सच्छिकातब्बनिद्देसवण्णना

२९. सच्छिकातब्बनिद्देसे दस एकुत्तरविस्सज्जनानि पटिलाभसच्छिकिरियावसेन वुत्तानि. तत्थ अकुप्पा चेतोविमुत्तीति अरहत्तफलविमुत्ति. सा हि न कुप्पति न चलति न परिहायतीति अकुप्पा, सब्बकिलेसेहि चित्तस्स विमुत्तत्ता चेतोविमुत्तीति वुच्चति. विज्जाति तिस्सो विज्जा. विमुत्तीति दसुत्तरपरियायेन अरहत्तफलं वुत्तं, सङ्गीतिपरियायेन पन ‘‘विमुत्तीति द्वे विमुत्तियो चित्तस्स च अधिमुत्ति निब्बानञ्चा’’ति (दी. नि. अट्ठ. ३.३०४) वुत्तं. एत्थ च अट्ठ समापत्तियो नीवरणादीहि सुट्ठु विमुत्तत्ता विमुत्ति नाम, निब्बानं सब्बसङ्खततो विमुत्तत्ता विमुत्ति नाम. तिस्सो विज्जाति पुब्बेनिवासानुस्सतिञाणं विज्जा सत्तानं चुतूपपाते ञाणं विज्जा आसवानं खये ञाणं विज्जा. तमविज्झनट्ठेन विज्जा, विदितकरणट्ठेनापि विज्जा. पुब्बेनिवासानुस्सतिञाणञ्हि उप्पज्जमानं पुब्बेनिवासं छादेत्वा ठितं तमं विज्झति, पुब्बेनिवासञ्च विदितं करोतीति विज्जा. चुतूपपाते ञाणं चुतिपटिसन्धिच्छादकं तमं विज्झति, चुतूपपातञ्च विदितं करोतीति विज्जा. आसवानं खये ञाणं चतुसच्चच्छादकं तमं विज्झति, चतुसच्चधम्मे च विदितं करोतीति विज्जा. चत्तारि सामञ्ञफलानीति सोतापत्तिफलं, सकदागामिफलं, अनागामिफलं, अरहत्तफलं. पापधम्मे समेति विनासेतीति समणो, समणस्स भावो सामञ्ञं. चतुन्नं अरियमग्गानमेतं नामं. सामञ्ञस्स फलानि सामञ्ञफलानि.

पञ्च धम्मक्खन्धाति सीलक्खन्धो, समाधिक्खन्धो, पञ्ञाक्खन्धो, विमुत्तिक्खन्धो, विमुत्तिञाणदस्सनक्खन्धो. धम्मक्खन्धाति धम्मविभागा धम्मकोट्ठासा. सीलक्खन्धादीसुपि एसेव नयो. लोकियलोकुत्तरा सीलसमाधिपञ्ञा एव सीलसमाधिपञ्ञाक्खन्धा. समुच्छेदपटिप्पस्सद्धिनिस्सरणविमुत्तियो एव विमुत्तिक्खन्धो. तिविधा विमुत्तिपच्चवेक्खणा एव विमुत्तिञाणदस्सनक्खन्धो. सो लोकियो एव. जाननट्ठेन ञाणमेव दस्सनट्ठेन दस्सनन्ति ञाणदस्सनं, विमुत्तीनं ञाणदस्सनं विमुत्तिञाणदस्सनन्ति वुच्चति. विक्खम्भनतदङ्गविमुत्तियो पन समाधिपञ्ञाक्खन्धेहेव सङ्गहिता. इमे पञ्च धम्मक्खन्धा सेक्खानं सेक्खा, असेक्खानं असेक्खाति वुत्ता. एतेसु हि लोकिया च निस्सरणविमुत्ति च नेवसेक्खानासेक्खा. सेक्खा होन्तापि सेक्खानं इमे इति सेक्खा, असेक्खानं इमे इति असेक्खाति वुच्चन्ति. ‘‘सेक्खेन विमुत्तिक्खन्धेन समन्नागतो होती’’ति एत्थ पन निस्सरणविमुत्तिया आरम्मणकरणवसेन समन्नागतोति वेदितब्बो. छ अभिञ्ञाति छ अधिकानि ञाणानि. कतमा छ? इद्धिविधञाणं, दिब्बसोतधातुञाणं, पुब्बेनिवासानुस्सतिञाणं, चेतोपरियञाणं, दिब्बचक्खुञाणं, आसवानं खये ञाणन्ति इमा छ.

