१४. एतदग्गवग्गो

(१४) १. पठमएतदग्गवग्गो

एतदग्गपदवण्णना

१८८. एतदग्गेसु पठमवग्गस्स पठमे एतदग्गन्ति एतं अग्गं. एत्थ च अयं अग्गसद्दो आदिकोटिकोट्ठाससेट्ठेसु दिस्सति. ‘‘अज्जतग्गे, सम्म दोवारिक, आवरामि द्वारं निगण्ठानं निगण्ठीन’’न्तिआदीसु (म. नि. २.७०) हि आदिम्हि दिस्सति. ‘‘तेनेव अङ्गुलग्गेन तं अङ्गुलग्गं परामसेय्य (कथा. ४४१), उच्छग्गं वेळग्ग’’न्तिआदीसु कोटियं. ‘‘अम्बिलग्गं वा मधुरग्गं वा तित्तकग्गं वा (सं. नि. ५.३७४), अनुजानामि, भिक्खवे, विहारग्गेन वा परिवेणग्गेन वा भाजेतु’’न्तिआदीसु (चूळव. ३१८) कोट्ठासे. ‘‘यावता, भिक्खवे, सत्ता अपदा वा…पे… तथागतो तेसं अग्गमक्खायती’’तिआदीसु (अ. नि. ४.३४; इतिवु. ९०) सेट्ठे. स्वायमिध कोटियम्पि वट्टति सेट्ठेपि. ते हि थेरा अत्तनो अत्तनो ठाने कोटिभूतातिपि अग्गा, सेट्ठभूतातिपि. तस्मा एतदग्गन्ति एसा कोटि एसो सेट्ठोति अयमेत्थ अत्थो. एसेव नयो सब्बसुत्तेसु.

अयञ्च एतदग्गसन्निक्खेपो नाम चतूहि कारणेहि लब्भति अट्ठुप्पत्तितो आगमनतो चिण्णवसितो गुणातिरेकतोति. तत्थ कोचि थेरो एकेन कारणेन एतदग्गट्ठानं लभति, कोचि द्वीहि, कोचि तीहि, कोचि सब्बेहेव चतूहिपि आयस्मा सारिपुत्तत्थेरो विय. सो हि अट्ठुप्पत्तितोपि महापञ्ञताय एतदग्गट्ठानं लभि आगमनादीहिपि. कथं? एकस्मिं हि समये सत्था जेतवनमहाविहारे विहरन्तो कण्डम्बरुक्खमूले तित्थियमद्दनं यमकपाटिहारियं दस्सेत्वा ‘‘कहं नु खो पुरिमबुद्धा यमकपाटिहारियं कत्वा वस्सं उपगच्छन्ती’’ति आवज्जेन्तो ‘‘तावतिंसभवने’’ति ञत्वा द्वे पदन्तरानि दस्सेत्वा ततियेन पदेन तावतिंसभवने पच्चुट्ठासि. सक्को देवराजा भगवन्तं दिस्वा पण्डुकम्बलसिलातो उट्ठाय सद्धिं देवगणेन पच्चुग्गमनं अगमासि. देवा चिन्तयिंसु – ‘‘सक्को देवराजा देवगणपरिवुतो सट्ठियोजनायामाय पण्डुकम्बलसिलाय निसीदित्वा सम्पत्तिं अनुभवति, बुद्धानं नाम निसिन्नकालतो पट्ठाय न सक्का अञ्ञेन एत्थ हत्थम्पि ठपेतु’’न्ति. सत्थापि तत्थ निसिन्नो तेसं चित्ताचारं ञत्वा महापंसुकूलिको विय मुण्डपीठकं सब्बमेव पण्डुकम्बलसिलं अवत्थरित्वा निसीदि. एवं निसीदन्तो पन अत्तनो वा सरीरं महन्तं कत्वा मापेसि, पण्डुकम्बलसिलं वा खुद्दकं अकासीति न सल्लक्खेतब्बं. अचिन्तेय्यो हि बुद्धविसयो. एवं निसिन्नो पन मातरं कायसक्खिं कत्वा दससहस्सचक्कवाळदेवतानं ‘‘कुसला धम्मा अकुसला धम्मा अब्याकता धम्मा’’ति अभिधम्मपिटकं देसेसि.

