३. तिकनिपातो
१. पठमवग्गो
१. मूलसुत्तवण्णना
५०. तिकनिपातस्स पठमे तीणीति गणनपरिच्छेदो. इमानीति अभिमुखीकरणं. अकुसलमूलानीति परिच्छिन्नधम्मनिदस्सनं. तत्थ अकुसलानि च तानि मूलानि चाति अकुसलमूलानि. अथ वा अकुसलानं हेतुपच्चयपभवजनकसमुट्ठापकनिब्बत्तकट्ठेन मूलानि चाति अकुसलमूलानि, अकुसलधम्मानं कारणानीति अत्थो. कारणञ्हि यथा हिनोति एतस्मा फलं पवत्ततीति हेतु, पटिच्च एतस्मा एतीति पच्चयो, पभवति एतस्माति पभवो, अत्तनो फलं जनेतीति जनकं, समुट्ठापेतीति समुट्ठापकं, निब्बत्तेतीति निब्बत्तकन्ति च वुच्चति. एवं पतिट्ठट्ठेन मूलन्ति, तस्मा अकुसलमूलानीति अकुसलानं सुप्पतिट्ठितभावसाधनानि, कारणानीति वुत्तं होति.
केचि पन ‘‘सालिआदीनं सालिबीजादीनि विय मणिप्पभादीनं मणिवण्णादयो विय च अकुसलानं अकुसलभावसाधको लोभादीनं मूलट्ठो’’ति वदन्ति. एवं सन्ते अकुसलचित्तसमुट्ठानरूपेसु तेसं हेतुपच्चयभावो न सिया. न हि तानि तेसं अकुसलभावं साधेन्ति, न च पच्चया न होन्ति. वुत्तञ्हेतं –
‘‘हेतू हेतुसम्पयुत्तकानं धम्मानं तंसमुट्ठानानञ्च रूपानं हेतुपच्चयेन पच्चयो’’ति (पट्ठा. १.पच्चयनिद्देस.१).
अहेतुकस्स च मोहस्स अकुसलभावो न सिया अकुसलभावसाधकस्स मूलन्तरस्स अभावतो. अथापि सिया लोभादीनं सभावसिद्धो अकुसलादिभावो, तंसम्पयुत्तानं पन लोभादिपटिबद्धोति. एवम्पि यथा लोभादीनं, एवं अलोभादीनम्पि सभावसिद्धो कुसलादिभावोति अलोभादयो कुसला एव सियुं, न अब्याकता, न च होन्ति. तस्मा यथा सम्पयुत्तेसु, एवं मूलेसुपि कुसलादिभावो परियेसितब्बो. योनिसोमनसिकारादिको विय हि कुसलभावस्स, अयोनिसोमनसिकारादिको अकुसलभावस्स कारणन्ति गहेतब्बं. एवं अकुसलभावसाधनवसेन लोभादीनं मूलट्ठं अग्गहेत्वा सुप्पतिट्ठितभावसाधनवसेन गय्हमाने न कोचि दोसो. लद्धहेतुपच्चया हि धम्मा विरूळ्हमूला विय पादपा थिरा होन्ति सुप्पतिट्ठिता, हेतुरहिता पन तिलबीजकादिसेवाला विय न सुप्पतिट्ठिताति हेतुआदिअत्थेन अकुसलानं उपकारकत्ता मूलानीति अकुसलमूलानि. यस्मा पन मूलेन मुत्तो अकुसलचित्तुप्पादो नत्थि, तस्मा तीहि मूलेहि सब्बो अकुसलरासि परियादियित्वा दस्सितोति दट्ठब्बं.
तानि अकुसलमूलानि सरूपतो दस्सेतुं ‘‘लोभो अकुसलमूल’’न्तिआदि वुत्तं. तत्थ लोभादीसु यं वत्तब्बं, तं हेट्ठा वुत्तमेव. तत्थ पन ततियमग्गवज्झा लोभादयो आगता, इध पन अनवसेसाति अयमेव विसेसो.
गाथायं पापचेतसन्ति अकुसलधम्मसमायोगतो लामकचित्तं. हिंसन्तीति अत्तनो पवत्तिक्खणे आयतिं विपाकक्खणे च विबाधेन्ति. अत्तसम्भूताति अत्तनि जाता. तचसारन्ति गण्ठितं, वेळुन्ति अत्थो. सम्फलन्ति अत्तनो फलं. इदं वुत्तं होति – खदिरसीसपादयो विय अन्तोसारो अहुत्वा बहिसारताय तचसारन्ति लद्धनामं वेळुआदिं यथा अत्तसम्भूतमेव फलं हिंसति विनासेति, एवमेव अन्तो सीलादिसाररहितं लामकचित्तं पुग्गलं अत्तसम्भूतायेव लोभादयो विनासेन्तीति.
पठमसुत्तवण्णना निट्ठिता.
२. धातुसुत्तवण्णना
५१. दुतिये धातुयोति अत्तनो फलस्स सभावस्स च धारणट्ठेन धातुयो. यञ्चेत्थ फलनिब्बत्तकं, तं अत्तनो फलस्स सभावस्स च, इतरं सभावस्सेव धारणट्ठेन धातु. रूपधातूति रूपभवो. धातुया आगतट्ठाने भवेन परिच्छिन्दितब्बं, भवस्स आगतट्ठाने धातुया परिच्छिन्दितब्बन्ति इध भवेन परिच्छेदो कथितो. तस्मा –
‘‘कतमे धम्मा रूपावचरा? हेट्ठतो ब्रह्मलोकं परियन्तं करित्वा उपरितो अकनिट्ठे देवे अन्तो करित्वा एत्थावचरा एत्थ परियापन्ना खन्धधातुआयतना, इमे धम्मा रूपावचरा’’ति (ध. स. १२८९) –
एवं वुत्ता रूपावचरधम्मा रूपधातु. अरूपधातूति अरूपभवो. इधापि भवेन परिच्छेदो कथितोति –
‘‘कतमे धम्मा अरूपावचरा? हेट्ठतो आकासानञ्चायतनूपगे देवे अन्तो करित्वा, उपरितो नेवसञ्ञानासञ्ञायतनूपगे देवे अन्तो करित्वा, एत्थावचरा एत्थ परियापन्ना खन्धधातुआयतना, इमे धम्मा अरूपावचरा’’ति (ध. स. १२९१) –
एवं वुत्ता अरूपावचरधम्मा अरूपधातु. निरोधधातूति निब्बानं वेदितब्बं.
अपरो नयो – रूपसहिता, रूपपटिबद्धा, धम्मप्पवत्ति रूपधातु, पञ्चवोकारभवो, एकवोकारभवो च, तेन सकलो कामभवो रूपभवो च सङ्गहितो. रूपरहिता धम्मप्पवत्ति अरूपधातु, चतुवोकारभवो, तेन अरूपभवो सङ्गहितो. इति द्वीहि पदेहि तयो भवा सब्बा संसारप्पवत्ति दस्सिता. ततियपदेन पन असङ्खतधातुयेव सङ्गहिताति मग्गफलानि इध तिकविनिमुत्तधम्मा नाम जाता. केचि पन ‘‘रूपधातूति रूपसभावा धम्मा, अरूपधातूति अरूपसभावा धम्माति पदद्वयेन अनवसेसतो पञ्चक्खन्धा गहिता’’ति. ‘‘रूपतण्हाय विसयभूता धम्मा रूपधातु, अरूपतण्हाय विसयभूता अरूपधातू’’ति च वदन्ति, तं सब्बं इध नाधिप्पेतं. तस्मा वुत्तनयेनेव अत्थो वेदितब्बो.
गाथासु रूपधातुं परिञ्ञायाति रूपपटिबद्धधम्मपवत्तिं ञातपरिञ्ञादीहि तीहि परिञ्ञाहि परिजानित्वा. आरुप्पेसु असण्ठिताति अरूपावचरधम्मेसु भवरागवसेन भवदिट्ठिवसेन च न पतिट्ठिता अनल्लीना. ‘‘अरूपेसु असण्ठिता’’ति च पठन्ति, सो एव अत्थो. एत्तावता तेभूमकधम्मानं परिञ्ञा वुत्ता. निरोधे ये विमुच्चन्तीति ये निब्बाने आरम्मणभूते अग्गमग्गफलवसेन समुच्छेदपटिप्पस्सद्धीहि अनवसेसकिलेसतो विमुच्चन्ति. ते जना मच्चुहायिनोति ते खीणासवजना मरणं समतीता.
एवं धातुत्तयसमतिक्कमेन अमताधिगमं दस्सेत्वा ‘‘अयञ्च पटिपदा मया गतमग्गो च तुम्हाकं दस्सितो’’ति तत्थ नेसं उस्साहं जनेन्तो दुतियं गाथमाह. तत्थ कायेनाति नामकायेन मग्गफलेहि. फुसयित्वाति पत्वा. निरूपधिन्ति खन्धादिसब्बूपधिरहितं. उपधिप्पटिनिस्सग्गन्ति तेसंयेव च उपधीनं पटिनिस्सज्जनकारणं. निब्बानस्स हि मग्गञाणेन सच्छिकिरियाय सब्बे उपधयो पटिनिस्सट्ठा होन्तीति तं तेसं पटिनिस्सज्जनकारणं. सच्छिकत्वाति कालेन कालं फलसमापत्तिसमापज्जनेन अत्तपच्चक्खं कत्वा अनासवो सम्मासम्बुद्धो तमेव असोकं विरजं निब्बानपदं देसेति. तस्मा तदधिगमाय उस्सुक्कं कातब्बन्ति.
दुतियसुत्तवण्णना निट्ठिता.
३. पठमवेदनासुत्तवण्णना
५२. ततिये वेदनाति आरम्मणरसं वेदियन्ति अनुभवन्तीति वेदना. ता विभागतो दस्सेतुं ‘‘सुखा वेदना’’तिआदि वुत्तं. तत्थ सुख-सद्दो अत्थुद्धारवसेन हेट्ठा वुत्तोयेव. दुक्ख-सद्दो पन ‘‘जातिपि दुक्खा’’तिआदीसु (दी. नि. २.३८७; विभ. १९०) दुक्खवत्थुस्मिं आगतो. ‘‘यस्मा च खो, महालि, रूपं दुक्खं दुक्खानुपतितं दुक्खावक्कन्त’’न्तिआदीसु (सं. नि. ३.६०) दुक्खारम्मणे. ‘‘दुक्खो पापस्स उच्चयो’’तिआदीसु (ध. प. ११७) दुक्खपच्चये. ‘‘यावञ्चिदं, भिक्खवे, न सुकरा अक्खानेन पापुणितुं, याव दुक्खा निरया’’तिआदीसु (म. नि. ३.२५०) दुक्खपच्चयट्ठाने. ‘‘सुखस्स च पहाना दुक्खस्स च पहाना’’तिआदीसु (दी. नि. १.२३२; ध. स. १६५) दुक्खवेदनायं. इधापि दुक्खवेदनायमेव.
वचनत्थतो पन सुखयतीति सुखा. दुक्खयतीति दुक्खा. न दुक्खा न सुखाति अदुक्खमसुखा, मकारो पदसन्धिवसेन वुत्तो. तासु इट्ठानुभवनलक्खणा सुखा, अनिट्ठानुभवनलक्खणा दुक्खा, उभयविपरीतानुभवनलक्खणा अदुक्खमसुखा. तस्मा सुखदुक्खवेदनानं उप्पत्ति पाकटा, न अदुक्खमसुखाय. यदा हि सुखं उप्पज्जति, सकलसरीरं भेन्तं मद्दन्तं फरमानं सतधोतसप्पिं खादापेन्तं विय, सतपाकतेलं मक्खेन्तं विय, घटसहस्सेन परिळाहं निब्बापयमानं विय च ‘‘अहो सुखं, अहो सुख’’न्ति वाचं निच्छारयमानमेव उप्पज्जति. यदा दुक्खं उप्पज्जति, सकलसरीरं खोभेन्तं मद्दन्तं फरमानं तत्तफालं पवेसेन्तं विय विलीनतम्बलोहं आसिञ्चन्तं विय च ‘‘अहो दुक्खं, अहो दुक्ख’’न्ति विप्पलापेन्तमेव उप्पज्जति. इति सुखदुक्खवेदनानं उप्पत्ति पाकटा.
