६. पटिच्चसमुप्पादविभङ्गो

१. सुत्तन्तभाजनीयं उद्देसवारवण्णना

२२५. इदानि तदनन्तरे पटिच्चसमुप्पादविभङ्गे या ‘‘अयं अविज्जापच्चया सङ्खारा’’तिआदिना नयेन तन्ति निक्खित्ता, तस्सा अत्थसंवण्णनं करोन्तेन विभज्जवादिमण्डलं ओतरित्वा आचरिये अनब्भाचिक्खन्तेन सकसमयं अवोक्कमन्तेन परसमयं अनायूहन्तेन सुत्तं अप्पटिबाहन्तेन विनयं अनुलोमेन्तेन महापदेसे ओलोकेन्तेन धम्मं दीपेन्तेन अत्थं सङ्गहन्तेन तमेवत्थं पुन आवत्तेत्वा अपरेहिपि परियायेहि निद्दिसन्तेन च यस्मा अत्थसंवण्णना कातब्बा होति, पकतियापि च दुक्कराव पटिच्चसमुप्पादस्स अत्थसंवण्णना, यथाहु पोराणा –

‘‘सच्चं सत्तो पटिसन्धि, पच्चयाकारमेव च;

दुद्दसा चतुरो धम्मा, देसेतुञ्च सुदुक्करा’’ति.

तस्मा ‘‘अञ्ञत्र आगमाधिगमप्पत्तेहि न सुकरा पटिच्चसमुप्पादस्स अत्थवण्णना’’ति परितुलयित्वा –

वत्तुकामो अहं अज्ज, पच्चयाकारवण्णनं;

पतिट्ठं नाधिगच्छामि, अज्झोगाळ्होव सागरं.

सासनं पनिदं नाना-देसनानयमण्डितं;

पुब्बाचरियमग्गो च, अब्बोच्छिन्नो पवत्तति.

यस्मा तस्मा तदुभयं, सन्निस्सायत्थवण्णनं;

आरभिस्सामि एतस्स, तं सुणाथ समाहिता.

वुत्तञ्हेतं पुब्बाचरियेहि –

‘‘यो कोचिमं अट्ठिं कत्वा सुणेय्य,

लभेथ पुब्बापरियं विसेसं;

लद्धान पुब्बापरियं विसेसं,

अदस्सनं मच्चुराजस्स गच्छे’’ति.

अविज्जापच्चया सङ्खारातिआदीसु हि आदितोयेव ताव –

देसनाभेदतो अत्थ-लक्खणेकविधादितो;

अङ्गानञ्च ववत्थाना, विञ्ञातब्बो विनिच्छयो.

तत्थ ‘देसनाभेदतो’ति भगवतो हि वल्लिहारकानं चतुन्नं पुरिसानं वल्लिग्गहणं विय आदितो वा मज्झतो वा पट्ठाय याव परियोसानं, तथा परियोसानतो वा मज्झतो वा पट्ठाय याव आदीति चतुब्बिधा पटिच्चसमुप्पाददेसना. यथा हि वल्लिहारकेसु चतूसु पुरिसेसु एको वल्लिया मूलमेव पठमं पस्सति, सो तं मूले छेत्वा सब्बं आकड्ढित्वा आदाय कम्मे उपनेति, एवं भगवा ‘‘इति खो, भिक्खवे, अविज्जापच्चया सङ्खारा…पे… जातिपच्चया जरामरण’’न्ति आदितो (म. नि. १.४०२) पट्ठाय याव परियोसानापि पटिच्चसमुप्पादं देसेति.

यथा पन तेसु पुरिसेसु एको वल्लिया मज्झं पठमं पस्सति, सो मज्झे छिन्दित्वा उपरिभागंयेव आकड्ढित्वा आदाय कम्मे उपनेति, एवं भगवा ‘‘तस्स तं वेदनं अभिनन्दतो अभिवदतो अज्झोसाय तिट्ठतो उप्पज्जति नन्दी; या वेदनासु नन्दी, तदुपादानं, तस्सुपादानपच्चया भवो, भवपच्चया जाती’’ति (म. नि. १.४०९; सं. नि. ३.५) मज्झतो पट्ठाय याव परियोसानापि देसेति.

यथा च तेसु पुरिसेसु एको वल्लिया अग्गं पठमं पस्सति, सो अग्गे गहेत्वा अग्गानुसारेन याव मूला सब्बं आदाय कम्मे उपनेति, एवं भगवा ‘‘जातिपच्चया जरामरणन्ति इति खो पनेतं वुत्तं, जातिपच्चया नु खो, भिक्खवे, जरामरणं नो वा कथं वा एत्थ होती’’ति? ‘‘जातिपच्चया, भन्ते, जरामरणं; एवं नो एत्थ होति – जातिपच्चया जरामरण’’न्ति. ‘‘भवपच्चया जाति…पे… अविज्जापच्चया सङ्खाराति इति खो पनेतं वुत्तं, अविज्जापच्चया नु खो, भिक्खवे, सङ्खारा नो वा कथं वा एत्थ होती’’ति? ‘‘अविज्जापच्चया, भन्ते, सङ्खारा; एवं नो एत्थ होति – अविज्जापच्चया सङ्खारा’’ति परियोसानतो पट्ठाय याव आदितोपि पटिच्चसमुप्पादं देसेति.

यथा पन तेसु पुरिसेसु एको वल्लिया मज्झमेव पठमं पस्सति, सो मज्झे छिन्दित्वा हेट्ठा ओतरन्तो याव मूला आदाय कम्मे उपनेति, एवं भगवा ‘‘इमे, भिक्खवे, चत्तारो आहारा किं निदाना, किं समुदया, किं जातिका, किं पभवा? इमे चत्तारो आहारा तण्हानिदाना, तण्हासमुदया, तण्हाजातिका, तण्हापभवा. तण्हा चायं, भिक्खवे, किं निदाना? वेदना, फस्सो, सळायतनं, नामरूपं, विञ्ञाणं. सङ्खारा किं निदाना…पे… सङ्खारा अविज्जानिदाना, अविज्जासमुदया, अविज्जाजातिका, अविज्जापभवा’’ति (सं. नि. २.११) मज्झतो पट्ठाय याव आदितो देसेति.

कस्मा पनेवं देसेतीति? पटिच्चसमुप्पादस्स समन्तभद्दकत्ता, सयञ्च देसनाविलासप्पत्तत्ता. समन्तभद्दको हि पटिच्चसमुप्पादो ततो ततो ञायप्पटिवेधाय संवत्ततियेव. देसनाविलासप्पत्तो च भगवा चतुवेसारज्जप्पटिसम्भिदायोगेन चतुब्बिधगम्भीरभावप्पत्तिया च. सो देसनाविलासप्पत्तत्ता नानानयेहेव धम्मं देसेति. विसेसतो पनस्स या आदितो पट्ठाय अनुलोमदेसना, सा पवत्तिकारणविभागसम्मूळ्हं वेनेय्यजनं समनुपस्सतो यथासकेहि कारणेहि पवत्तिसन्दस्सनत्थं उप्पत्तिक्कमसन्दस्सनत्थञ्च पवत्तिताति ञातब्बा.

या परियोसानतो पट्ठाय पटिलोमदेसना, सा ‘‘किच्छं वतायं लोको आपन्नो जायति च जीयति च मीयति चा’’ति (दी. नि. २.५७) आदिना नयेन किच्छापन्नं लोकमनुविलोकयतो पुब्बभागप्पटिवेधानुसारेन तस्स तस्स जरामरणादिकस्स दुक्खस्स अत्तनाधिगतकारणसन्दस्सनत्थं. या पन मज्झतो पट्ठाय याव आदि, सा आहारनिदानववत्थापनानुसारेन याव अतीतं अद्धानं अतिहरित्वा पुन अतीतद्धतो पभुति हेतुफलपटिपाटिसन्दस्सनत्थं. या पन मज्झतो पट्ठाय याव परियोसाना पवत्ता, सा पच्चुप्पन्ने अद्धाने अनागतद्धहेतुसमुट्ठानतो पभुति अनागतद्धसन्दस्सनत्थं. तासु या सा पवत्तिकारणसम्मूळ्हस्स वेनेय्यजनस्स यथासकेहि कारणेहि पवत्तिसन्दस्सनत्थं उप्पत्तिक्कमसन्दस्सनत्थञ्च आदितो पट्ठाय अनुलोमदेसना वुत्ता, सा इध निक्खित्ताति वेदितब्बा.

कस्मा पनेत्थ अविज्जा आदितो वुत्ता? किं पकतिवादीनं पकति विय अविज्जापि अकारणं मूलकारणं लोकस्साति? न अकारणं. ‘‘आसवसमुदया अविज्जासमुदयो’’ति हि अविज्जाय कारणं वुत्तं. अत्थि पन परियायो येन मूलकारणं सिया. को पन सोति? वट्टकथाय सीसभावो. भगवा हि वट्टकथं कथेन्तो द्वे धम्मे सीसं कत्वा कथेसि – अविज्जं वा भवतण्हं वा. यथाह – ‘‘पुरिमा, भिक्खवे, कोटि न पञ्ञायति अविज्जाय ‘इतो पुब्बे अविज्जा नाहोसि, अथ पच्छा समभवी’ति. एवञ्चेतं, भिक्खवे, वुच्चति, अथ च पन पञ्ञायति ‘इदप्पच्चया अविज्जा’’ति (अ. नि. १०.६१); भवतण्हं वा, यथाह – ‘‘पुरिमा, भिक्खवे, कोटि न पञ्ञायति भवतण्हाय ‘इतो पुब्बे भवतण्हा नाहोसि, अथ पच्छा समभवी’ति. एवञ्चेतं, भिक्खवे, वुच्चति, अथ च पन पञ्ञायति ‘इदप्पच्चया भवतण्हा’’ति (अ. नि. १०.६२).

कस्मा पन भगवा वट्टकथं कथेन्तो इमे द्वेव धम्मे सीसं कत्वा कथेसीति? सुगतिदुग्गतिगामिनो कम्मस्स विसेसहेतुभूतत्ता. दुग्गतिगामिनो हि कम्मस्स विसेसहेतु अविज्जा. कस्मा? यस्मा अविज्जाभिभूतो पुथुज्जनो, अग्गिसन्तापलगुळाभिघातपरिस्समाभिभूता वज्झगावी ताय परिस्समातुरताय निरस्सादम्पि अत्तनो अनत्थावहम्पि च उण्होदकपानं विय, किलेससन्तापतो निरस्सादम्पि दुग्गतिविनिपाततो च अत्तनो अनत्थावहम्पि पाणातिपातादिमनेकप्पकारं दुग्गतिगामिकम्मं आरभति. सुगतिगामिनो पन कम्मस्स विसेसहेतु भवतण्हा. कस्मा? यस्मा भवतण्हाभिभूतो पुथुज्जनो, यथा वुत्तप्पकारा गावी सीतुदकतण्हाय सअस्सादं अत्तनो परिस्समविनोदनञ्च सीतुदकपानं विय, किलेससन्तापविरहतो सअस्सादं सुगतिसम्पापनेन अत्तनो दुग्गतिदुक्खपरिस्समविनोदनञ्च पाणातिपातावेरमणीआदिमनेकप्पकारं सुगतिगामिकम्मं आरभति.

