मग्गसच्चनिद्देसवण्णना
३६. मग्गसच्चनिद्देसे अयमेवाति अञ्ञमग्गपटिक्खेपनत्थं नियमनं (विभ. अट्ठ. २०५). अरियोति तंतंमग्गवज्झकिलेसेहि आरकत्ता, अरियभावकरत्ता, अरियफलपटिलाभकरत्ता च अरियो. अट्ठ अङ्गानि अस्साति अट्ठङ्गिको. स्वायं चतुरङ्गिका विय सेना, पञ्चङ्गिकं विय तूरियं अङ्गमत्तमेव होति, अङ्गविनिमुत्तो नत्थि.
इदानि अङ्गमत्तमेव मग्गो अङ्गविनिमुत्तो नत्थीति दस्सेन्तो सम्मादिट्ठि…पे… सम्मासमाधीतिआदिमाह. तत्थ सम्मा दस्सनलक्खणा सम्मादिट्ठि. सम्मा अभिनिरोपनलक्खणो सम्मासङ्कप्पो. सम्मा परिग्गहलक्खणा सम्मावाचा. सम्मा समुट्ठापनलक्खणो सम्माकम्मन्तो. सम्मा वोदापनलक्खणो सम्माआजीवो. सम्मा पग्गहलक्खणो सम्मावायामो. सम्मा उपट्ठानलक्खणा सम्मासति. सम्मा समाधानलक्खणो सम्मासमाधि. तेसु एकेकस्स तीणि तीणि किच्चानि होन्ति. सेय्यथिदं – सम्मादिट्ठि ताव अञ्ञेहिपि अत्तनो पच्चनीककिलेसेहि सद्धिं मिच्छादिट्ठिं पजहति, निरोधञ्च आरम्मणं करोति, सम्पयुत्तधम्मे च पस्सति तप्पटिच्छादकमोहविधमनवसेन असम्मोहतो. सम्मासङ्कप्पादयोपि तथेव मिच्छासङ्कप्पादीनि च पजहन्ति, निब्बानञ्च आरम्मणं करोन्ति. विसेसतो पनेत्थ सम्मासङ्कप्पो सहजातधम्मे सम्मा अभिनिरोपेति, सम्मावाचा सम्मा परिग्गण्हाति, सम्माकम्मन्तो सम्मा समुट्ठापेति, सम्माआजीवो सम्मा वोदापेति, सम्मावायामो सम्मा पग्गण्हाति, सम्मासति सम्मा उपट्ठापेति, सम्मासमाधि सम्मा समादहति.
अपिचेसा सम्मादिट्ठि नाम पुब्बभागे नानाक्खणा नानारम्मणा होति, मग्गकाले एकक्खणा एकारम्मणा. किच्चतो पन ‘‘दुक्खे ञाण’’न्तिआदीनि चत्तारि नामानि लभति. सम्मासङ्कप्पादयोपि पुब्बभागे नानाक्खणा नानारम्मणा होन्ति, मग्गकाले एकक्खणा एकारम्मणा. तेसु सम्मासङ्कप्पो किच्चतो नेक्खम्मसङ्कप्पोतिआदीनि तीणि नामानि लभति. सम्मावाचादयो तयो पुब्बभागे विरतियोपि होन्ति चेतनायोपि, मग्गक्खणे पन विरतियोयेव. सम्मावायामो सम्मासतीति इदम्पि द्वयं किच्चतो सम्मप्पधानसतिपट्ठानवसेन चत्तारि नामानि लभति. सम्मासमाधि पन पुब्बभागेपि मग्गक्खणेपि सम्मासमाधियेव.
इति इमेसु अट्ठसु धम्मेसु भगवता निब्बानाधिगमाय पटिपन्नस्स योगिनो बहूपकारत्ता पठमं सम्मादिट्ठि देसिता. अयञ्हि ‘‘पञ्ञापज्जोतो पञ्ञासत्थ’’न्ति (ध. स. १६, २०, २९) च वुत्ता. तस्मा एताय पुब्बभागे विपस्सनाञाणसङ्खाताय सम्मादिट्ठिया अविज्जन्धकारं विधमित्वा किलेसचोरे घातेन्तो खेमेन योगावचरो निब्बानं पापुणाति. तस्मा पठमं सम्मादिट्ठि देसिता.
सम्मासङ्कप्पो पन तस्सा बहूपकारो. तस्मा तदनन्तरं वुत्तो. यथा हि हेरञ्ञिको हत्थेन परिवत्तेत्वा परिवत्तेत्वा चक्खुना कहापणं ओलोकेन्तो ‘‘अयं कूटो अयं छेको’’ति जानाति, एवं योगावचरोपि पुब्बभागे वितक्केन वितक्केत्वा वितक्केत्वा विपस्सनापञ्ञाय ओलोकयमानो ‘‘इमे धम्मा कामावचरा, इमे रूपावचरादयो’’ति जानाति. यथा वा पन पुरिसेन कोटियं गहेत्वा परिवत्तेत्वा परिवत्तेत्वा दिन्नं महारुक्खं तच्छको वासिया तच्छेत्वा कम्मे उपनेति, एवं वितक्केन वितक्केत्वा वितक्केत्वा दिन्नधम्मे योगावचरो पञ्ञाय ‘‘इमे धम्मा कामावचरा, इमे रूपावचरा’’तिआदिना नयेन परिच्छिन्दित्वा कम्मे उपनेति. तस्मा सम्मासङ्कप्पो सम्मादिट्ठानन्तरं वुत्तो.
स्वायं यथा सम्मादिट्ठिया, एवं सम्मावाचायपि उपकारको. यथाह – ‘‘पुब्बे खो, गहपति, वितक्केत्वा विचारेत्वा पच्छा वाचं भिन्दती’’ति (म. नि. १.४६३). तस्मा तदनन्तरं सम्मावाचा वुत्ता.
यस्मा पन ‘‘इदञ्चिदञ्च करिस्सामा’’ति पठमं वाचाय संविदहित्वा लोके कम्मन्ते पयोजेन्ति, तस्मा वाचा कायकम्मस्स उपकारिकाति सम्मावाचाय अनन्तरं सम्माकम्मन्तो वुत्तो.
चतुब्बिधं पन वचीदुच्चरितं, तिविधं कायदुच्चरितं पहाय उभयं सुचरितं पूरेन्तस्सेव यस्मा आजीवट्ठमकसीलं पूरति, न इतरस्स, तस्मा तदुभयानन्तरं सम्माआजीवो वुत्तो.
एवं विसुद्धाजीवेन पन ‘‘परिसुद्धो मे आजीवो’’ति एत्तावता परितोसं कत्वा सुत्तप्पमत्तेन विहरितुं न युत्तं, अथ खो सब्बइरियापथेसु इदं वीरियमारभितब्बन्ति दस्सेतुं तदनन्तरं सम्मावायामो वुत्तो.
ततो आरद्धवीरियेनापि कायादीसु चतूसु वत्थूसु सति सूपट्ठिता कातब्बाति दस्सेतुं तदनन्तरं सम्मासति वुत्ता.
यस्मा पन एवं सूपट्ठिताय सतिया समाधिस्स उपकारानुपकारानं धम्मानं गतियो समन्वेसित्वा पहोति एकत्तारम्मणे चित्तं समाधातुं, तस्मा सम्मासतिअनन्तरं सम्मासमाधि वुत्तोति वेदितब्बोति.
सम्मादिट्ठिनिद्देसे ‘‘दुक्खे ञाण’’न्तिआदिना चतुसच्चकम्मट्ठानं दस्सितं. तत्थ पुरिमानि द्वे सच्चानि वट्टं, पच्छिमानि द्वे विवट्टं. तेसु भिक्खुनो वट्टे कम्मट्ठानाभिनिवेसो होति, विवट्टे नत्थि अभिनिवेसो. पुरिमानि हि द्वे सच्चानि ‘‘पञ्चक्खन्धा दुक्खं, तण्हा समुदयो’’ति एवं सङ्खेपेन च, ‘‘कतमे पञ्चक्खन्धा? रूपक्खन्धो’’तिआदिना नयेन वित्थारेन च आचरियसन्तिके उग्गण्हित्वा वाचाय पुनप्पुनं परिवत्तेन्तो योगावचरो कम्मं करोति. इतरेसु पन द्वीसु सच्चेसु ‘‘निरोधसच्चं इट्ठं कन्तं मनापं, मग्गसच्चं इट्ठं कन्तं मनाप’’न्ति एवं सवनेनेव कम्मं करोति. सो एवं कम्मं करोन्तो चत्तारि सच्चानि एकपटिवेधेन पटिविज्झति, एकाभिसमयेन अभिसमेति. दुक्खं परिञ्ञापटिवेधेन पटिविज्झति, समुदयं पहानपटिवेधेन पटिविज्झति. निरोधं सच्छिकिरियापटिवेधेन पटिविज्झति, मग्गं भावनापटिवेधेन पटिविज्झति. दुक्खं परिञ्ञाभिसमयेन…पे… मग्गं भावनाभिसमयेन अभिसमेति.
एवमस्स पुब्बभागे द्वीसु सच्चेसु उग्गहपरिपुच्छासवनधारणसम्मसनपटिवेधो होति, द्वीसु सवनपटिवेधोयेव. अपरभागे तीसु किच्चतो पटिवेधो होति निरोधे आरम्मणपटिवेधो. तत्थ सब्बम्पि पटिवेधञाणं लोकुत्तरं, सवनधारणसम्मसनञाणं लोकियं कामावचरं. पच्चवेक्खणा पन पत्तसच्चस्स होति, अयञ्च आदिकम्मिको. तस्मा सा इध न वुत्ता. इमस्स च भिक्खुनो पुब्बे परिग्गहतो ‘‘दुक्खं परिजानामि, समुदयं पजहामि, निरोधं सच्छिकरोमि, मग्गं भावेमी’’ति आभोगसमन्नाहारमनसिकारपच्चवेक्खणा नत्थि, परिग्गहतो पट्ठाय होति. अपरभागे पन दुक्खं परिञ्ञातमेव होति…पे… मग्गो भावितोव होति.
तत्थ द्वे सच्चानि दुद्दसत्ता गम्भीरानि, द्वे गम्भीरत्ता दुद्दसानि. दुक्खसच्चञ्हि उप्पत्तितो पाकटं, खाणुकण्टकप्पहारादीसु ‘‘अहो दुक्ख’’न्ति वत्तब्बतम्पि आपज्जति. समुदयसच्चं खादितुकामताभुञ्जितुकामतादिवसेन उप्पत्तितो पाकटं. लक्खणपटिवेधतो पन उभयम्पि गम्भीरं. इति तानि दुद्दसत्ता गम्भीरानि. इतरेसं पन द्विन्नं दस्सनत्थाय पयोगो भवग्गग्गहणत्थं हत्थपसारणं विय, अवीचिफुसनत्थं पादपसारणं विय, सतधा भिन्नस्स वालस्स कोटिया कोटिपटिपादनं विय च होति. इति तानि गम्भीरत्ता दुद्दसानि. एवं दुद्दसत्ता गम्भीरेसु गम्भीरत्ता च दुद्दसेसु चतूसु सच्चेसु उग्गहादिवसेन पुब्बभागञाणुप्पत्तिं सन्धाय इदं ‘‘दुक्खे ञाण’’न्तिआदि वुत्तं. पटिवेधक्खणे पन एकमेव तं ञाणं होति.
अपरे पनाहु – चतुब्बिधं सच्चेसु ञाणं सुतमयञाणं ववत्थानञाणं सम्मसनञाणं अभिसमयञाणन्ति. तत्थ कतमं सुतमयञाणं? संखित्तेन वा वित्थारेन वा चत्तारि सच्चानि सुत्वा जानाति ‘‘इदं दुक्खं, अयं समुदयो, अयं निरोधो, अयं मग्गो’’ति. इदं सुतमयञाणं. कतमं ववत्थानञाणं? सो सुतानं अत्थं उपपरिक्खति धम्मतो च लक्खणतो च, ‘‘इमे धम्मा इमस्मिं सच्चे परियापन्ना, इमस्स सच्चस्स इदं लक्खण’’न्ति सन्निट्ठानं करोति. इदं ववत्थानञाणं. कतमं सम्मसनञाणं? सो एवं यथानुपुब्बं चत्तारि सच्चानि ववत्थपेत्वा अथ दुक्खमेव गहेत्वा याव गोत्रभुञाणं अनिच्चतो दुक्खतो अनत्ततो सम्मसति. इदं सम्मसनञाणं. कतमं अभिसमयञाणं? लोकुत्तरमग्गक्खणे एकेन ञाणेन चत्तारि सच्चानि अपुब्बं अचरिमं अभिसमेति ‘‘दुक्खं परिञ्ञाभिसमयेन, समुदयं पहानाभिसमयेन, निरोधं सच्छिकिरियाभिसमयेन मग्गं भावनाभिसमयेन अभिसमेती’’ति. इदं अभिसमयञाणन्ति.
सम्मासङ्कप्पनिद्देसे कामतो निस्सटोति नेक्खम्मसङ्कप्पो. ब्यापादतो निस्सटोति अब्यापादसङ्कप्पो. विहिंसाय निस्सटोति अविहिंसासङ्कप्पो. तत्थ नेक्खम्मवितक्को कामवितक्कस्स पदघातं पदच्छेदं करोन्तो उप्पज्जति, अब्यापादवितक्को ब्यापादवितक्कस्स, अविहिंसावितक्को विहिंसावितक्कस्स. तथा नेक्खम्मअब्यापादअविहिंसावितक्का कामब्यापादविहिंसावितक्कानं पच्चनीका हुत्वा उप्पज्जन्ति.
