३. पच्चयवारवण्णना

२४३. पच्चयवारे कुसलं धम्मं पच्चयाति कुसलधम्मे पतिट्ठितो हुत्वा कुसलं धम्मं निस्सयट्ठेन पच्चयं कत्वाति अत्थो. कुसलं एकं खन्धं पच्चयाति कुसलं एकं खन्धं निस्सयपच्चयं कत्वा तयो खन्धा उप्पज्जन्ति हेतुपच्चयाति वुत्तं होति. इमिनावुपायेन सब्बपदेसु अत्थो वेदितब्बो. वत्थुं पच्चया विपाकाब्याकता किरियाब्याकता खन्धाति इदं पञ्चवोकारे पवत्तिवसेन वुत्तं. पञ्चवोकारे पवत्तियञ्हि खन्धानं पुरेजातं वत्थु निस्सयपच्चयो होति. पटिच्चट्ठस्स पन सहजातट्ठत्ता पटिच्चवारे एस नयो न लब्भतीति पटिसन्धियं सहजातमेव वत्थुं सन्धाय ‘‘वत्थुं पटिच्च खन्धा’’ति वुत्तं. कुसलं एकं खन्धञ्च वत्थुञ्च पच्चया तयो खन्धातिआदीसुपि इमिनाव नयेन अत्थो वेदितब्बो.

अब्याकतं धम्मं पच्चया कुसलो च अब्याकतो चाति कुसलाब्याकतानं हेतुपच्चयवसेन एकतो उप्पत्तिं सन्धाय वुत्तं. कुसलुप्पत्तिक्खणस्मिञ्हि वत्थुं निस्साय कुसला खन्धा, चित्तसमुट्ठाने च महाभूते निस्साय चित्तसमुट्ठानं उपादारूपं हेतुपच्चयवसेन एकतो उप्पज्जति. इति पच्चयभूतस्स अब्याकतस्स नानत्तेपि पच्चयुप्पन्नानं हेतुपच्चयवसेन एकतो उप्पत्तिं सन्धायेतं वुत्तन्ति वेदितब्बं. अञ्ञेसुपि एवरूपेसु ठानेसु एसेव नयो. एवं इमस्मिं हेतुपच्चये सहजातञ्च पुरेजातञ्च निस्सयट्ठेन पच्चयं कत्वा सत्तरस पञ्हा विस्सज्जिता. तत्थ खन्धा चेव भूता च सहजातवसेन, वत्थु सहजातपुरेजातवसेन गहितं. पटिच्चवारे पन सहजातवसेन पच्चयो लब्भति, तस्मा तत्थ नवेव पञ्हा विस्सज्जिता. ये पनेते एत्थ सत्तरस पञ्हा विस्सज्जिता, तेसु एकादिके एकावसाने विस्सज्जने कुसलादीसु एकपच्चयतो एको पच्चयुप्पन्नो. एकादिके दुकावसाने एकपच्चयतो नानापच्चयुप्पन्नो. दुकादिके एकावसाने नानापच्चयतो एको पच्चयुप्पन्नो. दुकादिके दुकावसाने नानापच्चयतो नानापच्चयुप्पन्नो.

२४८-२५२. आरम्मणपच्चयादीसुपि इमिनावुपायेन पञ्हाविस्सज्जनप्पभेदो वेदितब्बो. यं पनेतं आरम्मणपच्चये वत्थुं पच्चया खन्धाति वुत्तं, तं पटिसन्धिक्खणे विपाकक्खन्धेयेव सन्धाय वुत्तं. चक्खुविञ्ञाणादीनि अब्याकतं निस्साय आरम्मणपच्चयेन उप्पज्जन्तानं पभेददस्सनत्थं वुत्तानि. पुन वत्थुं पच्चयाति पवत्ते विपाककिरियाब्याकतानं उप्पत्तिदस्सनत्थं वुत्तं. सेसं पुरिमनयेनेव वेदितब्बं. एवं इमस्मिं आरम्मणपच्चये सहजातञ्च पुरेजातञ्च पच्चयं कत्वा सत्त पञ्हा विस्सज्जिता. तत्थ खन्धा सहजातवसेन, वत्थु सहजातपुरेजातवसेन, चक्खायतनादीनि पुरेजातवसेनेव गहितानि. पटिच्चवारे पन सहजातवसेनेव पच्चयो लब्भति. तस्मा तत्थ तयोव पञ्हा विस्सज्जिता.

२५३-२५४. अधिपतिपच्चये विपाकाब्याकतं लोकुत्तरमेव वेदितब्बं. अनन्तरसमनन्तरा रूपाभावेन आरम्मणसदिसा. परतो आसेवननत्थिविगतेसुपि एसेव नयो.