एतेसु पन वट्टकथाय सीसभूतेसु धम्मेसु कत्थचि भगवा एकधम्ममूलिकं देसनं देसेति, सेय्यथिदं – ‘‘इति खो, भिक्खवे, अविज्जूपनिसा सङ्खारा, सङ्खारूपनिसं विञ्ञाण’’न्तिआदि (सं. नि. २.२३). तथा ‘‘उपादानीयेसु, भिक्खवे, धम्मेसु अस्सादानुपस्सिनो विहरतो तण्हा पवड्ढति, तण्हापच्चया उपादान’’न्तिआदि (सं. नि. २.५२). कत्थचि उभयमूलिकम्पि, सेय्यथिदं – ‘‘अविज्जानीवरणस्स, भिक्खवे, बालस्स तण्हाय सम्पयुत्तस्स एवमयं कायो समुदागतो. इति अयञ्चेव कायो बहिद्धा च नामरूपं इत्थेतं द्वयं, द्वयं पटिच्च फस्सो, सळेवायतनानि येहि फुट्ठो बालो सुखदुक्खं पटिसंवेदेती’’तिआदि (सं. नि. २.१९). तासु तासु देसनासु ‘‘अविज्जापच्चया सङ्खारा’’ति अयमिध अविज्जावसेन एकधम्ममूलिका देसनाति वेदितब्बा. एवं तावेत्थ देसनाभेदतो विञ्ञातब्बो विनिच्छयो.

‘अत्थतो’ति अविज्जादीनं पदानं अत्थतो, सेय्यथिदं – पूरेतुं अयुत्तट्ठेन कायदुच्चरितादि अविन्दियं नाम; अलद्धब्बन्ति अत्थो. तं अविन्दियं विन्दतीति अविज्जा. तब्बिपरीततो कायसुचरितादि विन्दियं नाम. तं विन्दियं न विन्दतीति अविज्जा. खन्धानं रासट्ठं, आयतनानं आयतनट्ठं, धातूनं सुञ्ञट्ठं, सच्चानं तथट्ठं, इन्द्रियानं आधिपतेय्यट्ठं अविदितं करोतीति अविज्जा. दुक्खादीनं पीळनादिवसेन वुत्तं चतुब्बिधं चतुब्बिधं अत्थं अविदितं करोतीतिपि अविज्जा. अन्तविरहिते संसारे सब्बयोनिगतिभवविञ्ञाणट्ठितिसत्तावासेसु सत्ते जवापेतीति अविज्जा. परमत्थतो अविज्जमानेसु इत्थिपुरिसादीसु जवति, विज्जमानेसुपि खन्धादीसु न जवतीति अविज्जा. अपिच चक्खुविञ्ञाणादीनं वत्थारम्मणानं पटिच्चसमुप्पादपटिच्चसमुप्पन्नानञ्च धम्मानं छादनतोपि अविज्जा.

यं पटिच्च फलमेति सो पच्चयो. पटिच्चाति न विना तेन; तं अपच्चक्खित्वाति अत्थो. एतीति उप्पज्जति चेव पवत्तति चाति अत्थो. अपि च उपकारकट्ठो पच्चयट्ठो. अविज्जा च सा पच्चयो चाति अविज्जापच्चयो. तस्मा अविज्जापच्चया.

सङ्खतमभिसङ्खरोन्तीति सङ्खारा. अपिच अविज्जापच्चया सङ्खारा, सङ्खारसद्देन आगतसङ्खारा चाति दुविधा सङ्खारा. तत्थ पुञ्ञापुञ्ञानेञ्जाभिसङ्खारा तयो, कायवचीचित्तसङ्खारा तयोति इमे छ अविज्जापच्चया सङ्खारा. ते सब्बेपि लोकियकुसलाकुसलचेतनामत्तमेव होन्ति.

सङ्खतसङ्खारो, अभिसङ्खतसङ्खारो, अभिसङ्खरणसङ्खारो, पयोगाभिसङ्खारोति इमे पन चत्तारो सङ्खारसद्देन आगतसङ्खारा. तत्थ ‘‘अनिच्चा वत सङ्खारा’’तिआदीसु (दी. नि. २.२२१, २७२; सं. नि. १.१८६; २.१४३) वुत्ता सब्बेपि सप्पच्चया धम्मा ‘सङ्खतसङ्खारा’ नाम. कम्मनिब्बत्ता तेभूमका रूपारूपधम्मा ‘अभिसङ्खतसङ्खारा’ति अट्ठकथासु वुत्ता. तेपि ‘‘अनिच्चा वत सङ्खारा’’ति एत्थेव सङ्गहं गच्छन्ति. विसुं पन नेसं आगतट्ठानं न पञ्ञायति. तेभूमककुसलाकुसलचेतना पन ‘अभिसङ्खरणकसङ्खारो’ति वुच्चति. तस्स ‘‘अविज्जागतोयं, भिक्खवे, पुरिसपुग्गलो पुञ्ञञ्चे अभिसङ्खरोती’’तिआदीसु (सं. नि. २.५१) आगतट्ठानं पञ्ञायति. कायिकचेतसिकं पन वीरियं ‘पयोगाभिसङ्खारो’ति वुच्चति. सो ‘‘यावतिका अभिसङ्खारस्स गति, तावतिकं गन्त्वा अक्खाहतं मञ्ञे अट्ठासी’’तिआदीसु (अ. नि. ३.१५) आगतो.

न केवलञ्च एतेयेव, अञ्ञेपि ‘‘सञ्ञावेदयितनिरोधं समापज्जन्तस्स खो, आवुसो विसाख, भिक्खुनो पठमं निरुज्झति वचीसङ्खारो, ततो कायसङ्खारो, ततो चित्तसङ्खारो’’तिआदिना (म. नि. १.४६४) नयेन सङ्खारसद्देन आगता अनेकसङ्खारा. तेसु नत्थि सो सङ्खारो, यो सङ्खतसङ्खारे सङ्गहं न गच्छेय्य. इतो परं सङ्खारपच्चया विञ्ञाणन्तिआदीसु यं वुत्तं तं वुत्तनयेनेव वेदितब्बं.

अवुत्ते पन विजानातीति विञ्ञाणं. नमतीति नामं. रुप्पतीति रूपं. आये तनोति, आयतञ्च नयतीति आयतनं. फुसतीति फस्सो. वेदयतीति वेदना. परितस्सतीति तण्हा. उपादियतीति उपादानं. भवति भावयति चाति भवो. जननं जाति. जीरणं जरा. मरन्ति एतेनाति मरणं. सोचनं सोको. परिदेवनं परिदेवो. दुक्खयतीति दुक्खं; उप्पादट्ठितिवसेन वा द्वेधा खणतीति दुक्खं. दुम्मनस्स भावो दोमनस्सं. भुसो आयासो उपायासो.

सम्भवन्तीति निब्बत्तन्ति. न केवलञ्च सोकादीहेव, अथ खो सब्बपदेहि ‘सम्भवन्ती’ति सद्दस्स योजना कातब्बा. इतरथा हि ‘‘अविज्जापच्चया सङ्खारा’’ति वुत्ते किं करोन्तीति न पञ्ञायेय्युं. ‘‘सम्भवन्ती’’ति पन योजनाय सति ‘‘अविज्जा च सा पच्चयो चाति अविज्जापच्चयो; तस्मा अविज्जापच्चया सङ्खारा सम्भवन्ती’’ति पच्चयपच्चयुप्पन्नववत्थानं कतं होति. एस नयो सब्बत्थ.

एवन्ति निद्दिट्ठनयनिदस्सनं. तेन अविज्जादीहेव कारणेहि, न इस्सरनिम्मानादीहीति दस्सेति. एतस्साति यथावुत्तस्स. केवलस्साति असम्मिस्सस्स सकलस्स वा. दुक्खक्खन्धस्साति दुक्खसमूहस्स, न सत्तस्स, न सुखसुभादीनं. समुदयोति निब्बत्ति. होतीति सम्भवति. एवमेत्थ अत्थतो विञ्ञातब्बो विनिच्छयो.

‘लक्खणादितो’ति अविज्जादीनं लक्खणादितो, सेय्यथिदं – अञ्ञाणलक्खणा अविज्जा, सम्मोहनरसा, छादनपच्चुपट्ठाना, आसवपदट्ठाना. अभिसङ्खरणलक्खणा सङ्खारा, आयूहनरसा, चेतनापच्चुपट्ठाना, अविज्जापदट्ठाना. विजाननलक्खणं विञ्ञाणं, पुब्बङ्गमरसं, पटिसन्धिपच्चुपट्ठानं, सङ्खारपदट्ठानं, वत्थारम्मणपदट्ठानं वा. नमनलक्खणं नामं, सम्पयोगरसं, अविनिब्भोगपच्चुपट्ठानं, विञ्ञाणपदट्ठानं. रुप्पनलक्खणं रूपं, विकिरणरसं, अब्याकतपच्चुपट्ठानं, विञ्ञाणपदट्ठानं. आयतनलक्खणं सळायतनं, दस्सनादिरसं, वत्थुद्वारभावपच्चुपट्ठानं, नामरूपपदट्ठानं. फुसनलक्खणो फस्सो, सङ्घट्टनरसो, सङ्गतिपच्चुपट्ठानो, सळायतनपदट्ठानो. अनुभवनलक्खणा वेदना, विसयरससम्भोगरसा, सुखदुक्खपच्चुपट्ठाना, फस्सपदट्ठाना. हेतुलक्खणा तण्हा, अभिनन्दनरसा, अतित्तिभावपच्चुपट्ठाना, वेदनापदट्ठाना. गहणलक्खणं उपादानं, अमुञ्चनरसं, तण्हादळ्हत्तदिट्ठिपच्चुपट्ठानं, तण्हापदट्ठानं. कम्मकम्मफललक्खणो भवो, भावनभवनरसो, कुसलाकुसलाब्याकतपच्चुपट्ठानो, उपादानपदट्ठानो. जातिआदीनं लक्खणादीनि सच्चविभङ्गे वुत्तनयेनेव वेदितब्बानि. एवमेत्थ लक्खणादितोपि विञ्ञातब्बो विनिच्छयो.

‘एकविधादितो’ति एत्थ अविज्जा अञ्ञाणादस्सनमोहादिभावतो एकविधा, अप्पटिपत्तिमिच्छापटिपत्तितो दुविधा तथा सङ्खारासङ्खारतो, वेदनात्तयसम्पयोगतो तिविधा, चतुसच्चअप्पटिवेधतो चतुब्बिधा, गतिपञ्चकादीनवच्छादनतो पञ्चविधा, द्वारारम्मणतो पन सब्बेसुपि अरूपधम्मेसु छब्बिधता वेदितब्बा.

सङ्खारा सासवविपाकधम्मधम्मादिभावतो एकविधा, कुसलाकुसलतो दुविधा तथा परित्तमहग्गतहीनमज्झिममिच्छत्तनियतानियततो, तिविधा पुञ्ञाभिसङ्खारादिभावतो, चतुब्बिधा चतुयोनिसंवत्तनतो, पञ्चविधा पञ्चगतिगामितो.

विञ्ञाणं लोकियविपाकादिभावतो एकविधं, सहेतुकाहेतुकादितो दुविधं, भवत्तयपरियापन्नतो वेदनात्तयसम्पयोगतो अहेतुकदुहेतुकतिहेतुकतो च तिविधं, योनिगतिवसेन चतुब्बिधं पञ्चविधञ्च.

नामरूपं विञ्ञाणसन्निस्सयतो कम्मपच्चयतो च एकविधं, सारम्मणानारम्मणतो दुविधं, अतीतादितो तिविधं, योनिगतिवसेन चतुब्बिधं पञ्चविधञ्च.

सळायतनं सञ्जातिसमोसरणट्ठानतो एकविधं, भूतप्पसादविञ्ञाणादितो दुविधं, सम्पत्तासम्पत्तनोभयगोचरतो तिविधं, योनिगतिपरियापन्नतो चतुब्बिधं पञ्चविधञ्चाति इमिना नयेन फस्सादीनम्पि एकविधादिभावो वेदितब्बोति. एवमेत्थ एकविधादितोपि विञ्ञातब्बो विनिच्छयो.

