कुण्डलकेसाथेरीवत्थु
२४३. नवमे खिप्पाभिञ्ञानन्ति खिप्पाभिञ्ञानं भिक्खुनीनं, भद्दा कुण्डलकेसा, अग्गाति दस्सेति. अयम्पि हि पदुमुत्तरबुद्धकाले हंसवतियं कुलगेहे निब्बत्ता सत्थु धम्मकथं सुत्वा सत्थारं एकं भिक्खुनिं खिप्पाभिञ्ञानं अग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा अधिकारकम्मं कत्वा तं ठानन्तरं पत्थेसि. सा कप्पसतसहस्सं देवमनुस्सेसु संसरित्वा कस्सपबुद्धकाले किकिस्स कासिरञ्ञो गेहे सत्तन्नं भगिनीनं अब्भन्तरा हुत्वा वीसति वस्ससहस्सानि दस सीलानि समादाय कोमारिकब्रह्मचरियं चरन्ती सङ्घस्स वसनपरिवेणं कारेत्वा एकं बुद्धन्तरं देवमनुस्सेसु संसरित्वा इमस्मिं बुद्धुप्पादे राजगहनगरे सेट्ठिकुले पटिसन्धिं गण्हि, भद्दातिस्सा नामं अकंसु.
तंदिवसंयेव च तस्मिं नगरे पुरोहितपुत्तो जातो. तस्स जातवेलाय राजनिवेसनं आदिं कत्वा सकलनगरे आवुधानि पज्जलिंसु. पुरोहितो पातोव राजकुलं गन्त्वा राजानं सुखसेय्यं पुच्छि. राजा ‘‘कुतो मे, आचरिय, सुखसेय्या, अज्ज सब्बरत्तिं राजनिवेसने आवुधानि पज्जलितानि दिस्वा भयप्पत्ता अहुम्हा’’ति आह. महाराज, तप्पच्चया मा चिन्तयित्थ, न तुम्हाकंयेव गेहे आवुधानि पज्जलिंसु, सकलनगरे एवं अहोसीति. किं कारणा, आचरियाति? अम्हाकं गेहे चोरनक्खत्तेन दारको जातो, सो सकलनगरस्स सत्तु हुत्वा उप्पन्नो, तस्सेतं पुब्बनिमित्तं. तुम्हाकं उपद्दवो नत्थि, सचे पन इच्छथ, हारेम नन्ति. अम्हाकं पीळाय असतिया हारणकम्मं नत्थीति. पुरोहितो ‘‘मम पुत्तो अत्तनो नामं गहेत्वाव आगतो’’ति सत्तुकोतेवस्स नामं अकासि. सेट्ठिगेहेपि भद्दा वड्ढति, पुरोहितगेहेपि सत्तुको वड्ढति. सो अत्तनो आधावनविधावनेन कीळितुं समत्थकालतो पट्ठाय अत्तनो विचरणट्ठाने यं यं पस्सति, तं तं सब्बं आहरित्वा मातापितूनं गेहं पूरेति. पिता नं कारणसहस्सम्पि वत्वा वारेतुं नासक्खि.
अपरभागे पनस्स वयप्पत्तस्स सब्बाकारेनापि वारेतुं असक्कुणेय्यभावं ञत्वा द्वे नीलसाटके दत्वा सन्धिच्छेदनउपकरणञ्च सिङ्घाटकयन्तञ्च हत्थे दत्वा ‘‘त्वं इमिनाव कम्मेन जीवाही’’ति नं विस्सज्जेसि. सो तंदिवसतो पट्ठाय सिङ्घाटकयन्तं खिपित्वा कुलानं पासादे आरुय्ह सन्धिं छिन्दित्वा परकुलेसु निक्खित्तभण्डं अत्तना ठपितं विय गहेत्वा गच्छति. सकलनगरे तेन अविलुत्तगेहं नाम नाहोसि. एकदिवसं राजा रथेन नगरे विचरन्तो सारथिं पुच्छि – ‘‘किं नु खो इमस्मिं नगरे तस्मिं तस्मिं घरे छिद्दमेव पञ्ञायती’’ति. देव इमस्मिं नगरे सत्तुको नाम चोरो भित्तिं छिन्दित्वा कुलानं सन्तकं हरतीति. राजा नगरगुत्तिकं पक्कोसापेत्वा ‘‘इमस्मिं किर नगरे एवरूपो नाम चोरो अत्थि, कस्मा नं न गण्हसी’’ति आह. मयं, देव, तं चोरं सहोड्ढं पस्सितुं न सक्कोमाति. सचे अज्ज नं चोरं गण्हसि, जीवसि. सचे न गण्हसि, राजाणं ते करिस्सामीति. एवं देवाति नगरगुत्तिको सकलनगरे मनुस्से चारेत्वा तं भित्तिं छिन्दित्वा परभण्डं अवहरन्तं सहोड्ढमेव गहेत्वा रञ्ञो दस्सेसि. राजा ‘‘इमं चोरं दक्खिणद्वारेन नीहरित्वा घातेथा’’ति आह. नगरगुत्तिको रञ्ञो पटिस्सुणित्वा तं चोरं चतुक्के चतुक्के पहारसहस्सेन ताळेन्तो गाहापेत्वा दक्खिणद्वारं गच्छति.
