अनुलोमपच्चनीयवण्णना

५५०. अनुलोमपच्चनीये ‘‘हेतुया सत्त, आरम्मणे नवा’’ति एवं अनुलोमे ‘‘नहेतुया पन्नरस, नारम्मणे पन्नरसा’’ति एवं पच्चनीये च लद्धगणनेसु पच्चयेसु यो पच्चयो अनुलोमतो ठितो, तस्स अनुलोमे लद्धवारेहि सद्धिं ये पच्चनीयतो ठितस्स पच्चनीये लद्धवारेसु सदिसवारा, तेसं वसेन गणना वेदितब्बा. अनुलोमस्मिञ्हि हेतुपच्चये ‘‘हेतुया सत्ता’’ति सत्त वारा लद्धा, पच्चनीये नारम्मणपच्चये ‘‘नारम्मणे पन्नरसा’’ति पन्नरस लद्धा. तेसु ये हेतुया सत्त वुत्ता, तेहि सद्धिं नारम्मणे वुत्तेसु पन्नरससु ‘‘कुसलो कुसलस्स, अब्याकतस्स, कुसलाब्याकतस्स, अकुसलो अकुसलस्स, अब्याकतस्स, अकुसलाब्याकतस्स, अब्याकतो अब्याकतस्सा’’ति इमे सत्त सदिसा. ते सन्धाय हेतुपच्चया नआरम्मणे सत्ताति वुत्तं. नअधिपतिया सत्तातिआदीसुपि एसेव नयो.

नसहजातस्स पन हेतुपच्चयस्स अभावा नसहजाते एकोपि न लब्भति, तस्मा तेन सद्धिं योजना न कता. नअञ्ञमञ्ञे कुसलादयो तयो रूपाब्याकतस्स लब्भन्ति, ते सन्धाय तीणीति वुत्तं. तथा नसम्पयुत्ते. नविप्पयुत्ते पन कुसलं कुसलस्स, अकुसलं अकुसलस्स, अब्याकतं अब्याकतस्साति अरूपधम्मवसेन तीणि वेदितब्बानि. ननिस्सयनोअत्थिनोअविगता नसहजातो विय न लब्भन्तियेवाति तेहिपि सद्धिं योजना न कता. एवमेत्थ सत्त तीणीति द्वेयेव गणनपरिच्छेदा, तेसं वसेन ऊनतरगणनेन सद्धिं अतिरेकगणनस्सपि गणनं परिहापेत्वा पच्चयघटनेसु गणना वेदितब्बा.

५५१. तत्थ हेतुसहजातनिस्सयअत्थिअविगतन्ति नारम्मणे सत्ताति कुसलो धम्मो कुसलस्स धम्मस्स हेतुपच्चयेन पच्चयो, सहजातनिस्सयअत्थिअविगतपच्चयेन पच्चयो, नारम्मणपच्चयेन पच्चयो. कुसला हेतू सम्पयुत्तकानं खन्धानं हेतुपच्चयेन पच्चयो, सहजातनिस्सयअत्थिअविगतपच्चयेन पच्चयो, नारम्मणपच्चयेन पच्चयोति इमिना नयेन सत्त वारा उद्धरितब्बा. नाधिपतिया सत्तातिआदीसुपि एसेव नयो. दुतिये घटने अञ्ञमञ्ञस्स पविट्ठत्ता ठपेत्वा नसम्पयुत्तं सेसेसु तीणीति वुत्तं. नसम्पयुत्ते पन अञ्ञमञ्ञविप्पयुत्तं पटिसन्धिनामरूपं सन्धाय एकन्ति वुत्तं. अञ्ञमञ्ञपच्चयो चेत्थ अनुलोमघटने पविट्ठत्ता पच्चनीयतो न लब्भति, तस्मा ‘‘नअञ्ञमञ्ञे’’ति न वुत्तं. यथा चेत्थ, एवं सेसघटनेसुपि पविट्ठपच्चया पच्चनीयतो न लब्भन्तीति न वुत्ता. ततियघटने सम्पयुत्तस्स पविट्ठत्ता सब्बत्थ तीणियेव. चतुत्थघटने विप्पयुत्तस्स पविट्ठत्ता तीणि कुसलादीनि चित्तसमुट्ठानरूपस्स. पञ्चमे विपाकस्स पविट्ठत्ता सब्बत्थ एकं अब्याकतेन अब्याकतं. इतो परेसुपि विपाकसम्पयुत्तेसु एसेव नयो.