‘अङ्गानञ्च ववत्थाना’ति सोकादयो चेत्थ भवचक्कस्स अविच्छेददस्सनत्थं वुत्ता. जरामरणब्भाहतस्स हि बालस्स ते सम्भवन्ति. यथाह – ‘‘अस्सुतवा, भिक्खवे, पुथुज्जनो सारीरिकाय दुक्खाय वेदनाय फुट्ठो समानो सोचति किलमति परिदेवति उरत्ताळिं कन्दति सम्मोहमापज्जती’’ति (सं. नि. ४.२५२). याव च तेसं पवत्ति ताव अविज्जायाति पुनपि अविज्जापच्चया सङ्खाराति सम्बन्धमेव होति भवचक्कं. तस्मा तेसम्पि जरामरणेनेव एकसङ्खेपं कत्वा द्वादसेव पटिच्चसमुप्पादङ्गानीति वेदितब्बानि. एवमेत्थ अङ्गानं ववत्थानतोपि विञ्ञातब्बो विनिच्छयो. अयं तावेत्थ उद्देसवारवसेन सङ्खेपकथा.

उद्देसवारवण्णना निट्ठिता.

अविज्जापदनिद्देसो

२२६. इदानि निद्देसवारवसेन वित्थारकथा होति. ‘‘अविज्जा पच्चया सङ्खारा’’ति हि वुत्तं. तत्थ अविज्जापच्चयेसु सङ्खारेसु दस्सेतब्बेसु यस्मा पुत्ते कथेतब्बे पठमं पिता कथीयति. एवञ्हि सति ‘मित्तस्स पुत्तो, दत्तस्स पुत्तो’ति पुत्तो सुकथितो होति. तस्मा देसनाकुसलो सत्था सङ्खारानं जनकत्थेन पितुसदिसं अविज्जं ताव दस्सेतुं तत्थ कतमा अविज्जा? दुक्खे अञ्ञाणन्तिआदिमाह.

तत्थ यस्मा अयं अविज्जा दुक्खसच्चस्स याथावसरसलक्खणं जानितुं पस्सितुं पटिविज्झितुं न देति, छादेत्वा परियोनन्धित्वा गन्थेत्वा तिट्ठति, तस्मा ‘‘दुक्खे अञ्ञाण’’न्ति वुच्चति. तथा यस्मा दुक्खसमुदयस्स दुक्खनिरोधस्स दुक्खनिरोधगामिनिया पटिपदाय याथावसरसलक्खणं जानितुं पस्सितुं पटिविज्झितुं न देति, छादेत्वा परियोनन्धित्वा गन्थेत्वा तिट्ठति, तस्मा दुक्खनिरोधगामिनिया पटिपदाय अञ्ञाणन्ति वुच्चति. इमेसु चतूसु ठानेसु सुत्तन्तिकपरियायेन अञ्ञाणं अविज्जाति कथितं.

निक्खेपकण्डे (ध. स. १०६७) पन अभिधम्मपरियायेन ‘‘पुब्बन्ते अञ्ञाण’’न्ति अपरेसुपि चतूसु ठानेसु अञ्ञाणं गहितं. तत्थ पुब्बन्तेति अतीतो अद्धा, अतीतानि खन्धधातुआयतनानि. अपरन्तेति अनागतो अद्धा, अनागतानि खन्धधातुआयतनानि. पुब्बन्तापरन्तेति तदुभयं. इदप्पच्चयताति सङ्खारादीनं कारणानि अविज्जादीनि अङ्गानि. पटिच्चसमुप्पन्नधम्माति अविज्जादीहि निब्बत्ता सङ्खारादयो धम्मा. तत्रायं अविज्जा यस्मा अतीतानं खन्धादीनं याथावसरसलक्खणं जानितुं पस्सितुं पटिविज्झितुं न देति, छादेत्वा परियोनन्धित्वा गन्थेत्वा तिट्ठति, तस्मा ‘‘पुब्बन्ते अञ्ञाण’’न्ति वुच्चति. तथा यस्मा अनागतानं खन्धादीनं, अतीतानागतानं खन्धादीनं इदप्पच्चयताय चेव पटिच्चसमुप्पन्नधम्मानञ्च याथावसरसलक्खणं जानितुं पस्सितुं पटिविज्झितुं न देति, छादेत्वा परियोनन्धित्वा गन्थेत्वा तिट्ठति, तस्मा इदप्पच्चयतापटिच्चसमुप्पन्नेसु धम्मेसु अञ्ञाणन्ति वुच्चति. इमेसु अट्ठसु ठानेसु अभिधम्मपरियायेन अञ्ञाणं अविज्जाति कथितं.

एवं किं कथितं होति? किच्चतो चेव जातितो च अविज्जा कथिता नाम होति. कथं? अयञ्हि अविज्जा इमानि अट्ठ ठानानि जानितुं पस्सितुं पटिविज्झितुं न देतीति किच्चतो कथिता; उप्पज्जमानापि इमेसु अट्ठसु ठानेसु उप्पज्जतीति जातितोपि कथिता. एवं कथेत्वा पुन ‘‘यं एवरूपं अञ्ञाणं अदस्सन’’न्तिआदीनि पञ्चवीसति पदानि अविज्जाय लक्खणं दस्सेतुं गहितानि.

तत्थ यस्मा अयं अविज्जा इमेहि अट्ठहि पदेहि कथितापि पुन पञ्चवीसतिया पदेहि लक्खणे अकथिते सुकथिता नाम न होति, लक्खणे पन कथितेयेव सुकथिता नाम होति. यथा पुरिसो नट्ठं गोणं परियेसमानो मनुस्से पुच्छेय्य – ‘‘अपि, अय्या, सेतं गोणं पस्सथ, रत्तं गोणं पस्सथा’’ति? ते एवं वदेय्युं – ‘‘इमस्मिं रट्ठे सेतरत्तानं गोणानं अन्तो नत्थि, किं ते गोणस्स लक्खण’’न्ति? अथ तेन ‘सङ्घाटि’ वा ‘नङ्गलं’ वाति वुत्ते गोणो सुकथितो नाम भवेय्य; एवमेव यस्मा अयं अविज्जा अट्ठहि पदेहि कथितापि पुन पञ्चवीसतिया पदेहि लक्खणे अकथिते सुकथिता नाम न होति, लक्खणे पन कथितेयेव सुकथिता नाम होति. तस्मा यानस्सा लक्खणदस्सनत्थं पञ्चवीसति पदानि कथितानि, तेसम्पि वसेन वेदितब्बा.

सेय्यथिदं – ञाणं नाम पञ्ञा. सा अत्थत्थं कारणकारणं चतुसच्चधम्मं विदितं पाकटं करोति. अयं पन अविज्जा उप्पज्जित्वा तं विदितं पाकटं कातुं न देतीति ञाणपच्चनीकतो अञ्ञाणं. दस्सनन्तिपि पञ्ञा. सापि तं आकारं पस्सति. अविज्जा पन उप्पज्जित्वा तं पस्सितुं न देतीति अदस्सनं. अभिसमयोतिपि पञ्ञा. सा तं आकारं अभिसमेति. अविज्जा पन उप्पज्जित्वा तं अभिसमेतुं न देतीति अनभिसमयो. अनुबोधो सम्बोधो पटिवेधोतिपि पञ्ञा. सा तं आकारं अनुबुज्झति सम्बुज्झति पटिविज्झति. अविज्जा पन उप्पज्जित्वा तं अनुबुज्झितुं संबुज्झितुं पटिविज्झितुं न देतीति अननुबोधो असम्बोधो अप्पटिवेधो. सङ्गाहनातिपि पञ्ञा. सा तं आकारं गहेत्वा घंसित्वा गण्हाति. अविज्जा पन उप्पज्जित्वा तं गहेत्वा घंसित्वा गण्हितुं न देतीति असङ्गाहना. परियोगाहनातिपि पञ्ञा. सा तं आकारं ओगाहित्वा अनुपविसित्वा गण्हाति. अविज्जा पन उप्पज्जित्वा तं ओगाहित्वा अनुपविसित्वा गण्हितुं न देतीति अपरियोगाहना. समपेक्खनातिपि पञ्ञा. सा तं आकारं समं सम्मा च पेक्खति. अविज्जा पन उप्पज्जित्वा तं समं सम्मा च पेक्खितुं न देतीति असमपेक्खना. पच्चवेक्खणातिपि पञ्ञा. सा तं आकारं पच्चवेक्खति. अविज्जा पन उप्पज्जित्वा तं पच्चवेक्खितुं न देतीति अपच्चवेक्खणा. नास्सा किञ्चि कम्मं पच्चक्खं अत्थि, सयञ्च अपच्चवेक्खित्वा कतं कम्मन्ति अपच्चक्खकम्मं. दुम्मेधभावताय दुम्मेज्झं. बालभावताय बाल्यं.

सम्पजञ्ञन्तिपि पञ्ञा. सा अत्थत्थं कारणकारणं चतुसच्चधम्मं सम्मा पजानाति. अविज्जा पन उप्पज्जित्वा तं आकारं पजानितुं न देतीति असम्पजञ्ञं. मोहनवसेन मोहो. पमोहनवसेन पमोहो. सम्मोहनवसेन सम्मोहो. अविन्दियं विन्दतीतिआदिवसेन अविज्जा. वट्टस्मिं ओहनति ओसीदापेतीति अविज्जोघो. वट्टस्मिं योजेतीति अविज्जायोगो. अप्पहीनवसेन पुनप्पुनं उप्पज्जनतो च अविज्जानुसयो. मग्गे परियुट्ठितचोरा अद्धिके विय कुसलचित्तं परियुट्ठाति गण्हाति विलुम्पतीति अविज्जापरियुट्ठानं. यथा नगरद्वारे पलिघसङ्खाताय लङ्गिया पतिताय अन्तोनगरे मनुस्सानं बहिनगरगमनम्पि बहिनगरे मनुस्सानं अन्तोनगरपवेसनम्पि पच्छिज्जति, एवमेव यस्स सक्कायनगरे अयं पतिता तस्स निब्बानसम्पापकं ञाणगमनं पच्छिज्जतीति अविज्जालङ्गी नाम होति. अकुसलञ्च तं मूलञ्च, अकुसलानं वा मूलन्ति अकुसलमूलं. तं पन न अञ्ञं, इधाधिप्पेतो मोहोति मोहो अकुसलमूलं. अयं वुच्चति अविज्जाति अयं एवंलक्खणा अविज्जा नामाति वुच्चति. एवं पञ्चवीसतिपदवसेन अविज्जाय लक्खणं वेदितब्बं.

एवंलक्खणा पनायं अविज्जा दुक्खादीसु अञ्ञाणन्ति वुत्तापि दुक्खसच्चस्स एकदेसो होति, सहजाता होति, तं आरम्मणं करोति, छादेति; समुदयसच्चस्स न एकदेसो होति, सहजाता होति, तं आरम्मणं करोति, छादेति; निरोधसच्चस्स नेव एकदेसो होति, न सहजाता, न तं आरम्मणं करोति, केवलं छादेति; मग्गसच्चस्सापि न एकदेसो, न सहजाता, न तं आरम्मणं करोति, केवलं छादेति. दुक्खारम्मणता अविज्जा उप्पज्जति, तञ्च छादेति. समुदयारम्मणता अविज्जा उप्पज्जति, तञ्च छादेति. निरोधारम्मणता अविज्जा नुप्पज्जति, तञ्च छादेति. मग्गारम्मणता अविज्जा नूप्पज्जति, तञ्च छादेति.