तत्थ योगावचरो कामवितक्कस्स पदघातनत्थं कामवितक्कं वा सम्मसति अञ्ञं वा पन किञ्चि सङ्खारं. अथस्स विपस्सनाक्खणे विपस्सनासम्पयुत्तो सङ्कप्पो तदङ्गवसेन कामवितक्कस्स पदघातं पदच्छेदं करोन्तो उप्पज्जति, विपस्सनं उस्सुक्कापेत्वा मग्गं पापेति. अथस्स मग्गक्खणे मग्गसम्पयुत्तो सङ्कप्पो समुच्छेदवसेन कामवितक्कस्स पदघातं पदच्छेदं करोन्तो उप्पज्जति. ब्यापादवितक्कस्सपि पदघातनत्थं ब्यापादवितक्कं वा अञ्ञं वा सङ्खारं, विहिंसावितक्कस्स पदघातनत्थं विहिंसावितक्कं वा अञ्ञं वा सङ्खारं सम्मसति. अथस्स विपस्सनाक्खणेति सब्बं पुरिमनयेनेव योजेतब्बं.
कामवितक्कादीनं पन तिण्णम्पि पाळियं विभत्तेसु अट्ठतिंसारम्मणेसु एककम्मट्ठानम्पि अपच्चनीकं नाम नत्थि. एकन्ततो पन कामवितक्कस्स ताव असुभेसु पठमज्झानमेव पच्चनीकं, ब्यापादवितक्कस्स मेत्ताय तिकचतुक्कज्झानानि, विहिंसआवितक्कस्स करुणाय तिकचतुक्कज्झानानि. तस्मा असुभपरिकम्मं कत्वा झानं समापन्नस्स समापत्तिक्खणे झानसम्पयुत्तो वितक्को विक्खम्भनवसेन कामवितक्कस्स पच्चनीको हुत्वा उप्पज्जति, झानं पादकं कत्वा विपस्सनं पट्ठपेन्तस्स विपस्सनाक्खणे विपस्सनासम्पयुत्तो सङ्कप्पो तदङ्गवसेन कामवितक्कस्स पच्चनीको हुत्वा उप्पज्जति, विपस्सनं उस्सुक्कापेत्वा मग्गं पापेन्तस्स मग्गक्खणे मग्गसम्पयुत्तो सङ्कप्पो समुच्छेदवसेन कामवितक्कस्स पच्चनीको हुत्वा उप्पज्जति. एवं उप्पन्नो नेक्खम्मसङ्कप्पोति वुच्चतीति वेदितब्बो.
मेत्ताय पन परिकम्मं कत्वा, करुणाय परिकम्मं कत्वा झानं समापन्नस्साति सब्बं पुरिमनयेनेव योजेतब्बं. एवं उप्पन्नो अब्यापादसङ्कप्पोति वुच्चति, अविहिंसासङ्कप्पोति वुच्चतीति वेदितब्बो. एवमेते नेक्खम्मसङ्कप्पादयो विपस्सनाझानवसेन उप्पत्तीनं नानत्ता पुब्बभागे नाना, मग्गक्खणे पन इमेसु तीसु ठानेसु उप्पन्नस्स अकुसलसङ्कप्पस्स पदच्छेदतो अनुप्पत्तिसाधनवसेन मग्गङ्गं पूरयमानो एकोव कुसलसङ्कप्पो उप्पज्जति. अयं सम्मासङ्कप्पो नाम.
सम्मावाचानिद्देसेपि यस्मा अञ्ञेनेव चित्तेन मुसावादा विरमति, अञ्ञेन अञ्ञेन पिसुणावाचादीहि, तस्मा चतस्सोपेता वेरमणियो पुब्बभागे नाना, मग्गक्खणे पन मिच्छावाचासङ्खाताय चतुब्बिधाय अकुसलदुस्सील्यचेतनाय पदच्छेदतो अनुप्पत्तिसाधनवसेन मग्गङ्गं पूरयमाना एकाव सम्मावाचासङ्खाता कुसलवेरमणि उप्पज्जति. अयं सम्मावाचा नाम.
सम्माकम्मन्तनिद्देसेपि यस्मा अञ्ञेनेव चित्तेन पाणातिपाता विरमति, अञ्ञेन अदिन्नादाना, अञ्ञेन मिच्छाचारा, तस्मा तिस्सोपेता वेरमणियो पुब्बभागे नाना, मग्गक्खणे पन मिच्छाकम्मन्तसङ्खाताय तिविधाय अकुसलदुस्सील्यचेतनाय पदच्छेदतो अनुप्पत्तिसाधनवसेन मग्गङ्गं पूरयमाना एकाव सम्माकम्मन्तसङ्खाता कुसलवेरमणि उप्पज्जति. अयं सम्माकम्मन्तो नाम.
सम्माआजीवनिद्देसे इधाति इमस्मिं सासने. अरियसावकोति अरियस्स बुद्धस्स सावको. मिच्छाआजीवं पहायाति पापकं आजीवं पजहित्वा. सम्माआजीवेनाति बुद्धप्पसत्थेन कुसलआजीवेन. जीविकं कप्पेतीति जीवितप्पवत्तिं पवत्तेति. इधापि यस्मा अञ्ञेनेव चित्तेन कायद्वारवीतिक्कमा विरमति, अञ्ञेनेव वचीद्वारवीतिक्कमा, तस्मा पुब्बभागे नानाक्खणेसु उप्पज्जति, मग्गक्खणे पन द्वीसु द्वारेसु सत्तन्नं कम्मपथानं वसेन उप्पन्नाय मिच्छाआजीवदुस्सील्यचेतनाय पदच्छेदतो अनुप्पत्तिसाधनवसेन मग्गङ्गं पूरयमाना एकाव सम्माआजीवसङ्खाता कुसलवेरमणि उप्पज्जति. अयं सम्माआजीवो नाम.
सम्मावायामनिद्देसे इध भिक्खूति इमस्मिं सासने पटिपन्नको भिक्खु. अनुप्पन्नानन्ति अनिब्बत्तानं. पापकानन्ति लामकानं. अकुसलानं धम्मानन्ति अकोसल्लसम्भूतानं धम्मानं. अनुप्पादायाति न उप्पादनत्थाय. छन्दं जनेतीति कत्तुकम्यतासङ्खातं कुसलच्छन्दं जनेति उप्पादेति. वायमतीति पयोगं जनेति परक्कमं करोति. वीरियं आरभतीति कायिकं चेतसिकं वीरियं करोति. चित्तं पग्गण्हातीति तेनेव सहजातवीरियेन चित्तं उक्खिपति. पदहतीति पधानवीरियं करोति. पटिपाटिया पनेतानि चत्तारिपि पदानि आसेवनाभावनाबहुलीकम्मसातच्चकिरियाहि योजेतब्बानि.
उप्पन्नानन्ति अनुप्पन्नानन्ति अवत्तब्बतं आपन्नानं. पहानायाति पजहनत्थाय. अनुप्पन्नानं कुसलानं धम्मानन्ति अनिब्बत्तानं कोसल्लसम्भूतानं धम्मानं. उप्पादायाति उप्पादनत्थाय. उप्पन्नानन्ति निब्बत्तानं. ठितियाति ठितत्थाय. असम्मोसायाति अनस्सनत्थं. भिय्योभावायाति पुनप्पुनं भावाय. वेपुल्लायाति विपुलभावाय. भावनायाति वड्ढिया. पारिपूरियाति परिपूरणत्थाय.
एते पन सम्मावायामसङ्खाता चत्तारो सम्मप्पधाना पुब्बभागे लोकिया, मग्गक्खणे लोकुत्तरा. मग्गक्खणे पन एकमेव वीरियं चतुकिच्चसाधनवसेन चत्तारि नामानि लभति. तत्थ लोकिया कस्सपसंयुत्ते वुत्तनयेनेव वेदितब्बा. वुत्तञ्हि तत्थ –
‘‘चत्तारोमे, आवुसो, सम्मप्पधाना; कतमे चत्तारो? इधावुसो, भिक्खु ‘अनुप्पन्ना मे पापका अकुसला धम्मा उप्पज्जमाना अनत्थाय संवत्तेय्यु’न्ति आतप्पं करोति, ‘उप्पन्ना मे पापका अकुसला धम्मा अप्पहीयमाना अनत्थाय संवत्तेय्यु’न्ति आतप्पं करोति, ‘अनुप्पन्ना मे कुसला धम्मा अनुप्पज्जमाना अनत्थाय संवत्तेय्यु’न्ति आतप्पं करोति, ‘उप्पन्ना मे कुसला धम्मा निरुज्झमाना अनत्थाय संवत्तेय्यु’न्ति आतप्पं करोती’’ति (सं. नि. २.१४५);
तत्थ च अनुप्पन्नाति असमुदाचारवसेन वा अननुभूतारम्मणवसेन वा अनुप्पन्ना. अञ्ञथा हि अनमतग्गे संसारे अनुप्पन्ना पापका अकुसला धम्मा नाम नत्थि, अनुप्पन्ना पन उप्पज्जमानापि एतेयेव उप्पज्जन्ति, पहीयमानापि एतेयेव पहीयन्ति.
तत्थ एकच्चस्स वत्तगन्थधुतङ्गसमाधिविपस्सनानवकम्मभवानं अञ्ञतरवसेन किलेसा न समुदाचरन्ति. कथं? एकच्चो हि वत्तसम्पन्नो होति, असीति खन्धकवत्तानि चुद्दस महावत्तानि चेतियङ्गणबोधियङ्गणपानीयमाळकउपोसथागारआगन्तुकगमिकवत्तानि च करोन्तस्सेव किलेसा ओकासं न लभन्ति. अपरभागे पनस्स वत्तानि विस्सज्जेत्वा भिन्नवत्तस्स चरतो अयोनिसोमनसिकारं सतिवोस्सग्गञ्च आगम्म उप्पज्जन्ति. एवम्पि असमुदाचारवसेन अनुप्पन्ना उप्पज्जन्ति नाम.
एकच्चो गन्थयुत्तो होति, एकम्पि निकायं गण्हाति द्वेपि तयोपि चत्तारोपि पञ्चपि. तस्स तेपिटकं बुद्धवचनं अत्थवसेन पाळिवसेन अनुसन्धिवसेन पुब्बापरवसेन गण्हन्तस्स सज्झायन्तस्स चिन्तेन्तस्स वाचेन्तस्स देसेन्तस्स पकासेन्तस्स किलेसा ओकासं न लभन्ति. अपरभागे पनस्स गन्थकम्मं पहाय कुसीतस्स चरतो अयोनिसोमनसिकारसतिवोस्सग्गे आगम्म उप्पज्जन्ति. एवम्पि असमुदाचारवसेन अनुप्पन्ना उप्पज्जन्ति नाम.
एकच्चो पन धुतङ्गधरो होति, तेरस धुतङ्गगुणे समादाय वत्तति, तस्स धुतङ्गगुणे परिहरन्तस्स किलेसा ओकासं न लभन्ति. अपरभागे पनस्स धुतङ्गानि विस्सज्जेत्वा बाहुल्लाय आवत्तस्स चरतो अयोनिसोमनसिकारसतिवोस्सग्गे आगम्म उप्पज्जन्ति. एवम्पि असमुदाचारवसेन अनुप्पन्ना उप्पज्जन्ति नाम.
एकच्चो अट्ठसु समापत्तीसु चिण्णवसी होति, तस्स पठमज्झानादीसु आवज्जनवसीआदीनं वसेन विहरन्तस्स किलेसा ओकासं न लभन्ति. अपरभागे पनस्स परिहीनज्झानस्स वा विस्सट्ठज्झानस्स वा भस्सादीसु अनुयुत्तस्स विहरतो अयोनिसोमनसिकारसतिवोस्सग्गे आगम्म उप्पज्जन्ति. एवम्पि असमुदाचारवसेन अनुप्पन्ना उप्पज्जन्ति नाम.
एकच्चो पन विपस्सको होति, सत्तसु वा अनुपस्सनासु (पटि. म. ३.३५) अट्ठारससु वा महाविपस्सनासु (पटि. म. १.२२) कम्मं करोन्तो विहरति, तस्स एवं विहरतो किलेसा ओकासं न लभन्ति. अपरभागे पनस्स विपस्सनाकम्मं पहाय कायदळ्हीबहुलस्स विहरतो अयोनिसोमनसिकारसतिवोस्सग्गे आगम्म उप्पज्जन्ति. एवम्पि असमुदाचारवसेन अनुप्पन्ना उप्पज्जन्ति नाम.
एकच्चो नवकम्मिको होति, उपोसथागारभोजनसालादीनि करोति, तस्स तेसं उपकरणानि चिन्तेन्तस्स किलेसा ओकासं न लभन्ति. अपरभागे पनस्स नवकम्मे निट्ठिते वा विस्सट्ठे वा अयोनिसोमनसिकारसतिवोस्सग्गे आगम्म उप्पज्जन्ति. एवम्पि असमुदाचारवसेन अनुप्पन्ना उप्पज्जन्ति नाम.
एकच्चो पन ब्रह्मलोकतो आगतो सुद्धसत्तो होति, तस्स अनासेवनाय किलेसा ओकासं न लभन्ति. अपरभागे पनस्स लद्धासेवनस्स अयोनिसोमनसिकारसतिवोस्सग्गे आगम्म उप्पज्जन्ति. एवम्पि असमुदाचारवसेन अनुप्पन्ना उप्पज्जन्ति नाम. एवं ताव असमुदाचारवसेन अनुप्पन्नता वेदितब्बा.
कथं अननुभूतारम्मणवसेन? इधेकच्चो अननुभूतपुब्बं मनापिकादिभेदं आरम्मणं लभति, तस्स तत्थ अयोनिसोमनसिकारसतिवोस्सग्गे आगम्म रागादयो किलेसा उप्पज्जन्ति. एवं अननुभूतारम्मणवसेन अनुप्पन्ना उप्पज्जन्ति नाम. एवं अनुप्पन्नानं अकुसलानं उप्पादे सति अत्तनो अनत्थं पस्सित्वा तेसं अनुप्पादाय सतिपट्ठानभावनानुयोगेन पठमं सम्मप्पधानं भावेति, उप्पन्नेसु पन तेसु तेसं अप्पहानतो अत्तनो अनत्थं पस्सित्वा तेसं पहानाय दुतियं तथेव सम्मप्पधानं भावेति.
