५. उपपरिक्खसुत्तवण्णना
९४. पञ्चमे तथा तथाति तेन तेन पकारेन. उपपरिक्खेय्याति वीमंसेय्य परितुलेय्य सम्मसेय्य वा. यथा यथास्स उपपरिक्खतोति यथा यथा अस्स भिक्खुनो उपपरिक्खन्तस्स. बहिद्धा चस्स विञ्ञाणं अविक्खित्तं अविसटन्ति बहिद्धा रूपादिआरम्मणे उप्पज्जनकविक्खेपाभावतो अविक्खित्तं समाहितं, ततो एव अविसटं सिया. इदं वुत्तं होति – भिक्खवे, येन येन पकारेन इमस्स आरद्धविपस्सकस्स भिक्खुनो उपपरिक्खतो सङ्खारे सम्मसन्तस्स पुब्बे समाहिताकारसल्लक्खणवसेन समथनिमित्तं गहेत्वा सक्कच्चं निरन्तरं सम्मसनञाणं पवत्तेन्तस्स अत्तनो विपस्सनाचित्तं कम्मट्ठानतो बहिद्धा रूपादिआरम्मणे उप्पज्जनकं न सिया, अच्चारद्धवीरियताय उद्धच्चपक्खियं न सिया, तेन तेन पकारेन भिक्खु उपपरिक्खेय्य परितुलेय्याति. अज्झत्तं असण्ठितन्ति यस्मा वीरिये मन्दं वहन्ते समाधिस्स बलवभावतो कोसज्जाभिभवेन अज्झत्तं गोचरज्झत्तसङ्खाते कम्मट्ठानारम्मणे सङ्कोचवसेन ठितत्ता सण्ठितं नाम होति, वीरियसमताय पन योजिताय असण्ठितं होति वीथिं पटिपन्नं. तस्मा यथा यथास्स उपपरिक्खतो विञ्ञाणं अज्झत्तं असण्ठितं अस्स, वीथिपटिपन्नं सिया, तथा तथा उपपरिक्खेय्य. अनुपादाय न परितस्सेय्याति यथा यथास्स उपपरिक्खतो ‘‘एतं मम, एसो मे अत्ता’’ति तण्हादिट्ठिग्गाहवसेन रूपादीसु कञ्चि सङ्खारं अग्गहेत्वा ततो एव तण्हादिट्ठिग्गाहवसेन न परितस्सेय्य, तथा तथा उपपरिक्खेय्याति सम्बन्धो. कथं पन उपपरिक्खतो तिविधम्पेतं सियाति? उद्धच्चपक्खिये कोसज्जपक्खिये च धम्मे वज्जेन्तो वीरियसमतं योजेत्वा पुब्बेव विपस्सनुपक्किलेसेहि चित्तं विसोधेत्वा यथा सम्मदेव विपस्सनाञाणं विपस्सनावीथिं पटिपज्जति, तथा सम्मसतो.
इति भगवा चतुसच्चकम्मट्ठानिकस्स भिक्खुनो अनुक्कमेन पटिपदाञाणदस्सनविसुद्धिया आरद्धाय अच्चारद्धवीरियअतिसिथिलवीरियविपस्सनुपक्किलेसेहि चित्तस्स विसोधनूपायं दस्सेत्वा इदानि तथा विसोधिते विपस्सनाञाणे न चिरस्सेव विपस्सनं मग्गेन घटेत्वा सकलवट्टदुक्खसमतिक्कमाय संवत्तन्तीति दस्सेन्तो ‘‘बहिद्धा, भिक्खवे, विञ्ञाणे’’तिआदिमाह, तं वुत्तनयमेव. यं पन वुत्तं – ‘‘आयतिं जातिजरामरणदुक्खसमुदयसम्भवो न होती’’ति, तस्सत्थो – एवं विपस्सनं मग्गेन घटेत्वा मग्गपटिपाटिया अग्गमग्गेन अनवसेसतो किलेसेसु खीणेसु आयतिं अनागते जातिजरामरणसकलवट्टदुक्खसमुदयसङ्खातो सम्भवो उप्पादो च न होति, जातिसङ्खातो वा दुक्खसमुदयो जरामरणसङ्खातो दुक्खसम्भवो च न होति.
गाथायं सत्तसङ्गप्पहीनस्साति तण्हासङ्गो, दिट्ठिसङ्गो, मानसङ्गो, कोधसङ्गो, अविज्जासङ्गो, किलेससङ्गो, दुच्चरितसङ्गोति इमेसं सत्तन्नं सङ्गानं पहीनत्ता सत्तसङ्गप्पहीनस्स. केचि पन ‘‘सत्तानुसया एव सत्त सङ्गा’’ति वदन्ति. नेत्तिच्छिन्नस्साति छिन्नभवनेत्तिकस्स. विक्खीणो जातिसंसारोति पुनप्पुनं जायनवसेन पवत्तिया जातिहेतुकत्ता च जातिभूतो संसारोति जातिसंसारो, सो भवनेत्तिया छिन्नत्ता विक्खीणो परिक्खीणो, ततो एव नत्थि तस्स पुनब्भवोति.
पञ्चमसुत्तवण्णना निट्ठिता.