५. पञ्चमवग्गो
१. अग्गप्पसादसुत्तवण्णना
९०. पञ्चमवग्गस्स पठमे अग्गप्पसादाति एत्थ अयं अग्गसद्दो आदिकोटिकोट्ठाससेट्ठेसु दिस्सति. तथा हेस ‘‘अज्जतग्गे, सम्म दोवारिक, आवरामि द्वारं निगण्ठानं निगण्ठीनं (म. नि. २.७०). अज्जतग्गे पाणुपेतं सरणं गत’’न्ति (दी. नि. १.२५०; पारा. १५) च आदीसु आदिम्हि दिस्सति. ‘‘तेनेव अङ्गुलग्गेन तं अङ्गुलग्गं परामसेय्य (कथा. ४४१). उच्छग्गं वेळग्ग’’न्ति च आदीसु कोटियं. ‘‘अम्बिलग्गं वा मधुरग्गं वा तित्तकग्गं वा (सं. नि. ५.३७४). अनुजानामि, भिक्खवे, विहारग्गेन वा परिवेणग्गेन वा भाजेतु’’न्ति (चूळव. ३१८) च आदीसु कोट्ठासे. ‘‘अयं इमेसं चतुन्नं पुग्गलानं अग्गो च सेट्ठो च उत्तमो च पवरो च (अ. नि. ४.९५). अग्गोहमस्मि लोकस्सा’’ति च आदीसु (दी. नि. २.३१; म. नि. ३.२०७) सेट्ठे. स्वायमिधापि सेट्ठेयेव दट्ठब्बो. तस्मा अग्गेसु सेट्ठेसु पसादा, अग्गभूता सेट्ठभूता वा पसादा अग्गप्पसादाति अत्थो.
पुरिमस्मिञ्च अत्थे अग्गसद्देन बुद्धादिरतनत्तयं वुच्चति. तेसु भगवा ताव असदिसट्ठेन, गुणविसिट्ठट्ठेन, असमसमट्ठेन च अग्गो. सो हि महाभिनीहारं दसन्नं पारमीनं पविचयञ्च आदिं कत्वा तेहि बोधिसम्भारगुणेहि चेव बुद्धगुणेहि च सेसजनेहि असदिसोति असदिसट्ठेन अग्गो. ये चस्स गुणा महाकरुणादयो, ते सेससत्तानं गुणेहि विसिट्ठाति गुणविसिट्ठट्ठेनपि सब्बसत्तुत्तमताय अग्गो. ये पन पुरिमका सम्मासम्बुद्धा सब्बसत्तेहि असमा, तेहि सद्धिं अयमेव रूपकायगुणेहि चेव धम्मकायगुणेहि च समोति असमसमट्ठेनपि अग्गो. तथा दुल्लभपातुभावतो अच्छरियमनुस्सभावतो बहुजनहितसुखावहतो अदुतियअसहायादिभावतो च भगवा लोके अग्गोति वुच्चति. यथाह –
‘‘एकपुग्गलस्स, भिक्खवे, पातुभावो दुल्लभो लोकस्मिं, कतमस्स एकपुग्गलस्स? तथागतस्स अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स.
‘‘एकपुग्गलो, भिक्खवे, लोके उप्पज्जमानो उप्पज्जति अच्छरियमनुस्सो.
‘‘एकपुग्गलो, भिक्खवे, लोके उप्पज्जमानो उप्पज्जति बहुजन…पे… सम्मासम्बुद्धो.
‘‘एकपुग्गलो, भिक्खवे, लोके उप्पज्जमानो उप्पज्जति, अदुतियो असहायो अप्पटिमो अप्पटिसमो अप्पटिभागो अप्पटिपुग्गलो असमो असमसमो द्विपदानं अग्गो. कतमो एकपुग्गलो? तथागतो अरहं सम्मासम्बुद्धो’’ति (अ. नि. १.१७०-१७२, १७४).
धम्मसङ्घापि अञ्ञधम्मसङ्घेहि असदिसट्ठेन विसिट्ठगुणताय दुल्लभपातुभावादिना च अग्गा. तथा हि तेसं स्वाक्खाततादिसुप्पटिपन्नतादिगुणविसेसेहि अञ्ञधम्मसङ्घा सदिसा अप्पतरनिहीना वा नत्थि, कुतो सेट्ठा. सयमेव च पन तेहि विसिट्ठगुणताय सेट्ठा. तथा दुल्लभुप्पादअच्छरियभावबहुजनहितसुखावहा अदुतियअसहायादिसभावा च ते. यदग्गेन हि भगवा दुल्लभपातुभावो, तदग्गेन धम्मसङ्घापीति. अच्छरियादिभावेपि एसेव नयो. एवं अग्गेसु सेट्ठेसु उत्तमेसु पवरेसु गुणविसिट्ठेसु पसादाति अग्गप्पसादा.
दुतियस्मिं पन अत्थे यथावुत्तेसु अग्गेसु बुद्धादीसु उप्पत्तिया अग्गभूता पसादा अग्गप्पसादा. ये पन अरियमग्गेन आगता अवेच्चप्पसादा, ते एकन्तेनेव अग्गभूता पसादाति अग्गप्पसादा. यथाह ‘‘इध, भिक्खवे, अरियसावको बुद्धे अवेच्चप्पसादेन समन्नागतो होती’’तिआदि (सं. नि. ५.१०२७). अग्गविपाकत्तापि चेते अग्गप्पसादा. वुत्तञ्हि ‘‘अग्गे खो पन पसन्नानं अग्गो विपाको’’ति.
यावताति यत्तका. सत्ताति पाणिनो. अपदाति अपादका. द्विपदाति द्विपादका. सेसपदद्वयेपि एसेव नयो. वा-सद्दो समुच्चयत्थो, न विकप्पत्थो. यथा ‘‘अनुप्पन्नो वा कामासवो उप्पज्जति, उप्पन्नो वा कामासवो पवड्ढती’’ति (म. नि. १.१७) एत्थ अनुप्पन्नो च उप्पन्नो चाति अत्थो. यथा च ‘‘भूतानं वा सत्तानं ठितिया सम्भवेसीनं वा अनुग्गहाया’’ति (म. नि. १.४०२; सं. नि. २.१२) एत्थ भूतानञ्च सम्भवेसीनञ्चाति अत्थो. यथा च ‘‘अग्गितो वा उदकतो वा मिथुभेदतो वा’’ति (दी. नि. २.१५२; उदा. ७६; महाव. २८६) एत्थ अग्गितो च उदकतो च मिथुभेदतो चाति अत्थो, एवं ‘‘अपदा वा…पे… अग्गमक्खायती’’ति एत्थापि अपदा च द्विपदा चाति सम्पिण्डनवसेन अत्थो दट्ठब्बो. तेन वुत्तं ‘‘वा-सद्दो समुच्चयत्थो, न विकप्पत्थो’’ति.
रूपिनोति रूपवन्तो. न रूपिनोति अरूपिनो. सञ्ञिनोति सञ्ञावन्तो. न सञ्ञिनोति असञ्ञिनो. नेवसञ्ञिनासञ्ञिनो नाम भवग्गपरियापन्ना. एत्तावता च कामभवो, रूपभवो, अरूपभवो, एकवोकारभवो, चतुवोकारभवो, पञ्चवोकारभवो, सञ्ञीभवो, असञ्ञीभवो, नेवसञ्ञीनासञ्ञीभवोति नवविधेपि भवे सत्ते अनवसेसतो परियादियित्वा दस्सेसि धम्मराजा. एत्थ हि रूपिग्गहणेन कामभवो रूपभवो पञ्चवोकारभवो एकवोकारभवो च दस्सितो, अरूपिग्गहणेन अरूपभवो चतुवोकारभवो च दस्सितो. सञ्ञीभवादयो पन सरूपेनेव दस्सिता. अपदादिग्गहणेन कामभवपञ्चवोकारभवसञ्ञीभवानं एकदेसो दस्सितोति.
कस्मा पनेत्थ यथा अदुतियसुत्ते ‘‘द्विपदानं अग्गो’’ति द्विपदानं गहणमेव अकत्वा अपदादिग्गहणं कतन्ति? वुच्चते – अदुतियसुत्ते ताव सेट्ठतरवसेन द्विपदग्गहणमेव कतं. इमस्मिञ्हि लोके सेट्ठो नाम उप्पज्जमानो अपदचतुप्पदबहुप्पदेसु न उप्पज्जति, द्विपदेसुयेव उप्पज्जति. कतरेसु द्विपदेसु? मनुस्सेसु चेव देवेसु च. मनुस्सेसु उप्पज्जमानो सकललोकं वसे वत्तेतुं समत्थो बुद्धो हुत्वा उप्पज्जति. अङ्गुत्तरट्ठकथायं पन ‘‘तिसहस्सिमहासहस्सिलोकधातुं वसे वत्तेतुं समत्थो’’ति (अ. नि. अट्ठ. १.१.१७४) वुत्तं. देवेसु उप्पज्जमानो दससहस्सिलोकधातुं वसे वत्तनको महाब्रह्मा हुत्वा उप्पज्जति, सो तस्स कप्पियकारको वा आरामिको वा सम्पज्जति. इति ततोपि सेट्ठतरवसेनेस ‘‘द्विपदानं अग्गो’’ति तत्थ वुत्तो, इध पन अनवसेसपरियादानवसेन एवं वुत्तं. यावत्तका हि सत्ता अत्तभावपरियापन्ना अपदा वा…पे… नेवसञ्ञीनासञ्ञिनो वा, तथागतो तेसं अग्गमक्खायतीति. निद्धारणे चेतं सामिवचनं, मकारो पदसन्धिकरो. अग्गो अक्खायतीति पदविभागो.
अग्गो विपाको होतीति अग्गे सम्मासम्बुद्धे पसन्नानं यो पसादो, सो अग्गो सेट्ठो उत्तमो कोटिभूतो वा, तस्मा तस्स विपाकोपि अग्गो सेट्ठो उत्तमो कोटिभूतो उळारतमो पणीततमो होति. सो पन पसादो दुविधो लोकियलोकुत्तरभेदतो. तेसु लोकियस्स ताव –
‘‘ये केचि बुद्धं सरणं गतासे, न ते गमिस्सन्ति अपायभूमिं;
पहाय मानुसं देहं, देवकायं परिपूरेस्सन्ति. (दी. नि. २.३३२; सं. नि. १.३७);
‘‘बुद्धोति कित्तयन्तस्स, काये भवति या पीति;
वरमेव हि सा पीति, कसिणेनपि जम्बुदीपस्स.
‘‘सतं हत्थी सतं अस्सा, सतं अस्सतरी रथा;
सतं कञ्ञासहस्सानि, आमुक्कमणिकुण्डला;
एकस्स पदवीतिहारस्स, कलं नाग्घन्ति सोळसिं’’. (सं. नि. १.२४२; चूळव. ३०५);
‘‘साधु खो, देवानमिन्द, बुद्धं सरणगमनं होति, बुद्धं सरणगमनहेतु खो, देवानमिन्द, एवमिधेकच्चे सत्ता कायस्स भेदा परं मरणा सुगतिं सग्गं लोकं उपपज्जन्ति. ते अञ्ञे देवे दसहि ठानेहि अधिगण्हन्ति – दिब्बेन आयुना, दिब्बेन वण्णेन, दिब्बेन सुखेन, दिब्बेन यसेन, दिब्बेन आधिपतेय्येन, दिब्बेहि रूपेहि, दिब्बेहि सद्देहि, दिब्बेहि गन्धेहि, दिब्बेहि रसेहि, दिब्बेहि फोट्ठब्बेही’’ति (सं. नि. ४.३४१) –
एवमादीनं सुत्तपदानं वसेन पसादस्स फलविसेसयोगो वेदितब्बो. तस्मा सो अपायदुक्खविनिवत्तनेन सद्धिं सम्पत्तिभवेसु सुखविपाकदायकोति दट्ठब्बो. लोकुत्तरो पन सामञ्ञफलविपाकदायको वट्टदुक्खविनिवत्तको च. सब्बोपि चायं पसादो परम्पराय वट्टदुक्खं विनिवत्तेतियेव. वुत्तञ्हेतं –
‘‘यस्मिं, भिक्खवे, समये अरियसावको अत्तनो सद्धं अनुस्सरति, नेवस्स तस्मिं समये रागपरियुट्ठितं चित्तं होति, न दोसपरियुट्ठितं, न मोहपरियुट्ठितं चित्तं होति, उजुगतमेवस्स तस्मिं समये चित्तं होति. उजुगतचित्तस्स पामोज्जं जायति, पमुदितस्स पीति जायति…पे… नापरं इत्थत्तायाति पजानाती’’ति (अ. नि. ६.१०; २६).
