पच्चयपच्चनीयवण्णना

८६-८७. पच्चयपच्चनीयं पन यस्मा कुसलपदे न लब्भति कुसलधम्मस्स हेतुपच्चयेन विना अनुप्पत्तितो, तस्मा अकुसलं धम्मं पटिच्चातिआदि आरद्धं. तत्थ नहेतुपच्चयाति हेतुपच्चयपटिक्खेपो हेतुपच्चयं विना अञ्ञेन पच्चयेन उप्पज्जतीति अत्थो. विचिकिच्छासहगतो उद्धच्चसहगतो मोहोति अयञ्हि सम्पयुत्तधम्मानञ्चेव चित्तसमुट्ठानरूपस्स च सयं हेतुपच्चयो होति, अञ्ञस्स पन सम्पयुत्तहेतुनो अभावा न हेतुपच्चया उप्पज्जतीति ठपेत्वा हेतुपच्चयं सेसेहि अत्तनो अनुरूपपच्चयेहि उप्पज्जति. इमिना नयेन सब्बपच्चयपटिक्खेपेसु अत्थो वेदितब्बो. अहेतुकं विपाकाब्याकतन्ति इदं रूपसमुट्ठापकवसेनेव वेदितब्बं. अञ्ञेसुपि एवरूपेसु एसेव नयो.

८८. नअधिपतिपच्चये कामं अधिपतिपि अत्तना सद्धिं दुतियस्स अधिपतिनो अभावा नअधिपतिपच्चयं लभति, यथा पन विचिकिच्छुद्धच्चसहगतो मोहो अहेतुको, न तथा अधिपतयो एव निराधिपति. छन्दादीसु पन अञ्ञतरं अधिपतिं अकत्वा कुसलादीनं उप्पत्तिकाले सब्बेपि कुसलादयो निराधिपतिनो. तस्मा मोहं विय विसुं अधिपतिमत्तमेव अनुद्धरित्वा सब्बसङ्गाहिकवसेन एसा ‘‘एकं खन्धं पटिच्च तयो खन्धा’’तिआदिका देसना कताति वेदितब्बा.

८९. नानन्तरनसमनन्तरेसु नारम्मणे विय रूपमेव पच्चयुप्पन्नं. तेन वुत्तं ‘‘नारम्मणपच्चयसदिस’’न्ति. सहजातपच्चयो परिहीनो. यथा चेस, तथा निस्सयअत्थिअविगतपच्चयापि. किं कारणा? एतेहि विना कस्सचि अनुप्पत्तितो. सहजातनिस्सयअत्थिअविगतपच्चयेपि हि पच्चक्खाय एकोपि रूपारूपधम्मो नुप्पज्जति, तस्मा ते परिहीना.

९०. नअञ्ञमञ्ञपच्चयविभङ्गे पटिसन्धिक्खणे विपाकाब्याकते खन्धे पटिच्च कटत्तारूपन्ति हदयवत्थुवज्जं वेदितब्बं.

९१. नउपनिस्सयपच्चयविभङ्गे रूपमेव पच्चयुप्पन्नं, तञ्हि उपनिस्सयं न लभति. अरूपं पन किञ्चापि आरम्मणूपनिस्सयपकतूपनिस्सये न लभेय्य, अनन्तरूपनिस्सयमुत्तकं पन नत्थि. तेन वुत्तं ‘‘नारम्मणपच्चयसदिस’’न्ति.

९२. नपुरेजाते चित्तसमुट्ठानरूपन्ति पञ्चवोकारवसेन वुत्तं.

९३. नपच्छाजातपच्चयाति एत्थ सहजातपुरेजातपच्चया सङ्गहं गच्छन्ति. तस्मा सहजातपच्चयसदिसा एत्थ पाळि, सा नअधिपतिपच्चये वित्थारिताति इध सङ्खित्ता. नासेवनपच्चये कुसलाकुसला पठमजवनवसेन वेदितब्बा, तथा किरियाब्याकतं. पाळि पन इधापि नअधिपतिपच्चये वित्थारितवसेन वेदितब्बा. तेनेवाह – ‘‘नपच्छाजातपच्चयम्पि नासेवनपच्चयम्पि नाधिपतिपच्चयसदिस’’न्ति.

