पञ्हावारस्स घटने अनुलोमगणना

४३९. इदानेत्थ यथालद्धानि विस्सज्जनानि गणनावसेन दस्सेतुं हेतुया सत्तातिआदि वुत्तं. तत्थ सत्ताति कुसलेन कुसलं, अब्याकतं, कुसलाब्याकतन्ति तीणि. तथा अकुसलेन; अब्याकतेन अब्याकतमेवाति एवं सत्त. आरम्मणे नवाति एकमूलकएकावसानानि नव. अधिपतिया दसाति कुसलं कुसलस्स सहजाततो चेव आरम्मणतो च; अकुसलस्स आरम्मणतोव अब्याकतस्स सहजाततो चेव आरम्मणतो च; कुसलाब्याकतस्स सहजाततोवाति कुसलमूलकानि चत्तारि. अकुसलं अकुसलस्स सहजाततो चेव आरम्मणतो च; अब्याकतस्स सहजाततोव तथा अकुसलाब्याकतस्साति अकुसलमूलकानि तीणि. अब्याकतो अब्याकतस्स सहजाततो चेव आरम्मणतो च; कुसलस्स आरम्मणतोव तथा अकुसलस्साति अब्याकतमूलकानि तीणीति एवं दस. एत्थ पन आरम्मणाधिपतिपि सत्तधा, सहजाताधिपतिपि सत्तधाव लब्भति.

अनन्तरे सत्ताति कुसलमूलकानि द्वे, तथा अकुसलमूलकानि, अब्याकतमूलकानि तीणीति एवं सत्त. समनन्तरेपि एतानेव. सहजाते नवाति कुसलमूलकानि तीणि, अकुसलमूलकानि तीणि, अब्याकतमूलकं एकं, तथा कुसलाब्याकतमूलकं, अकुसलाब्याकतमूलकञ्चाति एवं नव. अञ्ञमञ्ञे तीणीति कुसलेन कुसलं, अकुसलेन अकुसलं, अब्याकतेन अब्याकतन्ति एवं तीणि. निस्सये तेरसाति सहजाततोव कुसलमूलकानि तीणि, तथा अकुसलमूलकानि, तथा अब्याकतमूलकानि. एत्थ पन पुरेजातम्पि लब्भति. अब्याकतञ्हि अब्याकतस्स सहजातम्पि होति पुरेजातम्पि; कुसलस्स पुरेजातमेव तथा अकुसलस्स. पुन कुसलाब्याकतो सहजातपुरेजाततो कुसलस्स, सहजाततोव अब्याकतस्स, तथा अकुसलाब्याकतोति एवं तेरस. उपनिस्सये नवाति एकमूलकेकावसाना नव. तेसं विभङ्गे तेवीसति भेदा दस्सिता. तेसु आरम्मणूपनिस्सये सत्त, अनन्तरूपनिस्सये सत्त, पकतूपनिस्सये नव होन्ति. पुरेजाते तीणीति अब्याकतो अब्याकतस्स, कुसलस्स, अकुसलस्साति एवं तीणि.

पच्छाजाते तीणीति कुसलो अब्याकतस्स, अकुसलो अब्याकतस्स, अब्याकतो अब्याकतस्साति एवं तीणि. आसेवने तीणि अञ्ञमञ्ञसदिसानि. कम्मे सत्त हेतुसदिसानि. तत्थ द्वीसु विस्सज्जनेसु नानाक्खणिककम्मम्पि आगतं, पञ्चसु सहजातमेव. विपाके एकं अब्याकतेन अब्याकतं. आहारइन्द्रियझानमग्गेसु सत्त हेतुसदिसानेव. इन्द्रियं पनेत्थ सहजातपुरेजातवसेन आगतं. सम्पयुत्ते तीणि अञ्ञमञ्ञसदिसानि. विप्पयुत्ते पञ्चाति सहजातपच्छाजाततो कुसलेन अब्याकतं, अकुसलेन अब्याकतं, सहजातपुरेजातपच्छाजाततो अब्याकतेन अब्याकतं, वत्थुपुरेजाततो अब्याकतेन कुसलं, तथा अकुसलन्ति एकं कुसलमूलं, एकं अकुसलमूलं, तीणि अब्याकतमूलानीति एवं पञ्च.

अत्थिया तेरसाति सहजाततो कुसलेन कुसलं, सहजातपच्छाजाततो कुसलेन अब्याकतं, सहजाततोव कुसलेन कुसलाब्याकतन्ति कुसलमूलानि तीणि, तथा अकुसलमूलानि, सहजातपुरेजातपच्छाजाताहारिन्द्रियतो पन अब्याकतेन अब्याकतं, वत्थारम्मणपुरेजाततो अब्याकतेन कुसलं, तथा अकुसलं, सहजातपुरेजाततो कुसलो च अब्याकतो च अकुसलस्स; स्वेव अब्याकतस्स सहजातपच्छाजातआहारिन्द्रियतो सहजातपुरेजाततो च कुसलो च अब्याकतो च कुसलस्स; स्वेव अब्याकतस्स सहजातपच्छाजातआहारिन्द्रियतोति एवं तेरस. नत्थिविगतेसु सत्त अनन्तरसदिसानि. अविगते तेरस अत्थिसदिसानीति. एवमेत्थ सत्त गणनपरिच्छेदा एकं तीणि पञ्च सत्त नव दस तेरसाति. तेसु विपाकवसेन एकमेव एककं, अञ्ञमञ्ञपुरेजातपच्छाजातासेवनसम्पयुत्तवसेन पञ्च तिका, विप्पयुत्तवसेन एकमेव पञ्चकं, हेतुअनन्तरसमनन्तरकम्मआहारिन्द्रियझानमग्गनत्थिविगतवसेन दस सत्तका, आरम्मणसहजातउपनिस्सयवसेन तयो नवका, अधिपतिवसेन एकं दसकं, निस्सयअत्थिअविगतवसेन तयो तेरसकाति एवं तस्मिं तस्मिं पच्चये निद्दिट्ठवारे गणनवसेन साधुकं सल्लक्खेत्वा तेसं वसेन दुकतिकादीसु पच्चयसंसन्दने गणना वेदितब्बा.

४४०. ये पन पच्चया येसं पच्चयानं विसभागा वा विरुद्धा वा होन्ति, ते तेहि सद्धिं न योजेतब्बा. सेय्यथिदं – हेतुपच्चयस्स ताव आरम्मणानन्तरसमनन्तरूपनिस्सयपुरेजातपच्छाजातकम्मासेवनाहारझाननत्थिविगता अधिपतिपच्चये च ठपेत्वा वीमंसं सेसाधिपतिनो विसभागा, सहजातादयो सभागा. कस्मा? तथा भावाभावतो. हेतुपच्चयो हि येसं हेतुपच्चयो होति, तेसं सहजातादिपच्चयोपि होति, आरम्मणादिपच्चयो पन न होतीति आरम्मणादयो तस्स विसभागा नाम. तस्मा सो तेहि, ते वा तेन सद्धिं, न योजेतब्बा. पुरेजातपच्छाजातसम्पयुत्तविप्पयुत्तअत्थिनत्थिविगताविगता च अञ्ञमञ्ञविरुद्धा, तेपि अञ्ञमञ्ञं न योजेतब्बा. तत्थ अयोजनीये वज्जेत्वा योजनीयेहि योगे ये वारा लब्भन्ति, ते सङ्खेपतो दस्सेतुं हेतुपच्चया अधिपतिया चत्तारीतिआदि वुत्तं.

तत्थ किञ्चापि हेतुपच्चयस्स अधिपतिना संसन्दने ऊनतरगणनवसेन सत्तहि वारेहि भवितब्बं, यस्मा पन अधिपतीसु वीमंसाव हेतुपच्चयो, न इतरे, तस्मा विसभागे वज्जेत्वा सभागवसेन ‘‘चत्तारी’’ति वुत्तं. तानि एवं वेदितब्बानि – कुसलो धम्मो कुसलस्स धम्मस्स हेतुपच्चयेन पच्चयो अधिपतिपच्चयेन पच्चयो; कुसला वीमंसा सम्पयुत्तकानं खन्धानं, कुसलो धम्मो अब्याकतस्स धम्मस्स हेतुपच्चयेन पच्चयो अधिपतिपच्चयेन पच्चयो; कुसला वीमंसा चित्तसमुट्ठानानं रूपानं, कुसलो धम्मो कुसलस्स च अब्याकतस्स च धम्मस्स हेतुपच्चयेन पच्चयो अधिपतिपच्चयेन पच्चयो; कुसला वीमंसा सम्पयुत्तकानं खन्धानं चित्तसमुट्ठानानञ्च रूपानं, अब्याकतो धम्मो अब्याकतस्स धम्मस्स हेतुपच्चयेन पच्चयो अधिपतिपच्चयेन पच्चयो; विपाकाब्याकता किरियाब्याकता वीमंसा सम्पयुत्तकानं खन्धानं चित्तसमुट्ठानानञ्च रूपानन्ति. एत्थ च विपाकाब्याकता लोकुत्तरतोव गहेतब्बा. आरम्मणपच्चयअनन्तरपच्चयादयो पन विसभागत्ता न योजिता. इमिना उपायेन सब्बत्थ लब्भमानञ्च अलब्भमानञ्च ञत्वा लब्भमानवसेन वारा उद्धरितब्बा.

सहजाते सत्ताति हेतुया लद्धानेव. अञ्ञमञ्ञे तीणीति सुद्धिकअञ्ञमञ्ञे लद्धानेव. निस्सये सत्ताति हेतुया लद्धानेव. विपाके एकन्ति सुद्धिकविपाके लद्धमेव. इन्द्रियमग्गेसु चत्तारीति हेट्ठा वुत्तनयानेव. सम्पयुत्ते तीणीति सुद्धिकसम्पयुत्ते लद्धानेव. विप्पयुत्ते तीणीति कुसलादिचित्तसमुट्ठानं रूपं पच्चयुप्पन्नं कत्वा वेदितब्बानि. अत्थिअविगतेसु सत्ताति हेतुया लद्धानेव.