धम्माति सभावधम्मा. सङ्खताति समेच्च सम्भुय्य पच्चयेहि कताति सङ्खता, सप्पच्चयधम्मा. हेतूहि पच्चयेहि च न केहिचि कताति असङ्खता, अप्पच्चयनिब्बानं. सङ्खतानं पटियोगिभावेन ‘‘असङ्खता’’ति पुथुवचनं. विरागो तेसं अग्गमक्खायतीति तेसं सङ्खतासङ्खतधम्मानं यो विरागसङ्खातो असङ्खतधम्मो, सो सभावेनेव सण्हसुखुमभावतो सन्ततरपणीततरभावतो गम्भीरादिभावतो मदनिम्मदनादिभावतो च अग्गं सेट्ठं उत्तमं पवरन्ति वुच्चति. यदिदन्ति निपातो, यो अयन्ति अत्थो. मदनिम्मदनोतिआदीनि सब्बानि निब्बानवेवचनानियेव. तथा हि तं आगम्म मानमदपुरिसमदादिको सब्बो मदो निम्मदीयति पमद्दीयति, कामपिपासादिका सब्बा पिपासा विनीयति, कामालयादिका सब्बेपि आलया समुग्घातीयन्ति, सब्बेपि कम्मवट्टकिलेसवट्टविपाकवट्टा उपच्छिज्जन्ति, अट्ठसतभेदा सब्बापि तण्हा खीयति, सब्बेपि किलेसा विरज्जन्ति, सब्बं दुक्खं निरुज्झति, तस्मा मदनिम्मदनो…पे… निरोधोति वुच्चति. या पनेसा तण्हा भवेन भवं, फलेन कम्मं विनति संसिब्बतीति कत्वा वानन्ति वुच्चति. तं वानं एत्थ नत्थि, एतस्मिं वा अधिगते अरियपुग्गलस्स न होतीति निब्बानं.
अग्गो विपाको होतीति एत्थापि –
‘‘ये केचि धम्मं सरणं गतासे…पे…. (दी. नि. २.३३२; सं. नि. १.३७);
‘‘धम्मोति कित्तयन्तस्स, काये भवति या पीति…पे….
‘‘साधु खो, देवानमिन्द, धम्मं सरणगमनं होति. धम्मं सरणगमनहेतु खो, देवानमिन्द, एवमिधेकच्चे…पे… दिब्बेहि फोट्ठब्बेही’’ति (सं. नि. ४.३४१) –
एवमादीनं सुत्तपदानं वसेन धम्मे पसादस्स फलविसेसयोगो वेदितब्बो. एवमेत्थ असङ्खतधम्मवसेनेव अग्गभावो आगतो, सब्बसङ्खतनिस्सरणदस्सनत्थं अरियमग्गवसेनपि अयमत्थो लब्भतेव. वुत्तञ्हेतं –
‘‘यावता, भिक्खवे, धम्मा सङ्खता, अरियो अट्ठङ्गिको मग्गो तेसं अग्गमक्खायती’’ति (अ. नि. ४.३४).
‘‘मग्गानट्ठङ्गिको सेट्ठो’’ति च. (ध. प. २७३).
सङ्घा वा गणा वाति जनसमूहसङ्खाता यावता लोके सङ्घा वा गणा वा. तथागतसावकसङ्घोति अट्ठअरियपुग्गलसमूहसङ्खातो दिट्ठिसीलसामञ्ञेन संहतो तथागतस्स सावकसङ्घो. तेसं अग्गमक्खायतीति अत्तनो सीलसमाधिपञ्ञाविमुत्तिआदिगुणविसेसेन तेसं सङ्घानं अग्गो सेट्ठो उत्तमो पवरोति वुच्चति. यदिदन्ति यानि इमानि. चत्तारि पुरिसयुगानीति युगळवसेन पठममग्गट्ठो पठमफलट्ठोति इदमेकं युगळं, याव चतुत्थमग्गट्ठो चतुत्थफलट्ठोति इदमेकं युगळन्ति एवं चत्तारि पुरिसयुगानि. अट्ठ पुरिसपुग्गलाति पुरिसपुग्गलवसेन एको पठममग्गट्ठो एको पठमफलट्ठोति इमिना नयेन अट्ठ पुरिसपुग्गला. एत्थ च पुरिसोति वा पुग्गलोति वा एकत्थानि एतानि पदानि, वेनेय्यवसेन पनेवं वुत्तं. एस भगवतो सावकसङ्घोति यानिमानि युगवसेन चत्तारि पुरिसयुगानि, पाटेक्कतो अट्ठ पुरिसपुग्गला, एस भगवतो सावकसङ्घो.
आहुनेय्योतिआदीसु आनेत्वा हुनितब्बन्ति आहुनं, दूरतोपि आगन्त्वा सीलवन्तेसु दातब्बन्ति अत्थो. चतुन्नं पच्चयानमेतं अधिवचनं. महप्फलभावकरणतो तं आहुनं पटिग्गहेतुं युत्तोति आहुनेय्यो. अथ वा दूरतोपि आगन्त्वा सब्बं सापतेय्यम्पि एत्थ हुनितब्बं, सक्कादीनम्पि आहवनं अरहतीति वा आहवनीयो. यो चायं ब्राह्मणानं आहवनीयो नाम अग्गि, यत्थ हुतं महप्फलन्ति तेसं लद्धि, सो चे हुतस्स महप्फलताय आहवनीयो, सङ्घोव आहवनीयो. सङ्घे हुतञ्हि महप्फलं होति. यथाह –
‘‘यो च वस्ससतं जन्तु, अग्गिं परिचरे वने;
एकञ्च भावितत्तानं, मुहुत्तमपि पूजये;
सा एव पूजना सेय्यो, यञ्चे वस्ससतं हुत’’न्ति. (ध. प. १०७);
तयिदं निकायन्तरे ‘‘आहवनीयो’’ति पदं इध ‘‘आहुनेय्यो’’ति इमिना पदेन अत्थतो एकं, ब्यञ्जनतो पन किञ्चिमत्तमेव नानं, तस्मा एवमत्थवण्णना कता.
पाहुनेय्योति एत्थ पन पाहुनं वुच्चति दिसाविदिसतो आगतानं पियमनापानं ञातिमित्तानं अत्थाय सक्कारेन पटियत्तं आगन्तुकदानं, तम्पि ठपेत्वा ते तथारूपे पाहुनके सङ्घस्सेव दातुं युत्तं. तथा हेस एकबुद्धन्तरेपि दिस्सति अब्बोकिण्णञ्च. अयं पनेत्थ पदत्थो – ‘‘पियमनापत्तकरेहि धम्मेहि समन्नागतो’’ति एवं पाहुनमस्स दातुं युत्तं, पाहुनञ्च पटिग्गहेतुं युत्तोति पाहुनेय्यो. येसं पन पाहवनीयोति पाळि, तेसं यस्मा सङ्घो पुब्बकारं अरहति, तस्मा सङ्घो सब्बपठमं आनेत्वा एत्थ हुनितब्बन्ति पाहवनीयो, सब्बप्पकारेन वा आहवनं अरहतीति पाहवनीयो. स्वायमिध तेनेव अत्थेन पाहुनेय्योति वुच्चति.
‘‘दक्खिणा’’ति परलोकं सद्दहित्वा दातब्बदानं, तं दक्खिणं अरहति दक्खिणाय वा हितो महप्फलभावकरणेन विसोधनतोति दक्खिणेय्यो. उभो हत्थे सिरसि पतिट्ठपेत्वा सब्बलोकेन करियमानं अञ्जलिकम्मं अरहतीति अञ्जलिकरणीयो. अनुत्तरं पुञ्ञक्खेत्तं लोकस्साति सब्बलोकस्स असदिसं पुञ्ञविरूहनट्ठानं. यथा हि रत्तसालीनं वा यवानं वा विरूहनट्ठानं ‘‘रत्तसालिक्खेत्तं यवक्खेत्त’’न्ति वुच्चति, एवं सङ्घो सदेवकस्स लोकस्स पुञ्ञविरूहनट्ठानं. सङ्घं निस्साय हि लोकस्स नानप्पकारहितसुखनिब्बत्तकानि पुञ्ञानि विरूहन्ति, तस्मा सङ्घो अनुत्तरं पुञ्ञक्खेत्तं लोकस्स. इधापि –
‘‘ये केचि सङ्घं सरणं गतासे…पे…. (दी. नि. २.३३२; सं. नि. १.३७);
‘‘सङ्घोति कित्तयन्तस्स, काये भवति या पीति…पे…’’.
‘‘साधु खो, देवानमिन्द, सङ्घं सरणगमनं होति, सङ्घं सरणगमनहेतु खो देवानमिन्द…पे… दिब्बेहि फोट्ठब्बेही’’ति (सं. नि. ४.३४१) –
आदीनं सुत्तपदानं वसेन सङ्घे पसादस्स फलविसेसयोगो, तेनस्स अग्गता अग्गविपाकता च वेदितब्बा. तथा अनुत्तरियपटिलाभो सत्तमभवादितो पट्ठाय वट्टदुक्खसमुच्छेदो अनुत्तरसुखाधिगमोति एवमादिउळारफलनिप्फादनवसेन अग्गविपाकता वेदितब्बा.
गाथासु अग्गतोति अग्गे रतनत्तये, अग्गभावतो वा पसन्नानं. अग्गं धम्मन्ति अग्गसभावं बुद्धसुबुद्धतं धम्मसुधम्मतं सङ्घसुप्पटिपत्तिं रतनत्तयस्स अनञ्ञसाधारणं उत्तमसभावं, दसबलादिस्वाक्खाततादिसुप्पटिपन्नतादिगुणसभावं वा विजानतं विजानन्तानं. एवं साधारणतो अग्गप्पसादवत्थुं दस्सेत्वा इदानि असाधारणतो तं विभागेन दस्सेतुं ‘‘अग्गे बुद्धे’’तिआदि वुत्तं. तत्थ पसन्नानन्ति अवेच्चप्पसादेन इतरप्पसादेन च पसन्नानं अधिमुत्तानं. विरागूपसमेति विरागे उपसमे च, सब्बस्स रागस्स सब्बेसं किलेसानं अच्चन्तविरागहेतुभूते अच्चन्तउपसमहेतुभूते चाति अत्थो. सुखेति वट्टदुक्खक्खयभावेन सङ्खारूपसमसुखभावेन च सुखे.
अग्गस्मिं दानं ददतन्ति अग्गे रतनत्तये दानं देन्तानं देय्यधम्मं परिच्चजन्तानं. तत्थ धरमानं भगवन्तं चतूहि पच्चयेहि उपट्ठहन्ता पूजेन्ता सक्करोन्ता परिनिब्बुतञ्च भगवन्तं उद्दिस्स धातुचेतियादिके उपट्ठहन्ता पूजेन्ता सक्करोन्ता बुद्धे दानं ददन्ति नाम. ‘‘धम्मं पूजेस्सामा’’ति धम्मधरे पुग्गले चतूहि पच्चयेहि उपट्ठहन्ता पूजेन्ता सक्करोन्ता धम्मञ्च चिरट्ठितिकं करोन्ता धम्मे दानं ददन्ति नाम. तथा अरियसङ्घं चतूहि पच्चयेहि उपट्ठहन्ता पूजेन्ता सक्करोन्ता तं उद्दिस्स इतरस्मिम्पि तथा पटिपज्जन्ता सङ्घे दानं ददन्ति नाम. अग्गं पुञ्ञं पवड्ढतीति एवं रतनत्तये पसन्नेन चेतसा उळारं परिच्चागं उळारञ्च पूजासक्कारं पवत्तेन्तानं दिवसे दिवसे अग्गं उळारं कुसलं उपचीयति. इदानि तस्स पुञ्ञस्स अग्गविपाकताय अग्गभावं दस्सेतुं ‘‘अग्गं आयू’’तिआदि वुत्तं. तत्थ अग्गं आयूति दिब्बं वा मानुसं वा अग्गं उळारतमं आयु. पवड्ढतीति उपरूपरि ब्रूहति. वण्णोति रूपसम्पदा. यसोति परिवारसम्पदा. कित्तीति थुतिघोसो. सुखन्ति कायिकं चेतसिकञ्च सुखं. बलन्ति कायबलं ञाणबलञ्च.
अग्गस्स दाताति अग्गस्स रतनत्तयस्स दाता, अथ वा अग्गस्स देय्यधम्मस्स दानं उळारं कत्वा तत्थ पुञ्ञं पवत्तेता. अग्गधम्मसमाहितोति अग्गेन पसादधम्मेन दानादिधम्मेन च समाहितो समन्नागतो अचलप्पसादयुत्तो, तस्स वा विपाकभूतेहि बहुजनस्स पियमनापतादिधम्मेहि युत्तो. अग्गप्पत्तो पमोदतीति यत्थ यत्थ सत्तनिकाये उप्पन्नो, तत्थ तत्थ अग्गभावं सेट्ठभावं अधिगतो, अग्गभावं वा लोकुत्तरमग्गफलं अधिगतो पमोदति अभिरमति परितुस्सतीति.
पठमसुत्तवण्णना निट्ठिता.
२. जीविकसुत्तवण्णना
९१. दुतियं अट्ठुप्पत्तिवसेन देसितं. एकस्मिञ्हि समये भगवति कपिलवत्थुस्मिं निग्रोधारामे विहरन्ते भिक्खू आगन्तुकभिक्खूनं सेनासनानि पञ्ञापेन्ता पत्तचीवरानि पटिसामेन्ता सामणेरा च लाभभाजनीयट्ठाने सम्पत्तसम्पत्तानं लाभं गण्हन्ता उच्चासद्दा महासद्दा अहेसुं. तं सुत्वा भगवा भिक्खू पणामेसि. ते किर सब्बेव नवा अधुनागता इमं धम्मविनयं. तं ञत्वा महाब्रह्मा आगन्त्वा ‘‘अभिनन्दतु, भन्ते, भगवा भिक्खुसङ्घ’’न्ति (म. नि. २.१५८) तेसं पणामितभिक्खूनं अनुग्गण्हनं याचि. भगवा तस्स ओकासं अकासि. अथ महाब्रह्मा ‘‘कतावकासो खोम्हि भगवता’’ति भगवन्तं अभिवादेत्वा पदक्खिणं कत्वा पक्कामि. अथ भगवा ‘‘भिक्खुसङ्घो आगच्छतू’’ति आनन्दत्थेरस्स आकारं दस्सेसि. अथ ते भिक्खू आनन्दत्थेरेन पक्कोसिता भगवन्तं उपसङ्कमित्वा सारज्जमानरूपा एकमन्तं निसीदिंसु. भगवा तेसं सप्पायदेसनं वीमंसन्तो ‘‘इमे आमिसहेतु पणामिता, पिण्डियालोपधम्मदेसना नेसं सप्पाया’’ति चिन्तेत्वा ‘‘अन्तमिदं, भिक्खवे’’ति इमं देसनं देसेसि.