अदुक्खमसुखा पन दुब्बिजाना दुद्दीपना अन्धकारा अविभूता. सा सुखदुक्खानं अपगमे सातासातपटिपक्खवसेन मज्झत्ताकारभूता नयतो गण्हन्तस्सेव पाकटा होति. यथा किं? यथा पुब्बापरं सपंसुके पदेसे उपचरितमग्गवसेन पिट्ठिपासाणे मिगेन गतमग्गो, एवं इट्ठानिट्ठारम्मणेसु सुखदुक्खानुभवनेनपि मज्झत्तारम्मणानुभवनभावेन विञ्ञायति. मज्झत्तारम्मणग्गहणं पिट्ठिपासाणगमनं विय इट्ठानिट्ठारम्मणग्गहणाभावतो. यञ्च तत्रानुभवनं, सा अदुक्खमसुखाति.
एवमेत्थ सुखदुक्खअदुक्खमसुखभावेन तिधा वुत्तापि कत्थचि सुखदुक्खभावेन द्विधा वुत्ता. यथाह – ‘‘द्वेपि मया, आनन्द, वेदना वुत्ता, परियायेन सुखा वेदना, दुक्खा वेदना’’ति (म. नि. २.८९). कत्थचि तिस्सोपि विसुं विसुं सुखदुक्खअदुक्खमसुखभावेन ‘‘सुखा वेदना ठितिसुखा विपरिणामदुक्खा, दुक्खा वेदना ठितिदुक्खा विपरिणामसुखा, अदुक्खमसुखा वेदना ञाणसुखा अञ्ञाणदुक्खा’’ति (म. नि. १.४६५). कत्थचि सब्बापि दुक्खभावेन. वुत्तञ्हेतं ‘‘यं किञ्चि वेदयितं, सब्बं तं दुक्खस्मिन्ति वदामी’’ति (सं. नि. ४.२५९).
तत्थ सिया – यदि तिस्सो वेदना यथा इध वुत्ता, अञ्ञेसु च एदिसेसु सुत्तेसु अभिधम्मे च एवं अवत्वा कस्मा एवं वुत्तं ‘‘यं किञ्चि वेदयितं, सब्बं तं दुक्खस्मिन्ति वदामी’’ति, ‘‘द्वेपि मया, आनन्द, वेदना वुत्ता’’ति च? सन्धायभासितमेतं, तस्मा सा परियायदेसना. वुत्तञ्हेतं भगवता –
‘‘सङ्खारानिच्चतं, आनन्द, मया सन्धाय भासितं सङ्खारविपरिणामतं, ‘यं किञ्चि वेदयितं, सब्बं तं दुक्खस्मि’’’न्ति (सं. नि. ४.२५९).
‘‘द्वेपि मया, आनन्द, वेदना वुत्ता परियायेना’’ति च (सं. नि. ४.२५९).
एत्थ हि सुखा अदुक्खमसुखाति इमासं द्विन्नं वेदनानं निप्परियायेन दुक्खभावो नत्थि, वेनेय्यज्झासयेन पन तत्थ निच्छन्ददस्सनत्थं परियायेन दुक्खभावो वुत्तोति सा तादिसी परियायदेसना. अयं पन वेदनत्तयदेसना सभावकथाति कत्वा निप्परियायदेसनाति अयमेत्थ आचरियानं समानकथा.
वितण्डवादी पनाह ‘‘दुक्खताद्वयवचनतो परियायदेसनाव वेदनत्तयदेसना’’ति. सो ‘‘मा हेव’’न्तिस्स वचनीयो, यस्मा भगवता सब्बासं वेदनानं दुक्खभावो अधिप्पायवसेन वुत्तो ‘‘सङ्खारानिच्चतं, आनन्द, मया सन्धाय भासितं सङ्खारविपरिणामतं ‘यं किञ्चि वेदयितं, सब्बं तं दुक्खस्मि’’’न्ति. यदि पनेत्थ वेदनत्तयदेसना परियायदेसना सिया, ‘‘इदं मया सन्धाय भासितं तिस्सो वेदना’’ति वत्तब्बं सिया, न पनेतं वुत्तं.
अपिचायमेव वत्तब्बो ‘‘को, पनावुसो, वेदनत्तयदेसनाय अधिप्पायो’’ति? सचे वदेय्य ‘‘मुदुका दुक्खा वेदना सुखा, अधिमत्ता दुक्खा, मज्झिमा अदुक्खमसुखाति वेनेय्यज्झासयेन वुत्ता. तासु हि न सत्तानं सुखादिवड्ढी’’ति. सो वत्तब्बो – को पनावुसो दुक्खवेदनाय सभावो, येन ‘‘सब्बा वेदना दुक्खा’’ति वुच्चेय्युं? यदि याय उप्पन्नाय सत्ता वियोगमेव इच्छन्ति, सो दुक्खवेदनाय सभावो. याय च पन उप्पन्नाय सत्ता अवियोगमेव इच्छन्ति, याय न उभयं इच्छन्ति, सा कथं दुक्खवेदना सिया? अथ या अत्तनो निस्सयस्स उपघातकारी, सा दुक्खा. या अनुग्गहकारी, सा कथं दुक्खा सिया. अथ पन यदरिया दुक्खतो पस्सन्ति, सो दुक्खवेदनाय सभावो, सङ्खारदुक्खताय वेदनं अरिया दुक्खतो पस्सन्ति, सा च अभिण्हसभावाति कथं तासं वेदनानं मुदुमज्झिमाधिमत्तदुक्खभावो सिया? यदि च सङ्खारदुक्खताय एव वेदनानं दुक्खभावो सिया, ‘‘तिस्सो इमा, भिक्खवे, दुक्खतायो दुक्खदुक्खता, विपरिणामदुक्खता, सङ्खारदुक्खता’’ति (दी. नि. ३.३०५) अयं दुक्खतानं विभागदेसना निप्पयोजना सिया. तथा च सति सुत्तमेव पटिबाहितं सिया, पुरिमेसु च तीसु रूपावचरज्झानेसु मुदुका दुक्खा वेदनाति आपज्जति सुखवेदनावचनतो. चतुत्थज्झाने अरूपज्झानेसु च मज्झिमा, अदुक्खमसुखवेदनावचनतो. एवं सन्ते पुरिमा तिस्सो रूपावचरसमापत्तियो चतुत्थज्झानसमापत्तिया अरूपसमापत्तीहि च सन्ततराति आपज्जति. कथं वा सन्ततरप्पणीततरासु समापत्तीसु दुक्खवेदनाय अधिकभावो युज्जति? तस्मा वेदनत्तयदेसनाय परियायदेसनाभावो न युत्तोति.
यं पन वुत्तं ‘‘दुक्खे सुखन्ति सञ्ञाविपल्लासो’’ति (अ. नि. ४.४९; पटि. म. १.२३६), तं कथन्ति? विपरिणामदुक्खताय सङ्खारदुक्खताय च यथाभूतानवबोधेन या एकन्ततो सुखसञ्ञा, या च दुक्खनिमित्ते सुखनिमित्तसञ्ञा, तं सन्धाय वुत्तं. एवम्पि ‘‘सुखा, भिक्खवे, वेदना दुक्खतो दट्ठब्बा’’ति (इतिवु. ५३) इदं पन कथन्ति? इदं पन विपरिणामदस्सने सन्नियोजनत्थं वुत्तं तस्स तत्थ विरागुप्पत्तिया उपायभावतो सुखवेदनाय बहुदुक्खानुगतभावतो च. तथा हि दुक्खस्स हेतुभावतो अनेकेहि दुक्खधम्मेहि अनुबद्धत्ता च पण्डिता सुखम्पि दुक्खमिच्चेव पटिपन्ना.
एवम्पि नत्थेव सुखा वेदना, सुखहेतूनं नियमाभावतो. ये हि सुखवेदनाय हेतुसम्मता घासच्छादनादयो, ते एव अधिमत्तं अकाले च पटिसेवियमाना दुक्खवेदनाय हेतुभावमापज्जन्ति. न च येनेव हेतुना सुखं, तेनेव दुक्खन्ति युत्तं वत्तुं. तस्मा न ते सुखहेतू, दुक्खन्तरापगमे पन अविञ्ञूनं सुखसञ्ञा यथा चिरतरं ठानादिइरियापथसमङ्गी हुत्वा तदञ्ञइरियापथसमायोगे महन्तञ्च भारं वहतो भारनिक्खेपे चेव वूपसमे च, तस्मा नत्थेव सुखन्ति? तयिदं सम्मदेव सुखहेतुं अपरिञ्ञाय तस्स नियमाभावपरिकप्पनं. आरम्मणमत्तमेव हि केवलं सुखहेतुं मनसिकत्वा एवं वुत्तं, अज्झत्तिकसरीरस्स अवत्थाविसेसं समुदितं पन एकज्झं तदुभयं सुखादिहेतूति वेदितब्बं. यादिसञ्च तदुभयं सुखवेदनाय हेतु, तादिसं न कदाचिपि दुक्खवेदनाय हेतु होतीति ववत्थिता एव सुखादिहेतु. यथा नाम तेजोधातु सालियवडाकसस्सादीनं यादिसमवत्थन्तरं पत्वा सातमधुरभावहेतु होति, न तादिसमेव पत्वा कदाचिपि असातअमधुरभावहेतु होति, एवंसम्पदमिदं दट्ठब्बं.
दुक्खापगमेव कदाचि सुखवेदनन्तरं उपलब्भति. तत्थ सुखेयेव सुखसञ्ञा, न दुक्खापगममत्ते यथा अद्धानगमनपरिस्समकिलन्तस्स सम्बाहने इरियापथपरिवत्तने च, अञ्ञथा कालन्तरेपि परिस्समापगमे तादिसी सुखसञ्ञा सिया. दुक्खापगममत्ते पन सुखन्ति परिकप्पना वेदनाविसेसस्स अनुपलब्भमानत्ता. एकन्तेनेव चेतं एवं सम्पटिच्छितब्बं, यतो पणीतप्पणीतानियेव आरम्मणानि महता आयासेन सत्ता अभिपत्थयन्ति, न च नेसं येन केनचि यथालद्धमत्तेन पच्चयेन पतिकारं कातुं सक्का तण्हुप्पादेनाति. वेदनापच्चया हि तण्हाउपादि, तथाभावे च सुगन्धमधुरसुखसम्फस्सादिवत्थूनं इतरीतरभावेन सुखविसेससञ्ञा जायमाना कतमस्स दुक्खविसेसस्स अपगमने घानजिव्हाकायद्वारेसु, सोतद्वारे च दिब्बसङ्गीतसदिसपञ्चङ्गिकतूरियसद्दावधारणे. तस्मा न दुक्खवेदनायमेव दुक्खन्तरापगमे सुखसञ्ञा, नापि केवले दुक्खापगममत्तेति आगमतो युत्तितोपि ववत्थिता तिस्सो वेदनाति भगवतो वेदनत्तयदेसना नीतत्थायेव, न नेय्यत्थाति सञ्ञापेतब्बं. एवञ्चेतं उपेति, इच्चेतं कुसलं, नो चे, कम्मं कत्वा उय्योजेतब्बो ‘‘गच्छ यथासुख’’न्ति.
एवमेता अञ्ञमञ्ञपटिपक्खसभावववत्थितलक्खणा एव तिस्सो वेदना भगवता देसिता. तञ्च खो विपस्सनाकम्मिकानं योगावचरानं वेदनामुखेन अरूपकम्मट्ठानदस्सनत्थं. दुविधञ्हि कम्मट्ठानं रूपकम्मट्ठानं, अरूपकम्मट्ठानन्ति. तत्थ भगवा रूपकम्मट्ठानं कथेन्तो सङ्खेपमनसिकारवसेन वा वित्थारमनसिकारवसेन वा चतुधातुववत्थानादिवसेन वा कथेति. अरूपकम्मट्ठानं पन कथेन्तो फस्सवसेन वा वेदनावसेन वा चित्तवसेन वा कथेति. एकच्चस्स हि आपाथगते आरम्मणे आवज्जतो तत्थ चित्तचेतसिकानं पठमाभिनिपातो फस्सो तं आरम्मणं फुसन्तो उप्पज्जमानो पाकटो होति, एकच्चस्स तं आरम्मणं अनुभवन्ती उप्पज्जमाना वेदना पाकटा होति, एकच्चस्स तं आरम्मणं विजानन्तं उप्पज्जमानं विञ्ञाणं पाकटं होति. इति तेसं तेसं पुग्गलानं अज्झासयेन यथापाकटं फस्सादिमुखेन तिधा अरूपकम्मट्ठानं कथेति.
