२. हेतुचतुक्कं

२४४. तत्थ यो ताव इध वुत्तो नयो, सो सब्बत्थ पाकटोयेव. विसेसो पन एवं वेदितब्बो – हेतुचतुक्के ताव अविज्जा हेतु अस्साति अविज्जाहेतुको. अविज्जा अस्स सहवत्तनतो यावभङ्गा पवत्तिका गमिकाति वुत्तं होति. ‘‘अविज्जापच्चया’’ति च एत्तावता सहजातादिपच्चयवसेन साधारणतो सङ्खारस्स अविज्जा पच्चयोति दस्सेत्वा, पुन ‘‘अविज्जाहेतुको’’ति एतेनेव विसेसतो अविगतपच्चयता दस्सिता. सङ्खारपच्चया विञ्ञाणं सङ्खारहेतुकन्तिआदीसुपि एसेव नयो.

कस्मा पन भवादीसु हेतुकग्गहणं न कतन्ति? अविगतपच्चयनियमाभावतो अभावतो च अविगतपच्चयस्स. ‘‘तत्थ कतमो उपादानपच्चया भवो? ठपेत्वा उपादानं वेदनाक्खन्धो सञ्ञाक्खन्धो सङ्खारक्खन्धो विञ्ञाणक्खन्धो – अयं वुच्चति उपादानपच्चया भवो’’ति वचनतो उपादानपच्चया चतुन्नं खन्धानं इध भवोति नामं. सङ्खारक्खन्धे च ‘‘जाति द्वीहि खन्धेहि सङ्गहिता’’तिआदिवचनतो (धातु. ७१) जातिजरामरणानि अन्तोगधानि.

तत्थ याव उपादानं ताव जातिजरामरणानं अनुपलब्भनतो उपादानं भवस्स न नियमतो अविगतपच्चयो होति. ‘‘या तेसं तेसं धम्मानं जाती’’ति आदिवचनतो सङ्खतलक्खणेसु जातिया जरामरणसङ्खातस्स भवस्स जातिक्खणमत्तेयेव अभावतो अविगतपच्चयभावो न सम्भवति. तथा जातिया जरामरणक्खणे अभावतो. उपनिस्सयपच्चयेनेव पन भवो जातिया. जाति जरामरणस्स पच्चयोति सब्बथापि अविगतपच्चयनियमाभावतो अभावतो च अविगतपच्चयस्स भवादीसु हेतुकग्गहणं न कतन्ति वेदितब्बं.

केचि पनाहु – ‘‘भवो दुविधेना’’ति वचनतो उपपत्तिमिस्सको भवो, न च उपपत्तिभवस्स उपादानं अविगतपच्चयो होतीति ‘‘उपादानपच्चया भवो उपादानहेतुको’’ति अवत्वा ‘‘उपादानपच्चया भवो’’ति वुत्तो. इध पच्छिन्नत्ता परतोपि न वुत्तन्ति. तं इध उपपत्तिमिस्सकस्स भवस्स अनधिप्पेतत्ता अयुत्तं. अरूपक्खन्धा हि इध भवोति आगता.

भवपच्चया जातीति एत्थ च ठपेत्वा जातिजरामरणानि अवसेसो भवो जातिया पच्चयोति वेदितब्बो. कस्मा? जातिआदीनं जातिया अप्पच्चयत्ता. यदि एवं, ठपेत्वा जातिजरामरणानि भवो जातिया पच्चयोति वत्तब्बोति? आम वत्तब्बो, वत्तब्बपदेसाभावतो पन न वुत्तो. दसमङ्गनिद्देसे हि उपादानपच्चयसम्भूतो भवो वत्तब्बो. एकादसमङ्गनिद्देसे जाति वत्तब्बा. यो पन भवो जातिया पच्चयो, तस्स वत्तब्बपदेसो नत्थीति वत्तब्बपदेसाभावतो न वुत्तो. अवुत्तोपि पन युत्तितो गहेतब्बोति. विञ्ञाणपच्चया नामरूपन्तिआदीसु च विञ्ञाणादीनं अविगतपच्चयभावसम्भवतो विञ्ञाणहेतुकादिवचनं कतन्ति एस हेतुचतुक्के विसेसो.