अनुप्पन्ना कुसला धम्माति समथविपस्सना चेव मग्गो च. तेसं अनुप्पादे अत्तनो अनत्थं पस्सित्वा तेसं उप्पादनत्थाय तथेव ततियं सम्मप्पधानं भावेति. उप्पन्ना कुसला धम्माति समथविपस्सनाव. मग्गो पन सकिं उप्पज्जित्वा निरुज्झमानो अनत्थाय संवत्तनको नाम नत्थि. सो हि फलस्स पच्चयं दत्वाव निरुज्झति. तासं समथविपस्सनानं निरोधतो अत्तनो अनत्थं पस्सित्वा तासं ठितिया तथेव चतुत्थं सम्मप्पधानं भावेति. लोकुत्तरमग्गक्खणे पन एकमेव वीरियं.
ये एवं अनुप्पन्ना उप्पज्जेय्युं, ते यथा नेव उप्पज्जन्ति, एवं तेसं अनुप्पन्नानं अनुप्पादकिच्चं, उप्पन्नानञ्च पहानकिच्चं साधेति. उप्पन्नाति चेत्थ चतुब्बिधं उप्पन्नं वत्तमानुप्पन्नं भूतापगतुप्पन्नं ओकासकतुप्पन्नं भूमिलद्धुप्पन्नन्ति. तत्थ सब्बम्पि उप्पादजराभङ्गसमङ्गिसङ्खातं वत्तमानुप्पन्नं नाम. आरम्मणरसं अनुभवित्वा निरुद्धं अनुभूतापगतसङ्खातं कुसलाकुसलं उप्पादादित्तयमनुप्पत्वा निरुद्धं भुत्वापगतसङ्खातं सेससङ्खतञ्च भूतापगतुप्पन्नं नाम. ‘‘यानिस्स तानि पुब्बे कतानि कम्मानी’’ति एवमादिना (म. नि. ३.२४८) नयेन वुत्तं कम्मं अतीतम्पि समानं अञ्ञं विपाकं पटिबाहित्वा अत्तनो विपाकस्स ओकासं कत्वा ठितत्ता तथा कतोकासञ्च विपाकं अनुप्पन्नम्पि समानं एवं कते ओकासे एकन्तेन उप्पज्जनतो ओकासकतुप्पन्नं नाम. तासु तासु भूमीसु असमूहतं अकुसलं भूमिलद्धुप्पन्नं नाम.
एत्थ च भूमिया भूमिलद्धस्स च नानत्तं वेदितब्बं – भूमीति हि विपस्सनाय आरम्मणभूता तेभूमका पञ्चक्खन्धा. भूमिलद्धं नाम तेसु खन्धेसु उप्पत्तिरहं किलेसजातं. तेन हि सा भूमिलद्धा नाम होतीति तस्मा भूमिलद्धन्ति वुच्चति. सा च खो न आरम्मणवसेन. आरम्मणवसेन हि सब्बेपि अतीतानागते परिञ्ञातेपि च खीणासवानं खन्धे आरब्भ किलेसा उप्पज्जन्ति. यदि च तं भूमिलद्धं नाम सिया, तस्स अप्पहेय्यतो न कोचि भवमूलं पजहेय्य. वत्थुवसेन पन भूमिलद्धं वेदितब्बं. यत्थ यत्थ हि विपस्सनाय अपरिञ्ञाता खन्धा उप्पज्जन्ति, तत्थ तत्थ उप्पादतो पभुति तेसु वट्टमूलं किलेसजातं अनुसेति. तं अप्पहीनट्ठेन भूमिलद्धन्ति वेदितब्बं.
तत्थ च यस्स येसु खन्धेसु अप्पहीनट्ठेन अनुसयिता किलेसा, तस्स ते एव खन्धा तेसं किलेसानं वत्थु, न अञ्ञेसं सन्तका खन्धा. अतीतक्खन्धेसु च अप्पहीनानुसयितानं किलेसानं अतीतक्खन्धाव वत्थु, न इतरे. एस नयो अनागतादीसु. तथा कामावचरक्खन्धेसु अप्पहीनानुसयितानं किलेसानं कामावचरक्खन्धा एव वत्थु, न इतरे. एस नयो रूपारूपावचरेसु. सोतापन्नादीसु पन यस्स यस्स अरियपुग्गलस्स खन्धेसु तं तं वट्टमूलं किलेसजातं तेन तेन मग्गेन पहीनं, तस्स तस्स ते ते खन्धा पहीनानं तेसं तेसं वट्टमूलकानं किलेसानं अवत्थुतो भूमीति सङ्खं न लभन्ति. पुथुज्जनस्स सब्बसो वट्टमूलकिलेसानं अप्पहीनत्ता यंकिञ्चि करियमानं कम्मं कुसलमकुसलं वा होति, इच्चस्स कम्मकिलेसपच्चयाव वट्टं वट्टति, तस्स तस्सेव तं वट्टमूलं रूपक्खन्धेयेव, न वेदनादीसु. विञ्ञाणक्खन्धेयेव वा, न रूपक्खन्धादीसूति न वत्तब्बं. कस्मा? अविसेसेन पञ्चसुपि खन्धेसु अनुसयितत्ता. कथं? पथवीरसादि विय रुक्खे. यथा हि महारुक्खे पथवीतलं अधिट्ठाय पथवीरसञ्च आपोरसञ्च निस्साय तप्पच्चया मूलखन्धसाखापसाखापल्लवपलासपुप्फफलेहि वड्ढित्वा नभं पूरेत्वा याव कप्पावसाना बीजपरम्पराय रुक्खपवेणिं सन्तानयमाने ठिते तं पथवीरसादिमूलेयेव, न खन्धादीसु. फलेयेव वा, न मूलादीसूति न वत्तब्बं. कस्मा? अविसेसेन सब्बेसु मूलादीसु अनुगतत्ताति. यथा पन तस्सेव रुक्खस्स पुप्फफलादीसु निब्बिन्नो कोचि पुरिसो चतूसु दिसासु मण्डूककण्टकं नाम विसकण्टकं आकोटेय्य, अथ सो रुक्खो तेन विससम्फस्सेन फुट्ठो पथवीरसआपोरसानं परियादिन्नत्ता अप्पसवधम्मतं आगम्म पुन सन्तानं निब्बत्तेतुं न सक्कुणेय्य, एवमेव खन्धप्पवत्तियं निब्बिन्नो कुलपुत्तो तस्स पुरिसस्स चतूसु दिसासु रुक्खे विसयोजनं विय अत्तनो सन्ताने चतुमग्गभावनं आरभति. अथस्स सो खन्धसन्तानो तेन चतुमग्गविससम्फस्सेन सब्बसो वट्टमूलकिलेसानं परियादिन्नत्ता किरियसभावमत्तं उपगतकायकम्मादिसब्बकम्मप्पभेदो हुत्वा आयतिं पुनब्भवानभिनिब्बत्तनधम्मतं आगम्म भवन्तरसन्तानं निब्बत्तेतुं न सक्कोति, केवलं चरिमविञ्ञाणनिरोधेन निरिन्धनो विय जातवेदो अनुपादानो परिनिब्बायति. एवं भूमिया भूमिलद्धस्स च नानत्तं वेदितब्बं.
अपरम्पि चतुब्बिधं उप्पन्नं समुदाचारुप्पन्नं आरम्मणाधिग्गहितुप्पन्नं अविक्खम्भितुप्पन्नं असमूहतुप्पन्नन्ति. तत्थ वत्तमानुप्पन्नमेव समुदाचारुप्पन्नं. चक्खादीनं पन आपाथगते आरम्मणे पुब्बभागे अनुप्पज्जमानम्पि किलेसजातं आरम्मणस्स अधिग्गहितत्ता एव अपरभागे एकन्तेन उप्पत्तितो आरम्मणाधिग्गहितुप्पन्नन्ति वुच्चति. समथविपस्सनानं अञ्ञतरवसेन अविक्खम्भितं किलेसजातं चित्तसन्ततिमनारूळ्हम्पि उप्पत्तिनिवारकस्स हेतुनो अभावा अविक्खम्भितुप्पन्नं नाम. समथविपस्सनावसेन पन विक्खम्भितम्पि अरियमग्गेन असमूहतत्ता उप्पत्तिधम्मतं अनतीतत्ता असमूहतुप्पन्नन्ति वुच्चति. तिविधम्पि चेतं आरम्मणाधिग्गहिताविक्खम्भितासमूहतुप्पन्नं भूमिलद्धेनेव सङ्गहं गच्छतीति वेदितब्बं.
इच्चेतस्मिं वुत्तप्पभेदे उप्पन्ने यदेतं वत्तमानभूतापगतोकासकतसमुदाचारसङ्खातं उप्पन्नं, तं अमग्गवज्झत्ता केनचि मग्गञाणेन पहातब्बं न होति. यं पनेतं भूमिलद्धारम्मणाधिग्गहिताविक्खम्भितासमूहतसङ्खातं उप्पन्नं, तस्स तं उप्पन्नभावं नासयमानं यस्मा तं तं लोकियलोकुत्तरञाणं उप्पज्जति, तस्मा तं सब्बम्पि पहातब्बं होतीति. एवं ये मग्गो किलेसे पजहति, ते सन्धाय ‘‘उप्पन्नान’’न्तिआदि वुत्तं.
अथ मग्गक्खणे कथं अनुप्पन्नानं कुसलानं उप्पादाय भावना होति, कथञ्च उप्पन्नानं ठितियाति? मग्गप्पवत्तिया एव. मग्गो हि पवत्तमानो पुब्बे अनुप्पन्नपुब्बत्ता अनुप्पन्नो नाम वुच्चति. अनागतपुब्बञ्हि ठानं आगन्त्वा अननुभूतपुब्बं वा आरम्मणं अनुभवित्वा वत्तारो भवन्ति ‘‘अनागतट्ठानं आगतम्ह, अननुभूतं आरम्मणं अनुभवामा’’ति. यावस्स पवत्ति, अयमेव ठिति नामाति ठितिया भावेतीतिपि वत्तुं वट्टति. एवमेतस्स भिक्खुनो इदं लोकुत्तरमग्गक्खणे एकमेव वीरियं ‘‘अनुप्पन्नानं पापकानं अकुसलानं धम्मानं अनुप्पादाया’’तिआदीनि चत्तारि नामानि लभति. अयं लोकुत्तरमग्गक्खणे सम्मप्पधानकथा. एवमेत्थ लोकियलोकुत्तरमिस्सका सम्मप्पधाना निद्दिट्ठाति.
सम्मासतिनिद्देसे कायेति रूपकाये. रूपकायो हि इध अङ्गपच्चङ्गानं केसादीनञ्च धम्मानं समूहट्ठेन हत्थिकायरथकायादयो विय कायोति अधिप्पेतो. यथा च समूहट्ठेन, एवं कुच्छितानं आयट्ठेन. कुच्छितानञ्हि परमजेगुच्छानं सो आयोतिपि कायो. आयोति उप्पत्तिदेसो. तत्रायं वचनत्थो – आयन्ति ततोति आयो. के आयन्ति? कुच्छिता केसादयो. इति कुच्छितानं आयोति कायो.
कायानुपस्सीति कायं अनुपस्सनसीलो, कायं वा अनुपस्समानो. कायेति च वत्वापि पुन कायानुपस्सीति दुतियं कायग्गहणं असम्मिस्सतो ववत्थानघनविनिब्भोगादिदस्सनत्थं कतन्ति वेदितब्बं. तेन न काये वेदनानुपस्सी चित्तधम्मानुपस्सी वा, अथ खो कायानुपस्सीयेवाति कायसङ्खाते वत्थुस्मिं कायानुपस्सनाकारस्सेव दस्सनेन असम्मिस्सतो ववत्थानं दस्सितं होति. तथा न काये अङ्गपच्चङ्गविनिमुत्तएकधम्मानुपस्सी, नापि केसलोमादिविनिमुत्तइत्थिपुरिसानुपस्सी. योपि चेत्थ केसलोमादिको भूतुपादायसमूहसङ्खातो कायो, तत्थापि न भूतुपादायविनिमुत्तएकधम्मानुपस्सी, अथ खो रथसम्भारानुपस्सको विय अङ्गपच्चङ्गसमूहानुपस्सी, नगरावयवानुपस्सको विय केसलोमादिसमूहानुपस्सी, कदलिक्खन्धपत्तवट्टिविनिभुज्जको विय रित्तमुट्ठिविनिवेठको विय च भूतुपादायसमूहानुपस्सीयेवाति समूहवसेनेव कायसङ्खातस्स वत्थुनो नानप्पकारतो दस्सनेन घनविनिब्भोगो दस्सितो होति. न हेत्थ यथावुत्तसमूहविनिमुत्तो कायो वा इत्थी वा पुरिसो वा अञ्ञो वा कोचि धम्मो दिस्सति, यथावुत्तधम्मसमूहमत्तेयेव पन तथा तथा सत्ता मिच्छाभिनिवेसं करोन्ति. तेनाहु पोराणा –
‘‘यं पस्सति न तं दिट्ठं, यं दिट्ठं तं न पस्सति;
अपस्सं बज्झते मूळ्हो, बज्झमानो न मुच्चती’’ति.