९४-९७. नकम्मपच्चये विपाकचेतना नानाक्खणिककम्मपच्चयं लभतीति न गहिता. नाहारपच्चये एकच्चं रूपमेव पच्चयुप्पन्नं, तथा नइन्द्रियपच्चये.

९८. नझानपच्चये पञ्चविञ्ञाणधम्मा चेव एकच्चञ्च रूपं पच्चयुप्पन्नं. पञ्चविञ्ञाणस्मिञ्हि वेदना च चित्तेकग्गता च दुब्बलत्ता उपनिज्झानलक्खणं न पापुणन्तीति झानपच्चये न गहिता.

९९-१०२. नमग्गपच्चये अहेतुकविपाककिरियञ्चेव एकच्चञ्च रूपं पच्चयुप्पन्नं. नसम्पयुत्तनोनत्थिनोविगतेसु रूपमेव पच्चयुप्पन्नं. तेन वुत्तं ‘‘नारम्मणपच्चयसदिस’’न्ति.

१०३. नहेतुया द्वेति एकमूलकगणनाय यथापाळिमेव निय्याति.

१०४. दुमूलके नहेतुपच्चया नारम्मणे एकन्ति एत्थ किञ्चापि बहुगणनेन सद्धिं ऊनतरगणनस्स संसन्दने ऊनतरगणनवसेन नहेतुया विय द्वीहि भवितब्बं. नारम्मणवसेन पन अरूपधम्मानं परिहीनत्ता अब्याकतं पटिच्च रूपाब्याकतस्स उप्पत्तिं सन्धाय ‘‘एक’’न्ति वुत्तं. सब्बेसु एककेसुपि एसेव नयो. द्वेति वुत्तट्ठाने पन नहेतुया लद्धवसेन वारद्वयं वेदितब्बं.

१०५-१०६. तिमूलकादीसु पन सब्बेसु नारम्मणपच्चयस्स अपरिहीनत्ता एकमेव विस्सज्जनन्ति अयं पच्चनीये नहेतुपच्चयं आदिं कत्वा एकमूलकादीसु गणना.

१०७-१३०. नारम्मणपच्चयादयो पन एकमूलके ताव पुरिमेन सदिसत्ता इधापि न दस्सितायेव. नारम्मणपच्चयवसेन दुमूलके नारम्मणपच्चया, नहेतुया एकन्ति नहेतुदुमूलके वुत्तमेव. नाधिपतिया पञ्चाति नारम्मणपच्चये लद्धवसेन वेदितब्बाति एवं सब्बसंसन्दनेसु ऊनतरगणनस्सेव पच्चयस्स वसेन गणना वेदितब्बा. यत्थ यत्थ च नारम्मणपच्चयो पविसति, तत्थ तत्थ रूपमेव पच्चयुप्पन्नं. नानन्तरनसमनन्तरनअञ्ञमञ्ञनउपनिस्सयनाहारनइन्द्रियनसम्पयुत्तनोनत्थिनोविगतपच्चयानं पविट्ठट्ठानेपि एसेव नयो. नाहारनइन्द्रियनझाननमग्गपच्चया सब्बत्थ सदिसविस्सज्जना. नसहजातादिचतुक्कं इधापि परिहीनमेवाति इदमेत्थ लक्खणं. इमिना पन लक्खणेन सब्बेसु दुमूलकादीसु ‘‘अयं पच्चयो मूलं, अयमेत्थ दुमूलको, अयं तिमूलको, अयं सब्बमूलको’’ति सल्लक्खेत्वा ऊनतरगणनस्स पच्चयस्स वसेन गणना वेदितब्बाति.

पच्चयपच्चनीयवण्णना.