द्वे सच्चा दुद्दसत्ता गम्भीरा. द्वे सच्चा गम्भीरत्ता दुद्दसा. अपिच खो पन दुक्खनिरोधं अरियसच्चं गम्भीरञ्चेव दुद्दसञ्च. तत्थ दुक्खं नाम पाकटं, लक्खणस्स पन दुद्दसत्ता गम्भीरं नाम जातं. समुदयेपि एसेव नयो. यथा पन महासमुद्दं मन्थेत्वा ओजाय नीहरणं नाम भारो, सिनेरुपादतो वालिकाय उद्धरणं नाम भारो, पब्बतं पीळेत्वा रसस्स नीहरणं नाम भारो; एवमेव द्वे सच्चानि गम्भीरताय एव दुद्दसानि, निरोधसच्चं पन अतिगम्भीरञ्च अतिदुद्दसञ्चाति. एवं दुद्दसत्ता गम्भीरानं गम्भीरत्ता च दुद्दसानं चतुन्नं अरियसच्चानं पटिच्छादकं मोहन्धकारं अयं वुच्चति अविज्जाति.

अविज्जापदनिद्देसो.

सङ्खारपदनिद्देसो

सङ्खारपदे हेट्ठा वुत्तसङ्खारेसु सङ्खारसद्देन आगतसङ्खारे अनामसित्वा अविज्जापच्चया सङ्खारेयेव दस्सेन्तो तत्थ कतमे अविज्जापच्चया सङ्खारा? पुञ्ञाभिसङ्खारोतिआदिमाह. तत्थ पुनाति अत्तनो कारकं, पूरेति चस्स अज्झासयं, पुज्जञ्च भवं निब्बत्तेतीति पुञ्ञो. अभिसङ्खरोति विपाकं कटत्तारूपञ्चाति अभिसङ्खारो. पुञ्ञोव अभिसङ्खारो पुञ्ञाभिसङ्खारो. पुञ्ञपटिपक्खतो अपुञ्ञो. अपुञ्ञोव अभिसङ्खारो अपुञ्ञाभिसङ्खारो. न इञ्जतीति आनेञ्जं. आनेञ्जमेव अभिसङ्खारो, आनेञ्जञ्च भवं अभिसङ्खरोतीति आनेञ्जाभिसङ्खारो. कायेन पवत्तितो, कायतो वा पवत्तो, कायस्स वा सङ्खारोति कायसङ्खारो. वचीसङ्खारचित्तसङ्खारेसुपि एसेव नयो.

तत्थ पठमत्तिको परिवीमंसनसुत्तवसेन गहितो. तत्थ हि ‘‘पुञ्ञञ्चे सङ्खारं अभिसङ्खरोति, पुञ्ञूपगं होति विञ्ञाणं. अपुञ्ञञ्चे सङ्खारं अभिसङ्खरोति, अपुञ्ञुपगं होति विञ्ञाणं. आनेञ्जञ्चे सङ्खारं अभिसङ्खरोति, आनेञ्जुपगं होति विञ्ञाण’’न्ति (सं. नि. २.५१) वुत्तं. दुतियत्तिको तदनन्तरस्स विभङ्गसुत्तस्स वसेन गहितो, सम्मादिट्ठिसुत्तपरियायेन (म. नि. १.१०२) गहितोतिपि वत्तुं वट्टतियेव. तत्थ हि ‘‘तयोमे, भिक्खवे, सङ्खारा. कतमे तयो? कायसङ्खारो, वचीसङ्खारो, चित्तसङ्खारो’’ति (सं. नि. २.२) वुत्तं. कस्मा पनेतेसं सुत्तानं वसेन ते गहिताति? अयं अभिधम्मो नाम न अधुनाकतो, नापि बाहिरकइसीहि वा सावकेहि वा देवताहि वा भासितो. सब्बञ्ञुजिनभासितो पन अयं. अभिधम्मेपि हि सुत्तेपि एकसदिसाव तन्ति निद्दिट्ठाति इमस्सत्थस्स दीपनत्थं.

इदानि ते सङ्खारे पभेदतो दस्सेतुं तत्थ कतमो पुञ्ञाभिसङ्खारोतिआदिमाह. तत्थ कुसला चेतनाति अनियमतो चतुभूमिकचेतनापि वुत्ता. कामावचरा रूपावचराति नियमितत्ता पन अट्ठ कामावचरकुसलचेतना, पञ्च रूपावचरकुसलचेतनाति तेरस चेतना पुञ्ञाभिसङ्खारो नाम. दानमयातिआदीहि तासंयेव चेतनानं पुञ्ञकिरियवत्थुवसेन पवत्ति दस्सिता. तत्थ अट्ठ कामावचराव दानसीलमया होन्ति. भावनामया पन तेरसपि. यथा हि पगुणं धम्मं सज्झायमानो एकं द्वे अनुसन्धिगतेपि न जानाति, पच्छा आवज्जन्तो जानाति; एवमेव कसिणपरिकम्मं करोन्तस्स पगुणज्झानं पच्चवेक्खन्तस्स पगुणकम्मट्ठानञ्च मनसिकरोन्तस्स ञाणविप्पयुत्तापि भावना होति. तेन वुत्तं ‘‘भावनामया पन तेरसपी’’ति.

तत्थ दानमयादीसु ‘‘दानं आरब्भ दानमधिकिच्च या उप्पज्जति चेतना सञ्चेतना चेतयितत्तं – अयं वुच्चति दानमयो पुञ्ञाभिसङ्खारोति. सीलं आरब्भ…पे… भावनं आरब्भ भावनमधिकिच्च या उप्पज्जति चेतना सञ्चेतना चेतयितत्तं – अयं वुच्चति भावनामयो पुञ्ञाभिसङ्खारो’’ति (विभ. ७६९) अयं सङ्खेपदेसना.

चीवरादीसु पन चतूसु पच्चयेसु रूपादीसु वा छसु आरम्मणेसु अन्नादीसु वा दससु दानवत्थूसु तं तं देन्तस्स तेसं उप्पादनतो पट्ठाय पुब्बभागे परिच्चागकाले पच्छा सोमनस्सचित्तेन अनुस्सरणे चाति तीसु कालेसु पवत्ता चेतना दानमया नाम. सीलं परिपूरणत्थाय पन ‘पब्बजिस्सामी’ति विहारं गच्छन्तस्स पब्बजन्तस्स मनोरथं मत्थकं पापेत्वा ‘पब्बजितो वतम्हि, साधु सुट्ठू’ति आवज्जन्तस्स पातिमोक्खं संवरन्तस्स चीवरादयो पच्चये पच्चवेक्खन्तस्स आपाथगतेसु रूपादीसु चक्खुद्वारादीनि संवरन्तस्स आजीवं सोधेन्तस्स च पवत्ता चेतना सीलमया नाम. पटिसम्भिदायं वुत्तेन विपस्सनामग्गेन चक्खुं अनिच्चतो दुक्खतो अनत्ततो भावेन्तस्स रूपे…पे… धम्मे, चक्खुविञ्ञाणं…पे… मनोविञ्ञाणं, चक्खुसम्फस्सं…पे… मनोसम्फस्सं, चक्खुसम्फस्सजं वेदनं…पे… मनोसम्फस्सजं वेदनं, रूपसञ्ञं …पे… धम्मसञ्ञं जरामरणं अनिच्चतो दुक्खतो अनत्ततो भावेन्तस्स पवत्ता चेतना भावनामया नामाति अयं वित्थारकथा.

अपुञ्ञाभिसङ्खारनिद्देसे अकुसला चेतनाति द्वादसअकुसलचित्तसम्पयुत्ता चेतना. कामावचराति किञ्चापि तत्थ ठपेत्वा द्वे दोमनस्ससहगतचेतना सेसा रूपारूपभवेपि उप्पज्जन्ति, तत्थ पन पटिसन्धिं न आकड्ढन्ति, कामावचरेयेव पटिसन्धिवसेन विपाकं अवचारेन्तीति कामावचरात्वेव वुत्ता.

आनेञ्जाभिसङ्खारनिद्देसे कुसला चेतना अरूपावचराति चतस्सो अरूपावचरकुसलचेतना. एता हि चतस्सो अनिञ्जनट्ठेन अनिञ्जनस्स च अभिसङ्खरणट्ठेन आनेञ्जाभिसङ्खारोति वुच्चन्ति. रूपावचरचतुत्थज्झानतो हि तिस्सो कुसलविपाककिरियाचेतना द्वादस अरूपावचरचेतनाति पञ्चदस धम्मा अनिच्चलट्ठेन अफन्दनट्ठेन आनेञ्जा नाम. तत्थ रूपावचरा कुसला चेतना अनिञ्जा समानापि अत्तना सरिक्खकम्पि असरिक्खकम्पि सइञ्जनम्पि अनिञ्जनम्पि रूपारूपं जनेतीति आनेञ्जाभिसङ्खारो नाम न होति. विपाककिरियचेतना पन अविपाकत्ता विपाकं न अभिसङ्खरोन्ति, तथा अरूपावचरा विपाककिरियचेतनापीति एकादसापि एता चेतना आनेञ्जाव न अभिसङ्खारा. चतुब्बिधा पन अरूपावचरकुसलचेतना यथा हत्थिअस्सादीनं सदिसाव छाया होन्ति, एवं अत्तना सदिसं निच्चलं अरूपमेव जनेतीति आनेञ्जाभिसङ्खारोति वुच्चतीति.

एवं पुञ्जाभिसङ्खारवसेन तेरस, अपुञ्ञाभिसङ्खारवसेन द्वादस, आनेञ्जाभिसङ्खारवसेन चतस्सोति सब्बापेता परिपिण्डिता एकूनतिंस चेतना होन्ति. इति भगवा अपरिमाणेसु चक्कवाळेसु अपरिमाणानं सत्तानं उप्पज्जनककुसलाकुसलचेतना महातुलाय धारयमानो विय, नाळियं पक्खिपित्वा मिनमानो विय च सब्बञ्ञुतञाणेन परिच्छिन्दित्वा एकूनतिंसमेव दस्सेसि.

इदानि अपरिमाणेसु चक्कवाळेसु अपरिमाणा सत्ता कुसलाकुसलकम्मं आयूहमाना येहि द्वारेहि आयूहन्ति, तानि तीणि कम्मद्वारानि दस्सेन्तो तत्थ कतमो कायसङ्खारो? कायसञ्चेतनातिआदिमाह. तत्थ कायसञ्चेतनाति कायविञ्ञत्तिं समुट्ठापेत्वा कायद्वारतो पवत्ता अट्ठ कामावचरकुसलचेतना द्वादस अकुसलचेतनाति समवीसति चेतना; कायद्वारे आदानग्गहणचोपनं पापयमाना उप्पन्ना वीसति कुसलाकुसलचेतनातिपि वत्तुं वट्टति.

वचीसञ्चेतनाति वचीविञ्ञत्तिं समुट्ठापेत्वा वचीद्वारतो पवत्ता तायेव वीसति चेतना; वचीद्वारे हनुसञ्चोपनं वाक्यभेदं पापयमाना उप्पन्ना वीसति चेतनातिपि वत्तुं वट्टति. अभिञ्ञाचेतना पनेत्थ परतो विञ्ञाणस्स पच्चयो न होतीति न गहिता. यथा च अभिञ्ञाचेतना, एवं उद्धच्चचेतनापि न होति. तस्मा सापि विञ्ञाणस्स पच्चयभावे अपनेतब्बा. अविज्जापच्चया पन सब्बापेता होन्ति.

मनोसञ्चेतनाति उभोपि विञ्ञत्तियो असमुट्ठापेत्वा मनोद्वारे उप्पन्ना सब्बापि एकूनतिंस चेतना. इति भगवा अपरिमाणेसु चक्कवाळेसु अपरिमाणा सत्ता कुसलाकुसलकम्मं आयूहमाना इमेहि तीहि द्वारेहि आयूहन्तीति आयूहनकम्मद्वारं दस्सेसि.