घनविनिब्भोगादिदस्सनत्थन्ति वुत्तं. आदिसद्देन चेत्थ अयम्पि अत्थो वेदितब्बो – अयञ्हि एतस्मिं काये कायानुपस्सीयेव, न अञ्ञधम्मानुपस्सी. किं वुत्तं होति? यथा अनुदकभूतायपि मरीचिया उदकानुपस्सिनो होन्ति, न एवं अनिच्चदुक्खानत्तासुभभूतेयेव इमस्मिं काये निच्चसुखत्तसुभभावानुपस्सी, अथ खो कायानुपस्सी
अनिच्चदुक्खानत्तासुभाकारसमूहानुपस्सीयेवाति वुत्तं होति. अथ वा य्वायं महासतिपट्ठाने ‘‘इध, भिक्खवे, भिक्खु अरञ्ञगतो वा रुक्खमूलगतो वा…पे… सो सतोव अस्ससती’’तिआदिना (दी. नि. २.३७४; म. नि. १.१०७) नयेन अस्सासपस्सासादि चुण्णकजातअट्ठिकपरियोसानो कायो वुत्तो, यो च परतो सतिपट्ठानकथायं ‘‘इधेकच्चो पथवीकायं अनिच्चतो अनुपस्सति, आपोकायं, तेजोकायं, वायोकायं, केसकायं, लोमकायं, छविकायं, चम्मकायं, मंसकायं, रुहिरकायं, न्हारुकायं, अट्ठिकायं, अट्ठिमिञ्जकाय’’न्ति (पटि. म. ३.३५) कायो वुत्तो, तस्स सब्बस्स इमस्मिंयेव काये अनुपस्सनतो काये कायानुपस्सीति एवम्पि अत्थो दट्ठब्बो.
अथ वा काये अहन्ति वा ममन्ति वा एवं गहेतब्बस्स कस्सचि अननुपस्सनतो तस्स तस्सेव पन केसलोमादिकस्स नानाधम्मसमूहस्स अनुपस्सनतो काये केसादिधम्मसमूहसङ्खातकायानुपस्सीति एवमत्थो दट्ठब्बो. अपिच ‘‘इमस्मिं काये अनिच्चतो अनुपस्सति, नो निच्चतो’’तिआदिना अनुक्कमेन परतो आगतनयस्स सब्बस्सेव अनिच्चलक्खणादिनो आकारसमूहसङ्खातस्स कायस्स अनुपस्सनतोपि काये कायानुपस्सीति एवम्पि अत्थो दट्ठब्बो. अयं पन चतुसतिपट्ठानसाधारणो अत्थो.
काये कायानुपस्सीति अस्सासपस्सासकायादिके बहुधा वुत्ते काये एकेककायानुपस्सी. विहरतीति चतूसु इरियापथविहारेसु अञ्ञतरविहारसमायोगपरिदीपनमेतं, एकं इरियापथबाधनं अञ्ञेन इरियापथेन विच्छिन्दित्वा अपतमानं अत्तानं हरति पवत्तेतीति अत्थो. आतापीति कायपरिग्गाहकवीरियसमायोगपरिदीपनमेतं. सो हि यस्मा तस्मिं समये यं तं वीरियं तीसु भवेसु किलेसानं आतापनतो आतापोति वुच्चति, तेन समन्नागतो होति, तस्मा ‘‘आतापी’’ति वुच्चति. सम्पजानोति कायपरिग्गाहकेन सम्पजञ्ञसङ्खातेन ञाणेन समन्नागतो. सतिमाति कायपरिग्गाहिकाय सतिया समन्नागतो. अयं पन यस्मा सतिया आरम्मणं परिग्गहेत्वा पञ्ञाय अनुपस्सति. न हि सतिविरहितस्स अनुपस्सना नाम अत्थि. तेनेवाह – ‘‘सतिञ्च ख्वाहं, भिक्खवे, सब्बत्थिकं वदामी’’ति (सं. नि. ५.२३४). तस्मा एत्थ ‘‘काये कायानुपस्सी विहरती’’ति एत्तावता कायानुपस्सनासतिपट्ठानकम्मट्ठानं वुत्तं होति. अथ वा यस्मा अनातापिनो अन्तोसङ्खेपो अन्तरायकरो होति, असम्पजानो उपायपरिग्गहे अनुपायपरिवज्जने च सम्मुय्हति, मुट्ठस्सति उपायापरिच्चागे अनुपायापरिग्गहे च असमत्थो होति, तेनस्स तं कम्मट्ठानं न सम्पज्जति, तस्मा येसं धम्मानं आनुभावेन तं सम्पज्जति, तेसं दस्सनत्थं ‘‘आतापी सम्पजानो सतिमा’’ति इदं वुत्तन्ति वेदितब्बं.
इति कायानुपस्सनासतिपट्ठानं सम्पयोगङ्गञ्च दस्सेत्वा इदानि पहानङ्गं दस्सेतुं विनेय्य लोके अभिज्झादोमनस्सन्ति वुत्तं. तत्थ विनेय्याति तदङ्गविनयेन वा विक्खम्भनविनयेन वा विनयित्वा. लोकेति य्वायं कायो पुब्बे परिग्गहितो, स्वेव इध लुज्जनपलुज्जनट्ठेन लोको नाम. तस्मिं लोके अभिज्झं दोमनस्सञ्च पजहित्वाति अत्थो. यस्मा पनस्स न कायमत्तेयेव अभिज्झादोमनस्सं पहीयति, वेदनादीसुपि पहीयतियेव, तस्मा ‘‘पञ्चपि उपादानक्खन्धा लोको’’ति (विभ. ३६२) विभङ्गे वुत्तं. लोकसङ्खातत्तायेव तेसं धम्मानं अत्थुद्धारवसेनेतं वुत्तन्ति वेदितब्बं. यं पनाह – ‘‘तत्थ कतमो लोको (विभ. ५३८), स्वेव कायो लोको’’ति अयमेवेत्थ अत्थो. अभिज्झादोमनस्सन्ति च समासेत्वा वुत्तं. संयुत्तङ्गुत्तरपाठन्तरेसु पन विसुं कत्वा पठन्ति. सा पन अभिज्झायन्ति पत्थयन्ति एताय, सयं वा अभिज्झायति, अभिज्झायनमत्तमेव वा एसाति अभिज्झा. यस्मा पनेत्थ अभिज्झागहणेन कामच्छन्दो, दोमनस्सगहणेन ब्यापादो सङ्गहं गच्छति, तस्मा नीवरणपरियापन्नबलवधम्मद्वयदस्सनेन नीवरणप्पहानं वुत्तं होतीति वेदितब्बं.
विसेसेन पनेत्थ अभिज्झाविनयेन कायसम्पत्तिमूलकस्स अनुरोधस्स, दोमनस्सविनयेन कायविपत्तिमूलकस्स विरोधस्स, अभिज्झाविनयेन च काये अभिरतिया, दोमनस्सविनयेन कायभावनाय अनभिरतिया, अभिज्झाविनयेन काये अभूतानं सुभसुखभावादीनं पक्खेपस्स, दोमनस्सविनयेन काये भूतानं असुभासुखभावादीनं अपनयनस्स पहानं वुत्तं. तेन योगावचरस्स योगानुभावो योगसमत्थता च दीपिता होति. योगानुभावो हि एस, यदयं अनुरोधविरोधविप्पमुत्तो अरतिरतिसहो अभूतपक्खेपभूतापनयनविरहितो च होति. अनुरोधविरोधविप्पमुत्तो चेस अरतिरतिसहो अभूतं अपक्खिपन्तो भूतञ्च अनपनेन्तो योगसमत्थो होतीति.
अपरो नयो – ‘‘काये कायानुपस्सी’’ति एत्थ अनुपस्सनाय कम्मट्ठानं वुत्तं. ‘‘विहरती’’ति एत्थ वुत्तविहारेन कम्मट्ठानिकस्स कायपरिहरणं. ‘‘आतापी’’तिआदीसु आतापेन सम्मप्पधानं, सतिसम्पजञ्ञेन सब्बत्थककम्मट्ठानं, कम्मट्ठानपरिहरणूपायो वा. सतिया वा कायानुपस्सनावसेन पटिलद्धसमथो, सम्पजञ्ञेन विपस्सना, अभिज्झादोमनस्सविनयेन भावनाफलं वुत्तन्ति वेदितब्बं.
वेदनासु वेदनानुपस्सीतिआदीसु च वेदनादीनं पुन वचने पयोजनं कायानुपस्सनायं वुत्तनयेनेव यथायोगं योजेत्वा वेदितब्बं. अयं पन असाधारणत्थो – सुखादीसु अनेकप्पभेदासु वेदनासु विसुं विसुं अनिच्चादितो एकेकवेदनानुपस्सीति, सरागादिके सोळसप्पभेदे चित्ते विसुं विसुं अनिच्चादितो एकेकचित्तानुपस्सीति, कायवेदनाचित्तानि ठपेत्वा सेसतेभूमकधम्मेसु विसुं विसुं अनिच्चादितो एकेकधम्मानुपस्सीति, सतिपट्ठानसुत्तन्ते (दी. नि. २.३८२; म. नि. १.११५) वुत्तनयेन नीवरणादिधम्मानुपस्सीति वा. एत्थ च ‘‘काये’’ति एकवचनं सरीरस्स एकत्ता, ‘‘चित्ते’’ति एकवचनं चित्तस्स सभावभेदाभावतो जातिग्गहणेन कतन्ति वेदितब्बं. यथा च वेदनादयो अनुपस्सितब्बा, तथा अनुपस्सन्तो वेदनासु वेदनानुपस्सी, चित्ते चित्तानुपस्सी, धम्मेसु धम्मानुपस्सीति वेदितब्बो. कथं ताव वेदना अनुपस्सितब्बा? सुखा ताव वेदना दुक्खतो, दुक्खा वेदना सल्लतो, अदुक्खमसुखा वेदना अनिच्चतो अनुपस्सितब्बा. यथाह –
‘‘यो सुखं दुक्खतो अद्द, दुक्खमद्दक्खि सल्लतो;
अदुक्खमसुखं सन्तं, अद्दक्खि नं अनिच्चतो;
स वे सम्मद्दसो भिक्खु, परिजानाति वेदना’’ति. (सं. नि. ४.२५३);
सब्बा एव चेता दुक्खतोपि अनुपस्सितब्बा. वुत्तञ्हेतं ‘‘यंकिञ्चि वेदयितं, सब्बं तं दुक्खस्मिन्ति वदामी’’ति (सं. नि. ४.२५९). सुखदुक्खतोपि च अनुपस्सितब्बा. यथाह – ‘‘सुखा वेदना ठितिसुखा विपरिणामदुक्खा. दुक्खा वेदना ठितिदुक्खा विपरिणामसुखा. अदुक्खमसुखा वेदना ञाणसुखा अञ्ञाणदुक्खा’’ति (म. नि. १.४६५). अपिच अनिच्चादिसत्तअनुपस्सनावसेनापि अनुपस्सितब्बा.
चित्तधम्मेसुपि चित्तं ताव आरम्मणाधिपतिसहजातभूमिकम्मविपाककिरियादिनानत्तभेदानं अनिच्चादिसत्तअनुपस्सनानं सरागादिसोळसभेदानञ्च वसेन अनुपस्सितब्बं, धम्मा सलक्खणसामञ्ञलक्खणानं सुञ्ञताधम्मस्स अनिच्चादिसत्तअनुपस्सनानं सन्तासन्तादीनञ्च वसेन अनुपस्सितब्बा. कामञ्चेत्थ यस्स कायसङ्खाते लोके अभिज्झादोमनस्सं पहीनं, तस्स वेदनादिलोकेसुपि तं पहीनमेव, नानापुग्गलवसेन पन नानाक्खणिकसतिपट्ठानभावनावसेन च सब्बत्थ वुत्तं. यतो वा एकत्थ पहीनं, सेसेसुपि पहीनं होति. तेनेवस्स तत्थ पहानदस्सनत्थम्पि एवं वुत्तन्ति वेदितब्बं.
इति इमे चत्तारो सतिपट्ठाना पुब्बभागे नानाचित्तेसु लब्भन्ति. अञ्ञेनेव हि चित्तेन कायं परिग्गण्हाति, अञ्ञेन वेदनं, अञ्ञेन चित्तं, अञ्ञेन धम्मे परिग्गण्हाति. लोकुत्तरमग्गक्खणे पन एकचित्तेयेव लब्भन्ति. आदितो हि कायं परिग्गण्हित्वा आगतस्स विपस्सनासम्पयुत्ता सति कायानुपस्सना नाम, ताय सतिया समन्नागतो पुग्गलो कायानुपस्सी नाम. विपस्सनं उस्सुक्कापेत्वा अरियमग्गं पत्तस्स मग्गक्खणे मग्गसम्पयुत्ता सति कायानुपस्सना नाम, ताय सतिया समन्नागतो पुग्गलो कायानुपस्सी नाम. वेदनं परिग्गण्हित्वा चित्तं परिग्गण्हित्वा धम्मे परिग्गण्हित्वा आगतस्स विपस्सनासम्पयुत्ता सति धम्मानुपस्सना नाम, ताय सतिया समन्नागतो पुग्गलो धम्मानुपस्सी नाम. विपस्सनं उस्सुक्कापेत्वा अरियमग्गं पत्तस्स मग्गक्खणे मग्गसम्पयुत्ता सति धम्मानुपस्सना नाम, ताय सतिया समन्नागतो पुग्गलो धम्मानुपस्सी नाम. एवं ताव देसना पुग्गले तिट्ठति. काये पन ‘‘सुभ’’न्ति विपल्लासप्पहाना कायपरिग्गाहिका सति मग्गेन समिज्झतीति कायानुपस्सना नाम. वेदनाय ‘‘सुखा’’ति विपल्लासप्पहाना वेदनापरिग्गाहिका सति मग्गेन समिज्झतीति वेदनानुपस्सना नाम. चित्ते ‘‘निच्च’’न्ति विपल्लासप्पहाना चित्तपरिग्गाहिका सति मग्गेन समिज्झतीति चित्तानुपस्सना नाम. धम्मेसु ‘‘अत्ता’’ति विपल्लासप्पहाना धम्मपरिग्गाहिका सति मग्गेन समिज्झतीति धम्मानुपस्सना नाम. इति एकाव मग्गसम्पयुत्ता सति चतुकिच्चसाधकत्तेन चत्तारि नामानि लभति. तेन वुत्तं ‘‘लोकुत्तरमग्गक्खणे पन एकचित्तेयेव लब्भन्ती’’ति.