४४१-४४३. एवं येहि अधिपतिपच्चयादीहि एकादसहि पच्चयेहि सद्धिं हेतुपच्चयो योजनं लभति, तेसं वसेन दुमूलकनये गणनं दस्सेत्वा इदानि तिमूलकादीसु तस्स दस्सनत्थं लक्खणं ठपेन्तो हेतुसहजातनिस्सयअत्थिअविगतन्ति सत्तातिआदिमाह. पोत्थकेसु पन निस्सउपनिस्सअधिपाति एवं परिहीनक्खरानि पच्चयनामानि लिखन्ति, तं सञ्ञाकरणमत्तवसेन लिखितं. तस्मा तादिसेसु ठानेसु परिपुण्णा पाळि कातब्बा. यं पनिदं लक्खणं ठपितं, तेन इदं दीपेति – अयं हेतुपच्चयो सहजातादीहि चतूहि सद्धिं संसन्दने अत्तनो विभङ्गे लद्धानि सत्तेव विस्सज्जनानि लभति. सचे पनेत्थ अञ्ञमञ्ञपच्चयो पविसति, अञ्ञमञ्ञे लद्धानि तीणि लभति. सचे सम्पयुत्तपच्चयो पविसति, तानेव तीणि लभति. सचे विप्पयुत्तपच्चयो पविसति, हेतुविप्पयुत्तदुके लद्धानि तीणि लभति. सचे विपाकपच्चयो पविसति, सब्बेहि विपाकसभागेहि सद्धिं संसन्दने एवमेव विस्सज्जनं लभति. सचे पनेत्थ इन्द्रियमग्गपच्चया पविसन्ति, तेहि सद्धिं दुमूलके लद्धानि चत्तारियेव लभति. सचे तेहि सद्धिं अञ्ञमञ्ञपच्चयो पविसति, हेताधिपतिदुके दस्सितेसु चतूसु विस्सज्जनेसु ‘‘कुसलो धम्मो अब्याकतस्स, कुसलो धम्मो कुसलस्स च अब्याकतस्स चा’’ति द्वे अपनेत्वा सेसानि द्वे लभति. सचेपि तत्थ सम्पयुत्तपच्चयो पविसति, तानेव द्वे लभति. सचे पन विप्पयुत्तपच्चयो पविसति, इतरानि द्वे लभति. सचे पन तेसु विपाकपच्चयो पविसति, सब्बत्थ एकमेव लभति. अधिपतिना पन सद्धिं हेताधिपतिदुकतो ऊनतरगणनेसु अप्पविसन्तेसु चत्तारियेव लभति. ऊनतरगणनेसु पविसन्तेसु तेसं वसेन द्वे एकन्ति लभति. एवं तेसं तेसं पच्चयानं समायोगे लब्भमानं गणनं विदित्वा तिमूलकादीसु गणना उद्धरितब्बाति.

एतेसु पन घटनेसु सब्बपठमानि चत्तारि घटनानि सामञ्ञतो नवन्नम्पि हेतूनं वसेन वुत्तानि अविपाकानि. अब्याकतेन अब्याकतविस्सज्जने पनेत्थ विपाकहेतुपि लब्भति.

ततो परानि पञ्च घटनानि विपाकहेतुवसेन वुत्तानि. तत्थ सब्बेपि सहजातविपाका चेव विपाकसहजातरूपा च. तेसु पठमे घटने विपाका चेव तंसमुट्ठानरूपा च लब्भन्ति, दुतिये विपाका चेव पटिसन्धियञ्च वत्थुरूपं. ततिये अरूपधम्माव. चतुत्थे विपाकचित्तसमुट्ठानरूपमेव लब्भति. पञ्चमे वत्थुरूपमेव.

ततो परानि पञ्चदस घटनानि इन्द्रियमग्गयुत्तानि अमोहहेतुवसेन वुत्तानि. तत्थ पठमानि नव निराधिपतीनि, पच्छिमानि छ साधिपतीनि. निराधिपतिकेसुपि पठमानि चत्तारि सामञ्ञतो सब्बत्थ अमोहवसेन वुत्तानि, पच्छिमानि पञ्च विपाकामोहवसेन. तत्थ निराधिपतिकेसु पठमे चत्तारीति हेट्ठा हेताधिपतिदुके दस्सितानेव. दुतिये चित्तसमुट्ठानरूपं परिहायति. ततिये वत्थुरूपं परिहायति. चतुत्थे कुसलो धम्मो चित्तसमुट्ठानानं, अब्याकतो तंसमुट्ठानानन्ति रूपमेव लब्भति. ततो परानि विपाकयुत्तानि पञ्च हेट्ठा वुत्तनयानेव. साधिपतिकेसु पठमानि तीणि घटनानि सामञ्ञतो विपाकाविपाकहेतुवसेन वुत्तानि. तेसु पठमे चत्तारि वुत्तनयानेव. दुतिये रूपं परिहायति, ततिये अरूपं परिहायति. ततो परानि तीणि विपाकहेतुवसेन वुत्तानि. तेसु पठमे रूपारूपं लब्भति, दुतिये अरूपमेव, ततिये रूपमेव. एवम्पि तेसं तेसं पच्चयानं समायोगे लब्भमानं गणनं विदित्वा तिमूलकादीसु गणना उद्धरितब्बाति.

हेतुमूलकं निट्ठितं.

४४४. आरम्मणमूलकेपि अधिपतिपच्चयादयो सत्त आरम्मणेन सभागा, सेसा सोळस विसभागाति ते अयोजेत्वा सत्तेव योजिता. तेसु अधिपतिया सत्ताति कुसलो धम्मो कुसलस्स धम्मस्स, अकुसलस्स धम्मस्स, अब्याकतस्साति एवं कुसलमूलानि तीणि, अकुसलमूलं एकं, अब्याकतमूलानि तीणीति सत्त. निस्सये तीणीति वत्थुवसेन अब्याकतमूलानेव. उपनिस्सये सत्त हेट्ठिमानि एव. पुरेजाते तीणीति वत्थारम्मणवसेन अब्याकतमूलानि. विप्पयुत्ते तीणीति वत्थुवसेनेव. अत्थिअविगतेसु तीणीति वत्थारम्मणवसेन. यथा पन हेतुमूलके लक्खणदस्सनत्थं घटनानि ठपितानि, तथा आरम्मणमूलकादीसुपि.

४४५. तत्थ यानि ताव इमस्मिं आरम्मणमूलके पञ्च घटनानि ठपितानि. तत्थ पठमं आरम्मणाधिपतिवसेन साधिपतिकं. तत्थ सत्ताति आरम्मणाधिपतिदुके लद्धविस्सज्जनानेव. दुतियं निराधिपतिकं. तत्थ तीणीति वत्थारम्मणवसेन आरम्मणवसेनेव वा अब्याकतमूलानि. ततियं निस्सयेन वुत्तं. तत्थ तीणीति वत्थुवसेन अब्याकतमूलानि. चतुत्थपञ्चमानि साधिपतिकानि. तेसु चतुत्थे एकन्ति वत्थारम्मणवसेन आरम्मणवसेनेव वा अब्याकतमूलं अकुसलं. पञ्चमे एकन्ति निस्सयतो अब्याकतमूलकं अकुसलं. एवमिधापि लब्भमानवसेन तिकादीसु गणना वेदितब्बा. तथा अधिपतिमूलकादीसु. आरम्मणइन्द्रियविपाकवसेन वित्थारयोजनं पन अवत्वा तत्थ तत्थ वत्तब्बयुत्तकमेव वदामाति.

४४६. अधिपतिमूलके सहजाते सत्ताति सहजाताधिपतिवसेन कुसलमूलानि तीणि, अकुसलमूलानि तीणि, अब्याकतमूलं एकं. सहजातेन पन सद्धिं आरम्मणाधिपति, आरम्मणाधिपतिना च सद्धिं सहजातं न लब्भति. अञ्ञमञ्ञे तीणीति सहजाताधिपतिवसेनेव. निस्सये अट्ठाति कुसलमूलानि तीणि, अकुसलमूलानि तीणि, अब्याकतमूलानि द्वे. अब्याकतो हि अधिपति अब्याकतस्स सहजाततो चेव आरम्मणतो च निस्सयो होति, अकुसलस्स आरम्मणतोव. कुसलस्स पन उभयथापि न होतीति अब्याकतमूलानि द्वेयेवाति एवं अट्ठ. उपनिस्सये सत्त आरम्मणसदिसानेव. पुरेजाते एकन्ति अब्याकताधिपति आरम्मणवसेन अकुसलस्स. विपाके एकं अब्याकतेन अब्याकतं लोकुत्तरं. आहारादीसु सत्त हेट्ठा एकमूलके लद्धानेव. विप्पयुत्ते चत्तारीति कुसलेन अब्याकतं, तथा अकुसलेन, अब्याकतेन अब्याकतञ्च कुसलञ्च. अत्थिअविगतेसु अट्ठ निस्सयसदिसानेव.

४४७-४५२. घटनानि पनेत्थ पटिपाटिया आरम्मणादीहि अयोजेत्वा पठमं अत्थिअविगतेहि योजितानि. किं कारणाति? उभयाधिपतिमिस्सकत्ता. तत्थ पठमे घटने आरम्मणाधिपतिवसेन वत्थारम्मणं लब्भति, दुतिये निस्सयवसेन गरुं कत्वा अस्सादेन्तस्स वत्थुमेव, ततिये सहजाताधिपतिवसेन कुसलादयो रूपानं, आरम्मणाधिपतिवसेन वत्थु अकुसलस्स. ततो परानि तीणि घटनानि आरम्मणाधिपतिवसेन वुत्तानि. तत्थ पठमे सत्ताति हेट्ठा वुत्तानेव. दुतिये एकन्ति पुरेजातानि वत्थारम्मणानि अकुसलस्स. ततिये वत्थुमेव अकुसलस्स. ततो परानि तीणि घटनानि विपाकाविपाकसाधारणानि सहजाताधिपतिवसेन वुत्तानि. तत्थ पठमे रूपारूपं लब्भति, दुतिये अरूपमेव, ततिये रूपमेव. ततो परानि तीणि विपाकाधिपतिवसेन वुत्तानि. तेसुपि पठमे रूपारूपं लब्भति, दुतिये अरूपं, ततिये रूपमेव. ततो परानि छ घटनानि आहारिन्द्रिययुत्तानि चित्ताधिपतिवसेन वुत्तानि. तत्थ तीणि अविपाकानि, तीणि सविपाकानि. तेसु गणना पाकटायेव. ततो परानि छ घटनानि तथेव विरियाधिपतिवसेन वुत्तानि. ननु च अधिपतिपटिपाटिया पठमं विरियाधिपतिवसेन वत्तब्बानि सियुं, कस्मा तथा न वुत्तानीति? परतो हेतुवसेन वुत्तघटनेहि सदिसत्ता. परतो हि हेतुवसेन घटनानि अमोहस्स वीमंसाधिपतित्ता वीमंसाय च सम्मादिट्ठिभावतो मग्गसम्पयुत्तानि. विरियम्पि च सम्मावायाममिच्छावायामभावेन मग्गोति तेन सद्धिं घटनानि परतो हेतुवसेन वुत्तघटनेहि सदिसानीति परिवत्तेत्वा वुत्तानि. तेसुपि गणना पाकटायेव.