५५२. हेतुसहजातनिस्सयइन्द्रियमग्गअत्थिअविगतन्ति नारम्मणे चत्तारीति कुसलो कुसलस्स, अब्याकतस्स, कुसलाब्याकतस्स; अब्याकतो अब्याकतस्साति इमेसं वसेन वेदितब्बानि. सेसेसुपि एसेव नयो. नअञ्ञमञ्ञे द्वेति कुसलो अब्याकतस्स, तथा अब्याकतो. परतोपि द्वीसु एसेव नयो. इमिना उपायेन सब्बघटनेसु लब्भमानवसेन गणना वेदितब्बा. सब्बानिपि चेतानि इमस्मिं अनुलोमपच्चनीये सहजातवसेन चेव पकिण्णकवसेन च पन्नरसाधिकानि चत्तारि घटनसतानि वुत्तानि. तेसु तस्मिं तस्मिं घटने ये अनुलोमतो ठिता पच्चया, तेसं एकोपि पच्चनीयतो न लब्भति. हेतुमूलके चेत्थ पठमे घटने अनुलोमतो पञ्चन्नं पच्चयानं ठितत्ता पच्चनीयतो एकूनवीसति पच्चया आगता. एवं सेसेसुपि अनुलोमतो ठितावसेसा पच्चनीयतो आगता. अनुलोमतो चेत्थ बहूसुपि ठितेसु पच्चनीयतो एकेकोव आगतोति वेदितब्बो. यथा च हेतुमूलके, एवं आरम्मणादिमूलकेसुपि सब्बमेतं विधानं यथानुरूपतो वेदितब्बन्ति.

अनुलोमपच्चनीयवण्णना.

पच्चनीयानुलोमवण्णना

६३१. पच्चनीयानुलोमेपि ‘‘हेतुया सत्त, आरम्मणे नवा’’ति एवं अनुलोमे ‘‘नहेतुया पन्नरस, नारम्मणे पन्नरसा’’ति एवं पच्चनीये च लद्धगणनेसु पच्चयेसु यो पच्चनीयतो ठितो, तस्स पच्चनीयतो लद्धवारेसु ये अनुलोमतो ठितस्स अनुलोमतो लद्धवारेहि सदिसा वारा, तेसं वसेन गणना वेदितब्बा. पच्चनीयस्मिञ्हि नहेतुपच्चये ‘‘नहेतुया पन्नरसा’’ति पन्नरस वारा लद्धा, अनुलोमे आरम्मणपच्चये ‘‘आरम्मणे नवा’’ति नव वारा लद्धा. तत्थ ये नहेतुया पन्नरस वुत्ता, तेसु ये वारा आरम्मणे वुत्तेहि नवहि सदिसा, तेसं वसेन गणना वेदितब्बा. तत्थ ये आरम्मणे नव वुत्ता, ते नहेतुया वुत्तेसु पन्नरससु कुसलो ‘‘कुसलाकुसलाब्याकतानं, अकुसलो अकुसलकुसलाब्याकतानं, अब्याकतो अब्याकतकुसलाकुसलान’’न्ति इमेहि नवहि सदिसा, ते सन्धाय नहेतुया आरम्मणे नवाति वुत्तं. अधिपतिया दसातिआदीसुपि एसेव नयो. आरम्मणादीनञ्हि अनुलोमगणनाय ये वारा वुत्ता नहेतुपच्चयेन सद्धिं संसन्दनेपि ते सब्बे लब्भन्तीति वेदितब्बा. ‘‘कुसलो धम्मो कुसलस्स धम्मस्स नहेतुपच्चयेन पच्चयो आरम्मणपच्चयेन पच्चयो, दानं दत्वा सीलं समादियित्वा उपोसथकम्मं कत्वा तं पच्चवेक्खति, पुब्बे सुचिण्णानि पच्चवेक्खती’’ति इमिना उपायेन तेसं पाळि उद्धरितब्बा.