इमेसं पन द्विन्नम्पि तिकानं अञ्ञमञ्ञं सम्पयोगो वेदितब्बो. कथं? पुञ्ञाभिसङ्खारो हि कायदुच्चरिता विरमन्तस्स सिया कायसङ्खारो, वचीदुच्चरिता विरमन्तस्स सिया वचीसङ्खारो. एवं अट्ठ कुसलचेतना कामावचरा पुञ्ञाभिसङ्खारो च होति कायसङ्खारो च वचीसङ्खारो च. मनोद्वारे उप्पन्ना पन तेरस चेतना पुञ्ञाभिसङ्खारो च होति चित्तसङ्खारो च. अपुञ्ञाभिसङ्खारोपि कायदुच्चरितवसेन पवत्तियं सिया कायसङ्खारो, वचीदुच्चरितवसेन पवत्तियं सिया वचीसङ्खारो, द्वे द्वारानि मुञ्चित्वा मनोद्वारे पवत्तियं सिया चित्तसङ्खारोति. एवं अपुञ्ञाभिसङ्खारो कायसङ्खारोपि होति वचीसङ्खारोपि चित्तसङ्खारोपि.

कायसङ्खारो पन सिया पुञ्ञाभिसङ्खारो, सिया अपुञ्ञाभिसङ्खारो, न आनेञ्जाभिसङ्खारो. तथा वचीसङ्खारो. चित्तसङ्खारो पन सिया पुञ्ञाभिसङ्खारो, सिया अपुञ्ञाभिसङ्खारो, सिया आनेञ्जाभिसङ्खारोति. इमे अविज्जापच्चया सङ्खारा नाम.

कथं पनेतं जानितब्बं – इमे सङ्खारा अविज्जापच्चया होन्तीति? अविज्जाभावे भावतो. यस्स हि दुक्खादीसु अविज्जासङ्खातं अञ्ञाणं अप्पहीनं होति, सो दुक्खे ताव पुब्बन्तादीसु च अञ्ञाणेन संसारदुक्खं सुखसञ्ञाय गहेत्वा तस्स हेतुभूते तिविधेपि सङ्खारे आरभति, समुदये अञ्ञाणेन दुक्खहेतुभूतेपि तण्हापरिक्खारे सङ्खारे सुखहेतुतो मञ्ञमानो आरभति, निरोधे पन मग्गे च अञ्ञाणेन दुक्खस्स अनिरोधभूतेपि गतिविसेसे दुक्खनिरोधसञ्ञी हुत्वा निरोधस्स च अमग्गभूतेसुपि यञ्ञामरतपादीसु निरोधमग्गसञ्ञी हुत्वा दुक्खनिरोधं पत्थयमानो यञ्ञामरतपादिमुखेन तिविधेपि सङ्खारे आरभति.

अपिच सो ताय चतूसु सच्चेसु अप्पहीनाविज्जताय विसेसतो जातिजरारोगमरणादिअनेकादीनववोकिण्णं पुञ्ञफलसङ्खातं दुक्खं दुक्खतो अजानन्तो तस्स अधिगमाय कायवचीचित्तसङ्खारभेदं पुञ्ञाभिसङ्खारं आरभति देवच्छरकामको विय मरुपपातं; सुखसम्मतस्सापि च तस्स पुञ्ञफलस्स अन्ते महापरिळाहजनकं विपरिणामदुक्खतं अप्पस्सादतञ्च अपस्सन्तोपि तप्पच्चयं वुत्तप्पकारमेव पुञ्ञाभिसङ्खारं आरभति सलभो विय दीपसिखाभिनिपातं, मधुबिन्दुगिद्धो विय च मधुलित्तसत्थधारालेहनं.

कामूपसेवनादीसु च सविपाकेसु आदीनवं अपस्सन्तो सुखसञ्ञाय चेव किलेसाभिभूतताय च द्वारत्तयप्पवत्तम्पि अपुञ्ञाभिसङ्खारं आरभति बालो विय गूथकीळनं, मरितुकामो विय च विसखादनं. आरुप्पविपाकेसु चापि सङ्खारविपरिणामदुक्खतं अनवबुज्झमानो सस्सतादिविपल्लासेन चित्तसङ्खारभूतं आनेञ्जाभिसङ्खारं आरभति दिसामूळ्हो विय पिसाचनगराभिमुखमग्गगमनं.

एवं यस्मा अविज्जाभावतोव सङ्खारभावो, न अभावतो; तस्मा जानितब्बमेतं – इमे सङ्खारा अविज्जापच्चया होन्तीति. वुत्तम्पि चेतं – ‘‘अविद्वा, भिक्खवे, अविज्जागतो पुञ्ञाभिसङ्खारम्पि अभिसङ्खरोति, अपुञ्ञाभिसङ्खारम्पि अभिसङ्खरोति, आनेञ्जाभिसङ्खारम्पि अभिसङ्खरोति. यतो खो, भिक्खवे, भिक्खुनो अविज्जा पहीना, विज्जा उप्पन्ना, सो अविज्जाविरागा विज्जुप्पादा नेव पुञ्ञाभिसङ्खारं अभिसङ्खरोती’’ति.

एत्थाह – गण्हाम ताव एतं ‘अविज्जा सङ्खारानं पच्चयो’ति. इदं पन वत्तब्बं – ‘कतमेसं सङ्खारानं कथं पच्चयो होती’ति? तत्रिदं वुच्चति –

पच्चयो होति पुञ्ञानं, दुविधानेकधा पन;

परेसं पच्छिमानं सा, एकधा पच्चयो मता.

तत्थ ‘पुञ्ञानं दुविधा’ति आरम्मणपच्चयेन च उपनिस्सयपच्चयेन चाति द्वेधा पच्चयो होति. सा हि अविज्जं खयतो वयतो सम्मसनकाले कामावचरानं पुञ्ञाभिसङ्खारानं आरम्मणपच्चयेन पच्चयो होति, अभिञ्ञाचित्तेन समोहचित्तजाननकाले रूपावचरानं, अविज्जासमतिक्कमनत्थाय पन दानादीनि चेव कामावचरपुञ्ञकिरियवत्थूनि पूरेन्तस्स रूपावचरज्झानानि च उप्पादेन्तस्स द्विन्नम्पि तेसं उपनिस्सयपच्चयेन पच्चयो होति; तथा अविज्जासम्मूळ्हत्ता कामभवरूपभवसम्पत्तियो पत्थेत्वा तानेव पुञ्ञानि करोन्तस्स.

‘अनेकधा पन परेस’न्ति अपुञ्ञाभिसङ्खारानं अनेकधा पच्चयो होति. कथं? एसा हि अविज्जं आरब्भ रागादीनं उप्पज्जनकाले आरम्मणपच्चयेन, गरुं कत्वा अस्सादनकाले आरम्मणाधिपतिआरम्मणूपनिस्सयेहि, अविज्जासम्मूळ्हस्स अनादीनवदस्साविनो पाणातिपातादीनि करोन्तस्स उपनिस्सयपच्चयेन, दुतियजवनादीनं अनन्तरसमनन्तरानन्तरूपनिस्सयासेवननत्थिविगतपच्चयेहि, यं किञ्चि अकुसलं करोन्तस्स हेतुसहजातअञ्ञमञ्ञनिस्सयसम्पयुत्तअत्थिअविगतपच्चयेहीति अनेकधा पच्चयो होति.

‘पच्छिमानं सा एकधा पच्चयो मता’ति आनेञ्जाभिसङ्खारानं उपनिस्सयपच्चयेनेव एकधा पच्चयो मता. सो पनस्सा उपनिस्सयभावो पुञ्ञाभिसङ्खारे वुत्तनयेनेव वेदितब्बोति.

एत्थाह – ‘किं पनायमेकाव अविज्जा सङ्खारानं पच्चयो उदाहु अञ्ञेपि पच्चया होन्ती’ति? किञ्चेत्थ यदि ताव एकाव एककारणवादो आपज्जति. अथ ‘अञ्ञेपि सन्ति अविज्जापच्चया सङ्खारा’ति एककारणनिद्देसो नुपपज्जतीति? न नुपपज्जति. कस्मा? यस्मा –

एकं न एकतो इध, नानेकमनेकतोपि नो एकं;

फलमत्थि अत्थि पन एक-हेतुफलदीपने अत्थो.

एकतो हि कारणतो न इध किञ्चि एकं फलमत्थि, न अनेकं. नापि अनेकेहि कारणेहि एकं. अनेकेहि पन कारणेहि अनेकमेव होति. तथा हि अनेकेहि उतुपथवीबीजसलिलसङ्खातेहि कारणेहि अनेकमेव रूपगन्धरसादिअङ्कुरसङ्खातं फलमुप्पज्जमानं दिस्सति. यं पनेतं ‘‘अविज्जापच्चया सङ्खारा, सङ्खारपच्चया विञ्ञाण’’न्ति एकेकहेतुफलदीपनं कतं, तत्थ अत्थो अत्थि, पयोजनं विज्जति.

भगवा हि कत्थचि पधानत्ता, कत्थचि पाकटत्ता, कत्थचि असाधारणत्ता, देसनाविलासस्स च वेनेय्यानञ्च अनुरूपतो एकमेवहेतुं वा फलं वा दीपेति; ‘‘फस्सपच्चया वेदना’’ति (दी. नि. २.९७) हि एकमेव हेतुं फलञ्चाह. फस्सो हि वेदनाय पधानहेतु यथाफस्सं वेदनाववत्थानतो. वेदना च फस्सस्स पधानफलं यथावेदनं फस्सववत्थानतो.

‘‘सेम्हसमुट्ठाना आबाधा’’ति (महानि. ५) पाकटत्ता एकं हेतुमाह. पाकटो हेत्थ सेम्हो, न कम्मादयो. ‘‘ये केचि, भिक्खवे, अकुसला धम्मा, सब्बेते अयोनिसोमनसिकारमूलका’’ति असाधारणत्ता एकं हेतुमाह; असाधारणो हि अयोनिसोमनसिकारो अकुसलानं, साधारणानि वत्थारम्मणादीनीति.

तस्मा अयमिध अविज्जा विज्जमानेसुपि अञ्ञेसु वत्थारम्मणसहजातधम्मादीसु सङ्खारकारणेसु ‘‘अस्सादानुपस्सिनो तण्हा पवड्ढती’’ति (सं. नि. २.५२) च ‘‘अविज्जासमुदया आसवसमुदयो’’ति (म. नि. १.१०४) च वचनतो अञ्ञेसम्पि तण्हादीनं सङ्खारहेतूनं हेतूति पधानत्ता, ‘‘अविद्वा, भिक्खवे, अविज्जागतो पुञ्ञाभिसङ्खारम्पि अभिसङ्खरोती’’ति पाकटत्ता असाधारणत्ता च सङ्खारानं हेतुभावेन दीपिताति वेदितब्बा. एतेनेव च एकेकहेतुफलदीपनपरिहारवचनेन सब्बत्थ एकेकहेतुफलदीपने पयोजनं वेदितब्बन्ति.

एत्थाह – एवं सन्तेपि एकन्तानिट्ठफलाय सावज्जाय अविज्जाय कथं पुञ्ञानेञ्जाभिसङ्खारपच्चयत्तं युज्जति? न हि निम्बबीजतो उच्छु उप्पज्जतीति. कथं न युज्जिस्सति? लोकस्मिञ्हि –

विरुद्धो चाविरुद्धो च, सदिसासदिसो तथा;

धम्मानं पच्चयो सिद्धो, विपाका एव ते च न.

धम्मानञ्हि ठानसभावकिच्चादिविरुद्धो च अविरुद्धो च पच्चयो लोके सिद्धो. पुरिमचित्तञ्हि अपरचित्तस्स ठानविरुद्धो पच्चयो, पुरिमसिप्पादिसिक्खा च पच्छापवत्तमानानं सिप्पादिकिरियानं. कम्मं रूपस्स सभावविरुद्धो पच्चयो, खीरादीनि च दधिआदीनं. आलोको चक्खुविञ्ञाणस्स किच्चविरुद्धो, गुळादयो च आसवादीनं. चक्खुरूपादयो पन चक्खुविञ्ञाणादीनं ठानाविरुद्धा पच्चया. पुरिमजवनादयो पच्छिमजवनादीनं सभावाविरुद्धा किच्चाविरुद्धा च.