तत्थ यस्स फस्सो पाकटो होति, सोपि ‘‘न केवलं फस्सोव उप्पज्जति, तेन सद्धिं तदेव आरम्मणं अनुभवमाना वेदनापि उप्पज्जति, सञ्जानमाना सञ्ञापि, चेतयमाना चेतनापि, विजानमानं विञ्ञाणम्पि उप्पज्जती’’ति फस्सपञ्चमकेयेव परिग्गण्हाति. यस्स वेदना पाकटा होति, सोपि ‘‘न केवलं वेदनाव उप्पज्जति, ताय सद्धिं फुसमानो फस्सोपि उप्पज्जति, सञ्जानमाना सञ्ञापि, चेतयमाना चेतनापि, विजानमानं विञ्ञाणम्पि उप्पज्जती’’ति फस्सपञ्चमकेयेव परिग्गण्हाति. यस्स विञ्ञाणं पाकटं होति, सोपि ‘‘न केवलं विञ्ञाणमेव उप्पज्जति, तेन सद्धिं तदेवारम्मणं फुसमानो फस्सोपि उप्पज्जति, अनुभवमाना वेदनापि, सञ्जानमाना सञ्ञापि, चेतयमाना चेतनापि उप्पज्जती’’ति फस्सपञ्चमकेयेव परिग्गण्हाति.
सो ‘‘इमे फस्सपञ्चमका धम्मा किंनिस्सिता’’ति उपधारेन्तो ‘‘वत्थुनिस्सिता’’ति पजानाति. वत्थु नाम करजकायो. यं सन्धाय वुत्तं ‘‘इदञ्च पन मे विञ्ञाणं एत्थसितं एत्थपटिबद्ध’’न्ति (दी. नि. १.२३५; म. नि. २.२५२). सो अत्थतो भूता चेव उपादारूपानि च, एवमेत्थ वत्थु रूपं, फस्सपञ्चमका नामन्ति नामरूपमत्तमेव पस्सति. रूपञ्चेत्थ रूपक्खन्धो, नामं चत्तारो अरूपिनो खन्धाति पञ्चक्खन्धमत्तं होति. नामरूपविनिमुत्ता हि पञ्चक्खन्धा, पञ्चक्खन्धविनिमुत्तं वा नामरूपं नत्थि. सो ‘‘इमे पञ्चक्खन्धा किंहेतुका’’ति उपपरिक्खन्तो ‘‘अविज्जादिहेतुका’’ति, ततो ‘‘पच्चयो चेव पच्चयुप्पन्नञ्च इदं, अञ्ञो सत्तो वा पुग्गलो वा नत्थि, सुद्धसङ्खारपुञ्जमत्तमेवा’’ति सप्पच्चयनामरूपवसेन तिलक्खणं आरोपेत्वा विपस्सनापटिपाटिया ‘‘अनिच्चं दुक्खमनत्ता’’ति सम्मसन्तो विचरति. सो ‘‘अज्ज अज्जा’’ति पटिवेधं आकङ्खमानो तथारूपे समये उतुसप्पायं, पुग्गलसप्पायं, भोजनसप्पायं, धम्मस्सवनसप्पायं वा लभित्वा एकपल्लङ्केन निसिन्नोव विपस्सनं मत्थकं पापेत्वा अरहत्ते पतिट्ठाति. एवं इमेसं तिण्णं जनानं याव अरहत्ता कम्मट्ठानं वेदितब्बं. इध पन भगवा वेदनावसेन बुज्झनकानं अज्झासयेन अरूपकम्मट्ठानं कथेन्तो वेदनावसेन कथेसि. तत्थ –
‘‘लक्खणञ्च अधिट्ठानं, उप्पत्ति अनुसयो तथा;
ठानं पवत्तिकालो च, इन्द्रियञ्च द्विधादिता’’ति. –
इदं पकिण्णकं वेदितब्बं – तत्थ लक्खणं हेट्ठा वुत्तमेव. अधिट्ठानन्ति फस्सो. ‘‘फस्सपच्चया वेदना’’ति हि वचनतो फस्सो वेदनाय अधिट्ठानं. तथा हि सो वेदनाधिट्ठानभावतो निच्चम्मगावीउपमाय उपमितो. तत्थ सुखवेदनीयो फस्सो सुखाय वेदनाय अधिट्ठानं, दुक्खवेदनीयो फस्सो दुक्खाय वेदनाय, अदुक्खमसुखवेदनीयो फस्सो अदुक्खमसुखाय वेदनाय अधिट्ठानं, आसन्नकारणन्ति अत्थो. वेदना कस्स पदट्ठानं? ‘‘वेदनापच्चया तण्हा’’ति वचनतो तण्हाय पदट्ठानं अभिपत्थनीयभावतो. सुखा वेदना ताव तण्हाय पदट्ठानं होतु, इतरा पन कथन्ति? वुच्चते सुखसमङ्गीपि ताव तंसदिसं ततो वा उत्तरितरं सुखं अभिपत्थेति, किमङ्ग पन दुक्खसमङ्गीभूतो. अदुक्खमसुखा च सन्तभावेन सुखमिच्चेव वुच्चतीति तिस्सोपि वेदना तण्हाय पदट्ठानं.
उप्पत्तीति उप्पत्तिकारणं. इट्ठारम्मणभूता हि सत्तसङ्खारा सुखवेदनाय उप्पत्तिकारणं, ते एव अनिट्ठारम्मणभूता दुक्खवेदनाय, मज्झत्तारम्मणभूता अदुक्खमसुखाय. विपाकतो तदाकारग्गहणतो चेत्थ इट्ठानिट्ठता वेदितब्बा.
अनुसयोति इमासु तीसु वेदनासु सुखाय वेदनाय रागानुसयो अनुसेति, दुक्खाय वेदनाय पटिघानुसयो, अदुक्खमसुखाय वेदनाय अविज्जानुसयो अनुसेति. वुत्तञ्हेतं –
‘‘सुखाय खो, आवुसो विसाख, वेदनाय रागानुसयो अनुसेती’’तिआदि (म. नि. १.४६५).
दिट्ठिमानानुसया चेत्थ रागपक्खिया कातब्बा. सुखाभिनन्दनेन हि दिट्ठिगतिका ‘‘सस्सत’’न्तिआदिना सक्काये अभिनिविसन्ति, मानजातिका च मानं जप्पेन्ति ‘‘सेय्योहमस्मी’’तिआदिना. विचिकिच्छानुसयो पन अविज्जापक्खिको कातब्बो. तथा हि वुत्तं पटिच्चसमुप्पादविभङ्गे (विभ. २८८-२८९) ‘‘वेदनापच्चया विचिकिच्छा’’ति. अनुसयानञ्च तत्थ तत्थ सन्ताने अप्पहीनभावेन थामगमनं. तस्मा ‘‘सुखाय वेदनाय रागानुसयो अनुसेती’’ति मग्गेन अप्पहीनत्ता अनुरूपकारणलाभे उप्पज्जनारहो रागो, तत्थ सयितो विय होतीति अत्थो. एस नयो सेसेसुपि.
ठानन्ति कायो चित्तञ्च वेदनाय ठानं. वुत्तञ्हेतं – ‘‘यं तस्मिं समये कायिकं सुखं कायसम्फस्सजं सातं सुखं वेदयितं (ध. स. ४४९). यं तस्मिं समये चेतसिकं सुखं चेतोसम्फस्सजं सातं सुखं वेदयित’’न्ति (ध. स. ४७१) च.
पवत्तिकालोति पवत्तिक्खणो, पवत्तनाकलनञ्च. पवत्तिक्खणेन हि सुखदुक्खवेदनानं सुखदुक्खभावो ववत्थितो. यथाह –
‘‘सुखा खो, आवुसो विसाख, वेदना ठितिसुखा विपरिणामदुक्खा, दुक्खा खो, आवुसो विसाख, वेदना ठितिदुक्खा विपरिणामसुखा’’ति (म. नि. १.४६५).
सुखाय वेदनाय अत्थिभावो सुखं, नत्थिभावो दुक्खं. दुक्खाय वेदनाय अत्थिभावो दुक्खं, नत्थिभावो सुखन्ति अत्थो. अदुक्खमसुखाय वेदनाय पवत्तनाकलनं पवत्तिया आकलनं अनाकलनञ्च जाननं अजाननञ्च सुखदुक्खभावववत्थानं. वुत्तम्पि चेतं –
‘‘अदुक्खमसुखा खो, आवुसो विसाख, वेदना ञाणसुखा अञ्ञाणदुक्खा’’ति.
इन्द्रियन्ति एता हि सुखादयो तिस्सो वेदना सुखिन्द्रियं, दुक्खिन्द्रियं, सोमनस्सिन्द्रियं, दोमनस्सिन्द्रियं, उपेक्खिन्द्रियन्ति अधिपतेय्यट्ठेन इन्द्रियतो पञ्चधा विभत्ता. कायिकञ्हि सातं सुखिन्द्रियन्ति वुत्तं, असातं दुक्खिन्द्रियन्ति. मानसं पन सातं सोमनस्सिन्द्रियन्ति वुत्तं, असातं दोमनस्सिन्द्रियन्ति. दुविधम्पि नेव सातं नासातं उपेक्खिन्द्रियन्ति. किं पनेत्थ कारणं – यथा कायिकचेतसिका सुखदुक्खवेदना ‘‘सुखिन्द्रियं सोमनस्सिन्द्रियं, दुक्खिन्द्रियं दोमनस्सिन्द्रिय’’न्ति विभजित्वा वुत्ता, न एवं अदुक्खमसुखाति? भेदाभावतो. यथेव हि अनुग्गहसभावा बाधकसभावा च सुखदुक्खवेदना अञ्ञथा कायस्स अनुग्गहं बाधकञ्च करोन्ति, चित्तस्स च अञ्ञथा, न एवं अदुक्खमसुखा, तस्मा भेदाभावतो विभजित्वा न वुत्ता.
द्विधादिताति सब्बापि हि वेदना वेदयितट्ठेन एकविधापि निस्सयभेदेन दुविधा – कायिका चेतसिकाति, सुखा, दुक्खा, अदुक्खमसुखाति तिविधा, चतुयोनिवसेन चतुब्बिधा, इन्द्रियवसेन, गतिवसेन च पञ्चविधा, द्वारवसेन च आरम्मणवसेन च छब्बिधा, सत्तविञ्ञाणधातुयोगेन सत्तविधा, अट्ठलोकधम्मपच्चयताय अट्ठविधा, सुखादीनं पच्चेकं अतीतादिविभागेन नवविधा, ता एव अज्झत्तबहिद्धाभेदेन अट्ठारसविधा, तथा रूपादीसु छसु आरम्मणेसु एकेकस्मिं सुखादिवसेन तिस्सो तिस्सो कत्वा. रूपारम्मणस्मिञ्हि सुखापि उप्पज्जति, दुक्खापि, अदुक्खमसुखापि, एवं इतरेसुपि. अथ वा अट्ठारसमनोपविचारवसेन अट्ठारस. वुत्तञ्हि –
‘‘चक्खुना रूपं दिस्वा सोमनस्सट्ठानियं रूपं उपविचरति, दोमनस्सट्ठानियं, उपेक्खाट्ठानियं रूपं उपविचरति, सोतेन सद्दं…पे… मनसा धम्मं विञ्ञाय सोमनस्सट्ठानियं धम्मं उपविचरति, दोमनस्सट्ठानियं, उपेक्खाट्ठानियं धम्मं उपविचरती’’ति (अ. नि. ३.६२).
