१. पच्चयचतुक्कं
तत्थ यदेतं सब्बपठमे अविज्जामूलके नये पच्चयचतुक्कं, तस्मिं पठमो नामरूपट्ठाने नामस्स, सळायतनट्ठाने छट्ठायतनस्स च वुत्तत्ता अपरिपुण्णअङ्गद्वययुत्तो द्वादसङ्गिकवारो नाम. दुतियो नामरूपट्ठाने नामस्सेव, सळायतनट्ठाने च न कस्सचि वुत्तत्ता अपरिपुण्णएकङ्गयुत्तो एकादसङ्गिकवारो नाम. ततियो सळायतनट्ठाने छट्ठायतनस्स वुत्तत्ता परिपुण्णएकङ्गयुत्तो द्वादसङ्गिकवारो नाम. चतुत्थो पन परिपुण्णद्वादसङ्गिकोयेव.
तत्थ सिया – अयम्पि छट्ठायतनपच्चया फस्सोति वुत्तत्ता अपरिपुण्णेकङ्गयुत्तोयेवाति? न, तस्स अनङ्गत्ता. फस्सोयेव हेत्थ अङ्गं, न छट्ठायतनं. तस्मा तस्स अनङ्गत्ता नायं अपरिपुण्णेकङ्गयुत्तोति. अट्ठकथायं पन वुत्तं – ‘‘पठमो सब्बसङ्गाहिकट्ठेन, दुतियो पच्चयविसेसट्ठेन, ततियो गब्भसेय्यकसत्तानं वसेन, चतुत्थो ओपपातिकसत्तानं वसेन गहितो. तथा पठमो सब्बसङ्गाहिकट्ठेन, दुतियो पच्चयविसेसट्ठेन, ततियो अपरिपुण्णायतनवसेन, चतुत्थो परिपुण्णायतनवसेन गहितो. तथा पठमो सब्बसङ्गाहिकट्ठेन, दुतियो महानिदानसुत्तन्तवसेन (दी. नि. २.९५ आदयो), ततियो रूपभववसेन, चतुत्थो कामभववसेन गहितो’’ति.
तत्थ पठमो इमेसु दुतियादीसु तीसु वारेसु न कत्थचि न पविसतीति सब्बसङ्गाहिकोति वुत्तो. सेसानं विसेसो परतो आविभविस्सति. तस्साविभावत्थं –
यं यत्थ अञ्ञथा वुत्तं, अवुत्तञ्चापि यं यहिं;
यं यथा पच्चयो यस्स, तं सब्बमुपलक्खये.
तत्रायं नयो – अविसेसेन ताव चतूसुपि एतेसु सुत्तन्तभाजनिये विय सङ्खाराति अवत्वा सङ्खारोति वुत्तं, तं कस्माति? एकचित्तक्खणिकत्ता. तत्र हि नानाचित्तक्खणिको पच्चयाकारो विभत्तो. इध एकचित्तक्खणिको आरद्धो. एकचित्तक्खणे च बहू चेतना न सन्तीति सङ्खाराति अवत्वा सङ्खारोति वुत्तं.
पठमवारे पनेत्थ एकचित्तक्खणपरियापन्नधम्मसङ्गहणतो सब्बट्ठानसाधारणतो च रूपं छड्डेत्वा ‘‘विञ्ञाणपच्चया नाम’’न्त्वेव वुत्तं. तञ्हि एकचित्तक्खणपरियापन्नं सब्बट्ठानसाधारणञ्च, न कत्थचि विञ्ञाणप्पवत्तिट्ठाने न पवत्तति. यस्मा च एकचित्तक्खणपरियापन्नो एकोवेत्थ फस्सो, तस्मा तस्सानुरूपं पच्चयभूतं आयतनं गण्हन्तो सळायतनट्ठाने ‘‘नामपच्चया छट्ठायतन’’न्ति एकं मनायतनंयेव आह. तञ्हि एकस्स अकुसलफस्सस्स अनुरूपं पच्चयभूतं. कामञ्चेतं सङ्खारपच्चया विञ्ञाणन्ति एत्थापि वुत्तं, हेतुफलविसेसदस्सनत्थं पन अङ्गपुण्णत्थञ्च पुन इध गहितं. तत्र हि एतस्स विसेसेन सङ्खारो हेतु, अविसेसेन नामं फलं. इध पनस्स अविसेसेन नामं हेतु, विसेसेन फस्सो फलन्ति. सोकादयो पन यस्मा सब्बे एकचित्तक्खणे न सम्भवन्ति, सब्बस्मिञ्च चित्तप्पवत्तिट्ठाने चेव चित्ते च न पवत्तन्ति, तस्मा न गहिता. जातिजरामरणानि पन अचित्तक्खणमत्तानिपि समानानि चित्तक्खणे अन्तोगधत्ता अङ्गपरिपूरणत्थं गहितानि. एवं तावेत्थ ‘यं अञ्ञथा वुत्तं. यञ्च अवुत्तं’ तं वेदितब्बं.