यथा च विरुद्धाविरुद्धा पच्चया सिद्धा, एवं सदिसासदिसापि. सदिसमेव हि उतुआहारसङ्खातं रूपं रूपस्स पच्चयो होति, सालिबीजादीनि च सालिफलादीनं. असदिसम्पि रूपं अरूपस्स, अरूपञ्च रूपस्स पच्चयो होति; गोलोमाविलोमविसाणदधितिलपिट्ठादीनि च दब्बभूतिणकादीनं. येसञ्च धम्मानं ये विरुद्धाविरुद्धा सदिसासदिसा पच्चया, न ते धम्मा तेसं धम्मानं विपाकायेव. इति अयं अविज्जा विपाकवसेन एकन्तानिट्ठफलसभाववसेन च सावज्जापि समाना सब्बेसम्पि एतेसं पुञ्ञाभिसङ्खारादीनं यथानुरूपं ठानकिच्चसभावविरुद्धाविरुद्धपच्चयवसेन सदिसासदिसपच्चयवसेन च पच्चयो होतीति वेदितब्बा.

सो चस्सा पच्चयभावो ‘‘यस्स हि दुक्खादीसु अविज्जासङ्खातं अञ्ञाणं अप्पहीनं होति, सो दुक्खे ताव पुब्बन्तादीसु च अञ्ञाणेन संसारदुक्खं सुखसञ्ञाय गहेत्वा तस्स हेतुभूते तिविधेपि सङ्खारे आरभती’’तिआदिना नयेन वुत्तो एव.

अपिच अयं अञ्ञोपि परियायो –

चुतूपपाते संसारे, सङ्खारानञ्च लक्खणे;

यो पटिच्चसमुप्पन्न-धम्मेसु च विमुय्हति.

अभिसङ्खरोति सो एते, सङ्खारे तिविधे यतो;

अविज्जा पच्चयो तेसं, तिविधानम्पि यं ततोति.

कथं पन यो एतेसु विमुय्हति, सो तिविधेपेते सङ्खारे करोतीति चे? चुतिया ताव विमूळ्हो सब्बत्थ ‘‘खन्धानं भेदो मरण’’न्ति चुतिं अगण्हन्तो ‘सत्तो मरति, सत्तस्स देसन्तरसङ्कमन’न्तिआदीनि विकप्पेति. उपपाते विमूळ्हो सब्बत्थ ‘‘खन्धानं पातुभावो जाती’’ति उपपातं अगण्हन्तो ‘सत्तो उपपज्जति, सत्तस्स नवसरीरपातुभावो’तिआदीनि विकप्पेति. संसारे विमूळ्हो यो एस –

‘‘खन्धानञ्च पटिपाटि, धातुआयतनान च;

अब्बोच्छिन्नं वत्तमाना, संसारोति पवुच्चती’’ति.

एवं वण्णितो संसारो. तं एवं अगण्हन्तो ‘अयं सत्तो अस्मा लोका परं लोकं गच्छति, परस्मा लोका इमं लोकं आगच्छती’तिआदीनि विकप्पेति. सङ्खारानं लक्खणे विमूळ्हो सङ्खारानं सभावलक्खणं सामञ्ञलक्खणञ्च अगण्हन्तो सङ्खारे अत्ततो अत्तनियतो धुवतो सुभतो सुखतो च विकप्पेति. पटिच्चसमुप्पन्नधम्मेसु विमूळ्हो अविज्जादीहि सङ्खारादीनं पवत्तिं अगण्हन्तो ‘‘अत्ता जानाति वा न जानाति वा, सो एव करोति च कारेति च सो पटिसन्धियं उपपज्जति, तस्स अणुइस्सरादयो कललादिभावेन सरीरं सण्ठपेत्वा इन्द्रियानि सम्पादेन्ति, सो इन्द्रियसम्पन्नो फुसति वेदियति तण्हियति उपादियति घटियति, सो पुन भवन्तरे भवती’’ति वा ‘‘सब्बे सत्ता नियतिसङ्गतिभावपरिणता’’ति (दी. नि. १.१६८) वा विकप्पेति. सो एवं अविज्जाय अन्धीकतो एवं विकप्पेन्तो यथा नाम अन्धो पथवियं विचरन्तो मग्गम्पि अमग्गम्पि थलम्पि निन्नम्पि समम्पि विसमम्पि पटिपज्जति, एवं पुञ्ञम्पि अपुञ्ञम्पि आनेञ्जम्पि सङ्खारं अभिसङ्खरोतीति. तेनेतं वुच्चति –

यथापि नाम जच्चन्धो, नरो अपरिनायको;

एकदा याति मग्गेन, कुम्मग्गेनापि एकदा.

संसारे संसरं बालो, तथा अपरिनायको;

करोति एकदा पुञ्ञं, अपुञ्ञमपि एकदा.

यदा ञत्वा च सो धम्मं, सच्चानि अभिसमेस्सति;

तदा अविज्जूपसमा, उपसन्तो चरिस्सतीति.

अयं अविज्जापच्चया सङ्खाराति पदस्मिं वित्थारकथा.

अविज्जापच्चया सङ्खारपदनिद्देसो.

विञ्ञाणपदनिद्देसो

२२७. सङ्खारपच्चया विञ्ञाणपदनिद्देसे चक्खुविञ्ञाणन्तिआदीसु चक्खुविञ्ञाणं कुसलविपाकं अकुसलविपाकन्ति दुविधं होति. तथा सोतघानजिव्हाकायविञ्ञाणानि. मनोविञ्ञाणं पन कुसलाकुसलविपाका द्वे मनोधातुयो, तिस्सो अहेतुकमनोविञ्ञाणधातुयो, अट्ठ सहेतुकानि कामावचरविपाकचित्तानि, पञ्च रूपावचरानि, चत्तारि अरूपावचरानीति बावीसतिविधं होति. इति इमेहि छहि विञ्ञाणेहि सब्बानिपि बात्तिंस लोकियविपाकविञ्ञाणानि सङ्गहितानि होन्ति. लोकुत्तरानि पन वट्टकथायं न युज्जन्तीति न गहितानि.

तत्थ सिया – कथं पनेतं जानितब्बं ‘इदं वुत्तप्पकारं विञ्ञाणं सङ्खारपच्चया होती’ति? उपचितकम्माभावे विपाकाभावतो. विपाकञ्हेतं, विपाकञ्च न उपचितकम्माभावे उप्पज्जति. यदि उप्पज्जेय्य, सब्बेसं सब्बविपाकानि उप्पज्जेय्युं; न च उप्पज्जन्तीति जानितब्बमेतं – ‘सङ्खारपच्चया इदं विञ्ञाणं होती’ति.

कतरसङ्खारपच्चया कतरविञ्ञाणन्ति चे? कामावचरपुञ्ञाभिसङ्खारपच्चया ताव कुसलविपाकानि पञ्च चक्खुविञ्ञाणादीनि, मनोविञ्ञाणे एका मनोधातु, द्वे मनोविञ्ञाणधातुयो, अट्ठ कामावचरमहाविपाकानीति सोळस. यथाह –

‘‘कामावचरस्स कुसलस्स कम्मस्स कतत्ता उपचितत्ता विपाकं चक्खुविञ्ञाणं उप्पन्नं होति. तथा सोतघानजिव्हाकायविञ्ञाणं उप्पन्नं होति, विपाका मनोधातु उप्पन्ना होति, मनोविञ्ञाणधातु उप्पन्ना होति सोमनस्ससहगता, मनोविञ्ञाणधातु उप्पन्ना होति उपेक्खासहगता, मनोविञ्ञाणधातु उप्पन्ना होति सोमनस्ससहगता ञाणसम्पयुत्ता, सोमनस्ससहगता ञाणसम्पयुत्ता ससङ्खारेन, सोमनस्ससहगता ञाणविप्पयुत्ता, सोमनस्ससहगता ञाणविप्पयुत्ता ससङ्खारेन, उपेक्खासहगता ञाणसम्पयुत्ता, उपेक्खासहगता ञाणसम्पयुत्ता ससङ्खारेन, उपेक्खासहगता ञाणविप्पयुत्ता, उपेक्खासहगता ञाणविप्पयुत्ता ससङ्खारेना’’ति (ध. स. ४३१, ४९८).

रूपावचरपुञ्ञाभिसङ्खारपच्चया पन पञ्च रूपावचरविपाकानि. यथाह –

‘‘तस्सेव रूपावचरस्स कुसलस्स कम्मस्स कतत्ता उपचितत्ता विपाकं विविच्चेव कामेहि…पे… पठमं झानं…पे… पञ्चमं झानं उपसम्पज्ज विहरती’’ति (ध. स. ४९९).

एवं पुञ्ञाभिसङ्खारपच्चया एकवीसतिविधं विञ्ञाणं होति.

अपुञ्ञाभिसङ्खारपच्चया पन अकुसलविपाकानि पञ्च चक्खुविञ्ञाणादीनि, एका मनोधातु, एका मनोविञ्ञाणधातूति एवं सत्तविधं विञ्ञाणं होति. यथाह –

‘‘अकुसलस्स कम्मस्स कतत्ता उपचितत्ता विपाकं चक्खुविञ्ञाणं उप्पन्नं होति. तथा सोतघानजिव्हाकायविञ्ञाणं, विपाका मनोधातु, विपाका मनोविञ्ञाणधातु उप्पन्ना होती’’ति (ध. स. ५५६).

आनेञ्जाभिसङ्खारपच्चया पन चत्तारि अरूपविपाकानीति एवं चतुब्बिधं विञ्ञाणं होतीति. यथाह –

‘‘तस्सेव अरूपावचरस्स कुसलस्स कम्मस्स कतत्ता उपचितत्ता विपाकं सब्बसो रूपसञ्ञानं समतिक्कमा आकासानञ्चायतनसञ्ञासहगतं…पे… विञ्ञाणञ्चायतनसञ्ञासहगतं…पे… आकिञ्चञ्ञायतनसञ्ञासहगतं…पे… नेवसञ्ञानासञ्ञायतनसञ्ञासहगतं सुखस्स च पहाना…पे… चतुत्थं झानं उपसम्पज्ज विहरती’’ति (ध. स. ५०१).

एवं यं सङ्खारपच्चया विञ्ञाणं होति, तं ञत्वा इदानिस्स एवं पवत्ति वेदितब्बा – सब्बमेव हि इदं पवत्तिपटिसन्धिवसेन द्विधा पवत्तति. तत्थ द्वे पञ्चविञ्ञाणानि, द्वे मनोधातुयो, सोमनस्ससहगताहेतुकमनोविञ्ञाणधातूति इमानि तेरस पञ्चवोकारभवे पवत्तियंयेव पवत्तन्ति. सेसानि एकूनवीसति तीसु भवेसु यथानुरूपं पवत्तियम्पि पटिसन्धियम्पि पवत्तन्ति.

कथं? कुसलविपाकानि ताव चक्खुविञ्ञाणादीनि पञ्च कुसलविपाकेन वा अकुसलविपाकेन वा निब्बत्तस्स यथाक्कमं परिपाकमुपगतिन्द्रियस्स चक्खादीनं आपाथगतं इट्ठं वा इट्ठमज्झत्तं वा रूपादिआरम्मणं आरब्भ चक्खादिपसादं निस्साय दस्सनसवनघायनसायनफुसनकिच्चं साधयमानानि पवत्तन्ति. तथा अकुसलविपाकानि पञ्च. केवलञ्हि तेसं अनिट्ठं अनिट्ठमज्झत्तं वा रूपादिआरम्मणं होति, अयमेव विसेसो. दसापि चेतानि नियतद्वारारम्मणवत्थुट्ठानानि नियतकिच्चानेव च भवन्ति.