तस्मिं समये अयं भद्दा नाम सेट्ठिधीता महाजनस्स कोलाहलसद्देन सीहपञ्जरं उग्घाटेत्वा ओलोकेन्ती तं सत्तुकं चोरं तथा नीयमानं दिस्वा उभोहि हत्थेहि हदयं सन्धारेन्ती गन्त्वा सिरिसयने अधोमुखा निपज्जि. सा च तस्स कुलस्स एकधीता, तेनस्सा ञातका अप्पमत्तकम्पि मुखविकारं सहितुं न सक्कोन्ति. अथ नं माता सयने निपन्नं दिस्वा ‘‘किं करोसि, अम्मा’’ति पुच्छि. एतं वज्झं कत्वा नीयमानं चोरं अद्दस, अम्माति? आम, अम्माति. एतं लभमाना जीविस्सामि, अलभमानाय मे मरणमेवाति. ते तं नानप्पकारेनपि सञ्ञापेतुं असक्कोन्ता ‘‘मरणा जीवितं सेय्यो’’ति सल्लक्खेसुं. अथस्सा पिता नगरगुत्तिकस्स सन्तिकं गन्त्वा सहस्सं लञ्जं दत्वा ‘‘मय्हं धीता चोरे पटिबद्धचित्ता, येन केनचि उपायेन इमं मुञ्चा’’ति आह. सो ‘‘साधू’’ति सेट्ठिस्स पटिस्सुणित्वा चोरं गहेत्वा याव सूरियस्स अत्थङ्गमना इतो चितो च पपञ्चापेत्वा सूरिये अत्थङ्गते चारकतो एकं मनुस्सं नीहरापेत्वा सत्तुकस्स बन्धनं मोचेत्वा सत्तुकं सेट्ठिगेहं पेसेत्वा तेन बन्धनेन इतरं बन्धित्वा दक्खिणद्वारेन नीहरित्वा घातेसि. सेट्ठिदासापि सत्तुकं गहेत्वा सेट्ठिनो निवेसनं आगमंसु. तं दिस्वा सेट्ठि ‘‘धीतु मनं पूरेस्सामी’’ति सत्तुकं गन्धोदकेन न्हापेत्वा सब्बालङ्कारपटिमण्डितं कारेत्वा पासादं पेसेसि. भद्दापि ‘‘परिपुण्णो मे सङ्कप्पो’’ति अनेकालङ्कारेन अलङ्करित्वा तं परिचरति.
सत्तुको कतिपाहं वीतिनामेत्वा चिन्तेसि – ‘‘इमिस्सा पसाधनभण्डकं मय्हं भविस्सति, केनचि उपायेन इमं आभरणं गहेतुं वट्टती’’ति समीपे सुखेन निसिन्नकाले भद्दं आह – ‘‘मय्हं एकं वचनं वत्तब्बं अत्थी’’ति. सेट्ठिधीता सहस्सलाभं लभित्वा विय तुट्ठमानसा ‘‘विस्सत्थं वदेहि, अय्या’’ति आह. त्वं चिन्तेसि – ‘‘मं निस्साय इमिना जीवितं लद्ध’’न्ति, अहं पन गहितमत्तोव चोरपपातपब्बते अधिवत्थाय देवताय ‘‘सचाहं जीवितं लभिस्सामि, बलिकम्मं ते दस्सामी’’ति आयाचिं. तं निस्साय मया जीवितं लद्धं, सीघं बलिकम्मं सज्जापेहीति. भद्दा, ‘‘अहं तस्स मनं पूरेस्सामी’’ति बलिकम्मं सज्जापेत्वा सब्बं पसाधनं पसाधेत्वा एकयाने आरुय्ह सामिकेन सद्धिं चोरपपातपब्बतं गन्त्वा ‘‘पब्बतदेवताय बलिकम्मं करिस्सामी’’ति अभिरुहितुं आरद्धा. सत्तुको चिन्तेसि – ‘‘सब्बेसु अभिरुहन्तेसु मम इमिस्सा आभरणं गहेतुं न ओकासो भविस्सती’’ति तमेव बलिभाजनं गाहापेत्वा पब्बतं अभिरुहि.