तत्रायं अन्तसद्दो ‘‘सन्ति, भिक्खवे, एके समणब्राह्मणा पुब्बन्तकप्पिका पुब्बन्तानुदिट्ठिनो’’तिआदीसु (दी. नि. १.२९) कोट्ठासे आगतो. ‘‘अन्तमकासि दुक्खस्स, अन्तवा अयं लोको परिवटुमो’’तिआदीसु (दी. नि. १.५५) परिच्छेदे. ‘‘हरितन्तं वा पथन्तं वा सेलन्तं वा’’तिआदीसु (म. नि. १.३०४) मरियादायं. ‘‘अन्तं अन्तगुण’’न्तिआदीसु (दी. नि. २.३७७; खु. पा. ३.द्वत्तिंसाकार) सरीरावयवे ‘‘चरन्ति लोके परिवारछन्ना, अन्तो असुद्धा बहि सोभमाना’’तिआदीसु (सं. नि. १.१२२; महानि. १९१) चित्ते. ‘‘अप्पेकच्चानि उप्पलानि वा पदुमानि वा पुण्डरीकानि वा उदके जातानि उदके संवड्ढानि उदकानुग्गतानि अन्तो निमुग्गपोसीनी’’तिआदीसु (दी. नि. २.६९; सं. नि. १.१७२; महाव. ९) अब्भन्तरे.
‘‘मिगानं कोट्ठुको अन्तो, पक्खीनं पन वायसो;
एरण्डो अन्तो रुक्खानं, तयो अन्ता समागता’’ति. (जा. १.३.१३५) –
आदीसु लामके. इधापि लामके एव दट्ठब्बो. तस्मा अन्तमिदं भिक्खवे जीविकानन्ति भिक्खवे इदं जीविकानं अन्तं पच्छिमं लामकं, सब्बनिहीनं जीवितन्ति अत्थो. यदिदं पिण्डोल्यन्ति यं इदं पिण्डपरियेसनेन भिक्खाचरियाय जीविकं कप्पेन्तस्स जीवितं. अयं पनेत्थ पदत्थो – पिण्डाय उलतीति पिण्डोलो, तस्स कम्मं पिण्डोल्यं, पिण्डपरियेसनेन जीविकाति अत्थो.
अभिसापोति अक्कोसो. कुपिता हि मनुस्सा अत्तनो पच्चत्थिकं ‘‘पिलोतिकखण्डं निवासेत्वा कपालहत्थो पिण्डं परियेसमानो चरेय्यासी’’ति अक्कोसन्ति. अथ वा ‘‘किं तुय्हं अकातब्बं अत्थि, यो त्वं एवं बलवीरियूपपन्नोपि हिरोत्तप्पं पहाय कपणो पिण्डोलो विचरसि पत्तपाणी’’ति एवम्पि अक्कोसन्तियेव. तञ्च खो एतन्ति तं एतं अभिसपम्पि समानं पिण्डोल्यं. कुलपुत्ता उपेन्ति अत्थवसिकाति मम सासने जातिकुलपुत्ता च आचारकुलपुत्ता च अत्थवसिका कारणवसिका हुत्वा कारणवसं पटिच्च उपेन्ति उपगच्छन्ति.
राजाभिनीतातिआदीसु ये रञ्ञो सन्तकं खादित्वा रञ्ञा बन्धनागारे बन्धापिता पलायित्वा पब्बजन्ति, ते रञ्ञा बन्धनं अभिनीतत्ता राजाभिनीता नाम. ये पन चोरेहि अटवियं गहेत्वा एकच्चेसु मारियमानेसु एकच्चे ‘‘मयं सामि तुम्हेहि विस्सट्ठा गेहं अनज्झावसित्वा पब्बजिस्साम, तत्थ तत्थ यं यं बुद्धपूजादिपुञ्ञं करिस्साम, ततो ततो तुम्हाकं पत्तिं दस्सामा’’ति तेहि विस्सट्ठा पब्बजन्ति, ते चोराभिनीता नाम चोरेहि मारेतब्बतं अभिनीतत्ता. ये पन इणं गहेत्वा पटिदातुं असक्कोन्ता पलायित्वा पब्बजन्ति, ते इणट्टा नाम. तञ्च खो एतं पिण्डोल्यं कुलपुत्ता मम सासने नेव राजाभिनीता…पे… न आजीविकापकता उपेन्ति, अपिच खो ‘‘ओतिण्णम्हा जातिया…पे… पञ्ञायेथा’’ति उपेन्तीति पदसम्बन्धो.
तत्थ ओतिण्णम्हाति ओतिण्णा अम्हा. जातियातिआदीसु तम्हि तम्हि सत्तनिकाये खन्धानं पठमाभिनिब्बत्ति जाति, परिपाको जरा, भेदो मरणं. ञातिरोगभोगसीलदिट्ठिब्यसनेहि फुट्ठस्स सन्तापो अन्तो निज्झानं सोको, तेहि फुट्ठस्स वचीविप्पलापो परिदेवो. अनिट्ठफोट्ठब्बपटिहतकायस्स कायपीळनं दुक्खं, आघातवत्थूसु उपहतचित्तस्स चेतोपीळनं दोमनस्सं. ञातिब्यसनादीहि एव फुट्ठस्स परिदेवेनपि अधिवासेतुं असमत्थस्स चित्तसन्तापसमुट्ठितो भुसो आयासो उपायासो. एतेहि जातिआदीहि ओतिण्णा दुक्खोतिण्णा, तेहि जातिआदिदुक्खेहि अन्तो अनुपविट्ठा. दुक्खपरेताति तेहि दुक्खदुक्खवत्थूहि अभिभूता. जातिआदयो हि दुक्खस्स वत्थुभावतो दुक्खा, दुक्खभावतो च सोकपरिदेवदुक्खदोमनस्सुपायासा दुक्खाति. अप्पेव नाम…पे… पञ्ञायेथाति इमस्स सकलस्स वट्टदुक्खरासिस्स परिच्छेदकरणं ओसानकिरिया अपि नाम पञ्ञायेय्य.
सो च होति अभिज्झालूति इदं यो कुलपुत्तो ‘‘दुक्खस्सन्तं करिस्सामी’’ति पुब्बे चित्तं उप्पादेत्वा पब्बजितो अपरभागे तं पब्बज्जं तथारूपं कातुं न सक्कोति, तं दस्सेतुं वुत्तं. तत्थ अभिज्झालूति परभण्डानं अभिज्झायिता. तिब्बसारागोति बलवरागो. ब्यापन्नचित्तोति ब्यापादेन पूतिभूतत्ता विपन्नचित्तो. पदुट्ठमनसङ्कप्पोति तिखिणसिङ्गो विय चण्डगोणो परेसं उपघातवसेन दुट्ठचित्तो. मुट्ठस्सतीति भत्तनिक्खित्तकाको विय, मंसनिक्खित्तसुनखो विय च नट्ठस्सति, इध कतं एत्थ न सरति. असम्पजानोति निप्पञ्ञो खन्धादिपरिच्छेदरहितो. असमाहितोति चण्डसोते बद्धनावा विय असण्ठितो. विब्भन्तचित्तोति पन्थारुळ्हमिगो विय भन्तमनो. पाकतिन्द्रियोति यथा गिही संवराभावेन परिग्गहपरिजने ओलोकेन्ति असंवुतिन्द्रिया, एवं असंवुतिन्द्रियो होति.
छवालातन्ति छवानं दड्ढट्ठाने अलातं. उभतोपदित्तं मज्झे गूथगतन्ति पमाणेन अट्ठङ्गुलमत्तं उभतो द्वीसु कोटीसु आदित्तं मज्झे गूथमक्खितं. नेव गामेति सचे हि तं युगनङ्गलगोपानसिपक्खपासकादीनं अत्थाय उपनेतुं सक्का अस्स गामे कट्ठत्थं फरेय्य. सचे खेत्तकुटिया कट्ठत्थरमञ्चकादीनं अत्थाय उपनेतुं सक्का अस्स, अरञ्ञे कट्ठत्थं फरेय्य. यस्मा पन उभयत्थापि न सक्का, तस्मा एवं वुत्तं. तथूपमाहन्ति तथूपमं छवालातसदिसं अहं इमं यथावुत्तपुग्गलं वदामि. गिहिभोगा च परिहीनोति यो अगारे वसन्तेहि गिहीहि दायज्जे भाजियमाने अञ्ञथा च भोगो लद्धब्बो अस्स, ततो च परिहीनो. सामञ्ञत्थञ्चाति आचरियुपज्झायानं ओवादे ठत्वा परियत्तिपटिवेधवसेन पत्तब्बं सामञ्ञत्थञ्च न परिपूरेति. इमं पन उपमं सत्था न दुस्सीलस्स वसेन आहरि, परिसुद्धसीलस्स पन अलसस्स अभिज्झादीहि दोसेहि दूसितचित्तस्स पुग्गलस्स वसेन आहरीति वेदितब्बं.
गाथासु गिहिभोगाति कामसुखसम्भोगतो. परिहीनोति जीनो. सामञ्ञत्थन्ति पटिवेधबाहुसच्चञ्चेव परियत्तिबाहुसच्चञ्च. तादिसो हि असुतं सोतुं सुतं परियोदापेतुं न सक्कोति अलसभावतो. दुट्ठु भगोति दुब्भगो, अलक्खिको काळकण्णिपुरिसो. परिधंसमानोति विनस्समानो. पकिरेतीति विकिरेति विद्धंसेति. सब्बमेतं भाविनो सामञ्ञत्थस्स अनुप्पादनमेव सन्धाय वुत्तं. छवालातंव नस्सतीति सो तादिसो पुग्गलो यथावुत्तं छवालातं विय कस्सचि अनुपयुज्जमानो एव नस्सति उभतो परिभट्ठभावतो. एवं ‘‘कायवाचाहि अकतवीतिक्कमोपि चित्तं अविसोधेन्तो नस्सति, पगेव कतवीतिक्कमो दुस्सीलो’’ति तस्स अपायदुक्खभागिभावदस्सनेन दुस्सीले आदीनवं दस्सेत्वा ततो सत्ते विवेचेतुकामो ‘‘कासावकण्ठा’’तिआदिना गाथाद्वयमाह. तस्सत्थो हेट्ठा वुत्तो एव.
दुतियसुत्तवण्णना निट्ठिता.
३. सङ्घाटिकण्णसुत्तवण्णना
९२. ततिये सङ्घाटिकण्णेति चीवरकोटियं. गहेत्वाति परामसित्वा. अनुबन्धो अस्साति अनुगतो भवेय्य. इदं वुत्तं होति – ‘‘भिक्खवे, इधेकच्चो भिक्खु अत्तनो हत्थेन मया पारुतस्स सुगतमहाचीवरस्स कण्णे परामसन्तो विय मं अनुगच्छेय्य, एवं मय्हं आसन्नतरो हुत्वा विहरेय्या’’ति. पादे पादं निक्खिपन्तोति गच्छन्तस्स मम पादे पादं निक्खित्तट्ठाने पादुद्धारणानन्तरं अत्तनो पादं निक्खिपन्तो. उभयेनापि ‘‘ठानगमनादीसु अविजहन्तो सब्बकालं मय्हं समीपे एव विहरेय्य चेपी’’ति दस्सेति. सो आरकाव मय्हं, अहञ्च तस्साति सो भिक्खु मया वुत्तं पटिपदं अपूरेन्तो मम दूरेयेव, अहञ्च तस्स दूरेयेव. एतेन मंसचक्खुना तथागतदस्सनं रूपकायसमोधानञ्च अकारणं, ञाणचक्खुनाव दस्सनं धम्मकायसमोधानमेव च पमाणन्ति दस्सेति. तेनेवाह ‘‘धम्मञ्हि सो, भिक्खवे, भिक्खु न पस्सति, धम्मं अपस्सन्तो न मं पस्सती’’ति. तत्थ धम्मो नाम नवविधो लोकुत्तरधम्मो. सो च अभिज्झादीहि दूसितचित्तेन न सक्का पस्सितुं, तस्मा धम्मस्स अदस्सनतो धम्मकायञ्च न पस्सतीति. तथा हि वुत्तं –
‘‘किं ते, वक्कलि, इमिना पूतिकायेन दिट्ठेन? यो खो, वक्कलि, धम्मं पस्सति सो मं पस्सति; यो मं पस्सति, सो धम्मं पस्सती’’ति (सं. नि. ३.८७).
‘‘धम्मभूतो ब्रह्मभूतो’’ति (म. नि. १.२०३; पटि. म. ३.५) च.
‘‘धम्मकायो इतिपि, ब्रह्मकायो इतिपी’’ति (दी. नि. ३.११८) च आदि.
योजनसतेति योजनसते पदेसे, योजनसतमत्थकेति अत्थो. सेसं वुत्तविपरियायेन वेदितब्बं. अरियमग्गाधिगमवसेन चस्स अनभिज्झालुआदिभावो दट्ठब्बो.
