम्मपच्चया इध उप्पत्ति. पवत्तन्ति तथाउप्पन्नस्स पवत्ति. निमित्तन्ति सब्बम्पि सङ्खारनिमित्तं. योगावचरस्स हि सङ्खारा ससण्ठाना विय उपट्ठहन्ति, तस्मा निमित्तन्ति वुच्चन्ति. आयूहनाति आयतिं पटिसन्धिहेतुभूतं कम्मं. तञ्हि अभिसङ्खरणट्ठेन आयूहनाति वुच्चति.