एवं अट्ठारसविधा होन्ति. तथा छ गेहस्सितानि सोमनस्सानि, छ गेहस्सितानि दोमनस्सानि, छ गेहस्सिता उपेक्खा, तथा नेक्खम्मस्सिता सोमनस्सादयोति एवं छत्तिंसविधा. अतीते छत्तिंस, अनागते छत्तिंस, पच्चुप्पन्ने छत्तिंसाति अट्ठुत्तरसतम्पि भवन्ति. एवमेत्थ द्विधादिता वेदितब्बाति.
पकिण्णककथा निट्ठिता.
गाथासु समाहितोति उपचारप्पनाभेदेन समाधिना समाहितो. तेन समथभावनानुयोगं दस्सेति. सम्पजानोति सात्थकसम्पजञ्ञादिना चतुब्बिधेन सम्पजञ्ञेन सम्पजानो. तेन विपस्सनानुयोगं दस्सेति. सतोति सतोकारी. तेन समथविपस्सनानयेन धम्मा भावनापारिपूरिं गच्छन्ति. तेन समन्नागतत्तं दस्सेति. वेदना च पजानातीति ‘‘इमा वेदना, एत्तका वेदना’’ति सभावतो विभागतो ‘‘अनिच्चा दुक्खा विपरिणामधम्मा’’ति अनिच्चादिलक्खणतो च पुब्बभागे तीहि परिञ्ञाहि परिजानन्तो विपस्सनं वड्ढेत्वा अरियमग्गेन परिञ्ञापटिवेधेन पजानाति. वेदनानञ्च सम्भवन्ति समुदयसच्चं. यत्थ चेता निरुज्झन्तीति एत्तावता वेदना यत्थ निरुज्झन्ति, तं निरोधसच्चं. खयगामिनन्ति वेदनानं खयगामिनं अरियमग्गञ्च पजानातीति सम्बन्धो. वेदनानं खयाति एवं चत्तारि सच्चानि पटिविज्झन्तेन अरियमग्गेन वेदनानं अनुप्पादनिरोधा. निच्छातो परिनिब्बुतोति नित्तण्हो, पहीनतण्हो, किलेसपरिनिब्बानेन, खन्धपरिनिब्बानेन च परिनिब्बुतो होति.
ततियसुत्तवण्णना निट्ठिता.
४. दुतियवेदनासुत्तवण्णना
५३. चतुत्थे दुक्खतो दट्ठब्बाति सुखवेदना विपरिणामदुक्खवसेन दुक्खाति ञाणचक्खुना पस्सितब्बा. सल्लतो दट्ठब्बाति दुन्नीहरणट्ठेन अन्तोतुदनट्ठेन पीळनट्ठेन दुक्खदुक्खभावेन दुक्खवेदना सल्लन्ति पस्सितब्बा. अनिच्चतोति हुत्वा अभावतो उदयब्बयवन्ततो तावकालिकतो निच्चपटिपक्खतो च अदुक्खमसुखा वेदना अनिच्चाति पस्सितब्बा. कामञ्चेत्थ सब्बापि वेदना अनिच्चतो पस्सितब्बा, अनिच्चदस्सनतो पन सातिसयं विरागनिमित्तं दुक्खदस्सनन्ति इममत्थं दस्सेन्तो सत्था ‘‘सुखा, भिक्खवे, वेदना दुक्खतो दट्ठब्बा, दुक्खा वेदना सल्लतो दट्ठब्बा’’ति आह. अथ वा यत्थ पुथुज्जना सुखाभिनिवेसिनो, तत्थ निब्बेदजननत्थं तथा वुत्तं. तेनस्सा सङ्खारदुक्खताय दुक्खभावो दस्सितो. यदनिच्चं, तं दुक्खन्ति विपरिणामदुक्खताय ‘‘सुखा, भिक्खवे, वेदना दुक्खतो दट्ठब्बा’’ति वत्वा ‘‘सुखापि ताव एदिसी, दुक्खा नु खो कीदिसी’’ति चिन्तेन्तानं दुक्खदुक्खताय ‘‘दुक्खा वेदना सल्लतो दट्ठब्बा’’ति आह, इतरा पन सङ्खारदुक्खताय एव दुक्खाति दस्सेन्तो ‘‘अदुक्खमसुखा वेदना अनिच्चतो दट्ठब्बा’’ति अवोच.
एत्थ च ‘‘सुखा वेदना दुक्खतो दट्ठब्बा’’ति एतेन रागस्स समुग्घातनूपायो दस्सितो. सुखवेदनाय हि रागानुसयो अनुसेति. ‘‘दुक्खा वेदना सल्लतो दट्ठब्बा’’ति एतेन दोसस्स समुग्घातनूपायो दस्सितो. दुक्खवेदनाय हि पटिघानुसयो अनुसेति. ‘‘अदुक्खमसुखा वेदना अनिच्चतो दट्ठब्बा’’ति एतेन मोहस्स समुग्घातनूपायो दस्सितो. अदुक्खमसुखवेदनाय हि अविज्जानुसयो अनुसेति.
तथा पठमेन तण्हासंकिलेसस्स पहानं दस्सितं तस्स सुखस्सादहेतुकत्ता, दुतियेन दुच्चरितसंकिलेसस्स पहानं. यथाभूतञ्हि दुक्खं अपरिजानन्ता तस्स परिहरणत्थं दुच्चरितं चरन्ति. ततियेन दिट्ठिसंकिलेसस्स पहानं अनिच्चतो पस्सन्तस्स दिट्ठिसंकिलेसाभावतो अविज्जानिमित्तत्ता दिट्ठिसंकिलेसस्स, अविज्जानिमित्तञ्च अदुक्खमसुखा वेदना. पठमेन वा विपरिणामदुक्खपरिञ्ञा, दुतियेन दुक्खदुक्खपरिञ्ञा, ततियेन सङ्खारदुक्खपरिञ्ञा. पठमेन वा इट्ठारम्मणपरिञ्ञा, दुतियेन अनिट्ठारम्मणपरिञ्ञा, ततियेन मज्झत्तारम्मणपरिञ्ञा. विरत्तेसु हि तदारम्मणधम्मेसु आरम्मणानिपि विरत्तानेव होन्तीति. पठमेन वा रागप्पहानपरिकित्तनेन दुक्खानुपस्सनाय अप्पणिहितविमोक्खो दीपितो होति, दुतियेन दोसप्पहानपरिकित्तनेन अनिच्चानुपस्सनाय अनिमित्तविमोक्खो, ततियेन मोहप्पहानपरिकित्तनेन अनत्तानुपस्सनाय सुञ्ञतविमोक्खो दीपितो होतीति वेदितब्बं.
यतोति यदा, यस्मा वा. अरियोति किलेसेहि आरका ठितो परिसुद्धो. सम्मद्दसोति सब्बासं वेदनानं चतुन्नम्पि वा सच्चानं अविपरीतदस्सावी. अच्छेच्छि तण्हन्ति वेदनामूलकं तण्हं अग्गमग्गेन छिन्दि, अनवसेसतो समुच्छिन्दि. विवत्तयि संयोजनन्ति दसविधं संयोजनं परिवत्तयि, निम्मूलमकासि. सम्माति हेतुना कारणेन. मानाभिसमयाति मानस्स दस्सनाभिसमया, पहानाभिसमया वा. अरहत्तमग्गो हि किच्चवसेन मानं पस्सति, अयमस्स दस्सनाभिसमयो. तेन दिट्ठो पन सो तावदेव पहीयति दिट्ठविसेन दिट्ठसत्तानं जीवितं विय, अयमस्स पहानाभिसमयो. अन्तमकासि दुक्खस्साति एवं अरहत्तमग्गेन मानस्स दिट्ठत्ता पहीनत्ता च सब्बस्सेव वट्टदुक्खस्स कोटिसङ्खातं अन्तं परिच्छेदं परिवटुमं अकासि, अन्तिमसमुस्सयमत्तावसेसं दुक्खमकासीति वुत्तं होति.
गाथासु योति यो अरियसावको. अद्दाति अद्दस, सुखवेदनं दुक्खतो पस्सीति अत्थो. सुखवेदना हि विसमिस्सं विय भोजनं परिभोगकाले अस्सादं ददमाना विपरिणामकाले दुक्खायेवाति. दुक्खमद्दक्खि सल्लतोति यथा सल्लं सरीरं अनुपविसन्तम्पि पविट्ठम्पि उद्धरियमानम्पि पीळमेव जनेति, एवं दुक्खवेदना उप्पज्जमानापि ठितिप्पत्तापि भिज्जमानापि विबाधतियेवाति तं सल्लतो विपस्सीति वुत्तं. अद्दक्खि नं अनिच्चतोति सुखदुक्खतो सन्तसभावताय सन्ततरजातिकम्पि नं अदुक्खमसुखं अनिच्चन्तिकताय अनिच्चतो पस्सि.
स वे सम्मद्दसोति सो एवं तिस्सन्नं वेदनानं सम्मदेव दुक्खादितो दस्सावी. यतोति यस्मा. तत्थाति वेदनायं. विमुच्चतीति समुच्छेदविमुत्तिवसेन विमुच्चति. इदं वुत्तं होति – यस्मा सुखादीनि दुक्खादितो अद्दस, तस्मा तत्थ वेदनाय तप्पटिबद्धछन्दरागप्पहानेन समुच्छेदवसेन विमुच्चति. यंसद्दे हि वुत्ते तंसद्दो आहरित्वा वत्तब्बो. अथ वा यतोति कायवाचाचित्तेहि संयतो यतत्तो, यतति पदहतीति वा यतो, आयततीति अत्थो. अभिञ्ञावोसितोति वेदनामुखेन चतुसच्चकम्मट्ठानं भावेत्वा छट्ठाभिञ्ञाय परियोसितो कतकिच्चो. सन्तोति रागादिकिलेसवूपसमेन सन्तो. योगातिगोति कामयोगादिं चतुब्बिधम्पि योगं अतिक्कन्तो. उभयहितमुननतो मुनीति.
चतुत्थसुत्तवण्णना निट्ठिता.
५. पठमएसनासुत्तवण्णना
५४. पञ्चमे एसनाति गवेसना परियेसना मग्गना. ता विभागतो दस्सेतुं ‘‘कामेसना’’तिआदि वुत्तं. तत्थ कामेसनाति कामानं एसना, कामसङ्खाता वा एसना कामेसना. वुत्तञ्हेतं –
‘‘तत्थ कतमा कामेसना? यो कामेसु कामच्छन्दो, कामरागो, कामनन्दी, कामस्नेहो, कामपिपासा, काममुच्छा, कामज्झोसानं, अयं वुच्चति कामेसना’’ति (विभ. ९१९).
तस्मा कामरागो कामेसनाति वेदितब्बो. भवेसनायपि एसेव नयो. वुत्तम्पि चेतं –
‘‘तत्थ कतमा भवेसना? यो भवेसु भवच्छन्दो…पे… भवज्झोसानं, अयं वुच्चति भवेसना’’ति (विभ. ९१९).
तस्मा भवेसनरागो रूपारूपभवपत्थना भवेसनाति वेदितब्बा. ब्रह्मचरियस्स एसना ब्रह्मचरियेसना. यथाह –
‘‘तत्थ कतमा ब्रह्मचरियेसना? सस्सतो लोकोति वा, असस्सतो लोकोति वा, अन्तवा लोकोति वा, अनन्तवा लोकोति वा, तं जीवं तं सरीरन्ति वा, अञ्ञं जीवं अञ्ञं सरीरन्ति वा, होति तथागतो परं मरणाति वा, न होति तथागतो परं मरणाति वा, होति च न च होति तथागतो परं मरणाति वा, नेव होति न न होति तथागतो परं मरणाति वा, या एवरूपा दिट्ठि दिट्ठिगतं दिट्ठिगहनं दिट्ठिकन्तारो दिट्ठिविसूकायिकं दिट्ठिविप्फन्दितं दिट्ठिसञ्ञोजनं गाहो पतिट्ठाहो अभिनिवेसो परामासो कुम्मग्गो मिच्छापथो मिच्छत्तं तित्थायतनं विपरियेसग्गाहो, अयं वुच्चति ब्रह्मचरियेसना’’ति (विभ. ९१९).