गाथासु महिच्छोति कामेसु तिब्बसारागताय महाइच्छो. विघातवाति पदुट्ठमनसङ्कप्पताय सत्तेसु आघातवसेन महिच्छताय इच्छितालाभेन च विघातवा. एजानुगोति एजासङ्खाताय तण्हाय दासो विय हुत्वा तं अनुगच्छन्तो. रागादिकिलेसपरिळाहाभिभवेन अनिब्बुतो. रूपादिविसयानं अभिकङ्खनेन गिद्धो. पस्स यावञ्च आरकाति अनेजस्स निब्बुतस्स वीतगेधस्स सम्मासम्बुद्धस्स ओकासवसेन समीपेपि समानो महिच्छो विघातवा एजानुगो अनिब्बुतो गिद्धो बालपुथुज्जनो धम्मसभावतो यत्तकं दूरे, तस्स सो दूरभावो पस्स, वत्तुम्पि न सुकरन्ति अत्थो. वुत्तञ्हेतं –
‘‘नभञ्च दूरे पथवी च दूरे,
पारं समुद्दस्स तथाहु दूरे;
ततो हवे दूरतरं वदन्ति,
सतञ्च धम्मो असतञ्च राजा’’ति. (अ. नि. ४.४७; जा. २.२१.४१४);
धम्ममभिञ्ञायाति चतुसच्चधम्मं अभिञ्ञाय अञ्ञाय ञाततीरणपरिञ्ञाहि यथारहं पुब्बभागे जानित्वा. धम्ममञ्ञायाति तमेव धम्मं अपरभागे मग्गञाणेन परिञ्ञादिवसेन यथामरियादं जानित्वा. पण्डितोति पटिवेधबाहुसच्चेन पण्डितो. रहदोव निवाते चाति निवातट्ठाने रहदो विय अनेजो किलेसचलनरहितो उपसम्मति, यथा सो रहदो निवातट्ठाने वातेन अनब्भाहतो सन्निसिन्नोव होति, एवं अयम्पि सब्बथापि पटिप्पस्सद्धकिलेसो किलेसचलनरहितो अरहत्तफलसमाधिना वूपसम्मति, सब्बकालं उपसन्तसभावोव होति. अनेजोति सो एवं अनेजादिसभावो अरहा अनेजादिसभावस्स सम्मासम्बुद्धस्स ओकासतो दूरेपि समानो धम्मसभावतो अदूरे सन्तिके एवाति.
ततियसुत्तवण्णना निट्ठिता.
४. अग्गिसुत्तवण्णना
९३. चतुत्थे अनुदहनट्ठेन अग्गि, रागो एव अग्गि रागग्गि. रागो हि उप्पज्जमानो सत्ते अनुदहति झापेति, तस्मा ‘‘अग्गी’’ति वुच्चति. इतरेसुपि द्वीसु एसेव नयो. तत्थ यथा अग्गि यदेव इन्धनं निस्साय उप्पज्जति, तं निदहति, महापरिळाहो च होति, एवमिमेपि रागादयो यस्मिं सन्ताने सयं उप्पन्ना, तं निदहन्ति, महापरिळाहा च होन्ति दुन्निब्बापया. तेसु रागपरिळाहेन सन्तत्तहदयानं इच्छितालाभदुक्खेन मरणप्पत्तानं सत्तानं पमाणं नत्थि. अयं ताव रागस्स अनुदहनता. दोसस्स पन अनुदहनताय विसेसतो मनोपदोसिका देवा, मोहस्स अनुदहनताय खिड्डापदोसिका देवा च निदस्सनं. मोहवसेन हि तेसं सतिसम्मोसो होति, तस्मा खिड्डावसेन आहारवेलं अतिवत्तेन्ता कालं करोन्ति. अयं ताव रागादीनं दिट्ठधम्मिको अनुदहनभावो. सम्परायिको पन निरयादीसु निब्बत्तापनवसेन घोरतरो दुरधिवासो च. अयञ्च अत्थो आदित्तपरियायेन विभावेतब्बो.
गाथासु कामेसु मुच्छितेति वत्थुकामेसु पातब्यतावसेन मुच्छं बाल्यं पमादं मिच्छाचारं आपन्ने. ब्यापन्नेति ब्यापन्नचित्ते दहतीति सम्बन्धो. नरे पाणातिपातिनोति इदं दोसग्गिस्स. अरियधम्मे अकोविदेति ये खन्धायतनादीसु सब्बेन सब्बं उग्गहपरिपुच्छाय मनसिकाररहिता अरियधम्मस्स अकुसला, ते सम्मोहेन अभिभूता विसेसेन सम्मूळ्हा नामाति वुत्ता. एते अग्गी अजानन्ताति ‘‘एते रागग्गिआदयो इध चेव सम्पराये च अनुदहन्ती’’ति अजानन्ता परिञ्ञाभिसमयवसेन पहानाभिसमयवसेन च अप्पटिविज्झन्ता. सक्कायाभिरताति सक्काये उपादानक्खन्धपञ्चके तण्हादिट्ठिमाननन्दनाभिरता. वड्ढयन्तीति पुनप्पुनं उप्पज्जनेन वड्ढयन्ति आचिनन्ति. निरयन्ति अट्ठविधं महानिरयं, सोळसविधं उस्सदनिरयन्ति सब्बम्पि निरयं. तिरच्छानञ्च योनियोति तिरच्छानयोनियो च. असुरन्ति असुरकायं पेत्तिविसयञ्च वड्ढयन्तीति सम्बन्धो.
एत्तावता रागग्गिआदीनं इध चेव सम्पराये च अनुदहनभावदस्सनमुखेन वट्टं दस्सेत्वा इदानि नेसं निब्बापनेन विवट्टं दस्सेतुं ‘‘ये च रत्तिन्दिवा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ युत्ताति भावनानुयोगवसेन युत्ता. कत्थ? सम्मासम्बुद्धसासने. तेन अञ्ञसासने रागग्गिआदीनं निब्बापनाभावं दस्सेति. तथा हि अनञ्ञसाधारणं तेसं निब्बापनविधिं असुभकम्मट्ठानं सङ्खेपेनेव दस्सेन्तो –
‘‘ते निब्बापेन्ति रागग्गिं, निच्चं असुभसञ्ञिनो;
दोसग्गिं पन मेत्ताय, निब्बापेन्ति नरुत्तमा;
मोहग्गिं पन पञ्ञाय, यायं निब्बेधगामिनी’’ति. –
आह. तत्थ असुभसञ्ञिनोति द्वत्तिंसाकारवसेन चेव उद्धुमातकादिवसेन च असुभभावनानुयोगेन असुभसञ्ञिनो. मेत्तायाति ‘‘सो मेत्तासहगतेन चेतसा एकं दिसं फरित्वा विहरती’’ति (अ. नि. ३.६४, ६६) वुत्ताय मेत्ताभावनाय. एत्थ च असुभज्झानञ्च पादकं कत्वा निब्बत्तितअनागामिमग्गेन रागग्गिदोसग्गीनं निब्बापनं वेदितब्बं. पञ्ञायाति विपस्सनापञ्ञासहिताय मग्गपञ्ञाय. तेनेवाह ‘‘यायं निब्बेधगामिनी’’ति. सा हि किलेसक्खन्धं विनिविज्झन्ती गच्छति पवत्ततीति निब्बेधगामिनीति वुच्चति. असेसं परिनिब्बन्तीति अरहत्तमग्गेन असेसं रागग्गिआदिं निब्बापेत्वा सउपादिसेसाय निब्बानधातुया ठिता पञ्ञावेपुल्लप्पत्तिया निपका पुब्बेव सम्मप्पधानेन सब्बसो कोसज्जस्स सुप्पहीनत्ता फलसमापत्तिसमापज्जनेन अकिलासुभावेन च रत्तिन्दिवमतन्दिता चरिमकचित्तनिरोधेन अनुपादिसेसाय निब्बानधातुया असेसं परिनिब्बन्ति. ततो च असेसं निस्सेसं वट्टदुक्खं अच्चगुं अतिक्कमंसु.
एवं ये रागग्गिआदिके निब्बापेन्ति, तेसं अनुपादिसेसनिब्बानेन निब्बुतिं दस्सेत्वा इदानि पटिविद्धगुणेहि थोमेन्तो ओसानगाथमाह. तत्थ अरियद्दसाति अरियेहि बुद्धादीहि पस्सितब्बं किलेसेहि वा आरकत्ता अरियं निब्बानं, अरियं चतुसच्चमेव वा दिट्ठवन्तोति अरियद्दसा. वेदस्स मग्गञाणस्स, तेन वा वेदेन संसारस्स परियोसानं गताति वेदगुनो. सम्मदञ्ञायाति सम्मदेव सब्बं आजानितब्बं कुसलादिं खन्धादिञ्च जानित्वा. सेसं वुत्तनयमेव.
चतुत्थसुत्तवण्णना निट्ठिता.
५. उपपरिक्खसुत्तवण्णना
९४. पञ्चमे तथा तथाति तेन तेन पकारेन. उपपरिक्खेय्याति वीमंसेय्य परितुलेय्य सम्मसेय्य वा. यथा यथास्स उपपरिक्खतोति यथा यथा अस्स भिक्खुनो उपपरिक्खन्तस्स. बहिद्धा चस्स विञ्ञाणं अविक्खित्तं अविसटन्ति बहिद्धा रूपादिआरम्मणे उप्पज्जनकविक्खेपाभावतो अविक्खित्तं समाहितं, ततो एव अविसटं सिया. इदं वुत्तं होति – भिक्खवे, येन येन पकारेन इमस्स आरद्धविपस्सकस्स भिक्खुनो उपपरिक्खतो सङ्खारे सम्मसन्तस्स पुब्बे समाहिताकारसल्लक्खणवसेन समथनिमित्तं गहेत्वा सक्कच्चं निरन्तरं सम्मसनञाणं पवत्तेन्तस्स अत्तनो विपस्सनाचित्तं कम्मट्ठानतो बहिद्धा रूपादिआरम्मणे उप्पज्जनकं न सिया, अच्चारद्धवीरियताय उद्धच्चपक्खियं न सिया, तेन तेन पकारेन भिक्खु उपपरिक्खेय्य परितुलेय्याति. अज्झत्तं असण्ठितन्ति यस्मा वीरिये मन्दं वहन्ते समाधिस्स बलवभावतो कोसज्जाभिभवेन अज्झत्तं गोचरज्झत्तसङ्खाते कम्मट्ठानारम्मणे सङ्कोचवसेन ठितत्ता सण्ठितं नाम होति, वीरियसमताय पन योजिताय असण्ठितं होति वीथिं पटिपन्नं. तस्मा यथा यथास्स उपपरिक्खतो विञ्ञाणं अज्झत्तं असण्ठितं अस्स, वीथिपटिपन्नं सिया, तथा तथा उपपरिक्खेय्य. अनुपादाय न परितस्सेय्याति यथा यथास्स उपपरिक्खतो ‘‘एतं मम, एसो मे अत्ता’’ति तण्हादिट्ठिग्गाहवसेन रूपादीसु कञ्चि सङ्खारं अग्गहेत्वा ततो एव तण्हादिट्ठिग्गाहवसेन न परितस्सेय्य, तथा तथा उपपरिक्खेय्याति सम्बन्धो. कथं पन उपपरिक्खतो तिविधम्पेतं सियाति? उद्धच्चपक्खिये कोसज्जपक्खिये च धम्मे वज्जेन्तो वीरियसमतं योजेत्वा पुब्बेव विपस्सनुपक्किलेसेहि चित्तं विसोधेत्वा यथा सम्मदेव विपस्सनाञाणं विपस्सनावीथिं पटिपज्जति, तथा सम्मसतो.
इति भगवा चतुसच्चकम्मट्ठानिकस्स भिक्खुनो अनुक्कमेन पटिपदाञाणदस्सनविसुद्धिया आरद्धाय अच्चारद्धवीरियअतिसिथिलवीरियविपस्सनुपक्किलेसेहि चित्तस्स विसोधनूपायं दस्सेत्वा इदानि तथा विसोधिते विपस्सनाञाणे न चिरस्सेव विपस्सनं मग्गेन घटेत्वा सकलवट्टदुक्खसमतिक्कमाय संवत्तन्तीति दस्सेन्तो ‘‘बहिद्धा, भिक्खवे, विञ्ञाणे’’तिआदिमाह, तं वुत्तनयमेव. यं पन वुत्तं – ‘‘आयतिं जातिजरामरणदुक्खसमुदयसम्भवो न होती’’ति, तस्सत्थो – एवं विपस्सनं मग्गेन घटेत्वा मग्गपटिपाटिया अग्गमग्गेन अनवसेसतो किलेसेसु खीणेसु आयतिं अनागते जातिजरामरणसकलवट्टदुक्खसमुदयसङ्खातो सम्भवो उप्पादो च न होति, जातिसङ्खातो वा दुक्खसमुदयो जरामरणसङ्खातो दुक्खसम्भवो च न होति.
गाथायं सत्तसङ्गप्पहीनस्साति तण्हासङ्गो, दिट्ठिसङ्गो, मानसङ्गो, कोधसङ्गो, अविज्जासङ्गो, किलेससङ्गो, दुच्चरितसङ्गोति इमेसं सत्तन्नं सङ्गानं पहीनत्ता सत्तसङ्गप्पहीनस्स. केचि पन ‘‘सत्तानुसया एव सत्त सङ्गा’’ति वदन्ति. नेत्तिच्छिन्नस्साति छिन्नभवनेत्तिकस्स. विक्खीणो जातिसंसारोति पुनप्पुनं जायनवसेन पवत्तिया जातिहेतुकत्ता च जातिभूतो संसारोति जातिसंसारो, सो भवनेत्तिया छिन्नत्ता विक्खीणो परिक्खीणो, ततो एव नत्थि तस्स पुनब्भवोति.