४५३-४५६. अनन्तरसमनन्तरमूलकेसु सत्ताति कुसलो कुसलस्स अब्याकतस्स च, तथा अकुसलो, अब्याकतो तिण्णन्नम्पीति एवं सत्त. कम्मे एकन्ति कुसला मग्गचेतना अत्तनो विपाकाब्याकतस्स. घटनानि पनेतेसु तीणि तीणियेव. तानि बहुतरपटिपाटिया वुत्तानि.

४५७-४६०. सहजातअञ्ञमञ्ञनिस्सयमूलकेसु ये ये दुकमूलके पच्चया वुत्ता ते तेयेव आदितो ठितेन सभागा. तस्मा दुकमूलके गणनं ञत्वा ये उपरि पच्चया घटिता, तेसु ऊनतरगणनस्स वसेन सब्बघटनेसु गणना वेदितब्बा. तत्थ सहजातमूलके दस घटनानि. तेसु पञ्च अविपाकानि, पञ्च सविपाकानि. तत्थ अविपाकेसु ताव पठमे कुसलो कुसलस्स अब्याकतस्स, कुसलाब्याकतस्स, कुसलाब्याकतो अब्याकतस्साति चत्तारि, तथा अकुसलो, अब्याकतो अब्याकतस्सेवाति एवं नव. तत्थ कुसलाकुसलादिकेसु अट्ठसु विस्सज्जनेसु अरूपञ्चेव चित्तसमुट्ठानरूपञ्च लब्भति. अब्याकते वत्थुरूपम्पि. दुतिये घटने अब्याकतविस्सज्जने रूपेसु वत्थुमेव लब्भति, ततिये तीसुपि अरूपमेव, चतुत्थे चित्तसमुट्ठानरूपमेव, पञ्चमे पटिसन्धियं वत्थुना सद्धिं अरूपधम्मा. सविपाकेसु पठमे विपाका चेव विपाकचित्तसमुट्ठानरूपञ्च, दुतिये विपाका चेव वत्थुरूपञ्च, ततिये विपाकमेव, चतुत्थे विपाकचित्तसमुट्ठानमेव, पञ्चमे वत्थुरूपमेव लब्भति.

अञ्ञमञ्ञमूलके छ घटनानि. तेसु पठमानि तीणि अविपाकानि, पच्छिमानि तीणि सविपाकानि. तेसु गणना पाकटायेव.

४६१. निस्सयमूलके निस्सयपच्चया आरम्मणे तीणीति वत्थुं आरम्मणं कत्वा पवत्तकुसलादिवसेन वेदितब्बानि. उपनिस्सये एकन्ति वत्थुं आरम्मणूपनिस्सयं कत्वा उप्पन्नाकुसलं. सेसं दुमूलके हेट्ठा वुत्तनयेनेव वेदितब्बं.

४६२-४६४. इमस्मिं पन निस्सयपच्चये वीसति घटनानि. तेसु पुरिमानि छ घटनानि पुरेजातसहजातवसेन वुत्तानि, ततो चत्तारि पुरेजातवसेनेव, ततो दस सहजातवसेनेव. तत्थ पठमे घटने तेरसाति निस्सयपच्चयविभङ्गे वुत्तानेव. दुतिये अट्ठाति सहजाताधिपतिवसेन सत्त, वत्थुं गरुं कत्वा अकुसलञ्चाति अट्ठ. ततिये सत्त इन्द्रियपच्चये लद्धानेव. चतुत्थे पञ्च विप्पयुत्ते लद्धानि. पञ्चमे चत्तारीति कुसलादीनि चित्तसमुट्ठानानं, वत्थु च अकुसलस्स. छट्ठे तीणीति कुसलादीनि चित्तसमुट्ठानस्स. पुरेजातवसेन चतूसु पठमे तीणीति वत्थु कुसलादीनं, चक्खादीनि च अब्याकतस्स. दुतिये वत्थुमेव कुसलादीनं. ततिये एकन्ति वत्थु अकुसलस्स. चतुत्थे चक्खादीनि विञ्ञाणपञ्चकस्स. सहजातवसेन दस सविपाकाविपाकवसेन द्विधा भिन्दित्वा सहजातमूलके वुत्तनयेनेव वेदितब्बानि.

४६५. उपनिस्सयमूलके आरम्मणे सत्ताति आरम्मणूपनिस्सये लद्धानेव. अधिपतिया सत्ताति तानेव. अनन्तरसमनन्तरेसु अनन्तरूपनिस्सये लद्धानेव. निस्सये एकन्ति वत्थु अकुसलस्स. पुरेजाते एकन्ति तस्सेव वत्थुं वा आरम्मणं वा. आसेवने तीणि अनन्तरूपनिस्सयवसेन. कम्मे द्वे पकतूपनिस्सयवसेन. लोकुत्तरकुसलचेतना पन अनन्तरूपनिस्सयोपि होति. विप्पयुत्ते एकं आरम्मणूपनिस्सयवसेन, तथा अत्थिअविगतेसु. नत्थिविगतेसु सत्त अनन्तरसमानेव.

४६६. उपनिस्सयमूलकानि पन सत्त घटनानि होन्ति. तत्थ पुरिमानि तीणि आरम्मणूपनिस्सयवसेन वुत्तानि. तत्थ पठमे सत्ताति कुसलो कुसलादीनं, तथा अब्याकतो, अकुसलो अकुसलस्सेवाति एवं सत्त. दुतिये एकन्ति चक्खादिअब्याकतं अकुसलस्स. ततिये वत्थु अकुसलस्स. ततो परानि द्वे अनन्तरूपनिस्सयवसेन वुत्तानि. तेसु गणना पाकटायेव. ततो द्वे अनन्तरपकतूपनिस्सयवसेन वुत्तानि. तत्थ पठमे लोकियकुसलाकुसलचेतनापच्चयभावतो गहेतब्बा, दुतिये लोकुत्तरकुसलाव.

४६७-४६८. पुरेजातमूलके आरम्मणे तीणीति अब्याकतो कुसलादीनं. अधिपतिया एकन्ति अब्याकतो अकुसलस्स. सेसेसुपि एसेव नयो. एत्थ पन सत्त घटनानि. तेसु पठमं वत्थारम्मणवसेन वुत्तं, दुतियं वत्थुवसेनेव, ततियं आरम्मणवसेन, चतुत्थं वत्थुस्स आरम्मणकालवसेन, पञ्चमं आरम्मणाधिपतिवसेन, छट्ठं वत्थुनो आरम्मणाधिपतिकालवसेन, सत्तमं चक्खादिवसेन.

४६९-४७२. पच्छाजातमूलके वीसति पच्चया न युज्जन्ति, तयोव योजनं लभन्ति. एकमेवेत्थ घटनं, तं कायस्स कुसलादीनं वसेन वेदितब्बं. आसेवनमूलकेपि एकमेव घटनं.

४७३-४७७. कम्ममूलके अनन्तरे एकन्ति मग्गचेतनावसेन वुत्तं. अञ्ञमञ्ञे तीणीति एत्थ पटिसन्धियं वत्थुपि गहेतब्बं. उपनिस्सये द्वेति अनन्तरपकतूपनिस्सयवसेन हेट्ठा वुत्तानेव. एवं सेसानिपि हेट्ठा वुत्तनयेनेव वेदितब्बानि. एत्थ पन एकादस घटनानि. तत्थ पठमानि द्वे पकतूपनिस्सयानन्तरूपनिस्सयविभागतो नानाक्खणिककम्मवसेन वुत्तानि. ततो परानि चत्तारि विपाकाविपाकतो एकक्खणिककम्मवसेन वुत्तानि. तत्थ पठमे अरूपेन सद्धिं चित्तसमुट्ठानरूपं लब्भति, दुतिये अरूपेन सद्धिं वत्थु, ततिये अरूपमेव, चतुत्थे चित्तसमुट्ठानरूपमेव. पटिसन्धियं पन कटत्तारूपम्पि लब्भति. ततो परानि पञ्च सविपाकानि, तानि हेट्ठा वुत्तनयानेव. विपाकमूलके पञ्च घटानानि उत्तानत्थानेव.

४७८-४८३. आहारमूलके सत्तातिआदीनि वुत्तनयानेव. घटनानि पनेत्थ चतुत्तिंस. तेसु पठमानि पञ्च विपाकाविपाकसामञ्ञतो वुत्तानि. तत्थ पठमे चत्तारोपि आहारा लब्भन्ति; दुतिये तयो अरूपाहाराव. ततिये वत्थुपि पच्चयुप्पन्नं होति, चतुत्थे तं परिहायति. पञ्चमे रूपमेव पच्चयुप्पन्नं. ततो परानि पञ्च सविपाकघटनानि, तानि हेट्ठा वुत्तनयानेव. ततो परानि नव घटनानि चेतनाहारवसेन वुत्तानि. ततो परानि नव निराधिपतिविञ्ञाणाहारवसेन. ततो परानि साधिपतिविञ्ञाणाहारवसेन छ घटनानि वुत्तानि. तत्थ तीणि विपाकाविपाकसामञ्ञवसेन वुत्तानि. तीणि विपाकवसेनेव. तत्थ लोकियानं विपाकानं अभावतो वत्थु परिहायति.

४८४-४९५. इन्द्रियमूलके पुरेजाते एकन्ति चक्खुन्द्रियादीनं वसेन अब्याकतेन अब्याकतं. सेसं दुमूलकं हेट्ठा वुत्तनयेनेव वेदितब्बं. घटनानि पनेत्थ छ सत्तति. तत्थ पठमे सब्बानिपि इन्द्रियानि पच्चयट्ठेन लब्भन्ति. दुतिये रूपजीवितिन्द्रियं हायति. न हि तं निस्सयो होति. ततिये अरूपिन्द्रियानि रूपानं. चतुत्थे चक्खादीनि चक्खुविञ्ञाणादीनं. ततो परानि नव घटनानि सहजातअरूपिन्द्रियवसेन वुत्तानि, ततो नव मग्गभूतानं इन्द्रियानं वसेन, ततो नव झानङ्गभूतानं, ततो नव झानमग्गभूतानं, ततो नव मनिन्द्रियवसेनेव, ततो साधिपतीनि छ, ततो वीरियवसेन मग्गसम्पयुत्तानि छ, ततो अमोहहेतुवसेन निराधिपतीनि नव, साधिपतीनि छ. तेसु सब्बेसु विपाकपच्चयेन अयुत्तानि च युत्तानि च हेट्ठा वुत्तनयेनेव वेदितब्बानि.