नहेतुपच्चया अधिपतिया दसाति एत्थ ठपेत्वा वीमंसाधिपतिं सेसाधिपतिवसेन अनुलोमविभङ्गे आगतवारा उद्धरितब्बा. एवमेत्थ नव दससत्ततीणितेरसएकन्ति छ गणनपरिच्छेदा, तेसं वसेन ऊनतरगणनेन सद्धिं अतिरेकगणनस्सापि गणनं परिहापेत्वा नहेतुमूलकादीनं नयानं तिमूलकादीसु सब्बसंसन्दनेसु गणना वेदितब्बा. इदं ताव साधारणलक्खणं. न पनेतं सब्बसंसन्दनेसु गच्छति, येहि पन पच्चयेहि सद्धिं येसं पच्चयानं संसन्दने ये वारा विरुज्झन्ति, ते अपनेत्वा अवसेसानं वसेनपेत्थ गणना वेदितब्बा.

नहेतुपच्चया नआरम्मणपच्चया अधिपतिया सत्ताति एत्थ हि कुसलो अकुसलस्स; अब्याकतो कुसलस्स, अकुसलस्साति इमे आरम्मणाधिपतिवसेन लब्भमाना तयो वारा विरुज्झन्ति. कस्मा? नआरम्मणपच्चयाति वुत्तत्ता. तस्मा ते अपनेत्वा सहजाताधिपतिनयेनेवेत्थ ‘‘कुसलो कुसलस्स, अब्याकतस्स, कुसलाब्याकतस्स; अकुसलो अकुसलस्स, अब्याकतस्स, अकुसलाब्याकतस्स; अब्याकतो अब्याकतस्सा’’ति सत्त वारा वेदितब्बा. तेपि नहेतुपच्चयाति वचनतो ठपेत्वा वीमंसाधिपतिं सेसाधिपतीनं वसेन. एवं सब्बत्थ ऊनतरगणनपच्चयवसेन अविरुज्झमानगणनवसेन च गणना वेदितब्बा.

येसु च पच्चयेसु पच्चनीयतो ठितेसु ये अनुलोमतो न तिट्ठन्ति, तेपि वेदितब्बा. सेय्यथिदं – अनन्तरे पच्चनीयतो ठिते समनन्तरासेवननत्थिविगता अनुलोमतो न तिट्ठन्ति, सहजाते पच्चनीयतो ठिते हेतुअञ्ञमञ्ञविपाकझानमग्गसम्पयुत्ता अनुलोमतो न तिट्ठन्ति, निस्सये पच्चनीयतो ठिते वत्थुपुरेजातो अनुलोमतो न तिट्ठति. आहारे वा इन्द्रिये वा पच्चनीयतो ठिते हेतुअञ्ञमञ्ञविपाकझानमग्गसम्पयुत्ता अनुलोमतो न तिट्ठन्ति. आरम्मणे पन पच्चनीयतो ठिते अधिपतिउपनिस्सया अनुलोमतो न तिट्ठन्ति, आरम्मणाधिपतिआरम्मणूपनिस्सया पन न लब्भन्ति. इमिना उपायेन सब्बत्थ यं लब्भति, यञ्च न लब्भति, तं जानित्वा लब्भमानवसेन वारा उद्धरितब्बा.

तत्थ सब्बेसुपि तिमूलकादीसु अनन्तरे सत्तातिआदयो दुमूलके लद्धवारायेव सत्तमूलकादीसु पन नसहजातपच्चया निस्सये तीणीति पुरेजातवसेन वत्थुनिस्सये तीणि. कम्मे द्वे नानाक्खणिकवसेनेव. आहारे एकं कबळीकाराहारवसेन. इन्द्रिये एकं रूपिन्द्रियवसेन. कमेन गन्त्वा विप्पयुत्ते तीणीति कुसलादीनं अब्याकतन्तानि पच्छाजातवसेन. अत्थिअविगतेसु पञ्चाति तानि चेव तीणि, कुसलाब्याकता अब्याकतस्स, अकुसलाब्याकता अब्याकतस्साति इमानि च द्वे पच्छाजाताहारिन्द्रियवसेनाति. पच्छाजातपच्चयस्स पच्चनीकभावतो पट्ठाय पन अत्थिअविगतेसु एकन्ति अब्याकतो अब्याकतस्स आहारिन्द्रियवसेन. नाहारे गहिते नइन्द्रियपच्चयाति न गहेतब्बं. तथा नइन्द्रिये गहिते नाहारपच्चयाति. कस्मा? द्वीसु एकतो गहितेसु गणेतब्बवारस्स अभावतो. झानमग्गादीसुपि पच्चनीकतो ठितेसु आहारतो वा इन्द्रियतो वा एकं अनुलोमं अकत्वाव अवसाने इन्द्रिये एकं, अत्थिया एकं, अविगते एकं, आहारे एकं, अत्थिया एकं, अविगते एकन्ति वुत्तं. सेसमेत्थ उत्तानत्थमेवाति.