यं पनेत्थ इतो परेसु वारेसु वुत्तं, तस्सत्थो वुत्तनयेनेव वेदितब्बो. यस्मिं यस्मिं पन वारे यो यो विसेसो आगतो, तं तं तत्थ तत्थेव पकासयिस्साम.
‘यं यथा पच्चयो यस्सा’ति एत्थ पन सङ्खारस्स अविज्जा सम्पयुत्तधम्मसाधारणेहि सहजातअञ्ञमञ्ञनिस्सयसम्पयुत्तअत्थिअविगतपच्चयेहि छहि हेतुपच्चयेन चाति सत्तधा पच्चयो. तत्थ यस्मा परतो हेतुचतुक्कादीनि तीणि चतुक्कानि अविगतसम्पयुत्तअञ्ञमञ्ञपच्चयवसेन वुत्तानि, तस्मा इध तानि अपनेत्वा अवसेसानं वसेन अविज्जा सङ्खारस्स चतुधा पच्चयोति वेदितब्बो.
सङ्खारो विञ्ञाणस्स साधारणेहि छहि, कम्माहारपच्चयेहि चाति अट्ठधा पच्चयो. इध पन तेयेव तयो अपनेत्वा पञ्चधा. विञ्ञाणं नामस्स साधारणेहि छहि, इन्द्रियाहाराधिपतीहि चाति नवधा. इध पन तयो अपनेत्वा छधा. नामं छट्ठायतनस्स साधारणेहि छहि. किञ्चि पनेत्थ अधिपतिपच्चयेन, किञ्चि आहारपच्चयादीहीति अनेकधा. इध पन तेयेव तयो अपनेत्वा तिधा चतुधा पञ्चधा वा. छट्ठायतनं फस्सस्स यथा विञ्ञाणं नामस्स. एवं फस्सो वेदनाय साधारणेहि छहि आहारपच्चयेन चाति सत्तधा. इध पन तेयेव तयो अपनेत्वा चतुधा. वेदना तण्हाय साधारणेहि छहि झानिन्द्रियपच्चयेहि चाति अट्ठधा. इध पन तेयेव तयो अपनेत्वा पञ्चधा. तण्हा उपादानस्स, यथा अविज्जा सङ्खारस्स. एवं उपादानं भवस्स साधारणेहि छहि मग्गपच्चयेन चाति सत्तधा. इध पन तेयेव तयो अपनेत्वा चतुधा. भवो जातिया, यस्मा जातीति इध सङ्खतलक्खणं अधिप्पेतं, तस्मा परियायेन उपनिस्सयपच्चयेनेव पच्चयो. तथा जाति जरामरणस्साति.
ये पन एवं वदन्ति – ‘‘इमस्मिं चतुक्के सब्बेसम्पि सङ्खारादीनं अविज्जादयो सहजातपच्चयेन पच्चया होन्ति. सहजातपच्चयवसेनेव हि पठमवारो आरद्धो’’ति, ते भवादीनं तथा अभावं सेसपच्चयानञ्च सम्भवं दस्सेत्वा पटिक्खिपितब्बा. न हि भवो जातिया सहजातपच्चयो होति, न जाति जरामरणस्स. ये चेतेसं सङ्खरादीनं अवसेसा पच्चया वुत्ता, तेपि सम्भवन्तियेव. तस्मा न सक्का छड्डेतुन्ति. एवं ताव पठमवारे यं यत्थ अञ्ञथा वुत्तं, अवुत्तञ्चापि यं यहिं, यञ्च यथा यस्स पच्चयो होति, तं वेदितब्बं. दुतियवारादीसुपि एसेव नयो.
अयं पन विसेसो – दुतियवारे ‘‘नामपच्चया फस्सो’’ति वत्वा सळायतनट्ठाने न किञ्चि वुत्तं, तं किमत्थन्ति? पच्चयविसेसदस्सनत्थञ्चेव महानिदानदेसनासङ्गहत्थञ्च. फस्सस्स हि न केवलञ्च छट्ठायतनमेव पच्चयो, वेदनाक्खन्धादयो पन तयो खन्धापि पच्चयायेव. महानिदानसुत्तन्ते चस्स ‘‘अत्थि इदप्पच्चया फस्सोति इति पुट्ठेन सता, आनन्द, अत्थीतिस्स वचनीयं. किं पच्चया फस्सोति? इति चे वदेय्य, नामपच्चया फस्सोति इच्चस्स वचनीय’’न्ति (दी. नि. २.९६). एवं सळायतनं छड्डेत्वा एकादसङ्गिको पटिच्चसमुप्पादो वुत्तो. तस्मा इमस्स पच्चयविसेसस्स दस्सनत्थं इमिस्सा च महानिदानसुत्तन्तदेसनाय परिग्गहत्थं दुतियवारे ‘‘नामपच्चया फस्सो’’ति वत्वा सळायतनट्ठाने न किञ्चि वुत्तन्ति. एस ताव दुतियवारे विसेसो.