तस्मा दिट्ठिगतसम्मतस्स ब्रह्मचरियस्स एसना दिट्ठिब्रह्मचरियेसनाति वेदितब्बाति. एत्तावता रागदिट्ठियो एसनाति दस्सिता होन्ति. न केवलञ्च रागदिट्ठियोव एसना, तदेकट्ठं कम्मम्पि. वुत्तम्पि चेतं –
‘‘तत्थ कतमा कामेसना? कामरागो तदेकट्ठं अकुसलं कायकम्मं वचीकम्मं मनोकम्मं, अयं वुच्चति कामेसना. तत्थ कतमा भवेसना? भवरागो तदेकट्ठं अकुसलं कायकम्मं वचीकम्मं मनोकम्मं, अयं वुच्चति भवेसना. तत्थ कतमा ब्रह्मचरियेसना? अन्तग्गाहिका दिट्ठि तदेकट्ठं अकुसलं कायकम्मं, वचीकम्मं, मनोकम्मं, अयं वुच्चति ब्रह्मचरियेसना’’ति (विभ. ९१९) –
एवमेता तिस्सो एसना वेदितब्बा.
गाथासु सम्भवन्ति एत्थ एसनानं उप्पत्तिहेतुभूता अविज्जादयो तण्हा चाति सम्भवो, समुदयोति अत्थो. यत्थ चेता निरुज्झन्तीति ब्रह्मचरियेसना पठममग्गेन निरुज्झति, कामेसना अनागामिमग्गेन, भवेसना अरहत्तमग्गेन निरुज्झतीति वेदितब्बं. सेसं वुत्तनयमेव.
पञ्चमसुत्तवण्णना निट्ठिता.
६. दुतियएसनासुत्तवण्णना
५५. छट्ठे ब्रह्मचरियेसना सहाति ब्रह्मचरियेसनाय सद्धिं. विभत्तिलोपेन हि अयं निद्देसो, करणत्थे वा एतं पच्चत्तवचनं. इदं वुत्तं होति ‘‘ब्रह्मचरियेसनाय सद्धिं कामेसना, भवेसनाति तिस्सो एसना’’ति. तासु ब्रह्मचरियेसनं सरूपतो दस्सेतुं ‘‘इतिसच्चपरामासो, दिट्ठिट्ठाना समुस्सया’’ति वुत्तं. तस्सत्थो – इति एवं सच्चन्ति परामासो इतिसच्चपरामासो. इदमेव सच्चं, मोघमञ्ञन्ति दिट्ठिया पवत्तिआकारं दस्सेति. दिट्ठियो एव सब्बानत्थहेतुभावतो दिट्ठिट्ठाना. वुत्तञ्हेतं – ‘‘मिच्छादिट्ठिपरमाहं, भिक्खवे, वज्जं वदामी’’ति (अ. नि. १.३१०). ता एव च उपरूपरि वड्ढमाना लोभादिकिलेससमुस्सयेन च समुस्सया, ‘‘इदमेव सच्चं, मोघमञ्ञ’’न्ति मिच्छाभिनिविसमाना सब्बानत्थहेतुभूता किलेसदुक्खूपचयहेतुभूता च दिट्ठियो ब्रह्मचरियेसनाति वुत्तं होति. एतेन पवत्तिआकारतो निब्बत्तितो च ब्रह्मचरियेसना दस्सिताति वेदितब्बा.
सब्बरागविरत्तस्साति सब्बेहि कामरागभवरागेहि विरत्तस्स. ततो एव तण्हक्खयसङ्खाते निब्बाने विमुत्तत्ता तण्हक्खयविमुत्तिनो अरहतो. एसना पटिनिस्सट्ठाति कामेसना, भवेसना च सब्बसो निस्सट्ठा पहीना. दिट्ठिट्ठाना समूहताति ब्रह्मचरियेसनासङ्खाता दिट्ठिट्ठाना च पठममग्गेनेव समुग्घातिता. एसनानं खयाति एवमेतासं तिस्सन्नं एसनानं खया अनुप्पादनिरोधा भिन्नकिलेसत्ता. भिक्खूति च सब्बसो आसाभा वा. निरासोति च दिट्ठेकट्ठस्स विचिकिच्छाकथंकथासल्लस्स पहीनत्ता अकथंकथीति च वुच्चतीति.
छट्ठसुत्तवण्णना निट्ठिता.
७-८. आसवसुत्तद्वयवण्णना
५६-५७. सत्तमे कामासवोति कामेसु आसवो, कामसङ्खातो वा आसवो कामासवो, अत्थतो पन कामरागो रूपादिअभिरति च कामासवो. रूपारूपभवेसु छन्दरागो झाननिकन्ति सस्सतदिट्ठिसहगतो रागो भवपत्थना च भवासवो. अविज्जाव अविज्जासवो.
आसवानञ्च सम्भवन्ति एत्थ अयोनिसोमनसिकारो अविज्जादयो च किलेसा आसवानं सम्भवो. वुत्तञ्हेतं –
‘‘अयोनिसो, भिक्खवे, मनसिकरोतो अनुप्पन्ना चेव आसवा उप्पज्जन्ति, उप्पन्ना च आसवा पवड्ढन्ती’’ति (म. नि. १.१५).
‘‘अविज्जा, भिक्खवे, पुब्बङ्गमा अकुसलानं धम्मानं समापत्तिया अन्वदेव अहिरिकं अनोत्तप्प’’न्ति (इतिवु. ४०) च.
मग्गञ्च खयगामिनन्ति आसवानं खयगामिनं अरियमग्गञ्च. तत्थ कामासवो अनागामिमग्गेन पहीयति, भवासवो अविज्जासवो च अरहत्तमग्गेन. कामुपादानं विय कामासवोपि अग्गमग्गवज्झोति च वदन्ति. सेसं वुत्तनयमेव. अट्ठमे अपुब्बं नत्थि.
सत्तमअट्ठमसुत्तवण्णना निट्ठिता.
९. तण्हासुत्तवण्णना
५८. नवमे तण्हायनट्ठेन तण्हा, रूपादिविसयं तसतीति वा तण्हा. इदानि तं विभजित्वा दस्सेतुं ‘‘कामतण्हा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ पञ्चकामगुणिको रागो कामतण्हा. रूपारूपभवेसु छन्दरागो झाननिकन्ति सस्सतदिट्ठिसहगतो रागो भववसेन पत्थना च भवतण्हा. उच्छेददिट्ठिसहगतो रागो विभवतण्हा. अपिच पच्छिमतण्हाद्वयं ठपेत्वा सेसा सब्बापि तण्हा कामतण्हा एव. यथाह –
‘‘तत्थ कतमा भवतण्हा? सस्सतदिट्ठिसहगतो रागो सारागो चित्तस्स सारागो – अयं वुच्चति भवतण्हा. तत्थ कतमा विभवतण्हा? उच्छेददिट्ठिसहगतो रागो सारागो चित्तस्स सारागो, अयं वुच्चति विभवतण्हा. अवसेसा तण्हा कामतण्हा’’ति (विभ. ९१६).
इमा च तिस्सो तण्हा रूपतण्हा…पे… धम्मतण्हाति विसयभेदतो पच्चेकं छब्बिधाति कत्वा अट्ठारस होन्ति. ता अज्झत्तरूपादीसु अट्ठारस, बहिद्धारूपादीसु अट्ठारसाति छत्तिंस, इति अतीता छत्तिंस, अनागता छत्तिंस, पच्चुप्पन्ना छत्तिंसाति विभागतो अट्ठसतं होन्ति. पुन सङ्गहे करियमाने कालभेदं अनामसित्वा गय्हमाना छत्तिंसेव होन्ति, रूपादीनं अज्झत्तिकबाहिरविभागे अकरियमाने अट्ठारसेव, रूपादिआरम्मणविभागमत्ते गय्हमाने छळेव, आरम्मणविभागम्पि अकत्वा गय्हमाना तिस्सोयेव होन्तीति.
गाथासु तण्हायोगेनाति तण्हासङ्खातेन योगेन, कामयोगेन, भवयोगेन च. संयुत्ताति सम्बन्धा, भवादीसु संयोजिता वा. तेनेवाह ‘‘रत्तचित्ता भवाभवे’’ति. खुद्दके चेव महन्ते च भवे लग्गचित्ताति अत्थो. अथ वा भवोति सस्सतदिट्ठि, अभवोति उच्छेददिट्ठि. तस्मा भवाभवे सस्सतुच्छेददिट्ठीसु सत्तविसत्तचित्ताति. एतेन भवतण्हा, विभवतण्हा च दस्सिता. इमस्मिं पक्खे ‘‘तण्हायोगेना’’ति इमिना कामतण्हाव दस्सिताति वेदितब्बा. ते योगयुत्ता मारस्साति ते एवंभूता पुग्गला मारस्स पाससङ्खातेन योगेन युत्ता बद्धा. रागो हि मारयोगो मारपासोति वुच्चति. यथाह –
‘‘अन्तलिक्खचरो पासो, य्वायं चरति मानसो;
तेन तं बाधयिस्सामि, न मे समण मोक्खसी’’ति. (सं. नि. १.१५१; महाव. ३३);
चतूहि योगेहि अनुपद्दुतत्ता योगक्खेमं, निब्बानं अरहत्तञ्च, तस्स अनधिगमेन अयोगक्खेमिनो. उपरूपरि किलेसाभिसङ्खारानं जननतो जना, पाणिनो. रूपादीसु सत्ता विसत्ताति सत्ता.
‘‘खन्धानञ्च पटिपाटि, धातुआयतनान च;
अब्बोच्छिन्नं वत्तमाना, संसारोति पवुच्चती’’ति. –
एवं वुत्तं खन्धादीनं अपरापरुप्पत्तिसङ्खातं संसारं गच्छन्ति, ततो न मुच्चन्ति. कस्मा? तण्हायोगयुत्तत्ता. जातिमरणगामिनो पुनप्पुनं जननमरणस्सेव उपगमनसीलाति. एत्तावता वट्टं दस्सेत्वा इदानि विवट्टं दस्सेतुं ‘‘ये च तण्हं पहन्त्वाना’’ति गाथमाह. सा हेट्ठा वुत्तनयत्ता सुविञ्ञेय्याव.
नवमसुत्तवण्णना निट्ठिता.
१०. मारधेय्यसुत्तवण्णना
५९. दसमस्स का उप्पत्ति? एकदिवसं किर सत्था सेक्खबहुलाय परिसाय परिवुतो निसिन्नो तेसं अज्झासयं ओलोकेत्वा उपरि विसेसाधिगमाय उस्साहं जनेतुं असेक्खभूमिं थोमेन्तो इदं सुत्तं अभासि. तत्थ अतिक्कम्मातिआदीसु अयं सङ्खेपत्थो – अतिक्कम्म अतिक्कमित्वा अभिभवित्वा. मारधेय्यं मारस्स विसयं इस्सरियट्ठानं. आदिच्चोव यथा आदिच्चो अब्भादिउपक्किलेसविमुत्तो अत्तनो इद्धिया आनुभावेन तेजसाति तीहि गुणेहि समन्नागतो नभं अब्भुस्सक्कमानो सब्बं आकासगतं तमं अतिक्कम्म अतिक्कमित्वा अभिभवित्वा विधमित्वा विरोचति, ओभासति, तपति; एवमेव खीणासवो भिक्खु तीहि धम्मेहि समन्नागतो सब्बुपक्किलेसविमुत्तो मारधेय्यसङ्खातं तेभूमकधम्मप्पवत्तं अभिभवित्वा विरोचतीति.