पाटिहारियट्ठानेपि सब्बापि द्वादसयोजनिका परिसा अनुरुद्धत्थेरं उपसङ्कमित्वा ‘‘कहं, भन्ते, दसबलो गतो’’ति पुच्छि. तावतिंसभवने पण्डुकम्बलसिलायं वस्सं उपगन्त्वा अभिधम्मकथं देसेतुं गतोति. भन्ते, न मयं सत्थारं अदिस्वा गमिस्साम. कदा सत्था आगमिस्सतीति सत्थु आगमनकालं जानाथाति? महामोग्गल्लानत्थेरस्स भारं करोथ, सो बुद्धानं सन्तिकं गन्त्वा सासनं आहरिस्सतीति. किं पन थेरस्स तत्थ गन्तुं बलं नत्थीति? अत्थि, विसेसवन्तानं पन विसेसं पस्सन्तूति एवमाह. महाजनो महामोग्गल्लानत्थेरं उपसङ्कमित्वा सत्थु सासनं गहेत्वा आगमनत्थाय याचि. थेरो पस्सन्तेयेव महाजने पथवियं निमुज्जित्वा अन्तोसिनेरुना गन्त्वा सत्थारं वन्दित्वा आह – ‘‘भन्ते, महाजनो तुम्हाकं दस्सनकामो, आगमनदिवसं वो जानितुं इच्छती’’ति. तेन हि ‘‘इतो तेमासच्चयेन सङ्कस्सनगरद्वारे पस्सथा’’तिस्स वदेहीति. थेरो भगवतो सासनं आहरित्वा महाजनस्स कथेसि. महाजनो तत्थेव तेमासं खन्धावारं बन्धित्वा वसि. चूळअनाथपिण्डिको द्वादसयोजनाय परिसाय तेमासं यागुभत्तं आदासि.

सत्थापि सत्तप्पकरणानि देसेत्वा मनुस्सलोकं आगमनत्थाय आकप्पं दस्सेसि. सक्को देवराजा विस्सकम्मं आमन्तेत्वा तथागतस्स ओतरणत्थाय सोपानं मापेतुं आणापेसि. सो एकतो सोवण्णमयं एकतो रजतमयं सोपानं मापेत्वा मज्झे मणिमयं मापेसि. सत्था मणिमये सोपाने ठत्वा ‘‘महाजनो मं पस्सतू’’ति अधिट्ठासि. अत्तनो आनुभावेनेव ‘‘महाजनो अवीचिमहानिरयं पस्सतू’’तिपि अधिट्ठासि. निरयदस्सनेन चस्स उप्पन्नसंवेगतं ञत्वा देवलोकं दस्सेसि. अथस्स ओतरन्तस्स महाब्रह्मा छत्तं धारेसि, सक्को देवराजा पत्तं गण्हि, सुयामो देवराजा दिब्बं वाळबीजनिं बीजि, पञ्चसिखो गन्धब्बदेवपुत्तो बेलुवपण्डुवीणं समपञ्ञासाय मुच्छनाहि मुच्छित्वा वादेन्तो पुरतो ओतरि. बुद्धानं पथवियं पतिट्ठितकाले ‘‘अहं पठमं वन्दिस्सामि, अहं पठमं वन्दिस्सामी’’ति महाजनो अट्ठासि. सह महापथवीअक्कमनेन पन भगवतो नेव महाजनो न असीतिमहासावका पठमकवन्दनं सम्पापुणिंसु, धम्मसेनापति सारिपुत्तत्थेरोयेव पन सम्पापुणि.