पञ्चमसुत्तवण्णना निट्ठिता.
६. कामूपपत्तिसुत्तवण्णना
९५. छट्ठे कामूपपत्तियोति कामपटिलाभा कामपटिसेवना वा. पच्चुपट्ठितकामाति निबद्धकामा निबद्धारम्मणा यथा तं मनुस्सा. मनुस्सा हि निबद्धवत्थुस्मिं वसं वत्तेन्ति. यत्थ पटिबद्धचित्ता होन्ति, सतम्पि सहस्सम्पि दत्वा तमेव मातुगामं आनेत्वा निबद्धभोगं भुञ्जन्ति. एकच्चे च देवा. चातुमहाराजिकतो पट्ठाय हि चतुदेवलोकवासिनो निबद्धवत्थुस्मिंयेव वसं वत्तेन्ति. पञ्चसिखवत्थु चेत्थ निदस्सनं. तथा एकच्चे आपायिके नेरयिके ठपेत्वा सेसअपायसत्तापि निबद्धवत्थुस्मिंयेव वसं वत्तेन्ति. मच्छा हि अत्तनो मच्छिया, कच्छपो कच्छपियाति एवं सब्बेपि तिरच्छाना पेता विनिपातिका च. तस्मा नेरयिके ठपेत्वा सेसअपायसत्ते उपादाय याव तुसितकाया इमे सत्ता पच्चुपट्ठितकामा नाम, निम्मानरतिनोति सयं निम्मिते निम्माने रति एतेसन्ति निम्मानरतिनो. ते हि नीलपीतादिवसेन यादिसं यादिसं रूपं इच्छन्ति, तादिसं तादिसं निम्मिनित्वा रमन्ति आयस्मतो अनुरुद्धस्स पुरतो मनापकायिका देवता विय. परनिम्मितवसवत्तिनोति परेहि निम्मिते कामे वसं वत्तेन्तीति परनिम्मितवसवत्तिनो. तेसञ्हि मनं ञत्वा परे यथारुचितं कामभोगं निम्मिनन्ति, ते तत्थ वसं वत्तेन्ति. कथं ते परस्स मनं जानन्तीति? पकतिसेवनावसेन. यथा हि कुसलो सूदो रञ्ञो भुञ्जन्तस्स यं यं रुच्चति, तं तं जानाति, एवं पकतिया अभिरुचितारम्मणं ञत्वा तादिसेयेव निम्मिनन्ति, ते तत्थ वसं वत्तेन्ति, मेथुनसेवनादिवसेन कामे परिभुञ्जन्ति. केचि पन ‘‘हसितमत्तेन ओलोकितमत्तेन आलिङ्गितमत्तेन हत्थग्गहणमत्तेन च तेसं कामकिच्चं इज्झती’’ति वदन्ति, तं अट्ठकथायं ‘‘एतं पन नत्थी’’ति पटिक्खित्तं. न हि कायेन अफुसन्तस्स फोट्ठब्बं कामकिच्चं साधेति. छन्नम्पि कामावचरदेवानं कामा पाकतिका एव. वुत्तञ्हेतं –
‘‘छ एते कामावचरा, सब्बकामसमिद्धिनो;
सब्बेसं एकसङ्खातं, आयु भवति कित्तक’’न्ति. (विभ. १०२३);
गाथासु ये चञ्ञेति ये यथावुत्तदेवेहि अञ्ञे च कामभोगिनो मनुस्सा चेव एकच्चे अपायूपगा च सब्बे ते. इत्थभावञ्ञथाभावन्ति इमं यथापटिलद्धत्तभावञ्चेव, उपपत्तिभवन्तरसङ्खातं इतो अञ्ञथाभावञ्चाति द्विप्पभेदं संसारं नातिवत्तरे न अतिक्कमन्ति. सब्बे परिच्चजे कामेति दिब्बादिभेदे सब्बेपि कामे वत्थुकामे च किलेसकामे च परिच्चजेय्य. किलेसकामे अनागामिमग्गेन पजहन्तोयेव हि वत्थुकामे परिच्चजति नाम. पियरूपसातगधितन्ति पियरूपेसु रूपादीसु सुखवेदनस्सादेन गधितं गिद्धं. छेत्वा सोतं दुरच्चयन्ति अञ्ञेहि दुरच्चयं दुरतिक्कमं तण्हासोतं अरहत्तमग्गेन समुच्छिन्दित्वा. सेसं हेट्ठा वुत्तनयमेवाति.
छट्ठसुत्तवण्णना निट्ठिता.
७. कामयोगसुत्तवण्णना
९६. सत्तमे कामयोगयुत्तोति पञ्चकामगुणिको रागो कामयोगो, तेन युत्तो कामयोगयुत्तो, असमुच्छिन्नकामरागस्सेतं अधिवचनं. रूपारूपभवेसु छन्दरागो भवयोगो, तथा झाननिकन्ति सस्सतदिट्ठिसहगतो च रागो, तेन युत्तो भवयोगयुत्तो, अप्पहीनभवरागोति अत्थो. आगामीति ब्रह्मलोके ठितोपि पटिसन्धिग्गहणवसेन इमं मनुस्सलोकं आगमनसीलो. तेनेवाह ‘‘आगन्ता इत्थत्त’’न्ति. मनुस्सत्तभावसङ्खातं इत्थभावं आगमनधम्मो, मनुस्सेसु उपपज्जनसीलोति अत्थो. कामञ्चेत्थ कामयोगो इत्थत्तं आगमनस्स कारणं. यो पन कामयोगयुत्तो, सो एकन्तेन भवयोगयुत्तोपि होतीति दस्सनत्थं ‘‘कामयोगयुत्तो, भिक्खवे, भवयोगयुत्तो’’ति उभयम्पि एकज्झं कत्वा वुत्तं.
कामयोगविसंयुत्तोति एत्थ असुभज्झानम्पि कामयोगविसंयोगो, तं पादकं कत्वा अधिगतो अनागामिमग्गो एकन्तेनेव कामयोगविसंयोगो नाम, तस्मा ततियमग्गफले ठितो अरियपुग्गलो ‘‘कामयोगविसंयुत्तो’’ति वुत्तो. यस्मा पन रूपारूपभवेसु छन्दरागो अनागामिमग्गेन न पहीयति, तस्मा सो अप्पहीनभवयोगत्ता ‘‘भवयोगयुत्तो’’ति वुत्तो. अनागामीति कामलोकं पटिसन्धिग्गहणवसेन अनागमनतो अनागामी. कामयोगविसंयोगवसेनेव हि सद्धिं अनवसेसओरम्भागियसंयोजनसमुग्घातेन अज्झत्तसंयोजनाभावसिद्धितो इत्थत्तं अनागन्त्वा होति, तत्थ परिनिब्बायी अनावत्तिधम्मो. यस्स पन अनवसेसं भवयोगो पहीनो, तस्स अविज्जायोगादिअवसिट्ठकिलेसापि तदेकट्ठभावतो पहीना एव होन्तीति, सो परिक्खीणभवसंयोजनो ‘‘अरहं खीणासवो’’ति वुच्चति. तेन वुत्तं ‘‘कामयोगविसंयुत्तो, भिक्खवे, भवयोगविसंयुत्तो अरहं होति खीणासवो’’ति. एत्थ च कामयोगविसंयोगो अनागामी चतुत्थज्झानस्स सुखदुक्खसोमनस्सदोमनस्सप्पहानं विय, ततियमग्गस्स दिट्ठिविचिकिच्छासीलब्बतपरामाससंयोजनपरिक्खयो विय च चतुत्थमग्गस्स वण्णभणनत्थं वुत्तोति दट्ठब्बं. पठमपदेन सोतापन्नसकदागामीहि सद्धिं सब्बो पुथुज्जनो गहितो, दुतियपदेन पन सब्बो अनागामी, ततियपदेन अरहाति अरहत्तनिकूटेन देसनं निट्ठापेसि.
गाथासु उभयन्ति उभयेन, कामयोगेन, भवयोगेन च संयुत्ताति अत्थो. सत्ता गच्छन्ति संसारन्ति पुथुज्जना सोतापन्ना सकदागामिनोति इमे तिविधा सत्ता कामयोगभवयोगानं अप्पहीनत्ता गच्छन्ति संसारन्ति. ततो एव जातिमरणगामिनो होन्ति. एत्थ एकबीजी, कोलंकोलो, सत्तक्खत्तुपरमोति तीसु सोतापन्नेसु सब्बमुदु सत्तक्खत्तुपरमो, सो अट्ठमं भवं न निब्बत्तेति, अत्तनो परिच्छिन्नजातिवसेन पन संसरति, तथा इतरेपि. सकदागामीसुपि यो इध सकदागामिमग्गं पत्वा देवलोके उप्पज्जित्वा पुन इध निब्बत्तति, सो अत्तनो परिच्छिन्नजातिवसेनेव संसरति. ये पन सकदागामिनो वोमिस्सकनयेन विना तत्थ तत्थ देवेसुयेव मनुस्सेसुयेव वा निब्बत्तन्ति, ते उपरिमग्गाधिगमाय याव इन्द्रियपरिपाका पुनप्पुनं उप्पज्जनतो संसरन्तियेव. पुथुज्जने पन वत्तब्बमेव नत्थि सब्बभवसंयोजनानं अपरिक्खीणत्ता. तेन वुत्तं –
‘‘कामयोगेन संयुत्ता, भवयोगेन चूभयं;
सत्ता गच्छन्ति संसारं, जातिमरणगामिनो’’ति.
कामे पहन्त्वानाति कामरागसङ्खाते किलेसकामे अनागामिमग्गेन पजहित्वा. छिन्नसंसयाति समुच्छिन्नकङ्खा, तञ्च खो सोतापत्तिमग्गेनेव. वण्णभणनत्थं पन चतुत्थमग्गस्स एवं वुत्तं. अरहन्तो हि इध ‘‘छिन्नसंसया’’ति अधिप्पेता. तेनेवाह ‘‘खीणमानपुनब्भवा’’ति. सब्बसो खीणो नवविधोपि मानो आयतिं पुनब्भवो च एतेसन्ति खीणमानपुनब्भवा. मानग्गहणेन चेत्थ तदेकट्ठताय लक्खणवसेन वा सब्बो चतुत्थमग्गवज्झो किलेसो गहितोति. खीणमानताय च सउपादिसेसा निब्बानधातु वुत्ता होति, खीणपुनब्भवताय अनुपादिसेसा. सेसं सुविञ्ञेय्यमेव.
सत्तमसुत्तवण्णना निट्ठिता.
८. कल्याणसीलसुत्तवण्णना
९७. अट्ठमे कल्याणसीलोति सुन्दरसीलो, पसत्थसीलो, परिपुण्णसीलो. तत्थ सीलपारिपूरी द्वीहि कारणेहि होति सम्मदेव सीलविपत्तिया आदीनवदस्सनेन, सीलसम्पत्तिया च आनिसंसदस्सनेन. इध पन सब्बपरिबन्धविप्पमुत्तस्स सब्बाकारपरिपुण्णस्स मग्गसीलस्स फलसीलस्स च वसेन कल्याणता वेदितब्बा. कल्याणधम्मोति सब्बे बोधिपक्खियधम्मा अधिप्पेता, तस्मा कल्याणा सतिपट्ठानादिबोधिपक्खियधम्मा एतस्साति कल्याणधम्मो. कल्याणपञ्ञोति च मग्गफलपञ्ञावसेनेव कल्याणपञ्ञो. लोकुत्तरा एव हि सीलादिधम्मा एकन्तकल्याणा नाम अकुप्पसभावत्ता. केचि पन ‘‘चतुपारिसुद्धिसीलवसेन कल्याणसीलो, विपस्सनामग्गधम्मवसेन कल्याणधम्मो, मग्गफलपञ्ञावसेन कल्याणपञ्ञो’’ति वदन्ति. असेक्खा एव ते सीलधम्मपञ्ञाति एके. अपरे पन भणन्ति – सोतापन्नसकदागामीनं मग्गफलसीलं कल्याणसीलं नाम, तस्मा ‘‘कल्याणसीलो’’ति इमिना सोतापन्नो सकदागामी च गहिता होन्ति. ते हि सीलेसु परिपूरकारिनो नाम. अनागामिमग्गफलधम्मा अग्गमग्गधम्मा च कल्याणधम्मा नाम. तत्थ हि बोधिपक्खियधम्मा भावनापारिपूरिं गच्छन्ति. तस्मा ‘‘कल्याणधम्मो’’ति इमिना ततियमग्गट्ठतो पट्ठाय तयो अरिया गहिता होन्ति. पञ्ञाकिच्चस्स मत्थकप्पत्तिया अग्गफले पञ्ञा कल्याणपञ्ञा नाम, तस्मा पञ्ञावेपुल्लप्पत्तो अरहा ‘‘कल्याणपञ्ञो’’ति वुत्तो. एवमेव पुग्गला गहिता होन्तीति. किं इमिना पपञ्चेन? अग्गमग्गफलधम्मा इध कल्याणसीलादयो वुत्ताति अयमम्हाकं खन्ति. धम्मविभागेन हि अयं पुग्गलविभागो, न धम्मविभागोति.