सम्मासमाधिनिद्देसे विविच्चेव कामेहीति कामेहि विविच्चित्वा विना हुत्वा अपक्कमित्वा. यो पनायमेत्थ एवकारो, सो नियमत्थोति वेदितब्बो. यस्मा च नियमत्थो, तस्मा पठमज्झानं उपसम्पज्ज विहरणसमये अविज्जमानानम्पि कामानं तस्स पठमज्झानस्स पटिपक्खभावं कामपरिच्चागेनेव चस्स अधिगमं दीपेति. कथं? ‘‘विविच्चेव कामेही’’ति एवञ्हि नियमे कयिरमाने इदं पञ्ञायति – नूनिमस्स झानस्स कामा पटिपक्खभूता, येसु सति इदं न पवत्तति, अन्धकारे सति पदीपोभासो विय, तेसं परिच्चागेनेव चस्स अधिगमो होति ओरिमतीरपरिच्चागेन पारिमतीरस्स विय. तस्मा नियमं करोतीति.
तत्थ सिया, कस्मा पनेस पुब्बपदेयेव वुत्तो, न उत्तरपदे, किं अकुसलेहि धम्मेहि अविविच्चापि झानं उपसम्पज्ज विहरेय्याति? न खो पनेतं एवं दट्ठब्बं. तंनिस्सरणतो हि पुब्बपदे एस वुत्तो. कामधातुसमतिक्कमनतो हि कामरागपटिपक्खतो च इदं झानं कामानमेव निस्सरणं. यथाह – ‘‘कामानमेतं निस्सरणं यदिदं नेक्खम्म’’न्ति (इतिवु. ७२). उत्तरपदेपि पन यथा ‘‘इधेव, भिक्खवे, समणो, इध दुतियो समणो’’ति (म. नि. १.१३९; अ. नि. ४.२४१) एत्थ एवकारो आनेत्वा वुच्चति, एवं वत्तब्बो. न हि सक्का इतो अञ्ञेहिपि नीवरणसङ्खातेहि अकुसलेहि धम्मेहि अविविच्च झानं उपसम्पज्ज विहरितुं. तस्मा ‘‘विविच्चेव कामेहि विविच्चेव अकुसलेहि धम्मेही’’ति एवं पदद्वयेपि एस दट्ठब्बो. पदद्वयेपि च किञ्चापि विविच्चाति इमिना साधारणवचनेन तदङ्गविक्खम्भनसमुच्छेदपटिप्पस्सद्धिनिस्सरणविवेका चित्तकायउपधिविवेका च सङ्गहं गच्छन्ति, तथापि पुब्बभागे कायविवेकचित्तविवेकविक्खम्भनविवेका दट्ठब्बा, लोकुत्तरमग्गक्खणे कायविवेकचित्तविवेकसमुच्छेदविवेकपटिप्पस्सद्धिविवेकनिस्सरणविवेका.
कामेहीति इमिना पन पदेन ये च महानिद्देसे ‘‘कतमे वत्थुकामा मनापिका रूपा’’तिआदिना (महानि. १) नयेन वत्थुकामा वुत्ता, ये च तत्थेव विभङ्गे च ‘‘छन्दो कामो, रागो कामो, छन्दरागो कामो, सङ्कप्पो कामो, रागो कामो, सङ्कप्परागो कामो’’ति (महानि. १; विभ. ५६४) एवं किलेसकामा वुत्ता, ते सब्बेपि सङ्गहिता इच्चेव दट्ठब्बा. एवञ्हि सति विविच्चेव कामेहीति वत्थुकामेहिपि विविच्चेवाति अत्थो युज्जति. तेन कायविवेको वुत्तो होति.
विविच्च अकुसलेहि धम्मेहीति किलेसकामेहि सब्बाकुसलेहि वा विविच्चाति अत्थो युज्जति. तेन चित्तविवेको वुत्तो होति. पुरिमेन चेत्थ वत्थुकामेहि विवेकवचनतो एव कामसुखपरिच्चागो, दुतियेन किलेसकामेहि विवेकवचनतो नेक्खम्मसुखपरिग्गहो विभावितो होति. एवं वत्थुकामकिलेसकामविवेकवचनतोयेव च एतेसं पठमेन संकिलेसवत्थुप्पहानं, दुतियेन संकिलेसप्पहानं. पठमेन लोलभावस्स हेतुपरिच्चागो, दुतियेन बालभावस्स. पठमेन च पयोगसुद्धि, दुतियेन आसयपोसनं विभावितं होतीति विञ्ञातब्बं. एस ताव नयो कामेहीति एत्थ वुत्तकामेसु वत्थुकामपक्खे.
किलेसकामपक्खे पन छन्दोति च रागोति च एवमादीहि अनेकभेदो कामच्छन्दोव कामोति अधिप्पेतो. सो च अकुसलपरियापन्नोपि समानो ‘‘तत्थ कतमे कामा, छन्दो कामो’’तिआदिना (विभ. ५६४) नयेन विभङ्गे उपरि झानङ्गपटिपक्खतो विसुं वुत्तो, किलेसकामत्ता वा पुरिमपदे वुत्तो, अकुसलपरियापन्नत्ता दुतियपदे. अनेकभेदतो चस्स कामतोति अवत्वा कामेहीति वुत्तं. अञ्ञेसम्पि च धम्मानं अकुसलभावे विज्जमाने ‘‘तत्थ कतमे अकुसला धम्मा, कामच्छन्दो’’तिआदिना (विभ. ५६४) नयेन विभङ्गे उपरि झानङ्गपच्चनीकपटिपक्खभावदस्सनतो नीवरणानेव वुत्तानि. नीवरणानि हि झानङ्गपच्चनीकानि, तेसं झानङ्गानेव पटिपक्खानि विद्धंसकानि विनासकानीति वुत्तं होति. तथा हि ‘‘समाधि कामच्छन्दस्स पटिपक्खो, पीति ब्यापादस्स, वितक्को थिनमिद्धस्स, सुखं उद्धच्चकुक्कुच्चस्स, विचारो विचिकिच्छाया’’ति पेटके वुत्तं.
एवमेत्थ ‘‘विविच्चेव कामेही’’ति इमिना कामच्छन्दस्स विक्खम्भनविवेको वुत्तो होति. ‘‘विविच्च अकुसलेहि धम्मेही’’ति इमिना पञ्चन्नम्पि नीवरणानं. अगहितग्गहणेन पन पठमेन कामच्छन्दस्स, दुतियेन सेसनीवरणानं. तथा पठमेन तीसु अकुसलमूलेसु पञ्चकामगुणभेदविसयस्स लोभस्स, दुतियेन आघातवत्थुभेदादिविसयानं दोसमोहानं. ओघादीसु वा धम्मेसु पठमेन कामोघकामयोगकामासवकामुपादानअभिज्झाकायगन्थ कामरागसञ्ञोजनानं, दुतियेन अवसेसओघयोगासवउपादानगन्थसंयोजनानं. पठमेन तण्हाय तंसम्पयुत्तकानञ्च, दुतियेन अविज्जाय तंसम्पयुत्तकानञ्च. अपिच पठमेन लोभसम्पयुत्तअट्ठचित्तुप्पादानं, दुतियेन सेसानं चतुन्नं अकुसलचित्तुप्पादानं विक्खम्भनविवेको वुत्तो होतीति वेदितब्बो.
एत्तावता च पठमस्स झानस्स पहानङ्गं दस्सेत्वा इदानि सम्पयोगङ्गं दस्सेतुं सवितक्कं सविचारन्तिआदि वुत्तं. तत्थ आरम्मणे चित्तस्स अभिनिरोपनलक्खणो वितक्को. आरम्मणानुमज्जनलक्खणो विचारो. सन्तेपि च नेसं कत्थचि अविप्पयोगे ओळारिकट्ठेन पुब्बङ्गमट्ठेन च घण्डाभिघातो विय चेतसो पठमाभिनिपातो वितक्को, सुखुमट्ठेन अनुमज्जनसभावेन च घण्डानुरवो विय अनुप्पबन्धो विचारो. विप्फारवा चेत्थ वितक्को पठमुप्पत्तिकाले परिप्फन्दनभूतो चित्तस्स, आकासे उप्पतितुकामस्स पक्खिनो पक्खविक्खेपो विय, पदुमाभिमुखपातो विय च गन्धानुबन्धचेतसो भमरस्स. सन्तवुत्ति विचारो नातिपरिप्फन्दनभूतो चित्तस्स, आकासे उप्पतितस्स पक्खिनो पक्खप्पसारणं विय, परिब्भमनं विय च पदुमाभिमुखपतितस्स भमरस्स पदुमस्स उपरिभागे.
दुकनिपातट्ठकथायं पन ‘‘आकासे गच्छतो महासकुणस्स उभोहि पक्खेहि वातं गहेत्वा पक्खे सन्निसीदापेत्वा गमनं विय आरम्मणे चेतसो अभिनिरोपनभावेन पवत्तो वितक्को, वातग्गहणत्थं पक्खे फन्दापयमानस्स गमनं विय अनुमज्जनभावेन पवत्तो विचारो’’ति वुत्तं. तं अनुप्पबन्धेन पवत्तियं युज्जति. सो पन तेसं विसेसो पठमदुतियज्झानेसु पाकटो होति. अपिच मलग्गहितं कंसभाजनं एकेन हत्थेन दळ्हं गहेत्वा इतरेन हत्थेन चुण्णतेलवालण्डुपकेन परिमज्जन्तस्स दळ्हग्गहणहत्थो विय वितक्को, परिमज्जनहत्थो विय विचारो. तथा कुम्भकारस्स दण्डप्पहारेन चक्कं भमयित्वा भाजनं करोन्तस्स उप्पीळनहत्थो विय वितक्को, इतो चितो च संसरणहत्थो विय विचारो. तथा मण्डलं करोन्तस्स मज्झे सन्निरुज्झित्वा ठितकण्टको विय अभिनिरोपनो वितक्को, बहि परिब्भमनकण्टको विय अनुमज्जनो विचारो. इति इमिना च वितक्केन इमिना च विचारेन सह वत्तति रुक्खो विय पुप्फेन फलेन चाति इदं झानं ‘‘सवितक्कं सविचार’’न्ति वुच्चति.
विवेकजन्ति एत्थ विवित्ति विवेको, नीवरणविगमोति अत्थो. विवित्तोति वा विवेको, नीवरणविवित्तो झानसम्पयुत्तधम्मरासीति अत्थो. तस्मा विवेका, तस्मिं वा विवेके जातन्ति विवेकजं. पीतिसुखन्ति एत्थ पीणयतीति पीति, सा सम्पियायनलक्खणा. सा पनेसा खुद्दिका पीति, खणिका पीति, ओक्कन्तिका पीति, उब्बेगा पीति, फरणा पीतीति पञ्चविधा होति.
तत्थ खुद्दिका पीति सरीरे लोमहंसनमत्तमेव कातुं सक्कोति. खणिका पीति खणे खणे विज्जुप्पादसदिसा होति. ओक्कन्तिका पीति समुद्दतीरं वीचि विय कायं ओक्कमित्वा ओक्कमित्वा भिज्जति. उब्बेगा पीति बलवती होति कायं उद्धग्गं कत्वा आकासे लङ्घापनप्पमाणप्पत्ता. फरणा पीति अतिबलवती होति. ताय हि उप्पन्नाय सकलसरीरं धमित्वा पूरितवत्थि विय महता उदकोघेन पक्खन्दपब्बतकुच्छि विय च अनुपरिफुटं होति. सा पनेसा पञ्चविधा पीति गब्भं गण्हन्ती परिपाकं गच्छन्ती दुविधं पस्सद्धिं परिपूरेति कायपस्सद्धिञ्च चित्तपस्सद्धिञ्च. पस्सद्धि गब्भं गण्हन्ती परिपाकं गच्छन्ती दुविधम्पि सुखं परिपूरेति कायिकञ्च चेतसिकञ्च. सुखं गब्भं गण्हन्तं परिपाकं गच्छन्तं तिविधं समाधिं परिपूरेति – खणिकसमाधिं, उपचारसमाधिं, अप्पनासमाधिञ्चाति. तासु च या अप्पनासमाधिस्स मूलं हुत्वा वड्ढमाना समाधिसम्पयोगं गता फरणा पीति, अयं इमस्मिं अत्थे अधिप्पेता पीतीति.
इतरं पन सुखयतीति सुखं, यस्सुप्पज्जति, तं सुखितं करोतीति अत्थो. सुखनं वा सुखं, सुट्ठु वा खादति, खणति च कायचित्ताबाधन्ति सुखं, सोमनस्सवेदनायेतं नामं. तं सातलक्खणं. सन्तेपि च नेसं कत्थचि अविप्पयोगे इट्ठारम्मणपटिलाभतुट्ठि पीति, पटिलद्धरसानुभवनं सुखं. यत्थ पीति, तत्थ सुखं. यत्थ सुखं, तत्थ न नियमतो पीति. सङ्खारक्खन्धसङ्गहिता पीति, वेदनाक्खन्धसङ्गहितं सुखं. कन्तारखिन्नस्स वनन्तुदकदस्सनसवनेसु विय पीति, वनच्छायापवेसनउदकपरिभोगेसु विय सुखं. तस्मिं तस्मिं समये पाकटभावतो चेतं वुत्तन्ति वेदितब्बं. इति अयञ्च पीति इदञ्च सुखं अस्स झानस्स, अस्मिं वा झाने अत्थीति इदं झानं ‘‘पीतिसुख’’न्ति वुच्चति. अथ वा पीति च सुखञ्च पीतिसुखं धम्मविनयादयो विय. विवेकजं पीतिसुखं अस्स झानस्स, अस्मिं वा झाने अत्थीति एवम्पि विवेकजं पीतिसुखं. यथेव हि झानं, एवं पीतिसुखम्पेत्थ विवेकजमेव होति. तञ्चस्स अत्थीति तस्मा अलोपसमासं कत्वा एकपदेनेव ‘‘विवेकजंपीतिसुख’’न्तिपि वत्तुं युज्जति.