२५५. सहजातपच्चये कटत्तारूपं उपादारूपन्ति उपादारूपसङ्खातं कटत्तारूपं. इदं असञ्ञसत्तानञ्ञेव रूपं सन्धाय वुत्तं. चक्खायतनादीनि पञ्चवोकारवसेन वुत्तानि.

२५६-२५७. अञ्ञमञ्ञपच्चये च यथा आरम्मणपच्चया एवन्ति विस्सज्जनसमतं सन्धाय वुत्तं. पच्चयुप्पन्नेसु पन नानत्तं अत्थि.

२५८. उपनिस्सयपच्चये आरम्मणपच्चयसदिसन्ति रूपाभावतोपि विस्सज्जनसमतायपि वुत्तं.

२५९-२६०. वत्थुं पुरेजातपच्चयातिआदीनं पटिच्चवारे वुत्तनयेनेवत्थो गहेतब्बो.

२६१-२६६. कम्मपच्चये तीणीति कुसलं पच्चया कुसलो अब्याकतो कुसलाब्याकतो चाति एवं तीणि वेदितब्बानि. अकुसलेपि एसेव नयो.

२६७-२६८. विप्पयुत्तपच्चये खन्धे विप्पयुत्तपच्चयाति खन्धे निस्साय विप्पयुत्तपच्चया उप्पज्जन्तीति अत्थो. खन्धा वत्थुं विप्पयुत्तपच्चयाति खन्धा वत्थुं निस्साय विप्पयुत्तपच्चया उप्पज्जन्तीति अत्थो. सेसं हेट्ठा वुत्तनयेनेव वेदितब्बं.

२६९-२७६. इदानि यथालद्धानि विस्सज्जनानि गणनवसेन दस्सेतुं हेतुया सत्तरसातिआदिमाह. तत्थ हेतुया सत्तरसाति कुसलेन कुसलं, कुसलेन अब्याकतं, कुसलेन कुसलाब्याकतन्ति एवं कुसलवसेन एकादिकानि एकावसानानि द्वे, दुकावसानं एकन्ति तीणि वुत्तानि होन्ति, तथा अकुसलवसेन. अब्याकतेन अब्याकतं, तेनेव कुसलं, अकुसलं, कुसलाब्याकतं अकुसलाब्याकतञ्च; कुसलाब्याकतेहि कुसलं, अब्याकतं, कुसलाब्याकतं; अकुसलाब्याकतेहि अकुसलं, अब्याकतं, अकुसलाब्याकतन्ति एवं सत्तरस वेदितब्बानि.

आरम्मणे सत्ताति कुसलेन कुसलं; अकुसलेन अकुसलं, अब्याकतेन अब्याकतं, कुसलं, अकुसलं; कुसलाब्याकतेन कुसलं; अकुसलाब्याकतेन अकुसलन्ति एवं सत्त.

विपाके एकन्ति अब्याकतेन अब्याकतमेव. एवमेत्थ सत्तरस, सत्त, एकन्ति तयो वारपरिच्छेदा होन्ति. तेसु द्वादस सत्तरसका, दस सत्तका, एकं एककन्ति ते सब्बे साधुकं सल्लक्खेत्वा परतो दुकतिकादिवसेन पच्चयसंसन्दने ऊनतरगणनस्स वसेन गणना वेदितब्बा. सक्का हि इमाय गणनाय दुकमूलादीसु वारपरिच्छेदे जानितुन्ति पुन ‘‘कुसलं धम्मं पच्चया कुसलो धम्मो’’ति अनामसित्वा गणनवसेनेव वारपरिच्छेदं दस्सेतुं हेतुपच्चया आरम्मणे सत्तातिआदि आरद्धं.

तत्थ कुसलं धम्मं पच्चया कुसलो धम्मो उप्पज्जति हेतुपच्चया आरम्मणपच्चया. कुसलं एकं खन्धं पच्चया तयो खन्धाति इमिना नयेन आरम्मणे लद्धविस्सज्जनानि वित्थारेतब्बानि. अयं ताव अनुलोमे नयो.

२७७-२८५. पच्चनीये पन कुसलं न लब्भतीति अकुसलं धम्मं पच्चयाति अकुसलमेव आदिं कत्वा विस्सज्जनं आरद्धं. तं यथापाळिमेव निय्याति. यञ्हेत्थ वत्तब्बं सिया, तं पटिच्चवारस्स पच्चनीये वुत्तमेव.