४९६-५००. झानमूलकेपि दुमूलकं हेट्ठा वुत्तनयेनेव वेदितब्बं. घटनानि पनेत्थ छत्तिंस. तेसु पठमानि नव इन्द्रियमग्गभावं अनामसित्वा साधारणझानङ्गवसेनेव वुत्तानि. ततो परानि नव इन्द्रियभूतझानङ्गवसेन, ततो नव मग्गभूतझानङ्गवसेन, ततो नव इन्द्रियमग्गभूतझानङ्गवसेन. चतूसुपि चेतेसु नवकेसु आदितो चत्तारि चत्तारि विपाकाविपाकसाधारणानि. अवसाने पञ्च पञ्च विपाकानेव, तानि हेट्ठा वुत्तनयानेव.

५०१-५०८. मग्गमूलकेपि दुमूलकं वुत्तनयेनेव वेदितब्बं. घटनानि पनेत्थ सत्तपञ्ञास. तेसु पठमानि नव इन्द्रियझानभावं अनामसित्वा सुद्धिकमग्गवसेनेव वुत्तानि. ततो नव इन्द्रियभूतमग्गवसेन, ततो नव झानभूतमग्गवसेन, ततो नव इन्द्रियझानभूतमग्गवसेन, ततो छ अधिपतिभूतमग्गवसेन, ततो नव निराधिपतिमग्गहेतुवसेन, ततो छ साधिपतिमग्गहेतुवसेन, तत्थ नवकेसु पञ्च पञ्च छक्केसु तीणि तीणि विपाकानि. सेसानि साधारणानि, तानि हेट्ठा वुत्तनयानेव.

५०९-५१०. सम्पयुत्तमूलके दुमूलकं उत्तानत्थमेव. एत्थ पन द्वेयेव घटनानि. तत्थ एकं साधारणवसेन, एकं विपाकवसेन वुत्तं.

५११-५१४. विप्पयुत्तमूलकेपि दुमूलकं उत्तानत्थमेव. घटनानि पनेत्थ तेरस. तत्थ पठमे पञ्चाति कुसलो अब्याकतस्स, तथा अकुसलो, अब्याकतो तिण्णन्नम्पि. एत्थ च इमे विप्पयुत्तादयो सहजातापि होन्ति, पच्छाजातपुरेजातापि. दुतिये पुरेजातसहजाताव ततिये तेयेव अधिपतिवसेन. तत्थ कुसलो अब्याकतस्स तथा अकुसलो, अब्याकतो पन अब्याकतस्स च आरम्मणाधिपतिवसेन अकुसलस्स चाति एवं चत्तारि. चतुत्थे तीणीति कुसलादीनि अब्याकतस्स. इन्द्रियानि पनेत्थ रूपानिपि अरूपानिपि. पञ्चमे पच्चया अरूपाव छट्ठे वत्थुवसेन रूपाव सत्तमे कुसलाब्याकतानं विपस्सनावसेन, अकुसलस्स अस्सादनवसेन वत्थुमेव. अट्ठमे तदेवाकुसलस्स, नवमे चक्खादीनि अब्याकतस्स, दसमे कुसलादयो चित्तसमुट्ठानानं, एकादसमे पटिसन्धियं वत्थु खन्धानं, द्वादसमे पटिसन्धियं खन्धा कटत्तारूपानं, तेरसमे पटिसन्धियं खन्धा वत्थुस्स.

५१५-५१८. अत्थिपच्चयमूलके उपनिस्सये एकन्ति आरम्मणूपनिस्सयवसेन अब्याकतं अकुसलस्स. सेसं दुमूलके उत्तानमेव. घटनानि पनेत्थ एकूनतिंस. तेसु पठमे अरूपवत्थारम्मणमहाभूतइन्द्रियाहारानं वसेन सहजातपुरेजातपच्छाजातपच्चया लब्भन्ति. दुतिये पच्छाजातकबळीकाराहारा न लब्भन्ति. पठमदुतियघटनानेव अधिपतिना सद्धिं उपरि ततियचतुत्थानि कतानि. पुन पठममेव चतूहि आहारेहि सद्धिं पञ्चमं, रूपिन्द्रियेहि सद्धिं छट्ठं, रूपारूपिन्द्रियेहि सद्धिं सत्तमं कतं. दुतियमेव वा पन इन्द्रियेहि सद्धिं सत्तमं कतं. पठमदुतियानेव विप्पयुत्तपच्चयेन सद्धिं अट्ठमनवमानि. तेसु नवमं अधिपतिना सद्धिं दसमं कतं. ततो एकादसमे पच्चयवसेन वत्थु हायति. द्वादसमे अरूपधम्मायेव पच्चया, तेरसमे वत्थारम्मणा, चुद्दसमे वत्थुमेव, पन्नरसमे आरम्मणमेव, सोळसमे वत्थुमेव आरम्मणं, सत्तरसमे पन तदेव आरम्मणाधिपतिभावेन, अट्ठारसमेपि तदेव आरम्मणूपनिस्सयवसेन, एकूनवीसतिमे चक्खादयोव पच्चया. इमानि एकूनवीसति पकिण्णकघटनानि नाम सहजातं अग्गहेत्वा वुत्तानि. ततो परानि दस सहजातवसेन वुत्तानि.

५१९. नत्थिविगतमूलकेसु अनन्तरसमनन्तरमूलकेसु विय उपनिस्सयासेवनकम्मवसेन तीणियेव घटनानि, अविगतमूलकं अत्थिमूलकसदिसमेवाति.

यानि पनेतानि इमस्मिं पञ्हावारे घटनानि वुत्तानि, तानि सब्बानिपि दुविधानियेव – पकिण्णकतो सहजाततो च. तत्थ सब्बेसम्पि आरम्मणमूलकादीनं आदितो सहजातं अग्गहेत्वा वुत्तानि पकिण्णकानि नाम. तानि आरम्मणमूलके पञ्चपि, अधिपतिमूलके छ, अनन्तरमूलके तीणिपि, तथा समनन्तरमूलके, निस्सयमूलके दस, उपनिस्सयमूलके सत्त, पुरेजातमूलके सत्त, पच्छाजातमूलके एकमेव, तथा आसेवनमूलके, कम्ममूलके द्वे, आहारमूलके एकं, इन्द्रियमूलके चत्तारि, विप्पयुत्तमूलके नव, अत्थिमूलके एकूनवीसति, नत्थिमूलके तीणिपि, तथाविगतमूलके. अविगतमूलके एकूनवीसतीति सब्बानिपि सतञ्चेव तीणि च होन्ति. सहजातनिस्सयभावेन पनेतानि पकिण्णकानीति वुत्तानि.

यानि पन सहजातं लब्भन्ति, तानि सहजातघटनानि नामाति वुच्चन्ति. तानि आरम्मणमूलके अनन्तरसमनन्तरपुरेजातपच्छाजातआसेवननत्थिविगतमूलकेसु न लब्भन्ति. न हि ते पच्चया सहजातानं पच्चया होन्ति. यथा च सहजातानं न होन्ति, तथा हेतुसहजातअञ्ञमञ्ञविपाकझानमग्गसम्पयुत्तपच्चया. असहजातानन्ति हेतुमूलके सब्बानि चतुवीसतिपि घटनानि सहजातघटनानेव. तथा अधिपतिमूलके चतुवीसति, सहजातमूलके दसपि, अञ्ञमञ्ञमूलके छपि, निस्सयमूलके दस, कम्ममूलके नव, विपाकमूलके पञ्चपि, आहारमूलके तेत्तिंस, इन्द्रियमूलके द्वासत्तति झानमूलके छत्तिंसापि, मग्गमूलके सत्तपञ्ञासम्पि, सम्पयुत्तमूलके द्वेपि, विप्पयुत्तमूलके चत्तारि, अत्थिमूलके दस, अविगतमूलके दसाति सब्बानिपि तीणि सतानि द्वादस च होन्ति. इति पुरिमानि सतं तीणि च इमानि च द्वादसुत्तरानि तीणि सतानीति सब्बानिपि पञ्चदसाधिकानि चत्तारि घटनसतानि पञ्हावारे आगतानि. तेसु ये ये पच्चयधम्मा नामवसेन न पाकटा हुत्वा पञ्ञायन्ति, तेपि हेतुमूलकादीनं नयानं आदितो विपाकाविपाकसामञ्ञतो वुत्तेसु घटनेसु दस्सेतब्बा. द्वादसेव हि हेतू छ आरम्मणा चत्तारो अधिपतयो चत्तारो आहारा वीसति इन्द्रियानि सत्त झानङ्गानि द्वादस मग्गङ्गानीति एते पच्चयधम्मा नाम. तेसु ये ये धम्मा एकन्तेन कुसला, एकन्तेनेव अकुसला, एकन्तेन कुसलविपाका, एकन्तेनेवाकुसलविपाका, एकन्तेनेव विपाका, एकन्तेनेव अविपाका ते ते साधुकं सल्लक्खेत्वा ये तत्थ विपाका, ते विपाकघटनेसु, ये अविपाका, ते अविपाकघटनेसु यथायोगं योजेतब्बाति.

पञ्हावारस्स घटने अनुलोमगणना.

पच्चनीयुद्धारवण्णना

५२७. इदानि पच्चनीयं होति. तत्थ यथा पटिच्च वारादीसु ‘‘अकुसलं धम्मं पटिच्च अकुसलो धम्मो उप्पज्जति नहेतुपच्चया’’तिआदिना नयेन लब्भमाना पञ्हा लब्भमानानं पच्चयानं वसेन सरूपतोव वित्थारिता. एवं अवित्थारेत्वा एकेन लक्खणेन सङ्खेपतो पच्चनीयं दस्सेतुं धम्मसङ्गाहकेहि कुसलो धम्मो कुसलस्स धम्मस्स आरम्मणपच्चयेन पच्चयोतिआदिना नयेन अनुलोमतो कुसलादीनं पच्चया उद्धटा. ते च खो पच्चया समूहवसेन, नो एकेकपच्चयवसेनेव; तस्मा ये यत्थ समूहतो दस्सिता, ते विभजित्वा वेदितब्बा. सब्बेपि हि इमे चतुवीसति पच्चया अट्ठसु पच्चयेसु सङ्गहं गच्छन्ति. कतरेसु अट्ठसु? आरम्मणे, सहजाते, उपनिस्सये, पुरेजाते, पच्छाजाते, कम्मे, आहारे, इन्द्रियेति. कथं? ठपेत्वा हि इमे अट्ठ पच्चये सेसेसु सोळससु हेतुपच्चयो अञ्ञमञ्ञविपाकझानमग्गसम्पयुत्तपच्चयोति इमे छ पच्चया एकन्तेन सहजाता हुत्वा सहजातानञ्ञेव पच्चयभावतो सहजातपच्चये सङ्गहं गच्छन्ति. अनन्तरपच्चयो समनन्तरआसेवननत्थिविगतपच्चयोति इमे पन पञ्च उप्पज्जित्वा निरुद्धा अत्तनो अनन्तरं उप्पज्जमानानञ्ञेव पच्चयभावतो अनन्तरूपनिस्सयलक्खणेन उपनिस्सये सङ्गहं गच्छन्ति. निस्सयपच्चयो सहजातपुरेजातभेदतो दुविधो. तत्थ सहजातनिस्सयो सहजातानञ्ञेव निस्सयपच्चयभावतो सहजातपच्चये सङ्गहं गच्छति, पुरेजातनिस्सयो पुरेजातपच्चये सङ्गहं गच्छति.