केवलीति एत्थ केवलं वुच्चति केनचि अवोमिस्सकताय सब्बसङ्खतविवित्तं निब्बानं, तस्स अधिगतत्ता अरहा केवली. अथ वा पहानभावनापारिपूरिया परियोसानअनवज्जधम्मपारिपूरिया च कल्याणकट्ठेन अब्यासेकसुखताय च केवलं अरहत्तं, तदधिगमेन केवली खीणासवो. मग्गब्रह्मचरियवासं वसित्वा परियोसापेत्वा ठितोति वुसितवा. उत्तमेहि अग्गभूतेहि वा असेक्खधम्मेहि समन्नागतत्ता ‘‘उत्तमपुरिसो’’ति वुच्चति.
सीलवाति एत्थ केनट्ठेन सीलं? सीलनट्ठेन सीलं. किमिदं सीलनं नाम? समाधानं, सुसील्यवसेन कायकम्मादीनं अविप्पकिण्णताति अत्थो. अथ वा उपधारणं, झानादिकुसलधम्मानं पतिट्ठानवसेन आधारभावोति अत्थो. तस्मा सीलति, सीलेतीति वा सीलं. अयं ताव सद्दलक्खणनयेन सीलट्ठो. अपरे पन ‘‘सिरट्ठो सीलट्ठो, सीतलट्ठो सीलट्ठो, सिवट्ठो सीलट्ठो’’ति निरुत्तिनयेन अत्थं वण्णयन्ति. तयिदं पारिपूरितो अतिसयतो वा सीलं अस्स अत्थीति सीलवा, चतुपारिसुद्धिसीलवसेन सीलसम्पन्नोति अत्थो. तत्थ यं जेट्ठकसीलं, तं वित्थारेत्वा दस्सेतुं ‘‘पातिमोक्खसंवरसंवुतो’’तिआदि वुत्तन्ति एकच्चानं आचरियानं अधिप्पायो.
अपरेन पन भणन्ति – उभयत्थापि पातिमोक्खसंवरो भगवता वुत्तो. पातिमोक्खसंवरो एव हि सीलं, इतरेसु इन्द्रियसंवरो छद्वाररक्खणमत्तमेव, आजीवपारिसुद्धि धम्मेन पच्चयुप्पादनमत्तमेव, पच्चयसन्निस्सितं पटिलद्धपच्चये ‘‘इदमत्थ’’न्ति पच्चवेक्खित्वा परिभुञ्जनमत्तमेव. निप्परियायेन पातिमोक्खसंवरोव सीलं. यस्स सो भिन्नो, सो सीसच्छिन्नो पुरिसो विय हत्थपादे ‘‘सेसानि रक्खिस्सती’’ति न वत्तब्बो. यस्स पन सो अरोगो, अच्छिन्नसीसो विय पुरिसो, तानि पुन पाकतिकानि कत्वा रक्खितुं सक्कोति. तस्मा सीलवाति इमिना पातिमोक्खसीलमेव उद्दिसित्वा तं वित्थारेतुं ‘‘पातिमोक्खसंवरसंवुतो’’तिआदि वुत्तन्ति.
तत्थ पातिमोक्खन्ति सिक्खापदसीलं. तञ्हि यो नं पाति रक्खति, तं मोक्खेति मोचेति आपायिकादीहि दुक्खेहीति पातिमोक्खं. संवरणं संवरो, कायवाचाहि अवीतिक्कमो. पातिमोक्खमेव संवरो पातिमोक्खसंवरो, तेन संवुतो पिहितकायवाचोति पातिमोक्खसंवरसंवुतो. इदमस्स तस्मिं सीले पतिट्ठितभावपरिदीपनं. विहरतीति तदनुरूपविहारसमङ्गिभावपरिदीपनं. आचारगोचरसम्पन्नोति हेट्ठा पातिमोक्खसंवरस्स, उपरि विसेसानुयोगस्स च उपकारकधम्मपरिदीपनं. अणुमत्तेसु वज्जेसु भयदस्सावीति पातिमोक्खसीलतो अचवनधम्मतापरिदीपनं. समादायाति सिक्खापदानं अनवसेसतो आदानपरिदीपनं. सिक्खतीति सिक्खाय समङ्गिभावपरिदीपनं. सिक्खापदेसूति सिक्खितब्बधम्मपरिदीपनं.
अपरो नयो – किलेसानं बलवभावतो पापकिरियाय सुकरभावतो पुञ्ञकिरियाय च दुक्करभावतो बहुक्खत्तुं अपायेसु पतनसीलोति पाती, पुथुज्जनो. अनिच्चताय वा भवादीसु कम्मवेगक्खित्तो घटियन्तं विय अनवट्ठानेन परिब्भमनतो गमनसीलोति पाती, मरणवसेन वा तम्हि तम्हि सत्तनिकाये अत्तभावस्स पातनसीलोति पाती, सत्तसन्तानो, चित्तमेव वा. तं पातिनं संसारदुक्खतो मोक्खेतीति पातिमोक्खो. चित्तस्स हि विमोक्खेन सत्तो विमुत्तो. ‘‘चित्तवोदाना विसुज्झन्ती’’ति (सं. नि. ३.१००) ‘‘अनुपादाय आसवेहि चित्तं विमुत्त’’न्ति (म. नि. २.२०६) च वुत्तं. अथ वा अविज्जादिना हेतुना संसारे पतति गच्छति पवत्ततीति पाति. ‘‘अविज्जानीवरणानं सत्तानं तण्हासंयोजनानं सन्धावतं संसरत’’न्ति (सं. नि. २.१२४; ५.५२०) हि वुत्तं. तस्स पातिनो सत्तस्स तण्हादिसंकिलेसत्तयतो मोक्खो एतेनाति पातिमोक्खो. ‘‘कण्ठेकालो’’तिआदीनं वियस्स समाससिद्धि वेदितब्बा.
अथ वा पातेति विनिपातेति दुक्खेति पाति, चित्तं. वुत्तञ्हि ‘‘चित्तेन नीयति लोको, चित्तेन परिकस्सती’’ति (सं. नि. १.६२). तस्स पातिनो मोक्खो एतेनाति पातिमोक्खो. पतति वा एतेन अपायदुक्खे संसारदुक्खे चाति पाति, तण्हादिसंकिलेसो. वुत्तञ्हि ‘‘तण्हा जनेति पुरिसं (सं. नि. १.५६-५७), तण्हादुतियो पुरिसो’’ति (इतिवु. १५, १०५; चूळनि. पारायनानुगीतिगाथानिद्देस १०७) च आदि. ततो पातितो मोक्खोति पातिमोक्खो. अथ वा पतति एत्थाति पाति, छ अज्झत्तिकानि बाहिरानि च आयतनानि. वुत्तञ्हि ‘‘छसु लोको समुप्पन्नो, छसु कुब्बति सन्थव’’न्ति (सं. नि. १.७०). ततो छअज्झत्तिकबाहिरायतनसङ्खाततो पातितो मोक्खोति पातिमोक्खो. अथ वा पातो विनिपातो अस्स अत्थीति पाती, संसारो. ततो मोक्खोति पातिमोक्खो. अथ वा सब्बलोकाधिपतिभावतो धम्मिस्सरो भगवा पतीति वुच्चति, मुच्चति एतेनाति मोक्खो, पतिनो मोक्खो तेन पञ्ञत्तत्ताति पतिमोक्खो, पतिमोक्खो एव पातिमोक्खो. सब्बगुणानं वा मूलभावतो उत्तमट्ठेन पति च सो यथावुत्तट्ठेन मोक्खो चाति पतिमोक्खो, पतिमोक्खो एव पातिमोक्खो. तथा हि वुत्तं ‘‘पातिमोक्खन्ति मुखमेतं पमुखमेत’’न्ति (महाव. १३५) वित्थारो.
अथ वा पइति पकारे, अतीति अच्चन्तत्थे निपातो. तस्मा पकारेहि अच्चन्तं मोक्खेतीति पातिमोक्खो. इदञ्हि सीलं सयं तदङ्गवसेन, समाधिसहितं पञ्ञासहितञ्च विक्खम्भनवसेन समुच्छेदवसेन च अच्चन्तं मोक्खेति मोचेतीति पातिमोक्खं. पति पति मोक्खोति वा पतिमोक्खो, तम्हा तम्हा वीतिक्कमितब्बदोसतो पति पच्चेकं मोक्खोति अत्थो. पतिमोक्खो एव पातिमोक्खो. मोक्खोति वा निब्बानं, तस्स मोक्खस्स पटिबिम्बभूतन्ति पतिमोक्खं. पातिमोक्खसीलसंवरो हि सूरियस्स अरुणुग्गमनं विय निब्बानस्स उदयभूतो तप्पटिभागो विय होति यथारहं किलेसनिब्बापनतोति पतिमोक्खं, पतिमोक्खं एव पातिमोक्खं. अथ वा मोक्खं पति वत्तति मोक्खाभिमुखन्ति पतिमोक्खं, पतिमोक्खमेव पातिमोक्खन्ति एवं तावेत्थ पातिमोक्खसद्दस्स अत्थो वेदितब्बो.
संवरति पिदहति एतेनाति संवरो, पातिमोक्खमेव संवरोति पातिमोक्खसंवरो. अत्थतो पन ततो ततो वीतिक्कमितब्बतो विरतियो चेतना वा, तेन पातिमोक्खसंवरेन उपेतो समन्नागतो पातिमोक्खसंवरसंवुतोति वुत्तो. वुत्तञ्हेतं विभङ्गे –
‘‘इमिना पातिमोक्खसंवरेन उपेतो होति समुपेतो उपगतो समुपगतो सम्पन्नो समन्नागतो. तेन वुच्चति पातिमोक्खसंवरसंवुतो’’ति (विभ. ५११).
विहरतीति इरियापथविहारेन विहरति, इरियति, वत्तति. आचारगोचरसम्पन्नोति वेळुदानादिमिच्छाजीवस्स कायपागब्भियादीनञ्च अकरणेन, सब्बसो अनाचारं वज्जेत्वा ‘‘कायिको अवीतिक्कमो, वाचसिको अवीतिक्कमो’’ति एवं वुत्तभिक्खुसारुप्पआचारसम्पत्तिया वेसियादिअगोचरं वज्जेत्वा पिण्डपातादिअत्थं उपसङ्कमितुं युत्तट्ठानसङ्खातगोचरेन च सम्पन्नत्ता आचारगोचरसम्पन्नो. अपिच यो भिक्खु सत्थरि सगारवो सप्पतिस्सो सब्रह्मचारीसु सगारवो सप्पतिस्सो हिरोत्तप्पसम्पन्नो सुनिवत्थो सुपारुतो पासादिकेन अभिक्कन्तेन पटिक्कन्तेन आलोकितेन विलोकितेन समिञ्जितेन पसारितेन ओक्खित्तचक्खु इरियापथसम्पन्नो इन्द्रियेसु गुत्तद्वारो भोजने मत्तञ्ञू जागरियानुयुत्तो सतिसम्पजञ्ञेन समन्नागतो अप्पिच्छो सन्तुट्ठो पविवित्तो असंसट्ठो आभिसमाचारिकेसु सक्कच्चकारी गरुचित्तीकारबहुलो विहरति, अयं वुच्चति आचारसम्पन्नो.
गोचरो पन – उपनिस्सयगोचरो, आरक्खगोचरो, उपनिबन्धगोचरोति तिविधो. तत्थ दसकथावत्थुगुणसमन्नागतो वुत्तलक्खणो कल्याणमित्तो यं निस्साय असुतं सुणाति, सुतं परियोदपेति, कङ्खं वितरति, दिट्ठिं उजुकं करोति, चित्तं पसादेति, यस्स च अनुसिक्खन्तो सद्धाय वड्ढति, सीलेन, सुतेन, चागेन, पञ्ञाय वड्ढति, अयं उपनिस्सयगोचरो. यो भिक्खु अन्तरघरं पविट्ठो वीथिं पटिपन्नो ओक्खित्तचक्खु युगमत्तदस्सावी संवुतो गच्छति, न हत्थिं ओलोकेन्तो, न अस्सं, न रथं, न पत्तिं, न इत्थिं, न पुरिसं ओलोकेन्तो, न उद्धं ओलोकेन्तो, न अधो ओलोकेन्तो, न दिसाविदिसा पेक्खमानो गच्छति, अयं आरक्खगोचरो. उपनिबन्धगोचरो पन चत्तारो सतिपट्ठाना, यत्थ भिक्खु अत्तनो चित्तं उपनिबन्धति. वुत्तञ्हेतं भगवता –
‘‘को च, भिक्खवे, भिक्खुनो गोचरो सको पेत्तिको विसयो? यदिदं – चत्तारो सतिपट्ठाना’’ति (सं. नि. ५.३७२).
इति यथावुत्ताय आचारसम्पत्तिया इमाय च गोचरसम्पत्तिया समन्नागतत्ता आचारगोचरसम्पन्नो.