२८६-२८७. यं पनेतं पच्चनीये लद्धविस्सज्जनपरिच्छेदं गणनतो दस्सेतुं नहेतुया चत्तारीतिआदि वुत्तं, तत्थ चत्तारि, सत्तरस, सत्त, पञ्च, तीणि, एकन्ति छ परिच्छेदा. तेसं वसेन दुकतिकादीसु पच्चयसंसन्दने गणना वेदितब्बा. यो हि पच्चयो सत्तरस विस्सज्जनानि लभति, तेन सद्धिं सदिससंसन्दने सत्तरस, ऊनतरसंसन्दने सेसा छपि परिच्छेदा लब्भन्ति. एवं सेसेसुपि अधिकपरिच्छेदं ठपेत्वा समसमा ऊनतरा च लब्भन्तीति.

एत्थ च अधिकतरा न लब्भन्तीति अयमेत्थ नियमो. समसमा पन ऊनतरा च अत्था विरोधे सति लब्भन्ति. तेनेत्थ ‘‘नहेतुपच्चया नारम्मणे एक’’न्तिआदि वुत्तं. एत्थ हि नहेतुया चतुन्नं, नारम्मणे पञ्चन्नं आगतत्ता नहेतुवसेन चत्तारीति वत्तब्बं सिया, नारम्मणेन सद्धिं घटितत्ता पन आरम्मणधम्मो विरुज्झतीति अकुसलं धम्मं पच्चया अकुसलो धम्मो, अब्याकतं धम्मं पच्चया अकुसलो, अकुसलञ्च अब्याकतञ्च धम्मं पच्चया अकुसलोति तीणि विस्सज्जनानि परिहीनानि. अब्याकतं धम्मं पच्चया अब्याकतोति रूपवसेन एकमेव वुत्तं. एवं सब्बत्थ विरुद्धाविरुद्धं ञत्वा लब्भमानपरिच्छेदो वेदितब्बो. अपिचेत्थ इदं नयमत्तदस्सनं. नाधिपतिया चत्तारीति नहेतुया लद्धानेव. सेसचतुक्केसुपि एसेव नयो.

नानन्तरे एकन्ति अहेतुकचित्तसमुट्ठानस्स चेव सेसरूपस्स च वसेन अब्याकतेन अब्याकतं. एवं सब्बेसु एककेसु युज्जमानकरूपं जानितब्बं. नपुरेजाते द्वेति इधापि नहेतुवसेन चत्तारीति वत्तब्बं सिया, नपुरेजातेन सद्धिं घटितत्ता पन अब्याकतं धम्मं पच्चया अकुसलो, अकुसलञ्च अब्याकतञ्च धम्मं पच्चया अकुसलोति वत्थुपुरेजातवसेन द्वे विस्सज्जनानि परिहीनानि. आरुप्पे पन अहेतुकमोहस्स अहेतुककिरियस्स च वसेन द्वे वुत्तानि. नविप्पयुत्ते द्वेति आरुप्पे अहेतुकाकुसलकिरियवसेन द्वे. नोनत्थि नोविगतेसु एकन्ति सब्बस्स रूपस्स वसेन अब्याकतेन अब्याकतं दट्ठब्बं. तिकादीसु अपुब्बं नत्थि.

२८८. नारम्मणमूलके पन नअधिपतिया पञ्चाति नारम्मणे लद्धानेव. नकम्मे एकन्ति एत्थ चित्तसमुट्ठानञ्च कटत्तारूपञ्च अग्गहेत्वा सेसरूपवसेन अब्याकतेन अब्याकतं वेदितब्बं.

२८९-२९६. नाधिपतिमूलके नपुरेजाते सत्ताति नपुरेजाते लद्धानेव. नपच्छाजाते सत्तरसाति इमानिपि तत्थ लद्धानि सत्तरसेव. नानन्तरनसमनन्तरनअञ्ञमञ्ञनउपनिस्सयनसम्पयुत्तनोनत्थिनोविगतमूलकानि नारम्मणमूलकसदिसानेव. इमिनाव नयमत्तदस्सनेन सब्बत्थ आगतानागतं लब्भमानालब्भमानञ्च वेदितब्बन्ति.

पच्चनीयवण्णना निट्ठिता.

२९७-३२८. इमिनायेव पन लक्खणेन अनुलोमं पुरतो कत्वा अनुलोमपच्चनीये पच्चनीयं पुरतो कत्वा पच्चनीयानुलोमे च गणनपरिच्छेदो आगतानागतं लब्भमानालब्भमानञ्च वेदितब्बन्ति.

पच्चयवारवण्णना निट्ठिता.