असेक्खेनाति एत्थ सिक्खासु जाताति सेक्खा, सत्तन्नं सेक्खानं एतेति वा सेक्खा, अपरियोसितसिक्खत्ता सयमेव सिक्खन्तीति वा सेक्खा मग्गधम्मा हेट्ठिमफलत्तयधम्मा च. अग्गफलधम्मा पन उपरि सिक्खितब्बाभावेन न सेक्खाति असेक्खा. यत्थ हि सेक्खभावासङ्का अत्थि, तत्थायं पटिसेधोति लोकियधम्मेसु निब्बाने च असेक्खभावानापत्ति दट्ठब्बा. सीलसमाधिपञ्ञासङ्खाता हि सिक्खा अत्तनो पटिपक्खकिलेसेहि विप्पयुत्ता परिसुद्धा उपक्किलेसानं आरम्मणभावम्पि अनुपगमनतो सातिसयं सिक्खाति वत्तुं युत्ता, अट्ठसुपि मग्गफलेसु विज्जन्ति; तस्मा चतुमग्गहेट्ठिमफलत्तयधम्मा विय अरहत्तफलधम्मापि ‘‘तासु सिक्खासु जाता’’ति च, तंसिक्खासमङ्गिनो अरहतो इतरेसं विय सेक्खत्ते सति ‘‘सेक्खस्स एते’’ति च ‘‘सिक्खा सीलं एतेस’’न्ति च सेक्खाति आसङ्का सियुन्ति तदासङ्कानिवत्तनत्थं असेक्खाति यथावुत्तसेक्खभावप्पटिसेधं कत्वा वुत्तं. अरहत्तफले पवत्तमाना हि सिक्खा परिनिट्ठितकिच्चत्ता न सिक्खाकिच्चं करोन्ति, केवलं सिक्खाफलभावेन पवत्तन्ति. तस्मा ता न सिक्खावचनं अरहन्ति, नापि तंसमङ्गिनो सेक्खवचनं, न च तंसम्पयुत्तधम्मा सिक्खनसीला. ‘‘सिक्खासु जाता’’ति एवमादिअत्थेहि अग्गफलधम्मा सेक्खा न होन्ति. हेट्ठिमफलेसु पन सिक्खा सकदागामिमग्गविपस्सनादीनं उपनिस्सयभावतो सिक्खाकिच्चं करोन्तीति सिक्खावचनं अरहन्ति, तंसमङ्गिनो च सेक्खवचनं, तंसम्पयुत्ता धम्मा च सिक्खनसीला. सेक्खधम्मा यथावुत्तेहि अत्थेहि सेक्खा होन्तियेव.
अथ वा सेक्खाति अपरियोसितसिक्खानं वचनन्ति, असेक्खाति पदं परियोसितसिक्खानं दस्सनन्ति न लोकियधम्मनिब्बानानं असेक्खभावापत्ति. वुड्ढिप्पत्ता सेक्खा असेक्खा च सेक्खधम्मेसु एव केसञ्चि वुड्ढिप्पत्तानं असेक्खता आपज्जतीति अरहत्तमग्गधम्मा वुड्ढिप्पत्ता. यथावुत्तेहि च अत्थेहि सेक्खाति कत्वा असेक्खा आपन्नाति चे? तं न, सदिसेसु तब्बोहारतो. अरहत्तमग्गतो हि निन्नानाकरणं अरहत्तफलं ठपेत्वा परिञ्ञादिकिच्चकरणं विपाकभावञ्च, तस्मा ते एव सेक्खा धम्मा अरहत्तफलभावं आपन्नाति सक्का वत्तुं. कुसलसुखतो च विपाकसुखं सन्ततरताय पणीततरन्ति वुड्ढिप्पत्ताव ते धम्मा होन्तीति ‘‘असेक्खा’’ति वुच्चन्ति.
ते पन असेक्खधम्मे खन्धवसेन इध तिधा विभजित्वा तेहि समन्नागमेन खीणासवस्स आनुभावं विभावेन्तो भगवा ‘‘असेक्खेन सीलक्खन्धेना’’तिआदिमाह. तत्थ सीलसद्दस्स अत्थो हेट्ठा वुत्तो. खन्धसद्दो पन रासिम्हि पञ्ञत्तियं रुळ्हियं गुणेति बहूसु अत्थेसु दिट्ठप्पयोगो. तथा हि ‘‘असङ्खेय्यो अप्पमेय्यो महाउदकक्खन्धोत्वेव सङ्ख्यं गच्छती’’तिआदीसु (अ. नि. ४.५१; ६.३७) रासिम्हि आगतो. ‘‘अद्दसा खो भगवा महन्तं दारुक्खन्धं गङ्गाय नदिया सोतेन वुय्हमान’’न्तिआदीसु (सं. नि. ४.२४१) पञ्ञत्तियं. ‘‘चित्तं मनो मानसं हदयं पण्डरं मनो मनायतनं विञ्ञाणं विञ्ञाणक्खन्धो’’तिआदीसु (ध. स. ६३, ६५) रुळ्हियं. ‘‘न खो, आवुसो विसाख, अरियेन अट्ठङ्गिकेन मग्गेन तयो खन्धा सङ्गहिता, तीहि च खो, आवुसो विसाख, खन्धेहि अरियो अट्ठङ्गिको मग्गो सङ्गहितो’’तिआदीसु (म. नि. १.४६२) गुणे. इधापि गुणेयेव दट्ठब्बो. तस्मा असेक्खेन सीलसङ्खातेन गुणेनाति अत्थो. समन्नागतोति सम्पयुत्तो समङ्गीभूतो. समादहति एतेन, सयं वा समादहति, समाधानमेव वाति समाधि. पकारेहि जानाति यथासभावं पटिविज्झतीति पञ्ञा. सीलमेव खन्धो सीलक्खन्धो. सेसेसुपि एसेव नयो.
तत्थ अग्गफलभूता सम्मावाचा, सम्माकम्मन्तो, सम्माआजीवो च सभावेनेव असेक्खो सीलक्खन्धो नाम, तथा सम्मासमाधि असेक्खो समाधिक्खन्धो. तदुपकारकतो पन सम्मावायामसम्मासतियो समाधिक्खन्धे सङ्गहं गच्छन्ति. तथा सम्मादिट्ठि असेक्खो पञ्ञाक्खन्धो. तदुपकारकतो सम्मासङ्कप्पो पञ्ञाक्खन्धे सङ्गहं गच्छतीति एवमेत्थ अट्ठपि अरहत्तफलधम्मा तीहि खन्धेहि सङ्गहेत्वा दस्सिताति वेदितब्बं.
यस्स एते सुभाविताति येन अरहता एते सीलादयो असेक्खधम्मक्खन्धा सुभाविता सुट्ठु वड्ढिता, सो आदिच्चोव विरोचतीति सम्बन्धो. ‘‘यस्स चेते’’तिपि पठन्ति. तेसञ्च सद्दो निपातमत्तं. एवमेतस्मिं वग्गे पठमसुत्ते वट्टं, परियोसानसुत्ते विवट्टं, इतरेसु वट्टविवट्टं कथितं.
दसमसुत्तवण्णना निट्ठिता.
पठमवग्गवण्णना निट्ठिता.
२. दुतियवग्गो
१. पुञ्ञकिरियवत्थुसुत्तवण्णना
६०. दुतियवग्गस्स पठमे पुञ्ञकिरियवत्थूनीति पुज्जभवफलं निब्बत्तेन्ति, अत्तनो सन्तानं पुनन्तीति वा पुञ्ञानि, पुञ्ञानि च तानि हेतुपच्चयेहि कत्तब्बतो किरिया चाति पुञ्ञकिरिया. ता एव च तेसं तेसं आनिसंसानं वत्थुभावतो पुञ्ञकिरियवत्थूनि. दानमयन्ति अनुपच्छिन्नभवमूलस्स अनुग्गहवसेन पूजावसेन वा अत्तनो देय्यधम्मस्स परेसं परिच्चागचेतना दीयति एतायाति दानं, दानमेव दानमयं. चीवरादीसु हि चतूसु पच्चयेसु अन्नादीसु वा दससु दानवत्थूसु रूपादीसु वा छसु आरम्मणेसु तं तं देन्तस्स तेसं उप्पादनतो पट्ठाय पुब्बभागे परिच्चागकाले पच्छा सोमनस्सचित्तेन अनुस्सरणे चाति तीसु कालेसु वुत्तनयेन पवत्तचेतना दानमयं पुञ्ञकिरियवत्थु नाम.
सीलमयन्ति निच्चसीलउपोसथनियमादिवसेन पञ्च, अट्ठ, दस वा सीलानि समादियन्तस्स सीलपूरणत्थं पब्बजिस्सामीति विहारं गच्छन्तस्स पब्बजन्तस्स मनोरथं मत्थकं पापेत्वा ‘‘पब्बजितो वतम्हि साधु सुट्ठू’’ति आवज्जेन्तस्स सद्धाय पातिमोक्खं परिपूरेन्तस्स पञ्ञाय चीवरादिके पच्चवेक्खन्तस्स सतिया आपाथगतेसु रूपादीसु चक्खुद्वारादीनि संवरन्तस्स वीरियेन आजीवं सोधेन्तस्स च पवत्ता चेतना सीलतीति सीलमयं पुञ्ञकिरियवत्थु नाम.
तथा पटिसम्भिदायं (पटि. म. १.४८) वुत्तेन विपस्सनामग्गेन चक्खुं अनिच्चतो दुक्खतो अनत्ततो विपस्सन्तस्स सोतं, घानं, जिव्हं, कायं, मनं. रूपे…पे… धम्मे, चक्खुविञ्ञाणं…पे… मनोविञ्ञाणं. चक्खुसम्फस्सं…पे… मनोसम्फस्सं, चक्खुसम्फस्सजं वेदनं…पे… मनोसम्फस्सजं वेदनं. रूपसञ्ञं…पे… धम्मसञ्ञं. जरामरणं अनिच्चतो दुक्खतो अनत्ततो विपस्सन्तस्स या चेतना, या च पथवीकसिणादीसु अट्ठतिंसाय आरम्मणेसु पवत्ता झानचेतना, या च अनवज्जेसु कम्मायतनसिप्पायतनविज्जाट्ठानेसु परिचयमनसिकारादिवसेन पवत्ता चेतना, सब्बा भावेति एतायाति भावनामयं वुत्तनयेन पुञ्ञकिरियवत्थु चाति.
एकमेकञ्चेत्थ यथारहं पुब्बभागतो पट्ठाय कायेन करोन्तस्स कायकम्मं होति, तदत्थं वाचं निच्छारेन्तस्स वचीकम्मं, कायङ्गं वाचङ्गञ्च अचोपेत्वा मनसा चिन्तेन्तस्स मनोकम्मं. अन्नादीनि देन्तस्स चापि ‘‘अन्नदानादीनि देमी’’ति वा दानपारमिं आवज्जेत्वा वा दानकाले दानमयं पुञ्ञकिरियवत्थु होति. वत्तसीसे ठत्वा ददतो सीलमयं, खयतो वयतो कम्मतो सम्मसनं पट्ठपेत्वा ददतो भावनामयं पुञ्ञकिरियवत्थु होति.
अपरानिपि सत्त पुञ्ञकिरियवत्थूनि – अपचितिसहगतं पुञ्ञकिरियवत्थु वेय्यावच्चसहगतं पत्तिअनुप्पदानं अब्भनुमोदनं देसनामयं सवनमयं दिट्ठिजुगतं पुञ्ञकिरियवत्थूति. सरणगमनम्पि हि दिट्ठिजुगतेनेव सङ्गय्हति. यं पनेत्थ वत्तब्बं, तं परतो आवि भविस्सति.