पठमन्ति गणनानुपुब्बता पठमं, पठमं उप्पन्नन्तिपि पठमं. झानन्ति दुविधं झानं आरम्मणूपनिज्झानञ्च लक्खणूपनिज्झानञ्च. तत्थ अट्ठ समापत्तियो पथवीकसिणादिआरम्मणं उपनिज्झायन्तीति ‘‘आरम्मणूपनिज्झान’’न्ति सङ्ख्यं गता. विपस्सनामग्गफलानि पन लक्खणूपनिज्झानं नाम. तत्थ विपस्सना अनिच्चादिलक्खणस्स उपनिज्झानतो लक्खणूपनिज्झानं, विपस्सनाय कतकिच्चस्स मग्गेन इज्झनतो मग्गो लक्खणूपनिज्झानं, फलं पन निरोधसच्चं तथलक्खणं उपनिज्झायतीति लक्खणूपनिज्झानं. तेसु इध पुब्बभागे आरम्मणूपनिज्झानं, लोकुत्तरमग्गक्खणे लक्खणूपनिज्झानं अधिप्पेतं, तस्मा आरम्मणूपनिज्झानतो लक्खणूपनिज्झानतो पच्चनीकज्झापनतो च ‘‘झान’’न्ति वेदितब्बं. उपसम्पज्जाति उपगन्त्वा, पापुणित्वाति वुत्तं होति. उपसम्पादयित्वा वा, निप्फादेत्वाति वुत्तं होति. विहरतीति तदनुरूपेन इरियापथविहारेन इरियति, वुत्तप्पकारझानसमङ्गी हुत्वा अत्तभावस्स वुत्तिं अभिनिप्फादेति.
वितक्कविचारानं वूपसमाति एत्थ वितक्कस्स च विचारस्स चाति इमेसं द्विन्नं वूपसमा समतिक्कमा, दुतियज्झानक्खणे अपातुभावाति वुत्तं होति. तत्थ किञ्चापि दुतियज्झाने सब्बेपि पठमज्झानधम्मा न सन्ति, अञ्ञेयेव हि पठमज्झाने फस्सादयो, अञ्ञे इधाति. ओळारिकस्स पन ओळारिकस्स अङ्गस्स समतिक्कमा पठमज्झानतो परेसं दुतियज्झानादीनं अधिगमो होतीति दस्सनत्थं ‘‘वितक्कविचारानं वूपसमा’’ति एवं वुत्तन्ति वेदितब्बं. अज्झत्तन्ति इध नियकज्झत्तं अधिप्पेतं, तस्मा अत्तनि जातं, अत्तसन्ताने निब्बत्तन्ति अत्थो.
सम्पसादनन्ति सम्पसादनं वुच्चति सद्धा. सम्पसादनयोगतो झानम्पि सम्पसादनं नीलवण्णयोगतो नीलवत्थं विय. यस्मा वा तं झानं सम्पसादनसमन्नागतत्ता वितक्कविचारक्खोभवूपसमनेन च चेतो सम्पसादयति, तस्मापि सम्पसादनन्ति वुत्तं. इमस्मिञ्च अत्थविकप्पे सम्पसादनं चेतसोति एवं पदसम्बन्धो वेदितब्बो, पुरिमस्मिं पन अत्थविकप्पे चेतसोति एतं एकोदिभावेन सद्धिं योजेतब्बं.
तत्रायं अत्थयोजना – एको उदेतीति एकोदि, वितक्कविचारेहि अनज्झारूळ्हत्ता अग्गो सेट्ठो हुत्वा उदेतीति अत्थो. सेट्ठोपि हि लोके एकोति वुच्चति. वितक्कविचारविरहितो वा एको असहायो हुत्वा इतिपि वत्तुं वट्टति. अथ वा सम्पयुत्तधम्मे उदायतीति उदि, उट्ठपेतीति अत्थो. सेट्ठट्ठेन एको च सो उदि चाति एकोदि. समाधिस्सेतं अधिवचनं. इति इमं एकोदिं भावेति वड्ढेतीति इदं दुतियं झानं एकोदिभावं. सो पनायं एकोदि यस्मा चेतसो, न सत्तस्स न जीवस्स. तस्मा एतं ‘‘चेतसो एकोदिभाव’’न्ति वुत्तं.
ननु चायं सद्धा पठमज्झानेपि अत्थि, अयञ्च एकोदिनामको समाधि. अथ कस्मा इदमेव ‘‘सम्पसादनं चेतसो एकोदिभाव’’न्ति च वुत्तन्ति? वुच्चते – अदुञ्हि पठमज्झानं वितक्कविचारक्खोभेन वीचितरङ्गसमाकुलमिव जलं न सुप्पसन्नं होति, तस्मा सतियापि सद्धाय ‘‘सम्पसादन’’न्ति न वुत्तं. न सुप्पसन्नत्तायेव चेत्थ समाधिपि न सुट्ठु पाकटो. तस्मा ‘‘एकोदिभाव’’न्तिपि न वुत्तं. इमस्मिं पन झाने वितक्कविचारपलिबोधाभावेन लद्धोकासा बलवती सद्धा, बलवसद्धासहायपटिलाभेनेव च समाधिपि पाकटो, तस्मा इदमेव एवं वुत्तन्ति वेदितब्बं.
अवितक्कं अविचारन्ति भावनाय पहीनत्ता एतस्मिं, एतस्स वा वितक्को नत्थीति अवितक्कं. इमिनाव नयेन अविचारं. एत्थाह – ‘‘ननु च ‘वितक्कविचारानं वूपसमा’ति इमिनापि अयमत्थो सिद्धो. अथ कस्मा पुन वुत्तं ‘अवितक्कं अविचार’न्ति’’? वुच्चते – एवमेतं, सिद्धोवायमत्थो, न पनेतं तदत्थदीपकं, ननु अवोचुम्ह ‘‘ओळारिकस्स पन ओळारिकस्स अङ्गस्स समतिक्कमा पठमज्झानतो परेसं दुतियज्झानादीनं समधिगमो होतीति दस्सनत्थं वितक्कविचारानं वूपसमाति एवं वुत्त’’न्ति.
अपिच वितक्कविचारानं वूपसमा इदं सम्पसादनं, न किलेसकालुस्सियस्स. वितक्कविचारानञ्च वूपसमा एकोदिभावं, न उपचारज्झानमिव नीवरणप्पहाना, न पठमज्झानमिव च अङ्गपातुभावाति एवं सम्पसादनएकोदिभावानं हेतुपरिदीपकमिदं वचनं. तथा वितक्कविचारानं वूपसमा इदं अवितक्कअविचारं, न ततियचतुत्थज्झानानि विय चक्खुविञ्ञाणादीनि विय च अभावाति एवं अवितक्कअविचारभावस्स हेतुपरिदीपकञ्च. न वितक्कविचाराभावमत्तपरिदीपकं, वितक्कविचाराभावमत्तपरिदीपकमेव पन ‘‘अवितक्कं अविचार’’न्ति इदं वचनं. तस्मा पुरिमं वत्वापि पुन वत्तब्बमेवाति.
समाधिजन्ति पठमज्झानसमाधितो, सम्पयुत्तसमाधितो वा जातन्ति अत्थो. तत्थ किञ्चापि पठमज्झानम्पि सम्पयुत्तसमाधितो जातं, अथ खो अयमेव समाधि ‘‘समाधी’’ति वत्तब्बतं अरहति वितक्कविचारक्खोभविरहेन अतिविय अचलत्ता सुप्पसन्नत्ता च. तस्मा इमस्स वण्णभणनत्थं इदमेव ‘‘समाधिज’’न्ति वुत्तं. पीतिसुखन्ति इदं वुत्तनयमेव. दुतियन्ति गणनानुपुब्बता दुतियं, इदं दुतियं उप्पन्नन्तिपि दुतियं.
पीतिया च विरागाति विरागो नाम वुत्तप्पकाराय पीतिया जिगुच्छनं वा समतिक्कमो वा, उभिन्नं पन अन्तरा चसद्दो सम्पिण्डनत्थो, सो वूपसमं वा सम्पिण्डेति वितक्कविचारवूपसमं वा. तत्थ यदा वूपसममेव सम्पिण्डेति, तदा पीतिया विरागा च, किञ्च भिय्यो वूपसमा चाति एवं योजना वेदितब्बा. इमिस्सा च योजनाय विरागो जिगुच्छनत्थो होति, तस्मा पीतिया जिगुच्छना च समतिक्कमा चाति अयमत्थो दट्ठब्बो. यदा पन वितक्कविचारवूपसमं सम्पिण्डेति, तदा पीतिया च विरागा, किञ्च भिय्यो वितक्कविचारानञ्च वूपसमाति एवं योजना वेदितब्बा. इमिस्सा च योजनाय विरागो समतिक्कमनत्थो होति, तस्मा पीतिया च समतिक्कमा, वितक्कविचारानञ्च वूपसमाति अयमत्थो दट्ठब्बो.
कामञ्चेते वितक्कविचारा दुतियज्झानेयेव वूपसन्ता, इमस्स पन झानस्स मग्गपरिदीपनत्थं वण्णभणनत्थञ्चेतं वुत्तं. वितक्कविचारानं वूपसमाति हि वुत्ते इदं पञ्ञायति ‘‘नून वितक्कविचारवूपसमो मग्गो इमस्स झानस्सा’’ति. यथा च ततिये अरियमग्गे अप्पहीनानम्पि सक्कायदिट्ठादीनं ‘‘पञ्चन्नं ओरम्भागियानं संयोजनानं पहाना’’ति (दी. नि. १.३७३; म. नि. २.१३३; सं. नि. ५.१८४; अ. नि. ३.८८) एवं पहानं वुच्चमानं वण्णभणनं होति, तदधिगमाय उस्सुक्कानं उस्साहजनकं, एवमेव इध अवूपसन्तानम्पि वितक्कविचारानं वूपसमो वुच्चमानो वण्णभणनं होति. तेनायमत्थो वुत्तो ‘‘पीतिया च समतिक्कमा वितक्कविचारानञ्च वूपसमा’’ति.
उपेक्खको च विहरतीति एत्थ उपपत्तितो इक्खतीति उपेक्खा, समं पस्सति अपक्खपतिता हुत्वा पस्सतीति अत्थो. ताय विसदाय विपुलाय थामगताय समन्नागतत्ता ततियज्झानसमङ्गी ‘‘उपेक्खको’’ति वुच्चति.
उपेक्खा पन दसविधा होति छळङ्गुपेक्खा ब्रह्मविहारुपेक्खा बोज्झङ्गुपेक्खा वीरियुपेक्खा सङ्खारुपेक्खा वेदनुपेक्खा विपस्सनुपेक्खा तत्रमज्झत्तुपेक्खा झानुपेक्खा पारिसुद्धुपेक्खाति.
तत्थ या ‘‘इध, भिक्खवे, खीणासवो भिक्खु चक्खुना रूपं दिस्वा नेव सुमनो होति न दुम्मनो, उपेक्खको च विहरति सतो सम्पजानो’’ति (अ. नि. ६.१) एवमागता खीणासवस्स छसु द्वारेसु इट्ठानिट्ठछळारम्मणापाथे परिसुद्धपकतिभावाविजहनाकारभूता उपेक्खा, अयं छळङ्गुपेक्खा नाम.
या पन ‘‘उपेक्खासहगतेन चेतसा एकं दिसं फरित्वा विहरती’’ति (दी. नि. १.५५६; म. नि. १.७७) एवमागता सत्तेसु मज्झत्ताकारभूता उपेक्खा, अयं ब्रह्मविहारुपेक्खा नाम.
या पन ‘‘उपेक्खासम्बोज्झङ्गं भावेति विवेकनिस्सित’’न्ति (म. नि. २.२४७) एवमागता सहजातधम्मानं मज्झत्ताकारभूता उपेक्खा, अयं बोज्झङ्गुपेक्खा नाम.
या पन ‘‘कालेन कालं उपेक्खानिमित्तं मनसिकरोती’’ति (अ. नि. ३.१०३) एवमागता अनच्चारद्धनातिसिथिलवीरियसङ्खाता उपेक्खा, अयं वीरियुपेक्खा नाम.
या पन ‘‘कति सङ्खारुपेक्खा समथवसेन उप्पज्जन्ति, कति सङ्खारुपेक्खा विपस्सनावसेन उप्पज्जन्ति? अट्ठ सङ्खारुपेक्खा समथवसेन उप्पज्जन्ति, दस सङ्खारुपेक्खा विपस्सनावसेन उप्पज्जन्ती’’ति (पटि. म. १.५७) एवमागता नीवरणादिपटिसङ्खासन्तिट्ठनागहणे मज्झत्तभूता उपेक्खा, अयं सङ्खारुपेक्खा नाम.
या पन ‘‘यस्मिं समये कामावचरं कुसलं चित्तं उप्पन्नं होति उपेक्खासहगत’’न्ति (ध. स. १५०) एवमागता अदुक्खमसुखसञ्ञिता उपेक्खा, अयं वेदनुपेक्खा नाम.
या ‘‘यदत्थि यं भूतं, तं पजहति, उपेक्खं पटिलभती’’ति (म. नि. ३.७१; अ. नि. ७.५५) एवमागता विचिनने मज्झत्तभूता उपेक्खा, अयं विपस्सनुपेक्खा नाम.
या पन छन्दादीसु येवापनकेसु आगता सहजातानं समवाहितभूता उपेक्खा, अयं तत्रमज्झत्तुपेक्खा नाम.
या पन ‘‘उपेक्खको च विहरती’’ति (ध. स. १६३; दी. नि. १.२३०) एवमागता अग्गसुखेपि तस्मिं अपक्खपातजननी उपेक्खा, अयं झानुपेक्खा नाम.
या पन ‘‘उपेक्खासतिपारिसुद्धिं चतुत्थं झान’’न्ति (ध. स. १६५; दी. नि. १.२३२) एवमागता सब्बपच्चनीकपरिसुद्धा पच्चनीकवूपसमनेपि अब्यापारभूता उपेक्खा, अयं पारिसुद्धुपेक्खा नाम.