अधिपतिपच्चयोपि सहजाताधिपतिआरम्मणाधिपतिवसेन दुविधो. तत्थ सहजाताधिपति सहजातानंयेव अधिपतिपच्चयभावतो सहजातपच्चये सङ्गहं गच्छति. आरम्मणाधिपति आरम्मणूपनिस्सयो होतियेवाति आरम्मणूपनिस्सयलक्खणेन उपनिस्सयपच्चये सङ्गहं गच्छति. विप्पयुत्तपच्चयो सहजातपुरेजातपच्छाजातभेदतो तिविधो. तत्थ सहजातविप्पयुत्तो सहजातानञ्ञेव विप्पयुत्तपच्चयभावतो सहजातपच्चये सङ्गहं गच्छति. पुरेजातविप्पयुत्तो पुरे उप्पज्जित्वा पच्छा उप्पज्जमानानं पच्चयभावतो पुरेजाते सङ्गहितो. पच्छाजातविप्पयुत्तो पच्छा उप्पज्जित्वा पुरे उप्पन्नानं उपत्थम्भनवसेन पच्चयभावतो पच्छाजातपच्चये सङ्गहं गच्छति. अत्थिपच्चयअविगतपच्चया सहजातपुरेजातपच्छाजातआहारिन्द्रियानञ्चेव अत्थिअविगतेसु च एकेकस्स वसेन छहि भेदेहि ठिता. तत्थ सहजातअत्थिअविगता सहजातानञ्ञेव अत्थिअविगतपच्चयभावतो. सहजातपच्चये सङ्गहं गच्छन्ति. पुरेजाता पुरे उप्पज्जित्वा पच्छा उप्पज्जमानानं पच्चयभावतो पुरेजातपच्चये सङ्गहं गच्छन्ति. पच्छाजाता पच्छा उप्पज्जित्वा पुरे उप्पन्नानं उपत्थम्भनवसेन पच्चयभावतो पच्छाजातपच्चये सङ्गहं गच्छन्ति. आहारभूता कबळीकाराहारपच्चये सङ्गहं गच्छन्ति. इन्द्रियभूता रूपजीवितिन्द्रियपच्चये सङ्गहं गच्छन्तीति एवं इमे सोळस पच्चया इमेसु अट्ठसु पच्चयेसु सङ्गहं गच्छन्तीति वेदितब्बा.

इमेसम्पि पन अट्ठन्नं पच्चयानं अञ्ञमञ्ञं सङ्गहो अत्थियेव. आदितो निद्दिट्ठो हि आरम्मणपच्चयो अधिपतिअनधिपतिभेदेन दुविधो. तत्थ अधिपतिभूतो आरम्मणूपनिस्सयलक्खणेन उपनिस्सये सङ्गहं गच्छति. अनधिपतिभूतो सुद्धो आरम्मणपच्चयोव. कम्मपच्चयोपि सहजातनानाक्खणिकवसेन दुविधो. तत्थ सहजातकम्मं अत्तना सहजातानञ्ञेव कम्मपच्चयभावतो सहजातेयेव सङ्गहं गच्छति. नानाक्खणिककम्मं बलवदुब्बलवसेन दुविधं. तत्थ बलवकम्मं विपाकधम्मानं उपनिस्सयोव हुत्वा पच्चयो होतीति उपनिस्सये सङ्गहं गच्छति. बलवम्पि पन रूपानं दुब्बलञ्च अरूपानं नानाक्खणिककम्मपच्चयेनेव पच्चयो. आहारपच्चयोपि रूपारूपतो दुविधो. तत्थ अरूपाहारो अत्तना सहजातानञ्ञेव पच्चयो होतीति सहजातपच्चये सङ्गहं गच्छति. रूपाहारो सहजातपुरेजातपच्छाजातानं पच्चयो न होति. अत्तनो पन उप्पादक्खणं अतिक्कमित्वा ठितिप्पत्तो आहारपच्चयतं साधेतीति आहारपच्चयोव होति. इन्द्रियपच्चयोपि रूपारूपतो दुविधो. तत्थ अरूपिन्द्रियपच्चयो अत्तना सहजातानञ्ञेव इन्द्रियपच्चयतं साधेतीति सहजातेयेव सङ्गहं गच्छति. रूपिन्द्रियपच्चयो पन अज्झत्तबहिद्धाभेदतो दुविधो. तत्थ अज्झत्तं इन्द्रियपच्चयो पुरे उप्पज्जित्वा पच्छा उप्पज्जमानानं ससम्पयुत्तधम्मानं चक्खुविञ्ञाणादीनं इन्द्रियपच्चयो होतीति पुरेजातेयेव सङ्गहं गच्छति. बाहिरो इन्द्रियपच्चयो नाम रूपजीवितिन्द्रियं, तं सहजातानं पच्चयो होन्तम्पि अनुपालनमत्तवसेनेव होति, न जनकवसेनाति इन्द्रियपच्चयोव होति. एवं इमे अट्ठ पच्चया अञ्ञमञ्ञम्पि सङ्गहं गच्छन्तीति वेदितब्बा. अयं ताव अट्ठसु पच्चयेसु अवसेसानं सोळसन्नञ्चेव तेसंयेव च अट्ठन्नं अञ्ञमञ्ञवसेन सङ्गहनयो.

इदानि इमेसं अट्ठन्नं पच्चयानं एकेकस्मिं चतुवीसतियापि पच्चयेसु ये ये सङ्गहं गच्छन्ति, ते ते वेदितब्बा. तत्थ अट्ठन्नं ताव सब्बपठमे आरम्मणपच्चये आरम्मणपच्चयोव सङ्गहं गच्छति, न सेसा तेवीसति. दुतिये सहजातपच्चये हेतुपच्चयो सहजाताधिपतिपच्चयो सहजातपच्चयो अञ्ञमञ्ञपच्चयो सहजातनिस्सयपच्चयो सहजातकम्मपच्चयो विपाकपच्चयो सहजातआहारपच्चयो सहजातइन्द्रियपच्चयो झानपच्चयो मग्गपच्चयो सम्पयुत्तपच्चयो सहजातविप्पयुत्तपच्चयो सहजातत्थिपच्चयो सहजाताविगतपच्चयोति इमे पन्नरस पच्चया सङ्गहं गच्छन्ति. ततिये उपनिस्सयपच्चये अधिपतिभूतो आरम्मणपच्चयो आरम्मणभूतो अधिपतिपच्चयो अनन्तरसमनन्तरउपनिस्सयआसेवनपच्चया नानाक्खणिको बलवकम्मपच्चयो नत्थिपच्चयो विगतपच्चयोति इमे नव पच्चया सङ्गहं गच्छन्ति. चतुत्थे पुरेजातपच्चये पुरेजातनिस्सयपच्चयो पुरेजातपच्चयो पुरेजातिन्द्रियपच्चयो पुरेजातविप्पयुत्तपच्चयो पुरेजातत्थिपच्चयो पुरेजाताविगतपच्चयोति इमे छ पच्चया सङ्गहं गच्छन्ति. पञ्चमे पच्छाजातपच्चये पच्छाजातपच्चयो पच्छाजातविप्पयुत्तपच्चयो पच्छाजातत्थिपच्चयो पच्छाजाताविगतपच्चयोति इमे चत्तारो पच्चया सङ्गहं गच्छन्ति. छट्ठे कम्मपच्चये नानाक्खणिककम्मपच्चयोव सङ्गहितो. सत्तमे आहारपच्चये कबळीकाराहारवसेनेव आहारपच्चयो आहारत्थिपच्चयो आहाराविगतपच्चयोति इमे तयो पच्चया सङ्गहिता. अट्ठमे इन्द्रियपच्चये रूपजीवितिन्द्रियपच्चयो इन्द्रियत्थिपच्चयो इन्द्रियाविगतपच्चयोति इमे तयो पच्चया सङ्गहं गच्छन्ति. एवं इमेसं अट्ठन्नं पच्चयानं एकेकस्मिं इमे चिमे च पच्चया सङ्गहं गताति ञत्वा ये यत्थ सङ्गहं गता, ते तस्स गणनेन गहिताव होन्तीति वेदितब्बा.

एवं सब्बपच्चयसङ्गाहकानं इमेसं अट्ठन्नं पच्चयानं वसेन एकूनपञ्ञासाय पञ्हेसु इमस्मिं पच्चनीये ‘‘कुसलो धम्मो कुसलस्स धम्मस्स आरम्मणपच्चयेन पच्चयो’’तिआदयो इमे पन्नरस पञ्हा उद्धरित्वा विस्सज्जिता. तत्थ कुसलो कुसलस्स, कुसलो अकुसलस्स, कुसलो अब्याकतस्स, कुसलो कुसलाब्याकतस्साति कुसलादिका चत्तारो पञ्हा; तथा अकुसलादिका; अब्याकतो पन अब्याकतस्स, अब्याकतो कुसलस्स, अब्याकतो अकुसलस्साति अब्याकतादिका तयो; कुसलो च अब्याकतो च कुसलस्स; तथा अब्याकतस्स; अकुसलो च अब्याकतो च अकुसलस्स; तथा अब्याकतस्साति दुमूलकेकावसाना चत्तारो होन्ति. तेसु पठमे पञ्हे येहि भवितब्बं, ते सब्बे सङ्गहेत्वा तयो पच्चया वुत्ता. दुतिये द्वे, ततिये पञ्च, चतुत्थे एकोव पञ्चमे तयो, छट्ठे द्वे, सत्तमे पञ्च, अट्ठमे एकोव नवमे सत्त, दसमे तयो, एकादसमे तयो, द्वादसमे द्वे, तेरसमे चत्तारो, चुद्दसमे द्वे, पन्नरसमेपि चत्तारोव. ते ‘‘सहजातपच्चयेना’’ति अवत्वा ‘‘सहजातं पच्छाजात’’न्ति वुत्ता. तत्थ कारणं परतो वक्खाम.