ततियवारे पन ‘‘विञ्ञाणपच्चया नामरूप’’न्ति सुत्तन्तभाजनीये आगतमेव चतुत्थमङ्गं वुत्तं, तं एकचित्तक्खणिकत्ता पच्चयाकारस्स इध अयुत्तन्ति चे? तं नायुत्तं. कस्मा? सकक्खणे पच्चयभावतो. सचेपि हि तत्थ रूपं चित्तक्खणतो उद्धं तिट्ठति, तथापिस्स तं विञ्ञाणं सकक्खणे पच्चयो होति. कथं? पुरेजातस्स ताव चित्तसमुट्ठानस्स अञ्ञस्स वा पच्छाजातपच्चयेन. वुत्तञ्चेतं ‘‘पच्छाजाता चित्तचेतसिका धम्मा पुरेजातस्स इमस्स कायस्स पच्छाजातपच्चयेन पच्चयो’’ति (पट्ठा. १.१.११). सहजातस्स पन चित्तसमुट्ठानस्स निस्सयपच्चयेन पच्चयो. यथाह ‘‘चित्तचेतसिका धम्मा चित्तसमुट्ठानानं रूपानं निस्सयपच्चयेन पच्चयो’’ति (पट्ठा. १.१.८).
यदि एवं, पुरिमवारेसु कस्मा एवं न वुत्तन्ति? रूपप्पवत्तिदेसं सन्धाय देसितत्ता. अयञ्हि पच्चयाकारो रूपप्पवत्तिदेसे कामभवे गब्भसेय्यकानञ्चेव अपरिपुण्णायतनओपपातिकानञ्च रूपावचरदेवानञ्च वसेन देसितो. तेनेवेत्थ ‘‘नामरूपपच्चया सळायतन’’न्ति अवत्वा छट्ठायतनन्ति वुत्तं. तत्थ नामं हेट्ठा वुत्तनयमेव. रूपं पन हदयरूपं वेदितब्बं. तं पनेतस्स छट्ठायतनस्स निस्सयपच्चयेन चेव पुरेजातपच्चयेन चाति द्विधा पच्चयो होतीति एस ततियवारे विसेसो.
चतुत्थवारो पन योनिवसेन ओपपातिकानं, आयतनवसेन परिपुण्णायतनानं, भववसेन कामावचरसत्तानं वसेन वुत्तो. तेनेवेत्थ ‘‘नामरूपपच्चया सळायतन’’न्ति वुत्तं. तत्थ नामं छट्ठायतनस्स सहजातादीहि, चक्खायतनादीनं पच्छाजातपच्चयेन. रूपे हदयरूपं छट्ठायतनस्स निस्सयपच्चयपुरेजातपच्चयेहि, चत्तारि महाभूतानि चक्खायतनादीनं सहजातनिस्सयअत्थिअविगतेहि. यस्मा पनेस एकचित्तक्खणिको पच्चयाकारो, तस्मा एत्थ सळायतनपच्चयाति अवत्वा ‘‘छट्ठायतनपच्चया फस्सो’’ति वुत्तोति अयं चतुत्थवारे विसेसो.
एवमेतेसं नानाकरणं ञत्वा पुन सब्बेस्वेव तेसु विसेसेन पठमका द्वे वारा अरूपभवे पच्चयाकारदस्सनत्थं वुत्ताति वेदितब्बा. अरूपभवस्मिञ्हि रूपेन असम्मिस्सानि पटिच्चसमुप्पादङ्गानि पवत्तन्ति. ततियो रूपभवे पच्चयाकारदस्सनत्थं वुत्तो. रूपभवस्मिञ्हि सतिपि रूपसम्मिस्सत्ते सळायतनं न पवत्तति. चतुत्थो कामभवे पच्चयाकारदस्सनत्थं वुत्तो. कामभवस्मिञ्हि सकलं सळायतनं पवत्तति. ततियो वा रूपभवे चेव कामभवे च अपरिपुण्णायतनानं अकुसलप्पवत्तिक्खणं सन्धाय वुत्तो. चतुत्थो वा कामभवे परिपुण्णायतनानं. पठमो वा सब्बत्थगामितं सन्धाय वुत्तो. सो हि न कत्थचि चित्तप्पवत्तिदेसे न पवत्तति. दुतियो पच्चयविसेसं सन्धाय वुत्तो. एकादसङ्गिकत्तञ्हेत्थ फस्सस्स च नामपच्चयत्तं पच्चयविसेसो. ततियो पुरिमयोनिद्वयं सन्धाय वुत्तो. पुरिमासु हि द्वीसु योनीसु सो सम्भवति, तत्थ सदा सळायतनस्स असम्भवतो. चतुत्थो पच्छिमयोनिद्वयं सन्धाय वुत्तो. पच्छिमासु हि सो द्वीसु योनीसु सम्भवति, तत्थ सदा सळायतनस्स सम्भवतोति.
एत्तावता च यं वुत्तं चतूसुपि वारेसु –
यं यत्थ अञ्ञथा वुत्तं, अवुत्तञ्चापि यं यहिं;
यं यथा पच्चयो यस्स, तं सब्बमुपलक्खयेति.
गाथाय अत्थदीपना कता होति.
एतेनेवानुसारेन, सब्बमेतं नयं इतो;
विसेसो यो च तं जञ्ञा, चतुक्केसु परेसुपि.