तत्थ वुड्ढतरं दिस्वा पच्चुग्गमनपत्तचीवरपटिग्गहणाभिवादनमग्गसम्पदानादिवसेन अपचायनसहगतं वेदितब्बं. वुड्ढतरानं वत्तपटिपत्तिकरणवसेन, गामं पिण्डाय पविट्ठं भिक्खुं दिस्वा पत्तं गहेत्वा गामे भिक्खं सम्पादेत्वा उपसंहरणवसेन ‘‘गच्छ भिक्खूनं पत्तं आहरा’’ति सुत्वा वेगेन गन्त्वा पत्ताहरणादिवसेन च वेय्यावच्चसहगतं वेदितब्बं. चत्तारो पच्चये दत्वा पुप्फगन्धादीहि रतनत्तयस्स पूजं कत्वा अञ्ञं वा तादिसं पुञ्ञं कत्वा ‘‘सब्बसत्तानं पत्ति होतू’’ति परिणामवसेन पत्तिअनुप्पदानं वेदितब्बं. तथा परेहि दिन्नाय पत्तिया केवलं वा परेहि कतं पुञ्ञं ‘‘साधु, सुट्ठू’’ति अनुमोदनवसेन अब्भनुमोदनं वेदितब्बं. अत्तनो पगुणधम्मं अपच्चासीसन्तो हितज्झासयेन परेसं देसेति – इदं देसनामयं पुञ्ञकिरियवत्थु नाम. यं पन एको ‘‘एवं मं धम्मकथिकोति जानिस्सन्ती’’ति इच्छाय ठत्वा लाभसक्कारसिलोकसन्निस्सितो धम्मं देसेति, तं न महप्फलं होति. ‘‘अद्धा अयं अत्तहितपरहितानं पटिपज्जनूपायो’’ति योनिसोमनसिकारपुरेचारिकहितफरणेन मुदुचित्तेन धम्मं सुणाति, इदं सवनमयं पुञ्ञकिरियवत्थु होति. यं पनेको ‘‘इति मं सद्धोति जानिस्सन्ती’’ति सुणाति, तं न महप्फलं होति. दिट्ठिया उजुगमनं दिट्ठिजुगतं, ‘‘अत्थि दिन्न’’न्तिआदिनयप्पवत्तस्स सम्मादस्सनस्स एतं अधिवचनं. इदञ्हि पुब्बभागे वा पच्छाभागे वा ञाणविप्पयुत्तम्पि उजुकरणकाले ञाणसम्पयुत्तमेव होति. अपरे पनाहु ‘‘विजाननपजाननवसेन दस्सनं दिट्ठि कुसलञ्च विञ्ञाणं कम्मस्सकताञाणादि च सम्मादस्सन’’न्ति. तत्थ कुसलेन विञ्ञाणेन ञाणस्स अनुप्पादेपि अत्तना कतपुञ्ञानुस्सरणवण्णारहवण्णनादीनं सङ्गहो, कम्मस्सकताञाणेन कम्मपथसम्मादिट्ठिया. इतरं पन दिट्ठिजुगतं सब्बेसं नियमलक्खणं. यञ्हि किञ्चि पुञ्ञं करोन्तस्स दिट्ठिया उजुभावेनेव तं महप्फलं होति.
इमेसं पन सत्तन्नं पुञ्ञकिरियवत्थूनं पुरिमेहि तीहि दानमयादीहि पुञ्ञकिरियवत्थूहि सङ्गहो. तत्थ हि अपचायनवेय्यावच्चानि सीलमये, पत्तिअनुप्पदानअब्भनुमोदनानि दानमये, धम्मदेसनासवनानि भावनामये, दिट्ठिजुगतं तीसुपि. तेनाह भगवा –
‘‘तीणिमानि, भिक्खवे, पुञ्ञकिरियवत्थूनि. कतमानि तीणि? दानमयं…पे… भावनामयं पुञ्ञकिरियवत्थू’’ति (अ. नि. ८.३६).
एत्थ च अट्ठन्नं कामावचरकुसलचेतनानं वसेन तिण्णम्पि पुञ्ञकिरियवत्थूनं पवत्ति होति. यथा हि पगुणं धम्मं परिवत्तेन्तस्स एकच्चे अनुसन्धिं असल्लक्खेन्तस्सेव गच्छन्ति, एवं पगुणं समथविपस्सनाभावनं अनुयुञ्जन्तस्स अन्तरन्तरा ञाणविप्पयुत्तचित्तेनापि मनसिकारो पवत्तति. सब्बं तं पन महग्गतकुसलचेतनानं वसेन भावनामयमेव पुञ्ञकिरियवत्थु होति, न इतरानि. गाथाय अत्थो हेट्ठा वुत्तोयेव.
पठमसुत्तवण्णना निट्ठिता.
२. चक्खुसुत्तवण्णना
६१. दुतिये चक्खूनीति चक्खन्तीति चक्खूनि, समविसमं आचिक्खन्तानि विय पवत्तन्तीति अत्थो. अथ वा चक्खनट्ठेन चक्खूनि. किमिदं चक्खनं नाम? अस्सादनं, तथा हि वदन्ति ‘‘मधुं चक्खति ब्यञ्जनं चक्खती’’ति इमानि च आरम्मणरसं अनुभवन्तानि अस्सादेन्तानि विय होन्तीति चक्खनट्ठेन चक्खूनि. तानि पन सङ्खेपतो द्वे चक्खूनि – ञाणचक्खु, मंसचक्खु चाति. तेसु मंसचक्खु हेट्ठा वुत्तमेव. ञाणचक्खु दिब्बचक्खु, पञ्ञाचक्खूति इध द्विधा कत्वा वुत्तं.
तत्थ दिब्बचक्खूति दिब्बसदिसत्ता दिब्बं. देवतानञ्हि सुचरितकम्मनिब्बत्तं पित्तसेम्हरुहिरादीहि अपलिबुद्धं उपक्किलेसविमुत्तताय दूरेपि आरम्मणग्गहणसमत्थं दिब्बं पसादचक्खु होति. इदञ्चापि वीरियभावनाबलनिब्बत्तं ञाणचक्खु तादिसमेवाति दिब्बसदिसत्ता दिब्बं, दिब्बविहारवसेन पटिलद्धत्ता अत्तनो च दिब्बविहारसन्निस्सितत्ता आलोकपरिग्गहेन महाजुतिकत्ता. तिरोकुट्टादिगतरूपदस्सनेन महागतिकत्तापि दिब्बं. तं सब्बं सद्दसत्थानुसारेन वेदितब्बं. दस्सनट्ठेन चक्खुकिच्चकरणेन चक्खुमिवातिपि चक्खु, दिब्बञ्च तं चक्खु चाति दिब्बचक्खु.
पजानातीति पञ्ञा. किं पजानाति? चत्तारि अरियसच्चानि ‘‘इदं दुक्ख’’न्तिआदिना. वुत्तञ्हेतं –
‘‘पजानातीति खो, आवुसो, तस्मा पञ्ञाति वुच्चति. किञ्च पजानाति? इदं दुक्ख’’न्तिआदि (म. नि. १.४४९).
अट्ठकथायं पन ‘‘पञ्ञापनवसेन पञ्ञा. किन्ति पञ्ञापेति? अनिच्चन्ति पञ्ञापेति, दुक्खन्ति पञ्ञापेति, अनत्ताति पञ्ञापेती’’ति वुत्तं. सा पनायं लक्खणादितो यथासभावपटिवेधलक्खणा, अक्खलितपटिवेधलक्खणा वा कुसलिस्सासखित्तउसुपटिवेधो विय, विसयोभासनरसा पदीपो विय, असम्मोहपच्चुपट्ठाना अरञ्ञगतसुदेसको विय. विसेसतो पनेत्थ आसवक्खयञाणसङ्खाता पञ्ञा चतुसच्चदस्सनट्ठेन पञ्ञाचक्खूति अधिप्पेता. यं सन्धाय वुत्तं ‘‘चक्खुं उदपादि, ञाणं उदपादि, पञ्ञा उदपादि, विज्जा उदपादि, आलोको उदपादी’’ति (सं. नि. ५.१०८१; महाव. १५).
एतेसु च मंसचक्खु परित्तं, दिब्बचक्खु महग्गतं, इतरं अप्पमाणं. मंसचक्खु रूपं, इतरानि अरूपानि. मंसचक्खु दिब्बचक्खु च लोकियानि सासवानि रूपविसयानि, इतरं लोकुत्तरं अनासवं चतुसच्चविसयं. मंसचक्खु अब्याकतं, दिब्बचक्खु सिया कुसलं सिया अब्याकतं, तथा पञ्ञाचक्खु. मंसचक्खु कामावचरं, दिब्बचक्खु रूपावचरं, इतरं लोकुत्तरन्ति एवमादि विभागा वेदितब्बा.
गाथासु अनुत्तरन्ति पञ्ञाचक्खुं सन्धाय वुत्तं. तञ्हि आसवक्खयञाणभावतो अनुत्तरं. अक्खासि पुरिसुत्तमोति पुरिसानं उत्तमो अग्गो सम्मासम्बुद्धो देसेसि. उप्पादोति मंसचक्खुस्स पवत्ति. मग्गोति उपायो, दिब्बचक्खुस्स कारणं. पकतिचक्खुमतो एव हि दिब्बचक्खु उप्पज्जति, यस्मा कसिणालोकं वड्ढेत्वा दिब्बचक्खुञाणस्स उप्पादनं, सो च कसिणमण्डले उग्गहनिमित्तेन विना नत्थीति. यतोति यदा. ञाणन्ति आसवक्खयञाणं. तेनेवाह ‘‘पञ्ञाचक्खु अनुत्तर’’न्ति. यस्स चक्खुस्स पटिलाभाति यस्स अरियस्स पञ्ञाचक्खुस्स उप्पत्तिया भावनाय सब्बस्मा वट्टदुक्खतो पमुच्चति परिमुच्चतीति.
दुतियसुत्तवण्णना निट्ठिता.
३. इन्द्रियसुत्तवण्णना
६२. ततिये इन्द्रियानीति अधिपतेय्यट्ठेन इन्द्रियानि. यानि हि सहजातधम्मेसु इस्सरा विय हुत्वा तेहि अनुवत्तितब्बानि, तानि इन्द्रियानि नाम. अपिच इन्दो भगवा धम्मिस्सरो परमेन चित्तिस्सरियेन समन्नागतो. तेन इन्देन सब्बपठमं दिट्ठत्ता अधिगतत्ता परेसञ्च दिट्ठत्ता देसितत्ता विहितत्ता गोचरभावनासेवनाहि दिट्ठत्ता च इन्द्रियानि. इन्दं वा मग्गाधिगमस्स उपनिस्सयभूतं पुञ्ञकम्मं, तस्स लिङ्गानीतिपि इन्द्रियानि. अनञ्ञातञ्ञस्सामीतिन्द्रियन्ति ‘‘अनमतग्गे संसारे अनञ्ञातं अनधिगतं अमतपदं चतुसच्चधम्ममेव वा जानिस्सामी’’ति पटिपन्नस्स इमिना पुब्बभागेन उप्पन्नं इन्द्रियं, सोतापत्तिमग्गपञ्ञायेतं अधिवचनं. अञ्ञिन्द्रियन्ति आजाननइन्द्रियं. तत्रायं वचनत्थो – आजानाति पठममग्गञाणेन दिट्ठमरियादं अनतिक्कमित्वाव जानातीति अञ्ञा. यथेव हि पठममग्गपञ्ञा दुक्खादीसु परिञ्ञाभिसमयादिवसेन पवत्तति, तथेव अयम्पि पवत्ततीति अञ्ञा च सा यथावुत्तेनट्ठेन इन्द्रियं चाति अञ्ञिन्द्रियं. आजाननट्ठेनेव अञ्ञस्स वा अरियपुग्गलस्स इन्द्रियन्ति अञ्ञिन्द्रियं, सोतापत्तिफलतो पट्ठाय छसु ठानेसु ञाणस्सेतं अधिवचनं. अञ्ञाताविन्द्रियन्ति अञ्ञाताविनो चतूसु सच्चेसु निट्ठितञाणकिच्चस्स खीणासवस्स उप्पज्जनतो इन्द्रियट्ठसम्भवतो च अञ्ञाताविन्द्रियं. एत्थ च पठमपच्छिमानि पठममग्गचतुत्थफलवसेन एकट्ठानिकानि, इतरं इतरमग्गफलवसेन छट्ठानिकन्ति वेदितब्बं.