समासतो पनेत्थ एको द्वे तयो चत्तारो पञ्च सत्ताति छळेव पच्चयपरिच्छेदा होन्ति. अयं पञ्हावारस्स पच्चनीये उक्कट्ठवसेन पञ्हापरिच्छेदो चेव ते ते पच्चये सङ्गहेत्वा दस्सितपच्चयपरिच्छेदो च. ‘‘न हेतुपच्चयो’’तिआदीसु हि चतुवीसतियापि पच्चयपच्चनीयेसु एकपच्चनीयेपि इतो उद्धं पञ्हा वा पच्चया वा न लब्भन्ति, हेट्ठा लब्भन्ति. तस्मा येसु पञ्हेसु ‘‘कुसलो धम्मो कुसलस्स च अब्याकतस्स च धम्मस्स सहजातपच्चयेन पच्चयो’’ति एवं एकोव पच्चयो आगतो, तस्मिं पच्चये पटिक्खित्ते ते पञ्हा परिहायन्ति. यस्मिं पन पञ्हे ‘‘कुसलो धम्मो अकुसलस्स धम्मस्स आरम्मणपच्चयेन पच्चयो उपनिस्सयपच्चयेन पच्चयो’’ति एवं द्वे पच्चया आगता. तत्थ नारम्मणपच्चयाति एवं एकस्मिं पच्चये पटिक्खित्तेपि इतरस्स पच्चयस्स वसेन सो पञ्हो लब्भतेव. तेसु पन द्वीसुपि पच्चयेसु पटिक्खित्तेसु सो वारो पच्छिज्जति. एवमेव येसु पञ्हेसु तयो चत्तारो पञ्च सत्त वा लब्भन्ति, तेसु ठपेत्वा पटिक्खित्ते पच्चये अवसेसानं वसेन ते पञ्हा लब्भन्तियेव. सब्बेसु पन पच्चयेसु पटिक्खित्तेसु सब्बेपि ते वारा पच्छिज्जन्तीति इदमेव चेत्थ लक्खणं. इमिना लक्खणेन आदितो पट्ठाय तेसु तेसु पञ्हेसु सङ्खिपित्वा वुत्तपच्चयानं पभेदो च तस्मिं तस्मिं पच्चनीये तेसं तेसं पञ्हानं परिहानि च वेदितब्बा.

तत्रायं वित्थारकथा – पठमपञ्हे ताव तीहि पच्चयेहि एकूनवीसति पच्चया दस्सिता. कथं? कुसलो हि कुसलस्स पुरेजातपच्छाजातविपाकविप्पयुत्तेहेव पच्चयो न होति, सेसेहि वीसतिया होति, तेसु आरम्मणपच्चयो एकोव सहजाते पन सब्बसङ्गाहिकवसेन पन्नरस पच्चया सङ्गहं गच्छन्तीति वुत्ता. तेसु हेतुपच्चये पटिक्खित्ते चुद्दस होन्ति. कुसलो पन कुसलस्स नेव विपाकपच्चयो न, विप्पयुत्तपच्चयोति ते द्वे अपनेत्वा सेसे द्वादस सन्धाय सहजातपच्चयेन पच्चयोति वुत्तं. उपनिस्सयपच्चयेपि सब्बसङ्गाहिकवसेन नव पच्चया सङ्गहं गच्छन्तीति वुत्ता. तेसु अधिपतिभूतो आरम्मणपच्चयो आरम्मणभूतो च अधिपतिपच्चयो आरम्मणूपनिस्सयवसेन उपनिस्सयमेव अनुपविट्ठो. कुसलो पन कुसलस्स नानाक्खणिककम्मपच्चयो न होतीति तं अपनेत्वा सेसे छ सन्धाय उपनिस्सयपच्चयेन पच्चयोति वुत्तं. एवं पठमपञ्हे तीहि पच्चयेहि एकूनवीसतिपच्चया दस्सिताति वेदितब्बा. तेसु इमस्मिं हेतुपच्चनीये ‘‘कुसलो धम्मो कुसलस्स धम्मस्स नहेतुपच्चयेन पच्चयोति दानं दत्वा सीलं समादियित्वा उपोसथकम्मं कत्वा तं पच्चवेक्खति, पुब्बे सुचिण्णानि पच्चवेक्खती’’ति एवमादिना आरम्मणपच्चयादीसु वुत्तनयेनेव उद्धरित्वा पाळि दस्सेतब्बा.

आरम्मणपच्चये पन पटिक्खित्ते तस्स वित्थारं अपनेत्वा हेतुपच्चयवित्थारं पक्खिपित्वा सायेव पाळि दस्सेतब्बा, सेसपच्चयपटिक्खेपेसुपि एसेव नयो. तस्मिं पन पच्चये पटिक्खित्ते ये वारा परिहायन्ति, ते परतो वक्खाम.

दुतियपञ्हे पन द्वीहि पच्चयेहि तयो पच्चया दस्सिता. कथं? कुसलो हि अकुसलस्स अनन्तरादिवसेन पच्चयो न होति. तस्मा ते अपनेत्वा आरम्मणूपनिस्सयवसेन सङ्गहितं आरम्मणाधिपतिञ्चेव पकतूपनिस्सयञ्च सन्धाय उपनिस्सयपच्चयेन पच्चयोति वुत्तं. तस्मा सुद्धो आरम्मणपच्चयो आरम्मणाधिपतिवसेन अधिपतिपच्चयो उपनिस्सयपच्चयोति दुतियपञ्हे द्वीहि पच्चयेहि इमे तयो पच्चया दस्सिताति वेदितब्बा.

ततियपञ्हे पन पञ्चहि पच्चयेहि अट्ठारस पच्चया दस्सिता. कथं? कुसलो हि अब्याकतस्स अञ्ञमञ्ञपुरेजातासेवनविपाकसम्पयुत्तेहियेव पच्चयो न होति, सेसेहि एकूनवीसतिया होति. तेसु आरम्मणपच्चयो एको. यस्मा पन कुसलो अब्याकतस्स अञ्ञमञ्ञविपाकसम्पयुत्तवसेन पच्चयो न होति, हेतुपच्चयो पटिक्खित्तो, कम्मपच्चयो विसुं गहितो, तस्मा इमे पञ्च अपनेत्वा सहजातेन दस पच्चया दस्सिता. उपनिस्सयेन हेट्ठा वुत्तेसु छसु ठपेत्वा आसेवनं सेसा पञ्च. पच्छाजातो एकोव तथा सहजातनानाक्खणिकवसेन दुविधोपि कम्मपच्चयोति एवं ततियपञ्हे पञ्चहि पच्चयेहि इमे अट्ठारस पच्चया दस्सिताति वेदितब्बा.

चतुत्थपञ्हे पन एकेन पच्चयेन दस. कथं? कुसलो हि कुसलाब्याकतस्स सहजाते वुत्तेसु पन्नरससु अञ्ञमञ्ञविपाकसम्पयुत्तविप्पयुत्तेहि पच्चयो न होति, हेतुपच्चयो पटिक्खित्तो. इति इमे पञ्च अपनेत्वा सेसा दस पच्चया एत्थ एकेन पच्चयेन दस्सिताति वेदितब्बा.

५२८. यथा च इमेसु कुसलादिकेसु चतूसु, तथा अकुसलादिकेसुपि चतूसु पञ्हेसु तेहि तेहि पच्चयेहि ते तेयेव पच्चया दस्सिताति वेदितब्बा.

५२९. ततो परानं अब्याकतादीनं तिण्णं पञ्हानं पठमपञ्हे सत्तहि पच्चयेहि तेवीसति पच्चया दस्सिता. कथं? अब्याकतो हि अब्याकतस्स चतुवीसतियापि पच्चयेहि पच्चयो होति. हेतुपच्चये पन पटिक्खित्ते तेवीसति होन्ति. तेसु आरम्मणपच्चयो एकोव. यस्मा पनेत्थ असहजातानम्पि सङ्गहणत्थं आहारिन्द्रियपच्चया विसुं गहिता. तस्मा इमे तयो अपनेत्वा सहजातेन द्वादस पच्चया दस्सिता. उपनिस्सयेन हेट्ठा वुत्ता छ, पुरेजातो एकोव तथा पच्छाजातआहारिन्द्रियपच्चयाति एवमेत्थ सत्तहि पच्चयेहि इमे तेवीसति पच्चया दस्सिताति वेदितब्बा. दुतिये तीहि पच्चयेहि द्वादस दस्सिता. कथं? आरम्मणपच्चयो एको, उपनिस्सयेन पन आरम्मणूपनिस्सयवसेन आरम्मणाधिपतिअनन्तरसमनन्तरनत्थिविगतउपनिस्सयपच्चयोति छ दस्सिता. पुरेजातेन पुरेजातनिस्सयविप्पयुत्तअत्थिअविगता पञ्चाति एवमेत्थ तीहि पच्चयेहि इमे द्वादस पच्चया दस्सिताति वेदितब्बा. ततियेपि एसेव नयो.

५३०. ततो परानं दुकमूलकानं चतुन्नं पञ्हानं पठमपञ्हे ‘‘सहजातपच्चयेन पुरेजातपच्चयेना’’ति अवत्वा ‘‘सहजातं पुरेजात’’न्ति वुत्तेहि द्वीहि निस्सयअत्थिअविगतवसेन तयो पच्चया दस्सिता. कुसला हि खन्धा वत्थुना सद्धिं एकतो कुसलस्स पच्चयभावं साधयमाना किञ्चापि सहजाता, सहजातपच्चया पन न होन्ति वत्थुमिस्सकत्ता. तस्मा तेसं सहजातानं निस्सयअत्थिअविगतानं वसेन सहजातन्ति वुत्तं. वत्थुम्हिपि एसेव नयो. तम्पि हि किञ्चापि पुरेजातं, खन्धमिस्सकत्ता पन पुरेजातपच्चयो न होति. केवलं पुरेजातानं निस्सयादीनं वसेन पुरेजातन्ति वुत्तं.