सो भद्दाय सद्धिं कथेन्तो पियकथं न कथेति. सा इङ्गितेनेव तस्स अधिप्पायं अञ्ञासि. अथ नं सो आह – ‘‘भद्दे, तव उत्तरिसाटकं ओमुञ्चित्वा कायारुळ्हं ते पसाधनं एत्थ भण्डिकं करोही’’ति. सामि मय्हं को अपराधोति? किं पनाहं, बाले, बलिकम्मत्थं आगतोति सञ्ञं करोसि? अहञ्हि इमिस्सा देवताय यकनं उब्बट्ठेत्वा ददेय्यं, बलिकम्मापदेसेन पन तव आभरणं गण्हितुकामो हुत्वा आगतोम्हीति. कस्स पन, अय्य, पसाधनं, कस्स अहन्ति? मयं एवरूपं न जानाम, अञ्ञं तव सन्तकं, अञ्ञं मम सन्तकन्ति. साधु, अय्य, एकं पन मे अधिप्पायं पूरेथ, अलङ्कतनियामेनेव मे पुरतो च पच्छतो च आलिङ्गितुं देथाति. सो ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छि. सा तेन सम्पटिच्छितभावं ञत्वा पुरतो आलिङ्गित्वा पच्छतो आलिङ्गन्ती विय हुत्वा पब्बतपपाते पातेसि. सो पतन्तो आकासेयेव चुण्णविचुण्णो अहोसि. ताय कतं विचित्रभावं दिस्वा पब्बते अधिवत्था देवता गुणकित्तनवसेन इमा गाथा आह –
‘‘न सो सब्बेसु ठानेसु, पुरिसो होति पण्डितो;
इत्थीपि पण्डिता होति, तत्थ तत्थ विचक्खणा.
‘‘न सो सब्बेसु ठानेसु, पुरिसो होति पण्डितो;
इत्थीपि पण्डिता होति, मुहुत्तमपि चिन्तये’’ति. (अप. थेरी २.३.३१-३२);
ततो भद्दा चिन्तेसि – ‘‘न सक्का मया इमिना नियामेन पुन गेहं गन्तुं, इतोव गन्त्वा एकं पब्बज्जं पब्बजिस्सामी’’ति, निगण्ठारामं गन्त्वा निगण्ठे पब्बज्जं याचि. अथ नं ते आहंसु – ‘‘केन नियामेन पब्बज्जा होतू’’ति? यं तुम्हाकं पब्बज्जाय उत्तमं, तदेव करोथाति. ते ‘‘साधू’’ति तस्सा तालट्ठिना केसे लुञ्चित्वा पब्बाजेसुं. केसा पुन वड्ढन्ता रासिरासिवसेन कुण्डलावत्ता हुत्वा वड्ढिंसु. सा तेनेव कारणेन कुण्डलकेसा नाम जाता. सा अत्तनो पब्बजितट्ठाने सब्बसिप्पं उग्गण्हित्वा ‘‘एतेसं इतो उत्तरि विसेसो नत्थी’’ति ञत्वा गामनिगमराजधानियो विचरन्ती यत्थ यत्थ पण्डिता अत्थि, तत्थ तत्थ गन्त्वा तेसं जाननसिप्पं सब्बमेव उग्गण्हाति. अथस्सा बहूसु ठानेसु सिक्खितभावेन पटिवादं दातुं समत्था न होन्ति. सा अत्तना सद्धिं कथेतुं समत्थं अदिस्वा यं गामं वा निगमं वा पविसति, तस्स द्वारे वालुकरासिं कत्वा तत्थ जम्बुसाखं ठपेति. ‘‘यो मम वादं आरोपेतुं सक्कोति, सो इमं साखं मद्दतू’’ति समीपे ठितानं दारकानं सञ्ञं देति. तं सत्ताहम्पि मद्दन्ता न होन्ति. अथ नं गहेत्वा पक्कमति.