गाथासु सिक्खमानस्साति अधिसीलसिक्खादयो सिक्खमानस्स भावेन्तस्स. उजुमग्गानुसारिनोति उजुमग्गो वुच्चति अरियमग्गो, अन्तद्वयविवज्जितत्ता तस्स अनुस्सरणतो उजुमग्गानुसारिनो, पटिपाटिया मग्गे उप्पादेन्तस्साति अत्थो. खयस्मिन्ति अनवसेसकिलेसानं खेपनतो खयसङ्खाते अग्गमग्गे ञाणं पठमं पुरेयेव उप्पज्जति. ततो अञ्ञा अनन्तराति ततो मग्गञाणतो अनन्तरा अरहत्तं उप्पज्जति. अथ वा उजुमग्गानुसारिनोति लीनुद्धच्चपतिट्ठानायूहनादिके वज्जेत्वा समथविपस्सनं युगनद्धं कत्वा भावनावसेन पवत्तं पुब्बभागमग्गं अनुस्सरन्तस्स अनुगच्छन्तस्स पटिपज्जन्तस्स गोत्रभुञाणानन्तरं दिट्ठेकट्ठानं किलेसानं खेपनतो खयस्मिं सोतापत्तिमग्गे पठमं ञाणं अनञ्ञातञ्ञस्सामीतिन्द्रियं उप्पज्जति. ततो अञ्ञा अनन्तराति ततो पठमञाणतो अनन्तरा अनन्तरतो पट्ठाय याव अग्गमग्गा अञ्ञा अञ्ञिन्द्रियं उप्पज्जति.
ततो अञ्ञा विमुत्तस्साति ततो अञ्ञा अञ्ञिन्द्रियतो पच्छा अरहत्तमग्गञाणानन्तरा अरहत्तफलेन पञ्ञाविमुत्तिया अञ्ञाताविन्द्रियेन विमुत्तस्स. ञाणं वे होति तादिनोति अरहत्तफलुप्पत्तितो उत्तरकाले इट्ठानिट्ठादीसु तादिलक्खणप्पत्तस्स खीणासवस्स पच्चवेक्खणञाणं उप्पज्जति. कथं उप्पज्जतीति आह ‘‘अकुप्पा मे विमुत्ती’’ति. तस्स अकुप्पभावस्स कारणं दस्सेति ‘‘भवसंयोजनक्खया’’ति.
इदानि तादिसं खीणासवं थोमेन्तो ‘‘स वे इन्द्रियसम्पन्नो’’ति ततियं गाथमाह. तत्थ इन्द्रियसम्पन्नोति यथावुत्तेहि तीहि लोकुत्तरिन्द्रियेहि समन्नागतो, सुद्धेहिपि वा पटिप्पस्सद्धिलद्धेहि सद्धादीहि इन्द्रियेहि समन्नागतो परिपुण्णो, ततो एव चक्खादीहि सुट्ठु वूपसन्तेहि निब्बिसेवनेहि इन्द्रियेहि समन्नागतो. तेनाह ‘‘सन्तो’’ति, सब्बकिलेसपरिळाहवूपसमेन उपसन्तोति अत्थो. सन्तिपदे रतोति निब्बाने अभिरतो अधिमुत्तो. एत्थ च ‘‘इन्द्रियसम्पन्नो’’ति एतेन भावितमग्गता, परिञ्ञातक्खन्धता चस्स दस्सिता. ‘‘सन्तो’’ति एतेन पहीनकिलेसता, ‘‘सन्तिपदे रतो’’ति एतेन सच्छिकतनिरोधताति. सेसं वुत्तनयमेव.
ततियसुत्तवण्णना निट्ठिता.
४. अद्धासुत्तवण्णना
६३. चतुत्थे अद्धाति काला. अतीतो अद्धातिआदीसु द्वे परियाया – सुत्तन्तपरियायो, अभिधम्मपरियायो च. तत्थ सुत्तन्तपरियायेन पटिसन्धितो पुब्बे अतीतो अद्धा नाम, चुतितो पच्छा अनागतो अद्धा नाम, सह चुतिपटिसन्धीहि तदनन्तरं पच्चुप्पन्नो अद्धा नाम. अभिधम्मपरियायेन उप्पादो, ठिति, भङ्गोति इमे तयो खणे पत्वा निरुद्धधम्मा अतीतो अद्धा नाम, तयोपि खणे असम्पत्ता अनागतो अद्धा नाम, खणत्तयसमङ्गिनो पच्चुप्पन्नो अद्धा नाम.
अपरो नयो – अयञ्हि अतीतादिविभागो अद्धासन्ततिसमयखणवसेन चतुधा वेदितब्बो. तेसु अद्धाविभागो वुत्तो. सन्ततिवसेन सभागा एकउतुसमुट्ठाना, एकाहारसमुट्ठाना च पुब्बापरियवसेन वत्तमानापि पच्चुप्पन्ना. ततो पुब्बे विसभागउतुआहारसमुट्ठाना अतीता पच्छा अनागता. चित्तजा एकवीथिएकजवनएकसमापत्तिसमुट्ठाना पच्चुप्पन्ना नाम, ततो पुब्बे अतीता, पच्छा अनागता. कम्मसमुट्ठानानं पाटियेक्कं सन्ततिवसेन अतीतादिभेदो नत्थि, तेसंयेव पन उतुआहारचित्तसमुट्ठानानं उपत्थम्भकवसेन तस्स अतीतादिभावो वेदितब्बो. समयवसेन एकमुहुत्तपुब्बण्हसायन्हरत्तिदिवादीसु समयेसु सन्तानवसेन पवत्तमाना तंतंसमये पच्चुप्पन्ना नाम, ततो पुब्बे अतीता, पच्छा अनागता. अयं ताव रूपधम्मेसु नयो. अरूपधम्मेसु पन खणवसेन उप्पादादिक्खणत्तयपरियापन्ना पच्चुप्पन्ना, ततो पुब्बे अतीता, पच्छा अनागता. अपिच अतिक्कन्तहेतुपच्चयकिच्चा अतीता, निट्ठितहेतुकिच्चा अनिट्ठितपच्चयकिच्चा पच्चुप्पन्ना, उभयकिच्चं असम्पत्ता अनागता. अत्तनो वा किच्चक्खणे पच्चुप्पन्ना, ततो पुब्बे अतीता, पच्छा अनागता. एत्थ च खणादिकथाव निप्परियाया, सेसा परियाया. अयञ्हि अतीतादिभेदो नाम धम्मानं होति, न कालस्स. अतीतादिभेदे पन धम्मे उपादाय परमत्थतो अविज्जमानोपि कालो इध तेनेव वोहारेन अतीतोतिआदिना वुत्तोति वेदितब्बो.
गाथासु अक्खेय्यसञ्ञिनोति एत्थ अक्खायति, कथीयति, पञ्ञापीयतीति अक्खेय्यं, कथावत्थु, अत्थतो रूपादयो पञ्चक्खन्धा. वुत्तञ्हेतं –
‘‘अतीतं वा अद्धानं आरब्भ कथं कथेय्य, अनागतं वा…पे… पच्चुप्पन्नं वा अद्धानं आरब्भ कथं कथेय्या’’ति (दी. नि. ३.३०५).
तथा –
‘‘यं, भिक्खवे, रूपं अतीतं निरुद्धं विपरिणतं, ‘अहोसी’ति तस्स सङ्खा, ‘अहोसी’ति तस्स समञ्ञा, ‘अहोसी’ति तस्स पञ्ञत्ति; न तस्स सङ्खा अत्थीति, न तस्स सङ्खा भविस्सती’’ति (सं. नि. ३.६२) –
एवं वुत्तेन निरुत्तिपथसुत्तेनपि एत्थ अत्थो दीपेतब्बो. एवं कथावत्थुभावेन अक्खेय्यसङ्खाते खन्धपञ्चके अहन्ति च ममन्ति च देवोति च मनुस्सोति च इत्थीति च पुरिसोति च आदिना पवत्तसञ्ञावसेन अक्खेय्यसञ्ञिनो, पञ्चसु उपादानक्खन्धेसु सत्तपुग्गलादिसञ्ञिनोति अत्थो. अक्खेय्यस्मिं तण्हादिट्ठिग्गाहवसेन पतिट्ठिता, रागादिवसेन वा अट्ठहाकारेहि पतिट्ठिता. रत्तो हि रागवसेन पतिट्ठितो होति, दुट्ठो दोसवसेन, मूळ्हो मोहवसेन, परामट्ठो दिट्ठिवसेन, थामगतो अनुसयवसेन, विनिबद्धो मानवसेन, अनिट्ठङ्गतो विचिकिच्छावसेन, विक्खेपगतो उद्धच्चवसेन पतिट्ठितो होतीति.
अक्खेय्यं अपरिञ्ञायाति तं अक्खेय्यं तेभूमकधम्मे तीहि परिञ्ञाहि अपरिजानित्वा तस्स अपरिजाननहेतु. योगमायन्ति मच्चुनोति मरणस्स योगं तेन संयोगं उपगच्छन्ति, न विसंयोगन्ति अत्थो.
अथ वा योगन्ति उपायं, तेन योजितं पसारितं मारसेनट्ठानियं अनत्थजालं किलेसजालञ्च उपगच्छन्तीति वुत्तं होति. तथा हि वुत्तं –
‘‘न हि नो सङ्गरं तेन, महासेनेन मच्चुना’’ति. (म. नि. ३.२७२; जा. २.२२.१२१; नेत्ति. १०३);
एत्तावता वट्टं दस्सेत्वा इदानि विवट्टं दस्सेतुं ‘‘अक्खेय्यञ्च परिञ्ञाया’’तिआदि वुत्तं. तत्थ च-सद्दो ब्यतिरेके, तेन अक्खेय्यपरिजाननेन लद्धब्बं वक्खमानमेव विसेसं जोतेति. परिञ्ञायाति विपस्सनासहिताय मग्गपञ्ञाय दुक्खन्ति परिच्छिज्ज जानित्वा, तप्पटिबद्धकिलेसप्पहानेन वा तं समतिक्कमित्वा तिस्सन्नम्पि परिञ्ञानं किच्चं मत्थकं पापेत्वा. अक्खातारं न मञ्ञतीति सब्बसो मञ्ञनानं पहीनत्ता खीणासवो अक्खातारं न मञ्ञति, कारकादिसभावं किञ्चि अत्तानं न पच्चेतीति अत्थो. फुट्ठो विमोक्खो मनसा, सन्तिपदमनुत्तरन्ति यस्मा सब्बसङ्खतविमुत्तत्ता ‘‘विमोक्खो’’ति सब्बकिलेससन्तापवूपसमनट्ठानताय ‘‘सन्तिपद’’न्ति लद्धनामो निब्बानधम्मो फुट्ठो फुसितो पत्तो, तस्मा अक्खातारं न मञ्ञतीति. अथ वा ‘‘परिञ्ञाया’’ति पदेन दुक्खसच्चस्स परिञ्ञाभिसमयं समुदयसच्चस्स पहानाभिसमयञ्च वत्वा इदानि ‘‘फुट्ठो विमोक्खो मनसा, सन्तिपदमनुत्तर’’न्ति इमिना मग्गनिरोधानं भावनासच्छिकिरियाभिसमयं वदति. तस्सत्थो – समुच्छेदवसेन सब्बकिलेसेहि विमुच्चतीति विमोक्खो, अरियमग्गो. सो पनस्स मग्गचित्तेन फुट्ठो फुसितो भावितो, तेनेव अनुत्तरं सन्तिपदं निब्बानं फुट्ठं फुसितं सच्छिकतन्ति.
अक्खेय्यसम्पन्नोति अक्खेय्यनिमित्तं विविधाहि विपत्तीहि उपद्दुते लोके पहीनविपल्लासताय ततो सुपरिमुत्तो अक्खेय्यपरिञ्ञाभिनिब्बत्ताहि सम्पत्तीहि सम्पन्नो समन्नागतो. सङ्खाय सेवीति पञ्ञावेपुल्लप्पत्तिया चीवरादिपच्चये सङ्खाय परितुलेत्वाव सेवनसीलो, सङ्खातधम्मत्ता च आपाथगतं सब्बम्पि विसयं छळङ्गुपेक्खावसेन सङ्खाय सेवनसीलो. धम्मट्ठोति असेक्खधम्मेसु निब्बानधम्मे एव वा ठितो. वेदगूति वेदितब्बस्स चतुसच्चस्स पारङ्गतत्ता वेदगू. एवंगुणो अरहा भवादीसु कत्थचि आयतिं पुनब्भवाभावतो मनुस्सदेवाति सङ्ख्यं न उपेति, अपञ्ञत्तिकभावमेव गच्छतीति अनुपादापरिनिब्बानेन देसनं निट्ठापेसि.
चतुत्थसुत्तवण्णना निट्ठिता.