दुतियपञ्हे ‘‘सहजातं पच्छाजातं आहारं इन्द्रिय’’न्ति वुत्तेहि चतूहिपि सहजातनिस्सयअत्थिअविगतवसेन चत्तारो पच्चया दस्सिता. इमस्मिञ्हि वारे सहजातपच्चयो लब्भति, पच्छाजातपच्चयादयो न लब्भन्ति. पच्छाजातानं पन आहारिन्द्रियसङ्खातानञ्च अत्थिअविगतानं वसेनेतं वुत्तं. कुसला हि खन्धा अब्याकता च महाभूता उपादारूपानं सहजातपच्चयेन निस्सयपच्चयेन अत्थिअविगतपच्चयेहीति चतुधा पच्चया होन्ति. पच्छाजाता पन कुसला तेहियेव भूतेहि सद्धिं तेसञ्ञेव उपादारूपानं अत्थिअविगतवसेन पच्चयो. कबळीकाराहारोपि पच्छाजातेहि कुसलेहि सद्धिं पुरेजातस्स कायस्स अत्थिअविगतवसेनेव पच्चयो. रूपजीवितिन्द्रियम्पि पच्छाजातेहि कुसलेहि सद्धिं कटत्तारूपानं अत्थिअविगतपच्चयेनेव पच्चयो. इति इमं चतुधा पच्चयभावं सन्धाय ‘‘सहजातं पच्छाजातं, आहारं इन्द्रिय’’न्ति इदं वुत्तं. पच्छाजाताहारिन्द्रियपच्चया पनेत्थ न लब्भन्तियेव. परतो अकुसलमिस्सकपञ्हाद्वयेपि एसेव नयोति. एवमेत्थ तेसु तेसु पञ्हेसु सङ्खिपित्वा वुत्तपच्चयानं पभेदो वेदितब्बो. तस्मिं तस्मिं पन पच्चये तेसं तेसं पञ्हानं परिहानापरिहानिं परतो आविकरिस्सामाति.

पच्चनीयुद्धारस्स अत्थवण्णना.

पच्चनीयगणनवण्णना

५३२. इदानि एते ‘‘कुसलो धम्मो कुसलस्स धम्मस्सा’’तिआदयो अनुलोमवसेन पन्नरस वारा दस्सिता. यस्मा पच्चनीयेपि एतेयेव, न इतो उद्धं; हेट्ठा पन होन्ति, तस्मा यस्स यस्स पच्चयस्स पच्चनीये ये ये वारा लब्भन्ति, ते ते आदितो पट्ठाय गणनवसेन दस्सेतुं नहेतुया पन्नरसातिआदि आरद्धं.

तत्थ नहेतुया सब्बेसम्पि यथादस्सितानं पच्चयानं वसेन पन्नरस लब्भन्ति. नारम्मणे सहजाते हेतुपच्चयो पविसति. तस्मिं तस्मिं वारे सुद्धो आरम्मणपच्चयो परिहायति, सेसपच्चयवसेन ते वारा विस्सज्जनं लभन्ति. यथा च नारम्मणे, एवं सेसेसुपि. सहजाते हेतुपच्चयो पविसति. तस्मिं तस्मिञ्च वारे नउपनिस्सये नअनन्तरेति एवं पच्चनीयतो ठिता पच्चया परिहायन्ति, अवसेसपच्चयवसेन ते ते वारा विस्सज्जनं लभन्ति. नसहजाते पन ‘‘कुसलो धम्मो कुसलस्स च अब्याकतस्स च, अकुसलो धम्मो अकुसलस्स च अब्याकतस्स च, कुसलो च अब्याकतो च धम्मा कुसलस्स, अकुसलो च अब्याकतो च धम्मा अकुसलस्साति इमे चत्तारो वारा परिहायन्ति. एतेसञ्हि चतुन्नं पुरिमेसु द्वीसु सहजातपच्चयेन पच्चयोति एकादसन्नं पच्चयानं वसेन एकोव पच्चयसङ्गहो वुत्तो. ते तस्मिं पटिक्खित्ते अञ्ञेनाकारेन विस्सज्जनं न लभन्ति. पच्छिमेसु द्वीसु निस्सयअत्थिअविगतपच्चये सन्धाय ‘‘सहजातं पुरेजात’’न्ति वुत्तं. ते सहजाते पटिक्खित्ते अवसेसानं हेतुआदीनञ्च पुरेजातानञ्चेव निस्सयअत्थिअविगतानं वसेन विस्सज्जनं न लभन्ति, तस्मा इमे चत्तारोपि वारा परिहायन्ति. अवसेसानं वसेन ‘‘एकादसा’’ति वुत्तं.

तत्थ सिया – यथा हेतुम्हि पटिक्खित्ते सेसानं अधिपतिआदीनं वसेन ते वारा लद्धा, एवं सहजाते पटिक्खित्ते अवसेसानं हेतुआदीनं वसेन कस्मा न लब्भन्तीति? निप्पदेसत्ता. हेतुआदयो हि सहजातानं एकदेसमत्ततो सप्पदेसा, तस्मा तेसु पटिक्खित्तेसु अञ्ञेसं वसेन ते वारा लब्भन्ति. सहजातो पन निप्पदेसो सब्बेपि हेतुआदयो गण्हाति, तस्मा तस्मिं पटिक्खित्ते सब्बेपि ते पटिक्खित्ता होन्ति. न हि असहजाता हेतुपच्चयादयो नाम अत्थि. इति सहजातस्स निप्पदेसत्ता तस्मिं पटिक्खित्ते सब्बेपि ते उभोपि वारा न लब्भन्ति. ‘‘सहजातं पुरेजात’’न्ति विस्सज्जितवारेसु पन किञ्चापि सहजातपच्चयोयेव नत्थि, यस्मा पनेत्थ सहजाताव अरूपक्खन्धा निस्सयअत्थिअविगतवसेन पच्चया, सहजाते च पटिक्खित्ते एकन्तेन सहजातनिस्सयअत्थिअविगता पटिक्खित्ता होन्ति, तस्मा तस्स पटिक्खित्तत्ता तेपि वारा न लब्भन्तीति एवं सब्बथापेत्थ इमे चत्तारो वारा परिहायन्ति. अवसेसानञ्ञेव वसेन एकादसाति वुत्तं.

नअञ्ञमञ्ञननिस्सयनसम्पयुत्तेपि तेयेव वारा परिहायन्ति. कस्मा? सहजातगतिकत्ता. यथेव हि अरूपधम्मभूतो सहजातपच्चयो निप्पदेसेन चत्तारो अरूपक्खन्धे गण्हाति, तथा अञ्ञमञ्ञनिस्सयसम्पयुत्तापीति सहजातगतिकत्ता एतेसुपि पटिक्खित्तेसु ते वारा न लब्भन्तीति वेदितब्बा. तेन वुत्तं नअञ्ञमञ्ञे एकादस, ननिस्सये एकादस, नसम्पयुत्ते एकादसाति.

तत्थ सिया – किञ्चापि इमे अविसेसेन कुसलादिभेदानं चतुन्नं खन्धानं सङ्गाहकत्ता सहजातगतिका, कुसलो पन कुसलाब्याकतस्स ठपेत्वा सहजातपच्चयं अञ्ञथा पच्चयोव न होति, तस्मा तस्मिं पटिक्खित्ते सो वारो परिहायतु. कुसलो पन कुसलाब्याकतानं नेव अञ्ञमञ्ञपच्चयो होति, तस्मिं पटिक्खित्ते सो वारो कस्मा परिहायतीति? अञ्ञमञ्ञपच्चयधम्मवसेन पवत्तिसब्भावतो. यथेव हि कुसलाब्याकता कुसलस्स सहजातपच्चयोव न होन्ति. सहजातधम्मवसेन पन निस्सयपच्चयादीहि पवत्तिसब्भावतो तस्मिं पटिक्खित्ते सो वारो परिहायति, एवमिधापि अञ्ञमञ्ञपच्चयधम्मवसेन सहजातादीहि पवत्तिसब्भावतो तस्मिं पटिक्खित्ते सो वारो परिहायति. नअञ्ञमञ्ञपच्चयेन पच्चयोति पदस्स हि अयमत्थो – ये धम्मा अञ्ञमञ्ञपच्चयसङ्गहं गता, न तेहि पच्चयो. कुसलो च कुसलाब्याकतानं सहजातादिवसेन पच्चयो होन्तो अञ्ञमञ्ञपच्चयधम्मेहेव पच्चयो होति, तस्मा तस्मिं पटिक्खित्ते सो वारो परिहायति. यथा च सो वारो, तथा सेसापि तयोति चत्तारोपि ते वारा परिहायन्ति.

ननिस्सये एकादसाति एत्थापि यस्मा तेसं वारानं एकेन्तेन सहजातपच्चयधम्माव निस्सयभूता, तस्मा निस्सये पटिक्खित्ते परिहायन्ति. नपुरेजाते तेरसाति सहजातं पुरेजातन्ति वुत्तविस्सज्जने द्विमूलके द्वे अपनेत्वा तेरस. यथा हि ते सहजाते पटिक्खित्ते पुरेजातानञ्ञेव निस्सयअत्थिअविगतानं वसेन विस्सज्जनं न लभन्ति, तथा पुरेजातेपि पटिक्खित्ते सहजातानञ्ञेव निस्सयअत्थिअविगतानं वसेन विस्सज्जनं न लभन्ति, तस्मा ते अपनेत्वा तेरसाति वेदितब्बा.

नपच्छाजाते पन्नरसाति एत्थ ‘‘पच्छाजातपच्चयेन पच्चयो’’ति वा ‘‘सहजातं पच्छाजातं आहारं इन्द्रिय’’न्ति वा आगतट्ठानेसु ठपेत्वा पच्छाजातं अवसेसवसेनपि ते पञ्हा लब्भन्ति, तस्मा पन्नरसेव वुत्ता. नकम्मेतिआदीसु यस्मा कम्मविपाकाहारिन्द्रियझानमग्गापि कुसलादिभेदानं चतुन्नं खन्धानं एकदेसोव तस्मा ठपेत्वा ते धम्मे अवसेसधम्मवसेन सहजातधम्मा पच्चया होन्तीति एकम्पि पञ्हाविस्सज्जनं न परिहीनं. नसम्पयुत्ते एकादसाति यस्मा तेसु चतूसु वारेसु सम्पयुत्तधम्मा सहजातादिपच्चयेन पच्चया होन्ति, तस्मा सम्पयुत्तपच्चयपटिक्खेपेन तेयेव वारा परिहायन्तीति वेदितब्बा. नविप्पयुत्ते नवाति दुमूलकएकावसाना चत्तारो एकमूलकदुकावसाना द्वे चाति इमे छ वारा एकन्तेन विप्पयुत्तपच्चयधम्मेहि युत्ता. तेहि सहजातादिवसेन पच्चया होन्ति, तस्मा विप्पयुत्ते पटिक्खित्ते सब्बेपि ते परिहायन्तीति नवेव लब्भन्ति. तेन वुत्तं ‘‘नविप्पयुत्ते नवा’’ति. नोअत्थिनोअविगतेसुपि तेयेव वेदितब्बा. एकन्तेन हि ते वारा अत्थिअविगतपच्चयधम्मयुत्ता, तस्मा ते तेसं पटिक्खेपे परिहायन्ति. येपि लब्भन्ति, तेसु आरम्मणवसेन अनन्तरादिवसेन वा विस्सज्जनानि कातब्बानि. सहजातपुरेजातपच्छाजातआहारिन्द्रियभेदतो पञ्चन्नं अत्थिअविगतानं विप्पयुत्तधम्मानं वा वसेन न कातब्बानीति.