अणुमत्तेसु वज्जेसु भयदस्सावीति अप्पमत्तकेसु अणुप्पमाणेसु असञ्चिच्च आपन्नसेखियअकुसलचित्तुप्पादादिभेदेसु वज्जेसु भयदस्सनसीलो. यो हि भिक्खु परमाणुमत्तं वज्जं अट्ठसट्ठियोजनसतसहस्सुब्बेधसिनेरुपब्बतराजसदिसं कत्वा पस्सति, योपि भिक्खु सब्बलहुकं दुब्भासितमत्तं पाराजिकसदिसं कत्वा पस्सति, अयं अणुमत्तेसु वज्जेसु भयदस्सावी नाम. समादाय सिक्खति सिक्खापदेसूति यं किञ्चि सिक्खापदेसु सिक्खितब्बं, तं सब्बेन सब्बं सब्बथा सब्बं अनवसेसं समादियित्वा सिक्खति वत्तति, पूरेतीति अत्थो. इति कल्याणसीलोति इमिना पकारेन कल्याणसीलो समानो. पुग्गलाधिट्ठानवसेन हि निद्दिट्ठं सीलं ‘‘एवं खो, भिक्खवे, भिक्खु कल्याणसीलो होती’’ति वुत्तपुग्गलाधिट्ठानवसेनेव निगमेत्वा ‘‘कल्याणधम्मो’’ति एत्थ वुत्तधम्मे निद्दिसितुकामेन ‘‘तेसं धम्मानं इदं सीलं अधिट्ठान’’न्ति दस्सेतुं पुन ‘‘इति कल्याणसीलो’’ति वुत्तं. सत्तन्नं बोधिपक्खियानन्तिआदि सब्बं हेट्ठा वुत्तत्थमेव. पुन कल्याणसीलोतिआदि निगमनं.
गाथासु दुक्कटन्ति दुट्ठु कतं, दुच्चरितन्ति अत्थो. हिरिमनन्ति हिरिमन्तं हिरिसम्पन्नं, सब्बसो पापपवत्तिया जिगुच्छनसभावन्ति अत्थो. हिरिमनन्ति वा हिरिसहितचित्तं. हिरिग्गहणेनेव चेत्थ ओत्तप्पम्पि गहितन्ति वेदितब्बं. हिरोत्तप्पग्गहणेन च सब्बसो दुच्चरिताभावस्स हेतुं दस्सेन्तो कल्याणसीलतं हेतुतो विभावेति. सम्बोधीति अरियञाणं, तं गच्छन्ति भजन्तीति सम्बोधिगामिनो, बोधिपक्खिकाति अत्थो. अनुस्सदन्ति रागुस्सदादिरहितं. ‘‘तथाविध’’न्तिपि पठन्ति. ‘‘बोधिपक्खिकानं धम्मानं भावनानुयोगमनुयुत्तो’’ति यथा यथा पुब्बे वुत्तं, तथाविधं तादिसन्ति अत्थो. दुक्खस्साति वट्टदुक्खस्स, वट्टदुक्खहेतुनो वा. इधेव खयमत्तनोति आसवक्खयाधिगमेन अत्तनो वट्टदुक्खहेतुनो समुदयपक्खियस्स किलेसगणस्स इधेव इमस्मिंयेव अत्तभावे खयं अनुप्पादं पजानाति, वट्टदुक्खस्सेव वा इधेव चरिमकचित्तनिरोधेन खयं खीणभावं पजानाति. तेहि धम्मेहि सम्पन्नन्ति तेहि यथावुत्तसीलादिधम्मेहि समन्नागतं. असितन्ति तण्हादिट्ठिनिस्सयानं पहीनत्ता असितं, कत्थचि अनिस्सितं. सब्बलोकस्साति सब्बस्मिं सत्तलोके. सेसं वुत्तनयमेव.
अट्ठमसुत्तवण्णना निट्ठिता.
९. दानसुत्तवण्णना
९८. नवमे दानन्ति दातब्बं, सवत्थुका वा चेतना दानं, सम्पत्तिपरिच्चागस्सेतं अधिवचनं. आमिसदानन्ति चत्तारो पच्चया देय्यभाववसेन आमिसदानं नाम. ते हि तण्हादीहि आमसितब्बतो आमिसन्ति वुच्चन्ति. तेसं वा परिच्चागचेतना आमिसदानं. धम्मदानन्ति इधेकच्चो ‘‘इमे धम्मा कुसला, इमे धम्मा अकुसला, इमे धम्मा सावज्जा, इमे धम्मा अनवज्जा, इमे विञ्ञुगरहिता, इमे विञ्ञुप्पसत्था; इमे समत्ता समादिन्ना अहिताय दुक्खाय संवत्तन्ति, इमे हिताय सुखाय संवत्तन्ती’’ति कुसलाकुसलकम्मपथे विभजन्तो कम्मकम्मविपाके इधलोकपरलोके पच्चक्खतो दस्सेन्तो विय पाकटं करोन्तो अकुसलेहि धम्मेहि निवत्तापेन्तो, कुसलेसु धम्मेसु पतिट्ठापेन्तो, धम्मं देसेति, इदं धम्मदानं. यो पन ‘‘इमे धम्मा अभिञ्ञेय्या, इमे परिञ्ञेय्या, इमे पहातब्बा, इमे सच्छिकातब्बा, इमे भावेतब्बा’’ति सच्चानि विभावेन्तो अमताधिगमाय पटिपत्तिधम्मं देसेति, इदं सिखाप्पत्तं धम्मदानं नाम. एतदग्गन्ति एतं अग्गं. यदिदन्ति यं इदं धम्मदानं वुत्तं, एतं इमेसु द्वीसु दानेसु अग्गं सेट्ठं उत्तमं. विवट्टगामिधम्मदानञ्हि निस्साय सब्बानत्थतो परिमुच्चति, सकलं वट्टदुक्खं अतिक्कमति. लोकियं पन धम्मदानं सब्बेसं दानानं निदानं सब्बसम्पत्तीनं मूलं. तेनाह –
‘‘सब्बदानं धम्मदानं जिनाति, सब्बरसं धम्मरसो जिनाति;
सब्बरतिं धम्मरती जिनाति, तण्हक्खयो सब्बदुक्खं जिनाती’’ति. (ध. प. ३५४) –
अभयदानमेत्थ धम्मदानेनेव सङ्गहितन्ति दट्ठब्बं.
साधारणभोगिताधिप्पायेन अत्तना परिभुञ्जितब्बतो चतुपच्चयतो सयमेव अभुञ्जित्वा परेसं संविभजनं आमिससंविभागो. साधारणभोगिताधिप्पायेनेव अत्तना विदितस्स अधिगतस्स धम्मस्स अप्पोस्सुक्को अहुत्वा परेसं उपदेसो धम्मसंविभागो. चतूहि पच्चयेहि चतूहि च सङ्गहवत्थूहि परेसं अनुग्गण्हनं अनुकम्पनं आमिसानुग्गहो. वुत्तनयेनेव धम्मेन परेसं अनुग्गण्हनं अनुकम्पनं धम्मानुग्गहो. सेसं वुत्तनयमेव.
गाथासु यमाहु दानं परमन्ति यं दानं चित्तखेत्तदेय्यधम्मानं उळारभावेन परमं उत्तमं, भोगसम्पत्तिआदीनं वा पूरणतो फलनतो, परस्स वा लोभमच्छरियादिकस्स पटिपक्खस्स मद्दनतो हिंसनतो ‘‘परम’’न्ति बुद्धा भगवन्तो आहु. अनुत्तरन्ति यं दानं चेतनादिसम्पत्तिया सातिसयपवत्तिया अग्गभावेन अग्गविपाकत्ता च उत्तररहितं अनुत्तरभावसाधनं चाति आहु. यं संविभागन्ति एत्थापि ‘‘परमं अनुत्तर’’न्ति पदद्वयं आनेत्वा योजेतब्बं. अवण्णयीति कित्तयि, ‘‘भोजनं, भिक्खवे, ददमानो दायको पटिग्गाहकानं पञ्च ठानानि देती’’तिआदिना (अ. नि. ५.३७), ‘‘एवं चे, भिक्खवे, सत्ता जानेय्युं दानसंविभागस्स विपाक’’न्तिआदिना (इतिवु. २६) च पसंसयि. यथा पन दानं संविभागो च परमं अनुत्तरञ्च होति, तं दस्सेतुं ‘‘अग्गम्ही’’तिआदि वुत्तं. तत्थ अग्गम्हीति सीलादिगुणविसेसयोगेन सेट्ठे अनुत्तरे पुञ्ञक्खेत्ते सम्मासम्बुद्धे अरियसङ्घे च. पसन्नचित्तोति कम्मफलसद्धाय रतनत्तयसद्धाय च चित्तं पसादेन्तो ओकप्पेन्तो. चित्तसम्पत्तिया हि खेत्तसम्पत्तिया च परित्तेपि देय्यधम्मे दानं महानुभावं होति महाजुतिकं महाविप्फारं. वुत्तञ्हेतं –
‘‘नत्थि चित्ते पसन्नम्हि, अप्पका नाम दक्खिणा;
तथागते वा सम्बुद्धे, अथ वा तस्स सावके’’ति. (वि. व. ८०४; नेत्ति. ९५);
विञ्ञूति सप्पञ्ञो. पजानन्ति सम्मदेव दानफलं दानानिसंसं पजानन्तो. को न यजेथ कालेति युत्तप्पत्तकाले को नाम दानं न ददेय्य? सद्धा, देय्यधम्मो, पटिग्गाहकाति इमेसं तिण्णं सम्मुखिभूतकालेयेव हि दानं सम्भवति, न अञ्ञथा, पटिग्गाहकानं वा दातुं युत्तकाले.
एवं पठमगाथाय आमिसदानसंविभागानुग्गहे दस्सेत्वा इदानि धम्मदानसंविभागानुग्गहे दस्सेतुं ‘‘ये चेव भासन्ती’’ति दुतियगाथमाह. तत्थ उभयन्ति ‘‘भासन्ति सुणन्ती’’ति वुत्ता देसका पटिग्गाहकाति उभयं. अयं पनेत्थ सङ्खेपत्थो – ये सुगतस्स भगवतो सासने सद्धम्मे पसन्नचित्ता विमुत्तायतनसीसे ठत्वा देसेन्ति पटिग्गण्हन्ति च, तेसं देसकपटिग्गाहकानं सो धम्मदानधम्मसंविभागधम्मानुग्गहसङ्खातो अत्थो. परमत्थसाधनतो परमो. तण्हासंकिलेसादिसब्बसंकिलेसमलविसोधनेन विसुज्झति. कीदिसानं? ये अप्पमत्ता सुगतस्स सासने. ये च –
‘‘सब्बपापस्स अकरणं, कुसलस्स उपसम्पदा;
सचित्तपरियोदपनं, एतं बुद्धान सासन’’न्ति. (दी. नि. २.९०; ध. प. १८३) –
सङ्खेपतो एवं पकासिते सम्मासम्बुद्धस्स सासने ओवादे अनुसिट्ठियं अप्पमत्ता अधिसीलसिक्खादयो सक्कच्चं सम्पादेन्ति. तेसं विसुज्झति, अरहत्तफलविसुद्धिया अतिविय वोदायतीति.
नवमसुत्तवण्णना निट्ठिता.
१०. तेविज्जसुत्तवण्णना
९९. दसमे धम्मेनाति ञायेन, सम्मापटिपत्तिसङ्खातेन हेतुना कारणेन. याय हि पटिपदाय तेविज्जो होति, सा पटिपदा इध धम्मोति वेदितब्बा. का पन सा पटिपदाति? चरणसम्पदा च विज्जासम्पदा च. तेविज्जन्ति पुब्बेनिवासानुस्सतिञाणादीहि तीहि विज्जाहि समन्नागतं. ब्राह्मणन्ति बाहितपापब्राह्मणं. पञ्ञापेमीति ‘‘ब्राह्मणो’’ति जानापेमि पतिट्ठपेमि. नाञ्ञं लपितलापनमत्तेनाति अञ्ञं जातिमत्तब्राह्मणं अट्ठकादीहि लपितमत्तविप्पलपनमत्तेन ब्राह्मणं न पञ्ञापेमीति. अथ वा लपितलापनमत्तेनाति मन्तानं अज्झेनअज्झापनमत्तेन. उभयथापि यं पन ब्राह्मणा सामवेदादिवेदत्तयअज्झेनेन तेविज्जं ब्राह्मणं वदन्ति, तं पटिक्खिपति. भगवता हि ‘‘परमत्थतो अतेविज्जं ब्राह्मणंयेव चेते भोवादिनो अविज्जानिवुता ‘तेविज्जो ब्राह्मणो’ति वदन्ति, एवं पन तेविज्जो ब्राह्मणो होती’’ति दस्सनत्थं तथा बुज्झनकानं पुग्गलानं अज्झासयेन अयं देसना आरद्धा.
तत्थ यस्मा विज्जासम्पन्नो चरणसम्पन्नोयेव होति चरणसम्पदाय विना विज्जासम्पत्तिया अभावतो, तस्मा चरणसम्पदं अन्तोगधं कत्वा विज्जासीसेनेव ब्राह्मणं पञ्ञापेतुकामो ‘‘धम्मेनाहं, भिक्खवे, तेविज्जं ब्राह्मणं पञ्ञापेमी’’ति देसनं समुट्ठापेत्वा ‘‘कथञ्चाहं, भिक्खवे, धम्मेन तेविज्जं ब्राह्मणं पञ्ञापेमी’’ति कथेतुकम्यताय पुच्छं कत्वा पुग्गलाधिट्ठानाय देसनाय विज्जत्तयं विभजन्तो ‘‘इध, भिक्खवे, भिक्खू’’तिआदिमाह.
तत्थ अनेकविहितन्ति अनेकविधं, अनेकेहि वा पकारेहि पवत्तितं, संवण्णितन्ति अत्थो. पुब्बेनिवासन्ति समनन्तरातीतभवं आदिं कत्वा तत्थ तत्थ निवुत्थक्खन्धसन्तानं. निवुत्थन्ति अज्झावुत्थं अनुभूतं, अत्तनो सन्ताने उप्पज्जित्वा निरुद्धं, निवुत्थधम्मं वा निवुत्थं, गोचरनिवासेन निवुत्थं, अत्तनो विञ्ञाणेन विञ्ञातं परविञ्ञाणविञ्ञातम्पि वा छिन्नवटुमकानुस्सरणादीसु. अनुस्सरतीति ‘‘एकम्पि जातिं द्वेपि जातियो’’ति एवं जातिपटिपाटिवसेन अनुगन्त्वा सरति, अनुदेव वा सरति, चित्ते अभिनिन्नामिते परिकम्मसमनन्तरं सरति.