तत्थ छळङ्गुपेक्खा च ब्रह्मविहारुपेक्खा च बोज्झङ्गुपेक्खा च तत्रमज्झत्तुपेक्खा च झानुपेक्खा च पारिसुद्धुपेक्खा च अत्थतो एका, तत्रमज्झत्तुपेक्खाव होति. तेन तेन अवत्थाभेदेन पनस्सायं भेदो. एकस्सापि सतो सत्तस्स कुमारयुवत्थेरसेनापतिराजादिवसेन भेदो विय, तस्मा तासु यत्थ छळङ्गुपेक्खा, न तत्थ बोज्झङ्गुपेक्खादयो. यत्थ वा पन बोज्झङ्गुपेक्खा, न तत्थ छळङ्गुपेक्खादयो होन्तीति वेदितब्बा.
यथा चेतासं अत्थतो एकीभावो, एवं सङ्खारुपेक्खाविपस्सनुपेक्खानम्पि. पञ्ञा एव हि सा, किच्चवसेन द्विधा भिन्ना. यथा हि पुरिसस्स सायं गेहं पविट्ठं सप्पं अजपददण्डं गहेत्वा परियेसमानस्स तं थुसकोट्ठके निपन्नं दिस्वा ‘‘सप्पो नु खो, नो’’ति अवलोकेन्तस्स सोवत्थिकत्तयं दिस्वा निब्बेमतिकस्स ‘‘सप्पो, न सप्पो’’ति विचिनने मज्झत्तता उप्पज्जति, एवमेव या आरद्धविपस्सकस्स विपस्सनाञाणेन लक्खणत्तये दिट्ठे सङ्खारानं अनिच्चभावादिविचिनने मज्झत्तता उप्पज्जति, अयं विपस्सनुपेक्खा. यथा पन तस्स पुरिसस्स अजपददण्डेन गाळ्हं सप्पं गहेत्वा ‘‘किन्ताहं इमं सप्पं अविहेठेन्तो अत्तानञ्च इमिना अडंसापेन्तो मुञ्चेय्य’’न्ति मुञ्चनाकारमेव परियेसतो गहणे मज्झत्तता होति, एवमेव या लक्खणत्तयस्स दिट्ठत्ता आदित्ते विय तयो भवे पस्सतो सङ्खारगहणे मज्झत्तता, अयं सङ्खारुपेक्खा. इति विपस्सनुपेक्खाय सिद्धाय सङ्खारुपेक्खापि सिद्धाव होति. इमिना पनेसा विचिननगहणेसु मज्झत्तसङ्खातेन किच्चेन द्विधा भिन्नाति. वीरियुपेक्खा पन वेदनुपेक्खा च अञ्ञमञ्ञञ्च अवसेसाहि च अत्थतो भिन्ना एवाति. आह चेत्थ –
‘‘मज्झत्तब्रह्मबोज्झङ्गछळङ्गझानसुद्धियो;
विपस्सना च सङ्खारवेदना वीरियं इति.
वित्थारतो दसोपेक्खा, छ मज्झत्तादितो ततो;
दुवे पञ्ञा ततो द्वीहि, चतस्सोव भवन्तिमा’’ति.
इति इमासु उपेक्खासु झानुपेक्खा इध अधिप्पेता. सा मज्झत्तलक्खणा. एत्थाह – ‘‘ननु चायं अत्थतो तत्रमज्झत्तुपेक्खाव होति, सा च पठमदुतियज्झानेसुपि अत्थि, तस्मा तत्रपि ‘उपेक्खको च विहरती’ति एवमयं वत्तब्बा सिया, सा कस्मा न वुत्ता’’ति? अपरिब्यत्तकिच्चतो. अपरिब्यत्तञ्हि तस्स तत्थ किच्चं वितक्कादीहि अभिभूतत्ता, इध पनायं वितक्कविचारपीतीहि अनभिभूतत्ता उक्खित्तसिरा विय हुत्वा परिब्यत्तकिच्चा जाता, तस्मा वुत्ताति.
इदानि सतो च सम्पजानोति एत्थ सरतीति सतो. सम्पजानातीति सम्पजानो. इति पुग्गलेन सति च सम्पजञ्ञञ्च वुत्तं. तत्थ सरणलक्खणा सति. असम्मोहलक्खणं सम्पजञ्ञं. तत्थ किञ्चापि इदं सतिसम्पजञ्ञं पुरिमज्झानेसुपि अत्थि, मुट्ठस्सतिस्स हि असम्पजानस्स उपचारमत्तम्पि न सम्पज्जति, पगेव अप्पना. ओळारिकत्ता पन तेसं झानानं भूमियं विय पुरिसस्स चित्तस्स गति सुखा होति, अब्यत्तं तत्थ सतिसम्पजञ्ञकिच्चं. ओळारिकङ्गप्पहानेन पन सुखुमत्ता इमस्स झानस्स पुरिसस्स खुरधारायं विय सतिसम्पजञ्ञकिच्चपरिग्गहिता एव चित्तस्स गति इच्छितब्बाति इधेव वुत्तं. किञ्च भिय्यो – यथा धेनुपगो वच्छो धेनुतो अपनीतो अरक्खियमानो पुनदेव धेनुं उपगच्छति, एवमिदं ततियज्झानसुखं पीतितो अपनीतम्पि सतिसम्पजञ्ञारक्खेन अरक्खियमानं पुनदेव पीतिं उपगच्छेय्य, पीतिसम्पयुत्तमेव सिया. सुखे वापि सत्ता सारज्जन्ति, इदञ्च अतिमधुरं सुखं ततो परं सुखाभावा. सतिसम्पजञ्ञानुभावेन पनेत्थ सुखे असारज्जना होति, नो अञ्ञथाति इमम्पि अत्थविसेसं दस्सेतुं इदं इधेव वुत्तन्ति वेदितब्बं.
इदानि सुखञ्च कायेन पटिसंवेदेतीति एत्थ किञ्चापि ततियज्झानसमङ्गिनो सुखपटिसंवेदनाभोगो नत्थि, एवं सन्तेपि यस्मा तस्स नामकायेन सम्पयुत्तं सुखं, यं वा तं नामकायसम्पयुत्तं सुखं, तंसमुट्ठानेनस्स यस्मा अतिपणीतेन रूपेन रूपकायो फुट्ठो, यस्स फुट्ठत्ता झाना वुट्ठितोपि सुखं पटिसंवेदेय्य, तस्मा एतमत्थं दस्सेन्तो ‘‘सुखञ्च कायेन पटिसंवेदेही’’ति आह.
इदानि यं तं अरिया आचिक्खन्ति उपेक्खको सतिमा सुखविहारीति एत्थ यंझानहेतु यंझानकारणा तं ततियज्झानसमङ्गिपुग्गलं बुद्धादयो अरिया आचिक्खन्ति देसेन्ति पञ्ञपेन्ति पट्ठपेन्ति विवरन्ति विभजन्ति उत्तानीकरोन्ति पकासेन्ति, पसंसन्तीति अधिप्पायो. किन्ति? उपेक्खको सतिमा सुखविहारीति. तं ततियं झानं उपसम्पज्ज विहरतीति एवमेत्थ योजना वेदितब्बा.
कस्मा पन तं ते एवं पसंसन्तीति? पसंसारहतो. अयञ्हि यस्मा अतिमधुरसुखे सुखपारमिप्पत्तेपि ततियज्झाने उपेक्खको, न तत्थ सुखाभिसङ्गेन आकड्ढीयति. यथा च पीति न उप्पज्जति, एवं उपट्ठितस्सतिताय सतिमा. यस्मा च अरियकन्तं अरियजनसेवितमेव च असंकिलिट्ठं सुखं नामकायेन पटिसंवेदेति, तस्मा पसंसारहो होति. इति पसंसारहतो नं अरिया ते एवं पसंसारहहेतुभूते गुणे पकासेन्ता ‘‘उपेक्खको सतिमा सुखविहारी’’ति एवं पसंसन्तीति वेदितब्बं. ततियन्ति गणनानुपुब्बता ततियं, ततियं उप्पन्नन्तिपि ततियं.
सुखस्स च पहाना दुक्खस्स च पहानाति कायिकसुखस्स च कायिकदुक्खस्स च पहाना. पुब्बेवाति तञ्च खो पुब्बेव, न चतुत्थज्झानक्खणे. सोमनस्सदोमनस्सानं अत्थङ्गमाति चेतसिकसुखस्स चेतसिकदुक्खस्स चाति इमेसम्पि द्विन्नं पुब्बेव अत्थङ्गमा, पहाना इच्चेव वुत्तं होति. कदा पन नेसं पहानं होति? चतुन्नं झानानं उपचारक्खणे. सोमनस्सञ्हि चतुत्थस्स झानस्स उपचारक्खणेयेव पहीयति, दुक्खदोमनस्ससुखानि पठमदुतियततियानं उपचारक्खणेसु. एवमेतेसं पहानक्कमेन अवुत्तानं इन्द्रियविभङ्गे (विभ. २१९ आदयो) पन इन्द्रियानं उद्देसक्कमेनेव इधापि वुत्तानं सुखदुक्खसोमनस्सदोमनस्सानं पहानं वेदितब्बं.
यदि पनेतानि तस्स तस्स झानस्स उपचारक्खणेयेव पहीयन्ति, अथ कस्मा ‘‘कत्थ चुप्पन्नं दुक्खिन्द्रियं अपरिसेसं निरुज्झति? इध, भिक्खवे, भिक्खु विविच्चेव कामेहि…पे… पठमज्झानं उपसम्पज्ज विहरति. एत्थ चुप्पन्नं दुक्खिन्द्रियं अपरिसेसं निरुज्झति. कत्थ चुप्पन्नं दोमनस्सिन्द्रियं, सुखिन्द्रियं, सोमनस्सिन्द्रियं अपरिसेसं निरुज्झति? इध, भिक्खवे, भिक्खु सुखस्स च पहाना…पे… चतुत्थं झानं उपसम्पज्ज विहरति. एत्थ चुप्पन्नं सोमनस्सिन्द्रियं अपरिसेसं निरुज्झती’’ति (सं. नि. ५.५१०) एवं झानेस्वेव निरोधो वुत्तोति? अतिसयनिरोधत्ता. अतिसयनिरोधो हि तेसं पठमज्झानादीसु, न निरोधोयेव. निरोधोयेव पन उपचारक्खणे, नातिसयनिरोधो. तथा हि नानावज्जने पठमज्झानूपचारे निरुद्धस्सापि दुक्खिन्द्रियस्स डंसमकसादिसम्फस्सेन वा विसमासनूपतापेन वा सिया उप्पत्ति, न त्वेव अन्तोअप्पनायं. उपचारे वा निरुद्धम्पेतं न सुट्ठु निरुद्धं होति पटिपक्खेन अविहतत्ता. अन्तोअप्पनायं पन पीतिफरणेन सब्बो कायो सुखोक्कन्तो होति, सुखोक्कन्तकायस्स च सुट्ठु निरुद्धं होति दुक्खिन्द्रियं पटिपक्खेन विहतत्ता. नानावज्जनेयेव च दुतियज्झानूपचारे पहीनस्सापि दोमनस्सिन्द्रियस्स, यस्मा एतं वितक्कविचारपच्चयेपि कायकिलमथे चित्तूपघाते च सति उप्पज्जति, वितक्कविचाराभावे नेव उप्पज्जति. यत्थ पन उप्पज्जति, तत्थ वितक्कविचारभावे. अप्पहीनायेव च दुतियज्झानूपचारे वितक्कविचाराति तत्थस्स सिया उप्पत्ति, नत्वेव दुतियज्झाने पहीनपच्चयत्ता. तथा ततियज्झानूपचारे पहीनस्सापि सुखिन्द्रियस्स पीतिसमुट्ठानपणीतरूपफुट्ठकायस्स सिया उप्पत्ति, नत्वेव ततियज्झाने. ततियज्झाने हि सुखस्स पच्चयभूता पीति सब्बसो निरुद्धा होति. तथा चतुत्थज्झानूपचारे पहीनस्सापि सोमनस्सिन्द्रियस्स आसन्नत्ता, अप्पनाप्पत्ताय उपेक्खाय अभावेन सम्मा अनतिक्कन्तत्ता च सिया उप्पत्ति, नत्वेव चतुत्थज्झाने. तस्मा एव च ‘‘एत्थुप्पन्नं दुक्खिन्द्रियं अपरिसेसं निरुज्झती’’ति तत्थ तत्थ अपरिसेसग्गहणं कतन्ति.
एत्थाह – ‘‘अथेवं तस्स तस्स झानस्सूपचारे पहीनापि एता वेदना इध कस्मा समाहरी’’ति? सुखग्गहणत्थं. या हि अयं ‘‘अदुक्खमसुख’’न्ति एत्थ अदुक्खमसुखा वेदना वुत्ता, सा सुखुमा दुब्बिञ्ञेय्या न सक्का सुखेन गहेतुं, तस्मा यथा नाम दुट्ठस्स यथा तथा वा उपसङ्कमित्वा गहेतुं असक्कुणेय्यस्स गोणस्स गहणत्थं गोपो एकस्मिं वजे सब्बा गावो समाहरति, अथेकेकं नीहरन्तो पटिपाटिया आगतं ‘‘अयं सो गण्हथ न’’न्ति तम्पि गाहापेति, एवमेवं सुखग्गहणत्थं सब्बापि एता समाहरि. एवञ्हि समाहटा एता दस्सेत्वा ‘‘यं नेव सुखं, न दुक्खं, न सोमनस्सं, न दोमनस्सं, अयं अदुक्खमसुखावेदना’’ति सक्का होति एसा गाहयितुं.