तस्मिं समये अम्हाकं भगवा लोके निब्बत्तित्वा सावत्थिं उपनिस्साय जेतवने विहरति. कुण्डलकेसापि खो अनुपुब्बेन सावत्थिं पत्वा अन्तोनगरं पविसमाना पोराणकनियामेनेव वालुकारासिम्हि साखं ठपेत्वा दारकानं सञ्ञं दत्वा पाविसि. तस्मिं समये धम्मसेनापति भिक्खुसङ्घे पविट्ठे एककोव नगरं पविसन्तो वालुकाथूपे जम्बुसाखं दिस्वा ‘‘कस्मा अयं ठपिता’’ति पुच्छि. दारका तं कारणं अपरिहापेत्वा कथेसुं. एवं सन्ते इमं गहेत्वा मद्दथ, दारकाति. तेसु थेरस्स वचनं सुत्वा एकच्चे मद्दितुं न विसहिंसु, एकच्चे तंखणेयेव मद्दित्वा चुण्णविचुण्णं अकंसु. कुण्डलकेसा भत्तकिच्चं कत्वा निक्खमन्ती तं साखं मद्दितं दिस्वा ‘‘कस्सेतं कम्म’’न्ति पुच्छि. अथस्सा धम्मसेनापतिना कारापितभावं कथयिंसु. सा ‘‘अत्तनो थामं अजानन्तो इमं साखं मद्दापेतुं नो विसहिस्सति, अद्धा महन्तो एसो भविस्सति. अहम्पि पन खुद्दिका भवन्ती न सोभिस्सामि, अन्तोगाममेव पविसित्वा परिसाय सञ्ञं दातुं वट्टती’’ति चिन्तेत्वा तथा अकासि. असीतिकुलसहस्सनिवासे नगरे सभागसभागवसेन सब्बेव सञ्जानिंसूति वेदितब्बं.
थेरोपि भत्तकिच्चं कत्वा अञ्ञतरस्मिं रुक्खमूले निसीदि. अथायं कुण्डलकेसा महाजनपरिवुता थेरस्स सन्तिकं गन्त्वा पटिसन्थारं कत्वा एकमन्तं ठत्वा, ‘‘भन्ते, तुम्हेहि साखा मद्दापिता’’ति पुच्छि. आम, मया मद्दापिताति. एवं सन्ते तुम्हेहि सद्धिं अम्हाकं वादो होतु, भन्तेति. होतु, भद्देति. कस्स पुच्छा होतु, कस्स विस्सज्जनन्ति? पुच्छा नाम अम्हाकं पत्ता, त्वं पन तुय्हं जाननकं पुच्छाति. सा थेरेन दिन्नअनुमतिया सब्बमेव अत्तनो जाननकं वादं पुच्छि, थेरो सब्बं विस्सज्जेसि. सा सब्बं पुच्छित्वा तुण्ही अहोसि. अथ नं थेरो आह – ‘‘तया बहुं पुच्छितं, मयम्पि एकं पञ्हं पुच्छामा’’ति. पुच्छथ, भन्तेति. एकं नाम किन्ति? कुण्डलकेसा ‘‘न जानामि, भन्ते’’ति आह. त्वं एत्तकम्पि न जानासि, अञ्ञं किं जानिस्ससीति? सा थेरस्स पादेसु पतित्वा ‘‘तुम्हाकं सरणं गच्छामि, भन्ते’’ति आह. मम सरणगमनकम्मं नत्थि, सदेवके लोके अग्गपुग्गलो धुरविहारे वसति, तं सरणं गच्छाहीति. सा ‘‘एवं करिस्सामि, भन्ते’’ति सायन्हसमये सत्थु धम्मदेसनावेलाय सत्थु सन्तिकं गन्त्वा पञ्चपतिट्ठितेन वन्दित्वा एकमन्तं अट्ठासि. सत्था तस्सा मद्दितसङ्खाराय चरियावसेन धम्मपदे इमं गाथमाह –
‘‘सहस्समपि चे गाथा, अनत्थपदसंहिता;
एकं गाथापदं सेय्यो, यं सुत्वा उपसम्मती’’ति. (ध. प. १०१);
सा गाथापरियोसाने यथाठिताव सह पटिसम्भिदाहि अरहत्तं पत्वा पब्बज्जं याचि. सत्था तस्सा पब्बज्जं सम्पटिच्छि. सा भिक्खुनुपस्सयं गन्त्वा पब्बजि. अपरभागे चतुपरिसमज्झे कथा उदपादि – ‘‘महन्ता वतायं भद्दा कुण्डलकेसा, या चतुप्पदिकगाथावसाने अरहत्तं पत्ता’’ति. सत्था तं कारणं अट्ठुप्पत्तिं कत्वा थेरिं खिप्पाभिञ्ञानं अग्गट्ठाने ठपेसीति.