सेय्यथिदन्ति आरद्धप्पकारदस्सनत्थे निपातो. तेनेव य्वायं पुब्बेनिवासो आरद्धो होति, तस्स पकारं दस्सेन्तो ‘‘एकम्पि जाति’’न्तिआदिमाह. तत्थ एकम्पि जातिन्ति एकम्पि पटिसन्धिमूलकं चुतिपरियोसानं एकभवपरियापन्नं खन्धसन्तानं. एस नयो द्वेपि जातियोतिआदीसु. अनेकेपि संवट्टकप्पेतिआदीसु पन परिहायमानो कप्पो संवट्टकप्पो, वड्ढमानो विवट्टकप्पो. तत्थ संवट्टेन संवट्टट्ठायी गहितो होति तम्मूलकत्ता, विवट्टेन च विवट्टट्ठायी. एवञ्हि सति यानि तानि ‘‘चत्तारिमानि, भिक्खवे, कप्पस्स असङ्ख्येय्यानि. कतमानि चत्तारि? संवट्टो, संवट्टट्ठायी, विवट्टो, विवट्टट्ठायी’’ति (अ. नि. ४.१५६) वुत्तानि चत्तारि असङ्ख्येय्यानि, तानि परिग्गहितानि होन्ति.
तत्थ तयो संवट्टा – तेजोसंवट्टो, आपोसंवट्टो, वायोसंवट्टोति. तिस्सो संवट्टसीमा – आभस्सरा, सुभकिण्हा, वेहप्फलाति. यदा कप्पो तेजेन संवट्टति, आभस्सरतो हेट्ठा अग्गिना डय्हति. यदा उदकेन संवट्टति, सुभकिण्हतो हेट्ठा उदकेन विलीयति. यदा वातेन संवट्टति, वेहप्फलतो हेट्ठा वातेन विद्धंसियति. वित्थारतो पन कोटिसतसहस्सचक्कवाळं एकतो विनस्सति. इति एवरूपो अयं पुब्बेनिवासं अनुस्सरन्तो भिक्खु अनेकेपि संवट्टकप्पे अनेकेपि विवट्टकप्पे अनेकेपि संवट्टविवट्टकप्पे अनुस्सरति. कथं? अमुत्रासिन्तिआदिना नयेन.
तत्थ अमुत्रासिन्ति अमुम्हि संवट्टकप्पे अमुम्हि भवे वा योनिया वा गतिया वा विञ्ञाणट्ठितिया वा सत्तावासे वा सत्तनिकाये वा अहमहोसिं. एवंनामोति तिस्सो वा फुस्सो वा. एवंगोत्तोति गोतमो वा कस्सपो वा. एवंवण्णोति ओदातो वा सामो वा. एवमाहारोति सालिमंसोदनाहारो वा पवत्तफलभोजनो वा. एवंसुखदुक्खप्पटिसंवेदीति अनेकप्पकारानं कायिकचेतसिकानं सामिसनिरामिसादिप्पभेदानं वा सुखदुक्खानं पटिसंवेदी. एवमायुपरियन्तोति एवं वस्ससतपरिमाणायुपरियन्तो वा चतुरासीतिकप्पसतसहस्सपरिमाणायुपरियन्तो वा. सो ततो चुतो अमुत्र उदपादिन्ति सोहं ततो भवतो योनितो गतितो विञ्ञाणट्ठितितो सत्तावासतो सत्तनिकायतो वा चुतो पुन अमुकस्मिं नाम भवे योनिया गतिया विञ्ञाणट्ठितिया सत्तावासे सत्तनिकाये वा उदपादिं. तत्रापासिन्ति अथ तत्रपि भवे योनिया गतिया विञ्ञाणट्ठितिया सत्तावासे सत्तनिकाये वा पुन अहोसिं. एवंनामोतिआदि वुत्तनयमेव.
अथ वा यस्मा ‘‘अमुत्रासि’’न्ति इदं अनुपुब्बेन आरोहन्तस्स अत्तनो अभिनीहारानुरूपं यथाबलं सरणं, ‘‘सो ततो चुतो’’ति पटिनिवत्तन्तस्स पच्चवेक्खणं, तस्मा ‘‘इधूपपन्नो’’ति इमिस्सा इधूपपत्तिया अनन्तरं ‘‘अमुत्र उदपादि’’न्ति वुत्तं. तत्रापासिन्ति तत्रपि भवे…पे… सत्तनिकाये वा आसिं. एवंनामोति दत्तो वा मित्तो वा, एवंगोत्तोति वासेट्ठो वा कस्सपो वा. एवंवण्णोति काळो वा ओदातो वा. एवमाहारोति सुधाहारो वा सालिओदनादिआहारो वा. एवंसुखदुक्खप्पटिसंवेदीति दिब्बसुखप्पटिसंवेदी वा मानुससुखदुक्खप्पटिसंवेदी वा. एवमायुपरियन्तोति एवं तंतंपरमायुपरियन्तो. सो ततो चुतोति सोहं ततो भवादितो चुतो. इधूपपन्नोति इध इमस्मिं चरिमभवे मनुस्सो हुत्वा उपपन्नो निब्बत्तो.
इतीति एवं. साकारं सउद्देसन्ति नामगोत्तादिवसेन सउद्देसं, वण्णादिवसेन साकारं. नामगोत्तेन हि सत्ता ‘‘तिस्सो गोतमो’’ति उद्दिसीयन्ति, वण्णादीहि ‘‘सामो ओदातो’’ति नानत्ततो पञ्ञायन्ति. तस्मा नामगोत्तं उद्देसो, इतरे आकारा. अयमस्स पठमा विज्जा अधिगताति अयं इमिना भिक्खुना पठमं अधिगमवसेन पठमा, विदितकरणट्ठेन विज्जा अधिगता सच्छिकता होति. किं पनायं विदितं करोति? पुब्बेनिवासं. अविज्जाति तस्सेव पुब्बेनिवासस्स अविदितकरणट्ठेन तस्स पटिच्छादकमोहो वुच्चति. तमोति स्वेव मोहो पटिच्छादकट्ठेन तमोति वुच्चति. आलोकोति सा एव विज्जा ओभासकरणट्ठेन आलोको. एत्थ च विज्जा अधिगताति अयं अत्थो, सेसं पसंसावचनं. योजना पनेत्थ – अयं खो तेन भिक्खुना विज्जा अधिगता, तस्स अधिगतविज्जस्स अविज्जा विहता, विनट्ठाति अत्थो. कस्मा? यस्मा विज्जा उप्पन्नाति. सेसपदद्वयेपि एसेव नयो.
यथा तन्ति एत्थ यथाति ओपम्मत्थे, तन्ति निपातमत्तं. सतिया अविप्पवासेन अप्पमत्तस्स. वीरियातापेन आतापिनो. काये च जीविते च अनपेक्खताय पहितत्तस्स पेसितचित्तस्साति अत्थो. इदं वुत्तं होति – यथा अप्पमत्तस्स आतापिनो पहितत्तस्स विहरतो अविज्जा विहञ्ञेय्य, विज्जा उप्पज्जेय्य, तमो विहञ्ञेय्य, आलोको उप्पज्जेय्य; एवमेव तस्स भिक्खुनो अविज्जा विहता, विज्जा उप्पन्ना, तमो विहतो, आलोको उप्पन्नो, तस्स पधानानुयोगस्स अनुरूपमेव फलं लभित्वा विहरतीति.
दिब्बेन चक्खुनाति एत्थ यं वत्तब्बं, तं हेट्ठा वुत्तमेव. विसुद्धेनाति चुतूपपातदस्सनेन दिट्ठिविसुद्धिहेतुभावतो विसुद्धं. यो हि चुतिमत्तमेव पस्सति न उपपातं, सो उच्छेददिट्ठिं गण्हाति. यो उपपातमत्तमेव पस्सति न चुतिं, सो नवसत्तपातुभावदिट्ठिं गण्हाति. यो पन तदुभयं पस्सति, सो यस्मा दुविधम्पि तं दिट्ठिगतं अतिवत्तति, तस्मास्स तं दस्सनं दिट्ठिविसुद्धिहेतु होति, तदुभयम्पायं बुद्धपुत्तो पस्सति. तेन वुत्तं ‘‘चुतूपपातदस्सनेन दिट्ठिविसुद्धिहेतुभावतो विसुद्ध’’न्ति. एकादसउपक्किलेसविरहतो वा विसुद्धं. यथाह ‘‘विचिकिच्छा चित्तस्स उपक्किलेसोति – इति विदित्वा विचिकिच्छं चित्तस्स उपक्किलेसं पजहिं, अमनसिकारो…पे… थिनमिद्धं, छम्भितत्तं, उप्पिल्लं, दुट्ठुल्लं, अच्चारद्धवीरियं, अतिलीनवीरियं, अभिजप्पा, नानत्तसञ्ञा, अतिनिज्झायितत्तं रूपानं चित्तस्स उपक्किलेसो’’ति (म. नि. ३.२४२) एवं वुत्तेहि एकादसहि उपक्किलेसेहि अनुपक्किलिट्ठत्ता विसुद्धं. मनुस्सूपचारं अतिक्कमित्वा रूपदस्सनेन अतिक्कन्तमानुसकं, मंसचक्खुं वा अतिक्कन्तत्ता अतिक्कन्तमानुसकं. तेन दिब्बेन चक्खुना विसुद्धेन अतिक्कन्तमानुसकेन. सत्ते पस्सतीति मनुस्समंसचक्खुना विय सत्ते पस्सति दक्खति आलोकेति.
चवमाने उपपज्जमानेति एत्थ चुतिक्खणे उपपत्तिक्खणे वा दिब्बचक्खुनापि दट्ठुं न सक्का. ये पन आसन्नचुतिका इदानि चविस्सन्ति, ते चवमाना. ये च गहितपटिसन्धिका सम्पतिनिब्बत्ता वा, ते उपपज्जमानाति अधिप्पेता. ते एवरूपे चवमाने उपपज्जमाने च पस्सतीति दस्सेति. हीनेति मोहनिस्सन्दयुत्तत्ता हीनानं जातिकुलभोगादीनं वसेन हीळिते परिभूते. पणीतेति अमोहनिस्सन्दयुत्तत्ता तब्बिपरीते. सुवण्णेति अदोसनिस्सन्दयुत्तत्ता इट्ठकन्तमनापवण्णयुत्ते. दुब्बण्णेति दोसनिस्सन्दयुत्तत्ता अनिट्ठअकन्तामनापवण्णयुत्ते. अभिरूपे विरूपेतिपि अत्थो. सुगतेति सुगतिगते, अलोभनिस्सन्दयुत्तत्ता वा अड्ढे महद्धने. दुग्गतेति दुग्गतिगते, लोभनिस्सन्दयुत्तत्ता वा दलिद्दे अप्पन्नपानभोजने. यथाकम्मूपगेति यं यं कम्मं उपचितं, तेन तेन उपगते. तत्थ पुरिमेहि ‘‘चवमाने’’तिआदीहि दिब्बचक्खुकिच्चं वुत्तं, इमिना पन पदेन यथाकम्मूपगञाणकिच्चं.
तस्स च ञाणस्स अयं उप्पत्तिक्कमो – इध भिक्खु हेट्ठा निरयाभिमुखं आलोकं वड्ढेत्वा नेरयिके सत्ते पस्सति महन्तं दुक्खं अनुभवमाने, इदं दस्सनं दिब्बचक्खुञाणकिच्चमेव. सो च एवं मनसि करोति ‘‘किं नु खो कम्मं कत्वा इमे सत्ता एतं दुक्खं अनुभवन्ती’’ति, अथस्स ‘‘इदं नाम कत्वा’’ति तंकम्मारम्मणं ञाणं उप्पज्जति. तथा उपरि देवलोकाभिमुखं आलोकं वड्ढेत्वा नन्दनवनमिस्सकवनफारुसकवनादीसु सत्ते पस्सति दिब्बसम्पत्तिं अनुभवमाने, इदम्पि दस्सनं दिब्बचक्खुञाणकिच्चमेव. सो एवं मनसि करोति ‘‘किं नु खो कम्मं कत्वा इमे सत्ता एतं सम्पत्तिं अनुभवन्ती’’ति? अथस्स ‘‘इदं नाम कत्वा’’ति तंकम्मारम्मणं ञाणं उप्पज्जति, इदं यथाकम्मूपगञाणं नाम. इमस्स विसुं परिकम्मं नाम नत्थि. यथा चिमस्स, एवं अनागतंसञाणस्सपि. दिब्बचक्खुपादकानेव हि इमानि दिब्बचक्खुना सहेव इज्झन्ति. कायदुच्चरितेनातिआदीसु यं वत्तब्बं, तं हेट्ठा वुत्तनयमेव. इध विज्जाति दिब्बचक्खुञाणविज्जा. अविज्जाति सत्तानं चुतिपटिसन्धिच्छादिका अविज्जा. सेसं वुत्तनयमेव.
ततियवारे विज्जाति अरहत्तमग्गञाणविज्जा. अविज्जाति चतुसच्चप्पटिच्छादिका अविज्जा. सेसं हेट्ठा वुत्तनयत्ता सुविञ्ञेय्यमेव. एवं खोतिआदि निगमनं.