अपिच अदुक्खमसुखाय चेतोविमुत्तिया पच्चयदस्सनत्थञ्चापि एता वुत्ताति वेदितब्बा. सुखदुक्खप्पहानादयो हि तस्सा पच्चया. यथाह – ‘‘चत्तारो खो, आवुसो, पच्चया अदुक्खमसुखाय चेतोविमुत्तिया समापत्तिया. इधावुसो, भिक्खु सुखस्स च पहाना…पे… चतुत्थं झानं उपसम्पज्ज विहरति. इमे खो आवुसो, चत्तारो पच्चया अदुक्खमसुखाय चेतोविमुत्तिया समापत्तिया’’ति (म. नि. १.४५८). यथा वा अञ्ञत्थ पहीनापि सक्कायदिट्ठिआदयो ततियमग्गस्स वण्णभणनत्थं तत्थ पहीनाति वुत्ता, एवं वण्णभणनत्थम्पेतस्स झानस्सेता इध वुत्तातिपि वेदितब्बा. पच्चयघातेन वा एत्थ रागदोसानं अतिदूरभावं दस्सेतुम्पेता वुत्ताति वेदितब्बा. एतासु हि सुखं सोमनस्सस्स पच्चयो, सोमनस्सं रागस्स, दुक्खं दोमनस्सस्स, दोमनस्सं दोसस्स. सुखादिघातेन च सप्पच्चया रागदोसा हताति अतिदूरे होन्तीति.
अदुक्खमसुखन्ति दुक्खाभावेन अदुक्खं. सुखाभावेन असुखं. एतेनेत्थ दुक्खसुखपटिपक्खभूतं ततियवेदनं दीपेति, न दुक्खसुखाभावमत्तं. ततियवेदना नाम अदुक्खमसुखा, उपेक्खातिपि वुच्चति. सा इट्ठानिट्ठविपरीतानुभवनलक्खणा. उपेक्खासतिपारिसुद्धिन्ति उपेक्खाय जनितसतिपारिसुद्धिं. इमस्मिञ्हि झाने सुपरिसुद्धा सति, या च तस्सा सतिया पारिसुद्धि, सा उपेक्खाय कता, न अञ्ञेन. तस्मा एतं ‘‘उपेक्खासतिपारिसुद्धि’’न्ति वुच्चति. याय च उपेक्खाय एत्थ सतिया पारिसुद्धि होति, सा अत्थतो तत्रमज्झत्तताति वेदितब्बा. न केवलञ्चेत्थ ताय सतियेव परिसुद्धा, अपिच खो सब्बेपि सम्पयुत्तधम्मा, सतिसीसेन पन देसना वुत्ता.
तत्थ किञ्चापि अयं उपेक्खा हेट्ठापि तीसु झानेसु विज्जति, यथा पन दिवा सूरियप्पभाभिभवा सोम्मभावेन च अत्तनो उपकारकत्तेन वा सभागाय रत्तिया अलाभा दिवा विज्जमानापि चन्दलेखा अपरिसुद्धा होति अपरियोदाता, एवमयम्पि तत्रमज्झत्तुपेक्खाचन्दलेखा वितक्कादिपच्चनीकधम्मतेजाभिभवा सभागाय च उपेक्खावेदनारत्तिया अलाभा विज्जमानापि पठमज्झानादिभेदे अपरिसुद्धा होति. तस्सा च अपरिसुद्धाय दिवा अपरिसुद्धचन्दलेखाय पभा विय सहजातापि सतिआदयो अपरिसुद्धाव होन्ति. तस्मा तेसु एकम्पि ‘‘उपेक्खासतिपारिसुद्धि’’न्ति न वुत्तं. इध पन वितक्कादिपच्चनीकतेजाभिभवाभावा सभागाय च उपेक्खावेदनारत्तिया पटिलाभा अयं तत्रमज्झत्तुपेक्खाचन्दलेखा अतिविय परिसुद्धा. तस्सा परिसुद्धत्ता परिसुद्धचन्दलेखाय पभा विय सहजातापि सतिआदयो परिसुद्धा होन्ति परियोदाता. तस्मा इदमेव ‘‘उपेक्खासतिपारिसुद्धि’’न्ति वुत्तन्ति वेदितब्बं. चतुत्थन्ति गणनानुपुब्बता चतुत्थं, चतुत्थं उप्पन्नन्तिपि चतुत्थं.
इमानि चत्तारि झानानि पुब्बभागेपि नाना, मग्गक्खणेपि. पुब्बभागे समापत्तिवसेन नाना, मग्गक्खणे नानामग्गवसेन. एकस्स हि पठममग्गो पठमज्झानिको होति, दुतियमग्गादयोपि पठमज्झानिका वा दुतियादीसु अञ्ञतरज्झानिका वा. एकस्स पठममग्गो दुतियादीनं अञ्ञतरज्झानिको होति, दुतियादयोपि दुतियादीनं अञ्ञतरज्झानिका वा पठमज्झानिका वा. एवं चत्तारोपि मग्गा झानवसेन सदिसा वा असदिसा वा एकच्चसदिसा वा होन्ति. अयं पनस्स विसेसो पादकज्झाननियमेन होति. पठमज्झानलाभिनो हि पठमज्झाना वुट्ठाय विपस्सन्तस्स उप्पन्नमग्गो पठमज्झानिको होति, मग्गङ्गबोज्झङ्गानि पनेत्थ परिपुण्णानेव होन्ति. दुतियज्झानतो वुट्ठाय विपस्सन्तस्स उप्पन्नो दुतियज्झानिको होति, मग्गङ्गानि पनेत्थ सत्त होन्ति. ततियज्झानतो वुट्ठाय विपस्सन्तस्स उप्पन्नो ततियज्झानिको, मग्गङ्गानि पनेत्थ सत्त, बोज्झङ्गानि छ होन्ति. एस नयो चतुत्थज्झानतो पट्ठाय याव नेवसञ्ञानासञ्ञायतना. आरुप्पे चतुक्कपञ्चकज्झानं उप्पज्जति, तञ्च खो लोकुत्तरं, न लोकियन्ति वुत्तं. एत्थ कथन्ति? एत्थपि पठमज्झानादीसु यतो वुट्ठाय सोतापत्तिमग्गं पटिलभित्वा अरूपसमापत्तिं भावेत्वा यो आरुप्पे उप्पन्नो, तंझानिकाव तस्स तत्थ तयो मग्गा उप्पज्जन्ति. एवं पादकज्झानमेव नियमेति. केचि पन थेरा ‘‘विपस्सनाय आरम्मणभूता खन्धा नियमेन्ती’’ति वदन्ति. केचि ‘‘पुग्गलज्झासयो नियमेती’’ति वदन्ति. केचि ‘‘वुट्ठानगामिनी विपस्सना नियमेती’’ति वदन्ति.
तत्रायं अनुपुब्बिकथा – विपस्सनानियमेन हि सुक्खविपस्सकस्स उप्पन्नमग्गोपि, समापत्तिलाभिनो झानं पादकं अकत्वा उप्पन्नमग्गोपि, पठमज्झानं पादकं कत्वा पकिण्णकसङ्खारे सम्मसित्वा उप्पादितमग्गोपि पठमज्झानिकोव होति, सब्बेसु सत्त बोज्झङ्गानि अट्ठ मग्गङ्गानि पञ्च झानङ्गानि होन्ति. तेसञ्हि पुब्बभागविपस्सना सोमनस्ससहगतापि उपेक्खासहगतापि हुत्वा वुट्ठानकाले सङ्खारुपेक्खाभावं पत्ता सोमनस्ससहगताव होति.
पञ्चकनये दुतियततियचतुत्थज्झानानि पादकानि कत्वा उप्पादितमग्गेसु यथाक्कमेनेव झानं चतुरङ्गिकं तिवङ्गिकं दुवङ्गिकञ्च होति, सब्बेसु पन सत्त मग्गङ्गानि होन्ति, चतुत्थे छ बोज्झङ्गानि. अयं विसेसो पादकज्झाननियमेन चेव विपस्सनानियमेन च होति. तेसम्पि हि पुब्बभागविपस्सना सोमनस्ससहगतापि उपेक्खासहगतापि होति, वुट्ठानगामिनी सोमनस्ससहगताव.
पञ्चमज्झानं पादकं कत्वा निब्बत्तितमग्गे पन उपेक्खाचित्तेकग्गतावसेन द्वे झानङ्गानि, बोज्झङ्गमग्गङ्गानि छ सत्त चेव. अयम्पि विसेसो उभयनियमवसेन होति. इमस्मिञ्हि नये पुब्बभागविपस्सना सोमनस्ससहगता वा उपेक्खासहगता वा होति, वुट्ठानगामिनी उपेक्खासहगताव होति. अरूपज्झानानि पादकानि कत्वा उप्पादितमग्गेपि एसेव नयो. इध पन चतुक्कनये अवितक्कविचारमत्तस्स दुतियज्झानस्स अभावा तं अपनेत्वा सेसानं वसेन योजेतब्बं. एवं पादकज्झानतो वुट्ठाय ये केचि सङ्खारे सम्मसित्वा निब्बत्तितमग्गस्स आसन्नपदेसे वुट्ठितसमापत्ति अत्तना सदिसभावं करोति भूमिवण्णो विय गोधावण्णस्स.
दुतियत्थेरवादे पन यतो यतो समापत्तितो वुट्ठाय ये ये समापत्तिधम्मे सम्मसित्वा मग्गो निब्बत्तितो होति, तंतंसमापत्तिसदिसोव होति. तत्रापि च विपस्सनानियमो वुत्तनयेनेव वेदितब्बो.
ततियत्थेरवादे अत्तनो अज्झासयानुरूपेन यं यं झानं पादकं कत्वा ये ये झानधम्मे सम्मसित्वा मग्गो निब्बत्तितो, तंतंझानसदिसोव होति. पादकज्झानं पन सम्मसितज्झानं वा विना अज्झासयमत्तेनेव तं न इज्झति. एत्थापि च विपस्सनानियमो वुत्तनयेनेव वेदितब्बो.
अयं वुच्चति सम्मासमाधीति या इमेसु चतूसु झानेसु एकग्गता, अयं पुब्बभागे लोकियो, अपरभागे लोकुत्तरो सम्मासमाधि नाम वुच्चति. एवं लोकियलोकुत्तरवसेन धम्मसेनापति मग्गसच्चं देसेति. तत्थ लोकियमग्गे सब्बानेव मग्गङ्गानि यथानुरूपं छसु आरम्मणेसु अञ्ञतरारम्मणानि होन्ति. लोकुत्तरमग्गे पन चतुसच्चप्पटिवेधाय पवत्तस्स अरियसावकस्स निब्बानारम्मणं अविज्जानुसयसमुग्घातकं पञ्ञाचक्खु सम्मादिट्ठि, तथा सम्पन्नदिट्ठिस्स तंसम्पयुत्तो तिविधमिच्छासङ्कप्पसमुग्घातको चेतसो निब्बानपदाभिनिरोपनो सम्मासङ्कप्पो, तथा पस्सन्तस्स वितक्केन्तस्स च तंसम्पयुत्ताव चतुब्बिधवचीदुच्चरितसमुग्घातिका मिच्छावाचाय विरति सम्मावाचा, तथा विरमन्तस्स तंसम्पयुत्ताव तिविधमिच्छाकम्मन्तसमुच्छेदिका मिच्छाकम्मन्ता विरति सम्माकम्मन्तो, तेसंयेव चस्स वाचाकम्मन्तानं वोदानभूता तंसम्पयुत्ताव कुहनादिसमुच्छेदिका मिच्छाआजीवा विरति सम्माआजीवो, तस्सायेवस्स सम्मावाचाकम्मन्ताजीवसङ्खाताय सीलभूमियं पतिट्ठमानस्स तदनुरूपो तंसम्पयुत्तोव कोसज्जसमुच्छेदको, अनुप्पन्नुप्पन्नानं अकुसलकुसलानं अनुप्पादप्पहानुप्पादट्ठितिसाधको च वीरियारम्भो सम्मावायामो, एवं वायमन्तस्स तंसम्पयुत्तोव मिच्छासतिविनिद्धुनको, कायादीसु कायानुपस्सनादिसाधको च चेतसो असम्मोसो सम्मासति. एवं अनुत्तराय सतिया सुविहितचित्तारक्खस्स तंसम्पयुत्ताव मिच्छासमाधिविद्धंसिका चित्तेकग्गता सम्मासमाधि. एस लोकुत्तरो अरियो अट्ठङ्गिको मग्गो.
यो सह लोकियेन मग्गेन दुक्खनिरोधगामिनिपटिपदाति सङ्ख्यं गतो, सो खो पनेस मग्गो सम्मादिट्ठिसङ्कप्पानं विज्जाय सेसधम्मानं चरणेन सङ्गहितत्ता विज्जा चेव चरणञ्च. तथा तेसं द्विन्नं विपस्सनायानेन इतरेसं समथयानेन सङ्गहितत्ता समथो चेव विपस्सना च. तेसं द्विन्नं पञ्ञाक्खन्धेन तदनन्तरानं तिण्णं सीलक्खन्धेन अवसेसानं तिण्णं समाधिक्खन्धेन अधिपञ्ञाअधिसीलअधिचित्तसिक्खाहि च सङ्गहितत्ता खन्धत्तयञ्चेव सिक्खत्तयञ्च होति. येन समन्नागतो अरियसावको दस्सनसमत्थेहि चक्खूहि गमनसमत्थेहि च पादेहि समन्नागतो अद्धिको विय विज्जाचरणसम्पन्नो हुत्वा विपस्सनायानेन कामसुखल्लिकानुयोगं समथयानेन अत्तकिलमथानुयोगन्ति अन्तद्वयं परिवज्जेत्वा मज्झिमपटिपदं पटिपन्नो पञ्ञाक्खन्धेन मोहक्खन्धं, सीलक्खन्धेन दोसक्खन्धं, समाधिक्खन्धेन च लोभक्खन्धं पदालेन्तो अधिपञ्ञासिक्खाय पञ्ञासम्पदं, अधिसीलसिक्खाय सीलसम्पदं, अधिचित्तसिक्खाय समाधिसम्पदन्ति तिस्सो सम्पत्तियो पत्वा अमतं निब्बानं सच्छिकरोति. आदिमज्झपरियोसानकल्याणं सत्ततिंसबोधिपक्खियधम्मरतनविचित्तं सम्मत्तनियामसङ्खातं अरियभूमिं ओक्कन्तो होतीति.
मग्गसच्चनिद्देसवण्णना निट्ठिता.