सत्त खीणासवबलानीति खीणा आसवा अस्साति खीणासवो, खीणासवस्स बलानि खीणासवबलानि. कतमानि सत्त? वुत्तानि भगवता –

‘‘इध, भिक्खवे, खीणासवस्स भिक्खुनो अनिच्चतो सब्बे सङ्खारा यथाभूतं सम्मप्पञ्ञाय सुदिट्ठा होन्ति. यम्पि, भिक्खवे, खीणासवस्स भिक्खुनो अनिच्चतो सब्बे सङ्खारा यथाभूतं सम्मप्पञ्ञाय सुदिट्ठा होन्ति, इदम्पि, भिक्खवे, खीणासवस्स भिक्खुनो बलं होति, यं बलं आगम्म खीणासवो भिक्खु आसवानं खयं पटिजानाति ‘खीणा मे आसवा’ति.

‘‘पुन चपरं, भिक्खवे, खीणासवस्स भिक्खुनो अङ्गारकासूपमा कामाति यथाभूतं सम्मप्पञ्ञाय सुदिट्ठा होन्ति. यम्पि, भिक्खवे…पे… इदम्पि खीणासवस्स भिक्खुनो बलं होति…पे….

‘‘पुन चपरं, भिक्खवे, खीणासवस्स भिक्खुनो विवेकनिन्नं चित्तं होति विवेकपोणं विवेकपब्भारं विवेकट्ठं नेक्खम्माभिरतं ब्यन्तीभूतं सब्बसो आसवट्ठानियेहि धम्मेहि. यम्पि, भिक्खवे…पे… इदम्पि खीणासवस्स भिक्खुनो बलं होति…पे….

‘‘पुन चपरं, भिक्खवे, खीणासवस्स भिक्खुनो चत्तारो सतिपट्ठाना भाविता होन्ति सुभाविता. पञ्चिन्द्रियानि भावितानि होन्ति सुभावितानि. सत्त बोज्झङ्गा भाविता होन्ति सुभाविता. अरियो अट्ठङ्गिको मग्गो भावितो होति सुभावितो. यम्पि, भिक्खवे, खीणासवस्स भिक्खुनो अरियो अट्ठङ्गिको मग्गो भावितो होति सुभावितो, इदम्पि खीणासवस्स भिक्खुनो बलं होति, यं बलं आगम्म खीणासवो भिक्खु आसवानं खयं पटिजानाति ‘खीणा मे आसवा’’’ति (अ. नि. १०.९०; दी. नि. ३.३५७; पटि. म. २.४४).

तत्थ पठमेन बलेन दुक्खसच्चपटिवेधो, दुतियेन समुदयसच्चपटिवेधो, ततियेन निरोधसच्चपटिवेधो, चतूहि मग्गसच्चपटिवेधो पकासितो होति.

अट्ठ विमोक्खाति आरम्मणे अधिमुच्चनट्ठेन पच्चनीकधम्मेहि च सुट्ठु मुच्चनट्ठेन विमोक्खा. ‘‘कतमे अट्ठ? रूपी रूपानि पस्सति, अयं पठमो विमोक्खो. अज्झत्तं अरूपसञ्ञी बहिद्धा रूपानि पस्सति, अयं दुतियो विमोक्खो. ‘सुभ’न्तेव अधिमुत्तो होति, अयं ततियो विमोक्खो. सब्बसो रूपसञ्ञानं समतिक्कमा पटिघसञ्ञानं अत्थङ्गमा नानत्तसञ्ञानं अमनसिकारा ‘अनन्तो आकासो’ति आकासानञ्चायतनं उपसम्पज्ज विहरति, अयं चतुत्थो विमोक्खो. सब्बसो आकासानञ्चायतनं समतिक्कम्म ‘अनन्तं विञ्ञाण’न्ति विञ्ञाणञ्चायतनं उपसम्पज्ज विहरति, अयं पञ्चमो विमोक्खो. सब्बसो विञ्ञाणञ्चायतनं समतिक्कम्म ‘नत्थि किञ्ची’ति आकिञ्चञ्ञायतनं उपसम्पज्ज विहरति, अयं छट्ठो विमोक्खो. सब्बसो आकिञ्चञ्ञायतनं समतिक्कम्म नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं उपसम्पज्ज विहरति, अयं सत्तमो विमोक्खो. सब्बसो नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं समतिक्कम्म सञ्ञावेदयितनिरोधं उपसम्पज्ज विहरति, अयं अट्ठमो विमोक्खो’’ति (दी. नि. २.१७४; ३.३५८; अ. नि. ८.६६).