अथ सत्था द्वादसयोजनाय परिसाय अन्तरे ‘‘थेरस्स पञ्ञानुभावं जानन्तू’’ति पुथुज्जनपञ्चकं पञ्हं आरभि. पठमं लोकियमहाजनो सल्लक्खेस्सतीति पुथुज्जनपञ्हं पुच्छि. ये ये सल्लक्खिंसु, ते ते कथयिंसु. दुतियं पुथुज्जनविसयं अतिक्कमित्वा सोतापत्तिमग्गे पञ्हं पुच्छि. पुथुज्जना तुण्ही अहेसुं, सोतापन्नाव कथयिंसु. ततो सोतापन्नानं विसयं अतिक्कमित्वा सकदागामिमग्गे पञ्हं पुच्छि. सोतापन्ना तुण्ही अहेसुं, सकदागामिनोव कथयिंसु. तेसम्पि विसयं अतिक्कमित्वा अनागामिमग्गे पञ्हं पुच्छि. सकदागामिनो तुण्ही अहेसुं, अनागामिनोव कथयिंसु. तेसम्पि विसयं अतिक्कमित्वा अरहत्तमग्गे पञ्हं पुच्छि. अनागामिनो तुण्ही अहेसुं, अरहन्ताव कथयिंसु. ततो हेट्ठिमकोटितो पट्ठाय अभिञ्ञाते अभिञ्ञाते सावके पुच्छि, ते अत्तनो अत्तनो पटिसम्भिदाविसये ठत्वा कथयिंसु. अथ महामोग्गल्लानं पुच्छि, सेससावका तुण्ही अहेसुं, थेरोव कथेसि. तस्सापि विसयं अतिक्कमित्वा सारिपुत्तत्थेरस्स विसये पञ्हं पुच्छि. महामोग्गल्लानो तुण्ही अहोसि, सारिपुत्तत्थेरोव कथेसि. थेरस्सापि विसयं अतिक्कमित्वा बुद्धविसये पञ्हं पुच्छि. धम्मसेनापति आवज्जेन्तोपि पस्सितुं न सक्कोति, पुरत्थिमपच्छिमुत्तरदक्खिणा चतस्सो दिसा चतस्सो अनुदिसाति इतो चितो च ओलोकेन्तो पञ्हुप्पत्तिट्ठानं सल्लक्खेतुं नासक्खि.

सत्था थेरस्स किलमनभावं जानित्वा ‘‘सारिपुत्तो किलमति, नयमुखमस्स दस्सेस्सामी’’ति ‘‘आगमेहि त्वं, सारिपुत्ता’’ति वत्वा ‘‘नायं तुय्हं विसयो पञ्हो, बुद्धानं एस विसयो सब्बञ्ञूनं यसस्सीन’’न्ति बुद्धविसयभावं आचिक्खित्वा ‘‘भूतमिदन्ति, सारिपुत्त, समनुपस्ससी’’ति आह. थेरो ‘‘चतुमहाभूतिककायपरिग्गहं मे भगवा आचिक्खती’’ति ञत्वा ‘‘अञ्ञातं भगवा, अञ्ञातं सुगता’’ति आह. एतस्मिं ठाने अयं कथा उदपादि – महापञ्ञो वत, भो, सारिपुत्तत्थेरो, यत्र हि नाम सब्बेहि अनञ्ञातं पञ्हं कथेसि, बुद्धेहि च दिन्ननये ठत्वा बुद्धविसये पञ्हं कथेसि, इति थेरस्स पञ्ञानुभावो यत्तकं ठानं बुद्धानं कित्तिसद्देन ओत्थटं, सब्बं अज्झोत्थरित्वा गतोति एवं ताव थेरो अट्ठुप्पत्तितो महापञ्ञताय एतदग्गट्ठानं लभि.

कथं आगमनतो? इमिस्सायेव हि अट्ठुप्पत्तिया सत्था आह – सारिपुत्तो न इदानेव पञ्ञवा, अतीते पञ्च जातिसतानि इसिपब्बज्जं पब्बजित्वापि महापञ्ञोव अहोसि –

‘‘यो पब्बजी जातिसतानि पञ्च,

पहाय कामानि मनोरमानि;

तं वीतरागं सुसमाहितिन्द्रियं,

परिनिब्बुतं वन्दथ सारिपुत्त’’न्ति.