ततो कुसलविपाकानं चक्खुविञ्ञाणादीनं अनन्तरं कुसलविपाकमनोधातु तेसञ्ञेव आरम्मणमारब्भ हदयवत्थुं निस्साय सम्पटिच्छनकिच्चं साधयमाना पवत्तति. तथा अकुसलविपाकानं अनन्तरं अकुसलविपाका. इदञ्च पन द्वयं अनियतद्वारारम्मणं नियतवत्थुट्ठानं नियतकिच्चञ्च होति.

सोमनस्ससहगता पन अहेतुकमनोविञ्ञाणधातु कुसलविपाकमनोधातुया अनन्तरं तस्सा एव आरम्मणं आरब्भ हदयवत्थुं निस्साय सन्तीरणकिच्चं साधयमाना च छसु द्वारेसु बलवारम्मणे कामावचरसत्तानं येभुय्येन लोभसम्पयुत्तजवनावसाने भवङ्गवीथिं पच्छिन्दित्वा जवनेन गहितारम्मणे तदारम्मणवसेन च सकिं वा द्विक्खत्तुं वा पवत्तति. चित्तप्पवत्तिगणनायं पन सब्बद्वारेसु तदारम्मणे द्वे एव चित्तवारा आगता. इदं पन चित्तं तदारम्मणन्ति च पिट्ठिभवङ्गन्ति चाति द्वे नामानि लभति, अनियतद्वारारम्मणं नियतवत्थुकं अनियतट्ठानकिच्चञ्च होतीति. एवं ताव तेरस पञ्चवोकारभवे पवत्तियंयेव पवत्तन्तीति वेदितब्बानि. सेसेसु एकूनवीसतिया चित्तेसु न किञ्चि अत्तनो अनुरूपाय पटिसन्धिया न पवत्तति.

पवत्तियं पन कुसलाकुसलविपाका ताव द्वे अहेतुकमनोविञ्ञाणधातुयो पञ्चद्वारे कुसलाकुसलविपाकमनोधातूनं अनन्तरं सन्तीरणकिच्चं, छसु द्वारेसु पुब्बे वुत्तनयेनेव तदारम्मणकिच्चं, अत्तना दिन्नपटिसन्धितो उद्धं असति भवङ्गुपच्छेदके चित्तुप्पादे भवङ्गकिच्चं, अन्ते चुतिकिच्चञ्चाति चत्तारि किच्चानि साधयमाना नियतवत्थुका अनियतद्वारारम्मणट्ठानकिच्चा हुत्वा पवत्तन्ति.

अट्ठ कामावचरसहेतुकचित्तानि पवत्तियं वुत्तनयेनेव छसु द्वारेसु तदारम्मणकिच्चं, अत्तना दिन्नपटिसन्धितो उद्धं असति भवङ्गुपच्छेदके चित्तुप्पादे भवङ्गकिच्चं, अन्ते चुतिकिच्चञ्चाति तीणि किच्चानि साधयमानानि नियतवत्थुकानि अनियतद्वारारम्मणट्ठानकिच्चानि हुत्वा पवत्तन्ति.

पञ्च रूपावचरानि चत्तारि च अरूपावचरानि अत्तना दिन्नपटिसन्धितो उद्धं असति भवङ्गुपच्छेदके चित्तुप्पादे भवङ्गकिच्चं, अन्ते चुतिकिच्चञ्चाति किच्चद्वयं साधयमानानि पवत्तन्ति. तेसु रूपावचरानि नियतवत्थारम्मणानि अनियतट्ठानकिच्चानि, इतरानि अवत्थुकानि नियतारम्मणानि अनियतट्ठानकिच्चानि हुत्वा पवत्तन्तीति. एवं ताव बात्तिंसविधम्पि विञ्ञाणं पवत्तियं सङ्खारपच्चया पवत्तति. तत्रस्स ते ते सङ्खारा कम्मपच्चयेन च उपनिस्सयपच्चयेन च पच्चया होन्ति.

तत्थ यानेतानि एकादस तदारम्मणचित्तानि वुत्तानि, तेसु एकम्पि रूपारूपभवे तदारम्मणं हुत्वा न पवत्तति. कस्मा? बीजाभावा. तत्थ हि कामावचरविपाकसङ्खातं पटिसन्धिबीजं नत्थि, यं रूपादीसु आरम्मणेसु पवत्तियं तस्स जनकं भवेय्य. चक्खुविञ्ञाणादीनम्पि रूपभवे अभावो आपज्जतीति चे? न; इन्द्रियप्पवत्तिआनुभावतो द्वारवीथिभेदे चित्तनियमतो च.

यथा चेतं तदारम्मणं एकन्तेन रूपारूपभवे नप्पवत्तति तथा सब्बेपि अकामावचरे धम्मे नानुबन्धति. कस्मा? अजनकत्ता चेव जनकस्स च असदिसत्ता. तञ्हि यथा नाम गेहा निक्खमित्वा बहि गन्तुकामो तरुणदारको अत्तनो जनकं पितरं वा अञ्ञं वा पितुसदिसं हितकामं ञातिं अङ्गुलियं गहेत्वा अनुबन्धति, न अञ्ञं राजपुरिसादिं, तथा एतम्पि भवङ्गारम्मणतो बहि निक्खमितुकामं सभागताय अत्तनो जनकं पितरं वा पितुसदिसं वा कामावचरजवनमेव अनुबन्धति, न अञ्ञं महग्गतं अनुत्तरं वा.

यथा चेतं महग्गतलोकुत्तरे धम्मे नानुबन्धति, तथा यदा एते कामावचरधम्मापि महग्गतारम्मणा हुत्वा पवत्तन्ति तदा तेपि नानुबन्धति. कस्मा? अपरिचितदेसत्ता अच्चन्तपरित्तारम्मणत्ता च. तञ्हि यथा पितरं वा पितुसदिसं वा ञातिं अनुबन्धन्तोपि तरुणदारको घरद्वारअन्तरवीथिचतुक्कादिम्हि परिचितेयेव देसे अनुबन्धति, न अरञ्ञं वा युद्धभूमिं वा गच्छन्तं; एवं कामावचरधम्मे अनुबन्धन्तम्पि अमहग्गतादिम्हि परिचितेयेव देसे पवत्तमाने धम्मे अनुबन्धति, न महग्गतलोकुत्तरधम्मे आरब्भ पवत्तमानेति.

यस्मा चस्स ‘‘सब्बो कामावचरविपाको किरियमनोधातु किरियअहेतुकमनोविञ्ञाणधातु सोमनस्ससहगता इमे धम्मा परित्तारम्मणा’’ति एवं अच्चन्तपरित्तमेव आरम्मणं वुत्तं, तस्मापेतं महग्गतलोकुत्तरारम्मणे कामावचरधम्मेपि नानुबन्धतीति वेदितब्बं.

किं वा इमाय युत्तिकथाय? अट्ठकथायञ्हि एकन्तेनेव वुत्तं – एकादस तदारम्मणचित्तानि नामगोत्तं आरब्भ जवने जविते तदारम्मणं न गण्हन्ति. पण्णत्तिं आरब्भ जवने जविते तदारम्मणं न लब्भति. तिलक्खणारम्मणिकविपस्सनाय तदारम्मणं न लब्भति. वुट्ठानगामिनिया बलवविपस्सनाय तदारम्मणं न लब्भति. रूपारूपधम्मे आरब्भ जवने जविते तदारम्मणं न लब्भति. मिच्छत्तनियतधम्मेसु तदारम्मणं न लब्भति. सम्मत्तनियतधम्मेसु तदारम्मणं न लब्भति. लोकुत्तरधम्मे आरब्भ जवने जविते तदारम्मणं न लब्भति. अभिञ्ञाञाणं आरब्भ जवने जविते तदारम्मणं न लब्भति. पटिसम्भिदाञाणं आरब्भ जवने जविते तदारम्मणं न लब्भति. कामावचरे दुब्बलारम्मणे तदारम्मणं न लब्भति, छसु द्वारेसु बलवारम्मणे आपाथगतेयेव लब्भति, लब्भमानञ्च कामावचरेयेव लब्भति. रूपारूपभवे तदारम्मणं नाम नत्थीति.

यं पन वुत्तं ‘‘सेसेसु एकूनवीसतिया चित्तेसु न किञ्चि अत्तनो अनुरूपाय पटिसन्धिया न पवत्तती’’ति, तं अतिसंखित्तत्ता दुब्बिजानं. तेनस्स वित्थारनयदस्सनत्थं वुच्चति – ‘‘कति पटिसन्धियो? कति पटिसन्धिचित्तानि? केन कत्थ पटिसन्धि होति? किं पटिसन्धिया आरम्मण’’न्ति?

असञ्ञपटिसन्धिया सद्धिं वीसति पटिसन्धियो. वुत्तप्पकारानेव एकूनवीसति पटिसन्धिचित्तानि. तत्थ अकुसलविपाकाय अहेतुकमनोविञ्ञाणधातुया अपायेसु पटिसन्धि होति, कुसलविपाकाय मनुस्सलोके जच्चन्धजातिबधिरजातिउम्मत्तकएळमूगनपुंसकादीनं. अट्ठहि सहेतुकमहाविपाकेहि कामावचरदेवेसु चेव मनुस्सेसु च पुञ्ञवन्तानं पटिसन्धि होति, पञ्चहि रूपावचरविपाकेहि रूपीब्रह्मलोके, चतूहि अरूपावचरविपाकेहि अरूपलोकेति. येन च यत्थ पटिसन्धि होति, सा एव तस्सा अनुरूपपटिसन्धि नाम.

सङ्खेपतो पटिसन्धिया तीणि आरम्मणानि होन्ति – कम्मं, कम्मनिमित्तं, गतिनिमित्तन्ति. तत्थ कम्मं नाम आयूहिता कुसलाकुसलचेतना. कम्मनिमित्तं नाम यं वत्थुं आरम्मणं कत्वा कम्मं आयूहति. तत्थ अतीते कप्पकोटिसतसहस्समत्थकस्मिम्पि कम्मे कते तस्मिं खणे कम्मं वा कम्मनिमित्तं वा आगन्त्वा उपट्ठाति.

तत्रिदं कम्मनिमित्तस्स उपट्ठाने वत्थु – गोपकसीवली किर नाम तालपिट्ठिकविहारे चेतियं कारेसि. तस्स मरणमञ्चे निपन्नस्स चेतियं उपट्ठासि. सो तदेव निमित्तं गण्हित्वा कालंकत्वा देवलोके निब्बत्ति. अञ्ञा सम्मूळ्हकालकिरिया नाम होति. परम्मुखं गच्छन्तस्स हि पच्छतो तिखिणेन असिना सीसं छिन्दन्ति. निपज्जित्वा निद्दायन्तस्सापि तिखिणेन असिना सीसं छिन्दन्ति. उदके ओसीदापेत्वा मारेन्ति. एवरूपेपि काले अञ्ञतरं कम्मं वा कम्मनिमित्तं वा उपट्ठाति. अञ्ञं लहुकमरणं नाम अत्थि. निखादनदण्डकमत्थकस्मिञ्हि निलीनमक्खिकं मुग्गरेन पहरित्वा पिसन्ति. एवरूपेपि काले कम्मं वा कम्मनिमित्तं वा उपट्ठाति. एवं पिसियमानाय पन मक्खिकाय पठमं कायद्वारावज्जनं भवङ्गं नावट्टेति, मनोद्वारावज्जनमेव आवट्टेति. अथ जवनं जवित्वा भवङ्गं ओतरति. दुतियवारे कायद्वारावज्जनं भवङ्गं आवट्टेति. ततो कायविञ्ञाणं, सम्पटिच्छनं, सन्तीरणं, वोट्ठपनन्ति वीथिचित्तानि पवत्तन्ति. जवनं जवित्वा भवङ्गं ओतरति. ततियवारे मनोद्वारावज्जनं भवङ्गं आवट्टेति. अथ जवनं जवित्वा भवङ्गं ओतरति. एतस्मिं ठाने कालकिरियं करोति. इदं किमत्थं आभतं? अरूपधम्मानं विसयो नाम एवं लहुकोति दीपनत्थं.