५३३. एवं पच्चनीये लद्धवारे गणनतो दस्सेत्वा इदानि दुमूलकादिवसेन पच्चयगणनं दस्सेतुं नहेतुपच्चया नारम्मणे पन्नरसातिआदि आरद्धं. तत्थ नहेतुमूलकदुकेसु अतिरेकगणनो ऊनतरगणनेन सद्धिं योजितो ऊनतरगणनोव होति.

तिमूलके नउपनिस्सये तेरसाति कुसलो अकुसलस्स, अकुसलो कुसलस्साति द्वे वारा परिहायन्ति. कस्मा? नारम्मणेन सद्धिं नउपनिस्सयस्स घटितत्ता. आरम्मणवसेन हि उपनिस्सयवसेन च इमेसं पवत्ति. तञ्च उभयं पटिक्खित्तं. आरम्मणाधिपति च आरम्मणूपनिस्सयग्गहणेन गहितो होतियेव.

छमूलकेपि नउपनिस्सये तेरसाति तेयेव तेरस. सत्तमूलके पन नउपनिस्सये सत्ताति नसहजातेन सद्धिं घटितत्ता तत्थ परिहीनेहि चतूहि सद्धिं ‘‘कुसलो कुसलस्स, कुसलो अकुसलस्स, अकुसलो अकुसलस्स, अकुसलो कुसलस्सा’’ति इमे अनन्तरूपनिस्सयपकतूपनिस्सयवसेन पवत्तमाना चत्तारोति अट्ठ परिहायन्ति, तस्मा अवसेसानं वसेन सत्ताति वुत्तं. नपुरेजाते एकादसाति नसहजातेन सद्धिं घटितत्ता एकादस. नपच्छाजाते नवाति तेसु एकादससु सहजातं पच्छाजातं आहारं इन्द्रियन्ति लद्धविस्सज्जनेसु दुमूलके अब्याकतन्ते द्वे वारे अपनेत्वा. ते हि सहजाते पटिक्खित्तेपि पच्छाजातवसेन अपरिहीना. सहजातेन पन सद्धिं पच्छाजाते पटिक्खित्ते परिहायन्तीति सेसानं वसेन नवाति वुत्तं. अट्ठमूलके ननिस्सये एकादसाति सब्बं हेट्ठा वुत्तसदिसमेव. नवमूलके नउपनिस्सये पञ्चाति कुसलादयो अब्याकतन्ता तयो दुमूलका अब्याकतन्ता द्वे चाति पञ्च. तेसु नानाक्खणिककम्मकबळीकाराहाररूपजीवितिन्द्रियपच्छाजातधम्मवसेन विस्सज्जनं वेदितब्बं.

दसमूलके नपुरेजाते पञ्चातिआदीसुपि तेयेव. नपच्छाजाते तीणीति पच्छाजातवसेन लब्भमाने दुमूलके अब्याकतन्ते द्वे अपनेत्वा अवसेसा. नविप्पयुत्तेपि तेयेव तयो. नोअत्थिया द्वेति नानाक्खणिककम्मवसेन कुसलञ्च अकुसलञ्च कटत्तारूपस्स. विपाकं पनेत्थ नउपनिस्सयेन सद्धिं घटितत्ता न लब्भति. एकादसमूलके हेट्ठा वुत्तसदिसाव गणना. द्वादसमूलके नकम्मे एकन्ति अब्याकतेन अब्याकतं. तत्थ च आहारिन्द्रियवसेन विस्सज्जनं वेदितब्बं. तेरसमूलकादीसुपि सब्बत्थ एकन्ति आगतट्ठाने इदमेव गहेतब्बं. नाहारे पन इन्द्रियवसेन विस्सज्जनं वेदितब्बं. नइन्द्रिये आहारवसेन. चुद्दसमूलकादीसु नकम्मेन सद्धिं घटितत्ता नोअत्थिनोअविगता न लब्भन्तीति न वुत्ता. नाहारपच्चया नझानपच्चयाति नइन्द्रियं अपनेत्वा वुत्तं. तस्मा तत्थ इन्द्रियवसेन एकं वेदितब्बं. नविपाकपच्चया नइन्द्रियपच्चयाति नाहारं अपनेत्वा वुत्तं, तस्मा तत्थ आहारवसेन एकं वेदितब्बं. इमेसु पन द्वीसु पच्चनीयतो ठितेसु गणना नाम नत्थि, तस्मा एकतो न दस्सिताति.

नहेतुमूलकं.

५३४. नारम्मणमूलकादीसुपि पन्नरसतेरसएकादसनवाति सब्बदुकेसु चत्तारोव मूलगणनपरिच्छेदा. तिकादीसु पन बहुपच्चयसमायोगे इतरानिपि सत्त पञ्च तीणि द्वे एकन्ति परिच्छिन्नगणनानि विस्सज्जनानि लब्भन्तियेव. तेसु येसं पच्चयानं समायोगे यं यं लब्भति, तं तं हेट्ठा वुत्तनयेन साधुकं सल्लक्खेत्वा उद्धरितब्बं. सब्बेसु चेतेसु नारम्मणमूलकादीसु नारम्मणादीनि पदानि अतिक्कन्तेन हेतुपदेन सद्धिं पठमं बन्धित्वाव चक्कानि कतानि. यस्मा पन तानि नहेतुमूलके वुत्तसदिसानेव होन्ति, तस्मा वित्थारेन अदस्सेत्वा सङ्खेपं कत्वा दस्सितानि. तत्थ यथा नहेतुमूलके नारम्मणनउपनिस्सया विसुं विसुं पन्नरस वारे लभन्तापि समायोगे तेरस लभिंसु, एवं सब्बत्थ तेरसेव लभन्ति. यथा च नारम्मणनसहजातेहि सद्धिं नउपनिस्सये सत्त वारा होन्ति, एवं नउपनिस्सयनारम्मणेहि सद्धिं नसहजातेपि सत्त.

५३८. ननिस्सयपच्चया नउपनिस्सयपच्चया नपच्छाजाते तीणीति कुसलादीनि अब्याकतन्तानि. तेसु कटत्तारूपञ्च आहारसमुट्ठानञ्च पच्चयुप्पन्नं.

५४३-५४४. नाहारनइन्द्रियमूलकेसु चतुक्केसु नकम्मेन सद्धिं अघटितत्ता नहेतुमूलके विय एकेन्तेन लब्भन्ति. नइन्द्रियमूलके नउपनिस्सये च नपुरेजाते च ठपेत्वा नाहारे तीणीति कातब्बन्ति नइन्द्रियपच्चयतो पट्ठाय इमे द्वे पच्चये घटेत्वा नइन्द्रियपच्चया…पे… नउपनिस्सयपच्चया नाहारे तीणी. नइन्द्रियपच्चया…पे… नपुरेजातपच्चया नाहारे तीणीति एवं इमेहि पच्चयेहि सद्धिं नाहारपच्चये च गणना कातब्बाति अत्थो. तत्थ तीणीति कुसलादीनेव अब्याकतस्स. तत्थ कुसलाकुसला कटत्तारूपानं पुरेजातस्स च कायस्स पच्छाजातपच्चयेन, अब्याकता पन चित्तचेतसिका पच्छाजातपच्चयेनेवाति इमेसं वसेन तीणि विस्सज्जनानि कातब्बानि. परतो पन नपच्छाजातेन सद्धिं घटितत्ता नाहारे द्वेति वुत्तं. तत्थ कटत्तारूपवसेन कुसलं अब्याकतस्स, तथा अकुसलन्ति एत्तकमेव लब्भति. आहारस्स पन पटिक्खित्तत्ता कबळीकाराहारो अत्थिअविगतवसेनापि पच्चयभावं न लभति.

५४५. नविप्पयुत्तमूलकस्स चतुमूलके नउपनिस्सये पञ्चाति कुसलो सहजातकुसलस्स, कुसलो कटत्तारूपसङ्खातस्स अब्याकतस्स, अकुसलो सहजातअकुसलस्स, तथा कटत्तारूपसङ्खातस्स अब्याकतस्स, अब्याकतो सहजातअब्याकतस्साति एवं पञ्च. नविप्पयुत्तपच्चया…पे… नउपनिस्सये तीणीति हेट्ठा वुत्तनयेनेव कुसलादयो तयो अब्याकतस्स.

५४६. नोअत्थिपच्चया नहेतुया नवाति नहेतुपच्चया नोअत्थिया वुत्ता नवेव. सब्बेपि हि ते एकमूलकेकावसाना अनन्तरपकतूपनिस्सयवसेन लब्भन्ति. नारम्मणे नवातिपि तेयेव नारम्मणे ठत्वा नउपनिस्सये द्वे कातब्बा. याव निस्सयम्पीति नोअत्थिमूलके नये ‘‘नोअत्थिपच्चया नहेतुपच्चया नारम्मणपच्चया’’ति एवं चक्कबन्धगमनेन नारम्मणपच्चये ठत्वा इमेहि वा तीहि, इतो परेसु नाधिपतिआदीसु अञ्ञतरञ्ञतरेन वा सद्धिं याव निस्सयपच्चयं पापुणाति, ताव गन्त्वा नउपनिस्सये द्वे विस्सज्जनानि कातब्बानीति अत्थो.

एवं लक्खणं ठपेत्वा पुन नारम्मणतो पट्ठाय याव निस्सया सत्त पच्चये गहेत्वा नउपनिस्सये द्वेति आह. तत्थ नोअत्थिपच्चया नहेतुपच्चया नारम्मणपच्चया नउपनिस्सये द्वे, नोअत्थिपच्चया नहेतुनारम्मणनाधिपतिपच्चया नउपनिस्सये द्वेति एवं नारम्मणतो पुरिमपच्छिमेहि निस्सयपरियोसानेहि सब्बपदेहि सद्धिं योजना कातब्बा. द्वेति पनेत्थ कुसलो अब्याकतस्स, अकुसलो अब्याकतस्साति नानाक्खणिककम्मवसेन कटत्तारूपस्स पच्चयवसेन वेदितब्बानि. नउपनिस्सयपदेन सद्धिं नपुरेजातादीसु सब्बत्थ द्वे. कम्मपच्चयो पनेत्थ न गहितो. तस्मिञ्हि गहिते तेपि द्वे वारा छिज्जन्ति, विस्सज्जनमेव न लब्भति. एवं येन येन सद्धिं यस्स यस्स संसन्दने. यं लब्भति, यञ्च परिहायति, तं सब्बं साधुकं सल्लक्खेत्वा सब्बपच्चनीयेसु गणना उद्धरितब्बाति.

पच्चनीयगणनवण्णना.