नव अनुपुब्बनिरोधाति नव अनुपटिपाटिया निरोधा. ‘‘कतमे नव? पठमं झानं समापन्नस्स कामसञ्ञा निरुद्धा होति, दुतियं झानं समापन्नस्स वितक्कविचारा निरुद्धा होन्ति, ततियं झानं समापन्नस्स पीति निरुद्धा होति, चतुत्थं झानं समापन्नस्स अस्सासपस्सासा निरुद्धा होन्ति, आकासानञ्चायतनं समापन्नस्स रूपसञ्ञा निरुद्धा होति, विञ्ञाणञ्चायतनं समापन्नस्स आकासानञ्चायतनसञ्ञा निरुद्धा होति, आकिञ्चञ्ञायतनं समापन्नस्स विञ्ञाणञ्चायतनसञ्ञा निरुद्धा होति, नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं समापन्नस्स आकिञ्चञ्ञायतनसञ्ञा निरुद्धा होति, सञ्ञावेदयितनिरोधं समापन्नस्स सञ्ञा च वेदना च निरुद्धा होन्ती’’ति (अ. नि. ९.३१; दी. नि. ३.३४४, ३५९).

दस असेक्खा धम्माति उपरि सिक्खितब्बाभावतो न सिक्खन्तीति असेक्खा. अथ वा तीसु सिक्खासु सिक्खन्तीति सेक्खा, वुद्धिप्पत्ता सेक्खाति असेक्खा, अरहन्तो. असेक्खानं इमे इति असेक्खा. ‘‘कतमे दस? असेक्खा सम्मादिट्ठि, असेक्खो सम्मासङ्कप्पो, असेक्खा सम्मावाचा, असेक्खो सम्माकम्मन्तो, असेक्खो सम्माआजीवो, असेक्खो सम्मावायामो, असेक्खा सम्मासति, असेक्खो सम्मासमाधि, असेक्खं सम्माञाणं, असेक्खा सम्माविमुत्ती’’ति (दी. नि. ३.३४८, ३६०). असेक्खं सम्माञाणन्ति अरहत्तफलपञ्ञं ठपेत्वा सेसलोकियपञ्ञा. सम्माविमुत्तीति अरहत्तफलविमुत्ति. अट्ठकथायं (दी. नि. अट्ठ. ३.३४८) पन वुत्तं –

‘‘असेक्खा सम्मादिट्ठीतिआदयो सब्बेपि फलसम्पयुत्तधम्मा एव. एत्थ च सम्मादिट्ठि सम्माञाणन्ति द्वीसु ठानेसु पञ्ञाव कथिता. सम्माविमुत्तीति इमिना पन पदेन वुत्तावसेसा फलसमापत्तिधम्मा सङ्गहिता’’ति.

सब्बं, भिक्खवे, सच्छिकातब्बन्तिआदीसु आरम्मणसच्छिकिरिया वेदितब्बा. रूपं पस्सन्तो सच्छिकरोतीतिआदीसु रूपादीनि लोकियानि पस्सितब्बाकारेन पस्सन्तो तानेव रूपादीनि आरम्मणसच्छिकिरियाय सच्छिकरोति, रूपादीनि वा पस्सितब्बाकारेन पस्सन्तो तेन हेतुना सच्छिकातब्बं निब्बानं सच्छिकरोति. पस्सन्तोति हि पदं हेतुअत्थेपि अक्खरचिन्तका इच्छन्ति. अनञ्ञातञ्ञस्सामीतिन्द्रियादीनि पन लोकुत्तरानि पच्चवेक्खणवसेन पस्सन्तो तानेव आरम्मणसच्छिकिरियाय सच्छिकरोति. ‘‘अमतोगधं निब्बानं परियोसानट्ठेन सच्छिकरोती’’ति इदं परिञ्ञेय्यपहातब्बसच्छिकातब्बभावेतब्बेसु सच्छिकातब्बत्ता उजुकमेव. ये ये धम्मा सच्छिकता होन्ति, ते ते धम्मा फस्सिता होन्तीति आरम्मणसच्छिकिरियाय सच्छिकता आरम्मणफस्सेन फुट्ठा होन्ति, पटिलाभसच्छिकिरियाय सच्छिकता पटिलाभफस्सेन फुट्ठा होन्तीति.

सच्छिकातब्बनिद्देसवण्णना निट्ठिता.