गतिनिमित्तं नाम निब्बत्तनकओकासे एको वण्णो उपट्ठाति. तत्थ निरये उपट्ठहन्ते लोहकुम्भिसदिसो हुत्वा उपट्ठाति. मनुस्सलोके उपट्ठहन्ते मातुकुच्छिकम्बलयानसदिसा हुत्वा उपट्ठाति. देवलोके उपट्ठहन्ते कप्परुक्खविमानसयनादीनि उपट्ठहन्ति. एवं कम्मं, कम्मनिमित्तं, गतिनिमित्तन्ति सङ्खेपतो पटिसन्धिया तीणि आरम्मणानि होन्ति.

अपरो नयो – पटिसन्धिया तीणि आरम्मणानि होन्ति? अतीतं, पच्चुप्पन्नं, नवत्तब्बञ्च. असञ्ञीपटिसन्धि अनारम्मणाति. तत्थ विञ्ञाणञ्चायतननेवसञ्ञानासञ्ञायतनपटिसन्धीनं अतीतमेव आरम्मणं. दसन्नं कामावचरानं अतीतं वा पच्चुप्पन्नं वा. सेसानं नवत्तब्बं. एवं तीसु आरम्मणेसु पवत्तमाना पन पटिसन्धि यस्मा अतीतारम्मणस्स वा नवत्तब्बारम्मणस्स वा चुतिचित्तस्स अनन्तरमेव होति. पच्चुप्पन्नारम्मणं पन चुत्तिचित्तं नाम नत्थि. तस्मा द्वीसु आरम्मणेसु अञ्ञतरारम्मणाय चुतिया अनन्तरं तीसु आरम्मणेसु अञ्ञतरारम्मणाय पटिसन्धिया सुगतिदुग्गतिवसेन पवत्तनाकारो वेदितब्बो.

सेय्यथिदं – कामावचरसुगतियं ताव ठितस्स पापकम्मिनो पुग्गलस्स ‘‘तानिस्स तम्हि समये ओलम्बन्ती’’तिआदिवचनतो (म. नि. ३.२४८) मरणमञ्चे निपन्नस्स यथूपचितं पापकम्मं वा कम्मनिमित्तं वा मनोद्वारे आपाथमागच्छति. तं आरब्भ उप्पन्नाय तदारम्मणपरियोसानाय सुद्धाय वा जवनवीथिया अनन्तरं भवङ्गविसयं आरम्मणं कत्वा चुतिचित्तं उप्पज्जति. तस्मिं निरुद्धे तदेव आपाथगतं कम्मं वा कम्मनिमित्तं वा आरब्भ अनुपच्छिन्नकिलेसबलविनामितं दुग्गतिपरियापन्नं पटिसन्धिचित्तं उप्पज्जति. अयं अतीतारम्मणाय चुतिया अनन्तरा अतीतारम्मणा पटिसन्धि.

अपरस्स मरणसमये वुत्तप्पकारकम्मवसेन नरकादीसु अग्गिजालवण्णादिकं दुग्गतिनिमित्तं मनोद्वारे आपाथमागच्छति. तस्स द्विक्खत्तुं भवङ्गे उप्पज्जित्वा निरुद्धे तं आरम्मणं आरब्भ एकं आवज्जनं, मरणस्स आसन्नभावेन मन्दीभूतवेगत्ता पञ्च जवनानि, द्वे तदारम्मणानीति तीणि वीथिचित्तानि उप्पज्जन्ति. ततो भवङ्गविसयं आरम्मणं कत्वा एकं चुतिचित्तं. एत्तावता एकादस चित्तक्खणा अतीता होन्ति. अथावसेसपञ्चचित्तक्खणायुके तस्मिंयेव आरम्मणे पटिसन्धिचित्तं उप्पज्जति. अयं अतीतारम्मणाय चुतिया अनन्तरा पच्चुप्पन्नारम्मणा पटिसन्धि.

अपरस्स मरणसमये पञ्चन्नं द्वारानं अञ्ञतरस्मिं द्वारे रागादिहेतुभूतं हीनारम्मणं आपाथमागच्छति. तस्स यथाक्कमेन उप्पन्नवोट्ठब्बनावसाने मरणस्स आसन्नभावेन मन्दीभूतवेगत्ता पञ्च जवनानि द्वे तदारम्मणानि च उप्पज्जन्ति. ततो भवङ्गविसयमारम्मणं कत्वा एकं चुतिचित्तं. एत्तावता द्वे भवङ्गानि, आवज्जनं, दस्सनं, सम्पटिच्छनं, सन्तीरणं, वोट्ठब्बनं, पञ्च जवनानि, द्वे तदारम्मणानि, एकं चुतिचित्तन्ति पञ्चदस चित्तक्खणा अतीता होन्ति. अथावसेसएकचित्तक्खणायुके तस्मिं येव आरम्मणे पटिसन्धिचित्तं उप्पज्जति. अयम्पि अतीतारम्मणाय चुतिया अनन्तरा पच्चुप्पन्नारम्मणा पटिसन्धि. एस ताव अतीतारम्मणाय सुगतिचुतिया अनन्तरा अतीतपच्चुप्पन्नारम्मणाय दुग्गतिपटिसन्धिया पवत्तनाकारो.

दुग्गतियं ठितस्स पन उपचितानवज्जकम्मस्स वुत्तनयेनेव तं अनवज्जकम्मं वा कम्मनिमित्तं वा मनोद्वारे आपाथमागच्छतीति कण्हपक्खे सुक्कपक्खं ठपेत्वा सब्बं पुरिमनयेनेव वेदितब्बं. अयं अतीतारम्मणाय दुग्गतिचुतिया अनन्तरा अतीतपच्चुप्पन्नारम्मणाय सुगतिपटिसन्धिया पवत्तनाकारो.

सुगतियं ठितस्स पन उपचितानवज्जकम्मस्स ‘‘तानिस्स तम्हि समये ओलम्बन्ती’’तिआदिवचनतो मरणमञ्चे निपन्नस्स यथूपचितं अनवज्जकम्मं वा कम्मनिमित्तं वा मनोद्वारे आपाथमागच्छति. तञ्च खो उपचितकामावचरानवज्जकम्मस्सेव. उपचितमहग्गतकम्मस्स पन कम्मनिमित्तमेव आपाथमागच्छति. तं आरब्भ उप्पन्नाय तदारम्मणपरियोसानाय सुद्धाय वा जवनवीथिया अनन्तरं भवङ्गविसयं आरम्मणं कत्वा चुतिचित्तमुप्पज्जति. तस्मिं निरुद्धे तदेव आपाथगतं कम्मं वा कम्मनिमित्तं वा आरब्भ अनुपच्छिन्नकिलेसबलविनामितं सुगतिपरियापन्नं पटिसन्धिचित्तमुप्पज्जति. अयं अतीतारम्मणाय चुतिया अनन्तरा अतीतारम्मणा नवत्तब्बारम्मणा वा पटिसन्धि.

अपरस्स मरणसमये कामावचरानवज्जकम्मवसेन मनुस्सलोके मातुकुच्छिवण्णसङ्खातं वा देवलोके उय्यानकप्परुक्खादिवण्णसङ्खातं वा सुगतिनिमित्तं मनोद्वारे आपाथमागच्छति. तस्स दुग्गतिनिमित्ते दस्सितानुक्कमेनेव चुतिचित्तानन्तरं पटिसन्धिचित्तं उप्पज्जति. अयं अतीतारम्मणाय चुतिया अनन्तरा पच्चुप्पन्नारम्मणा पटिसन्धि.

अपरस्स मरणसमये ञातका ‘अयं, तात, तवत्थाय बुद्धपूजा करीयति, चित्तं पसादेही’ति वत्वा पुप्फदामधजपटाकादिवसेन रूपारम्मणं वा धम्मस्सवनतूरियपूजादिवसेन सद्दारम्मणं वा धूमवासगन्धादिवसेन गन्धारम्मणं वा ‘इदं, तात, सायस्सु, तवत्थाय दातब्बं देय्यधम्म’न्ति वत्वा मधुफाणितादिवसेन रसारम्मणं वा ‘इदं, तात, फुसस्सु, तवत्थाय दातब्बं देय्यधम्म’न्ति वत्वा चीनपटसोमारपटादिवसेन फोट्ठब्बारम्मणं वा पञ्चद्वारे उपसंहरन्ति. तस्स तस्मिं आपाथगते रूपादिआरम्मणे यथाक्कमेन उप्पन्नवोट्ठपनावसाने मरणस्स आसन्नभावेन मन्दीभूतवेगत्ता पञ्च जवनानि द्वे तदारम्मणानि च उप्पज्जन्ति. ततो भवङ्गविसयं आरम्मणं कत्वा एकं चुतिचित्तं, तदवसाने तस्मिञ्ञेव एकचित्तक्खणट्ठितिके आरम्मणे पटिसन्धिचित्तं उप्पज्जति. अयम्पि अतीतारम्मणाय चुतिया अनन्तरा पच्चुप्पन्नारम्मणा पटिसन्धि.

अपरस्स पन पथवीकसिणज्झानादिवसेन पटिलद्धमहग्गतस्स सुगतियं ठितस्स मरणसमये कामावचरकुसलकम्म-कम्मनिमित्त-गतिनिमित्तानं अञ्ञतरं पथवीकसिणादिकं वा निमित्तं महग्गतचित्तं वा मनोद्वारे आपाथमागच्छति. चक्खुसोतानं वा अञ्ञतरस्मिं कुसलुप्पत्तिहेतुभूतं पणीतमारम्मणं आपाथमागच्छति. तस्स यथाक्कमेन उप्पन्नवोट्ठब्बनावसाने मरणस्स आसन्नभावेन मन्दीभूतवेगत्ता पञ्च जवनानि उप्पज्जन्ति. महग्गतगतिकानं पन तदारम्मणं नत्थि. तस्मा जवनानन्तरंयेव भवङ्गविसयं आरम्मणं कत्वा एकं चुतिचित्तं उप्पज्जति. तस्सावसाने कामावचरमहग्गतसुगतीनं अञ्ञतरसुगतिपरियापन्नं यथूपट्ठितेसु आरम्मणेसु अञ्ञतरारम्मणं पटिसन्धिचित्तं उप्पज्जति. अयं नवत्तब्बारम्मणाय सुगतिचुतिया अनन्तरा अतीतपच्चुप्पन्ननवत्तब्बानं अञ्ञतरारम्मणा पटिसन्धि.

एतेनानुसारेन आरुप्पचुतियापि अनन्तरा पटिसन्धि वेदितब्बा. अयं अतीतनवत्तब्बारम्मणाय सुगतिचुतिया अनन्तरा अतीतनवत्तब्बपच्चुप्पन्नारम्मणाय पटिसन्धिया पवत्तनाकारो.

दुग्गतियं ठितस्स पन पापकम्मिनो वुत्तनयेनेव तं कम्मं कम्मनिमित्तं गतिनिमित्तं वा मनोद्वारे, पञ्चद्वारे पन अकुसलुप्पत्तिहेतुभूतं आरम्मणं आपाथमागच्छति. अथस्स यथाक्कमेन चुतिचित्तावसाने दुग्गतिपरियापन्नं तेसु आरम्मणेसु अञ्ञतरारम्मणं पटिसन्धिचित्तं उप्पज्जति. अयं अतीतारम्मणाय दुग्गतिचुतिया अनन्तरा अतीतपच्चुप्पन्नारम्मणाय पटिसन्धिया पवत्तनाकारोति. एत्तावता एकूनवीसतिविधस्सापि विञ्ञाणस्स पटिसन्धिवसेन पवत्ति दीपिता होति.