नहेतुमूलकं.

६३६. नारम्मणमूलकादीसु नअञ्ञमञ्ञमूलके नअञ्ञमञ्ञपच्चया हेतुया तीणीति कुसलादीनि चित्तसमुट्ठानानं. अधिपतिया अट्ठाति अधिपतिया वुत्तेसु दससु ‘‘कुसलो कुसलाब्याकतस्स, अकुसलो अकुसलाब्याकतस्सा’’ति द्वे अपनेत्वा सेसानि अट्ठ. सहजाते पञ्चाति हेतुया वुत्तेहि तीहि सद्धिं ‘‘कुसलो च अब्याकतो च अब्याकतस्स, अकुसलो च अब्याकतो च अब्याकतस्सा’’ति इमे द्वे. निस्सये सत्ताति तेहि पञ्चहि सद्धिं ‘‘अब्याकतो कुसलस्स, अब्याकतो अकुसलस्सा’’ति इमे द्वे वत्थुवसेन. कम्मे तीणीति हेतुया वुत्तानेव. सेसतिकेसुपि एसेव नयो. अधिपतिया तीणीति हेट्ठा वुत्तानेव.

६४४. नाहारमूलके अञ्ञमञ्ञे तीणीति ठपेत्वा आहारे सेसचेतसिकवसेन वेदितब्बानि. यथा च हेट्ठा, तथा इधापि नाहारनइन्द्रियेसु एकेकमेव गहितं, न द्वे एकतो.

६४८. नसम्पयुत्तपच्चया हेतुया तीणीति हेट्ठा नअञ्ञमञ्ञे वुत्तानेव. अधिपतिया अट्ठाति वुत्तानेव. नविप्पयुत्तमूलके कम्मे पञ्चाति कुसलादिचेतना सहजातकुसलादीनं, नानाक्खणिका कुसलाकुसलचेतना कम्मसमुट्ठानरूपस्साति एवं पञ्च. आहारिन्द्रियेसु तीणि सहजातसदिसानि. झानमग्गादीसु तीणि हेतुसदिसानि.

६५०. नोअत्थिमूलके यस्मा हेतु नोअत्थि नाम न होति, नियमतो अत्थियेव, तस्मा तं अग्गहेत्वा नारम्मणे नवाति वुत्तं. यथा च हेतु, तथा अञ्ञेपि अत्थिपच्चयलक्खणयुत्ता एत्थ अनुलोमतो न तिट्ठन्ति. कम्मे द्वेति इदं पन नानाक्खणिककम्मवसेन वुत्तं. पच्चनीयतो सब्बे लब्भन्ति. यं पन अनुलोमतो लब्भमानम्पि अग्गहेत्वा ततो पुरेतरा पच्चया पच्चनीयतो गय्हन्ति, सो पच्छा योजनं लभति. तेनेवेत्थ ‘‘नोअत्थिपच्चया नहेतुपच्चया…पे… नोअविगतपच्चया कम्मे द्वे’’ति वुत्तं. कस्मा पनेस सकट्ठानेयेव न गहितोति? यस्मा अवसेसेसुपि पच्चनीयतो ठितेसु एकोव अनुलोमतो लब्भति. इदञ्हि इमस्मिं पच्चयानुलोमे लक्खणं – यो सब्बेसु पच्चनीयतो ठितेसु एकोव अनुलोमतो लब्भति, सो पच्छा वुच्चतीति. नोअत्थिपच्चया नोहेतुपच्चया…पे… नोअविगतपच्चया उपनिस्सये नवाति एत्थापि एसेव नयो. इदं पन पकतूपनिस्सयवसेन वुत्तं. इमिना उपायेन सब्बत्थ लब्भमानं अलब्भमानं पुरेवुत्तं पच्छावुत्तञ्च वेदितब्बन्ति.

पञ्हावारस्स पच्चनीयानुलोमवण्णना.

निट्ठिता च कुसलत्तिकपट्ठानस्स वण्णनाति.