एवं पब्बज्जं उपब्रूहयमानो एकस्मिं समये बाराणसियं ब्राह्मणकुले निब्बत्तो. तयो वेदे उग्गण्हित्वा तत्थ सारं अपस्सन्तो ‘‘पब्बजित्वा एकं मोक्खधम्मं गवेसितुं वट्टती’’ति चित्तं उप्पादेसि. तस्मिं काले बोधिसत्तोपि कासिरट्ठे उदिच्चब्राह्मणमहासालकुले निब्बत्तो वुद्धिमन्वाय उग्गहितसिप्पो कामेसु आदीनवं नेक्खम्मे च आनिसंसं दिस्वा घरावासं पहाय हिमवन्तं पविसित्वा कसिणपरिकम्मं कत्वा पञ्च अभिञ्ञा अट्ठ समापत्तियो निब्बत्तेत्वा वनमूलफलाहारो हिमवन्तप्पदेसे वसति. सोपि माणवो निक्खमित्वा तस्सेव सन्तिके पब्बजि. परिवारो महा अहोसि पञ्चसतमत्ता इसयो.

अथस्स सो जेट्ठन्तेवासिको एकदेसं परिसं गहेत्वा लोणम्बिलसेवनत्थं मनुस्सपथं अगमासि. तस्मिं समये बोधिसत्तो तस्मिंयेव हिमवन्तप्पदेसे कालं अकासि. कालकिरियसमयेव नं अन्तेवासिका सन्निपतित्वा पुच्छिंसु – ‘‘अत्थि तुम्हेहि कोचि विसेसो अधिगतो’’ति. बोधिसत्तो ‘‘नत्थि किञ्ची’’ति वत्वा अपरिहीनज्झानो आभस्सरब्रह्मलोके निब्बत्तो. सो किञ्चापि आकिञ्चञ्ञायतनस्स लाभी, बोधिसत्तानं पन अरूपावचरे पटिसन्धि नाम न होति. कस्मा? अभब्बट्ठानत्ता. इति सो अरूपसमापत्तिलाभी समानोपि रूपावचरे निब्बत्ति. अन्तेवासिकापिस्स ‘‘आचरियो ‘नत्थि किञ्ची’ति आह, मोघा तस्स कालकिरिया’’ति न किञ्चि सक्कारसम्मानं अकंसु. अथ सो जेट्ठन्तेवासिको अतिक्कन्ते वस्सावासे आगन्त्वा ‘‘कहं आचरियो’’ति पुच्छि. कालं कतोति. अपि नु आचरियेन लद्धगुणं पुच्छित्थाति? आम पुच्छिम्हाति. किं वदेतीति? नत्थि किञ्चीति. मयम्पि ‘‘आचरियेन लद्धगुणो नाम नत्थी’’ति नास्स सक्कारसम्मानं करिम्हाति. तुम्हे भासितस्स अत्थं न जानित्थ, आचरियो आकिञ्चञ्ञायतनस्स लाभीति.

अथ ते जेट्ठन्तेवासिकस्स कथं न सद्दहिंसु. सो पुनप्पुनं कथेन्तोपि सद्दहापेतुं नासक्खि. अथ बोधिसत्तो आवज्जमानो ‘‘अन्धबालो महाजनो मय्हं जेट्ठन्तेवासिकस्स कथं न गण्हाति, इमं कारणं पाकटं करिस्सामी’’ति ब्रह्मलोकतो ओतरित्वा अस्समपदमत्थके ठितो आकासगतोव जेट्ठन्तेवासिकस्स पञ्ञानुभावं वण्णेत्वा इमं गाथं अभासि –

‘‘परोसहस्सम्पि समागतानं,

कन्देय्युं ते वस्ससतं अपञ्ञा;

एकोव सेय्यो पुरिसो सपञ्ञो,

यो भासितस्स विजानाति अत्थ’’न्ति. (जा. १.१.१०१);

एवं इसिगणं सञ्ञापेत्वा बोधिसत्तो ब्रह्मलोकमेव गतो. सेसइसिगणोपि अपरिहीनज्झानो हुत्वा कालं कत्वा ब्रह्मलोकपरायणो जातो. तत्थ बोधिसत्तो सब्बञ्ञुतं पत्तो, जेट्ठन्तेवासिको सारिपुत्तत्थेरो जातो, सेसा इसयो बुद्धपरिसा जाताति एवं अतीतेपि सारिपुत्तो महापञ्ञोव संखित्तेन भासितस्स वित्थारेन अत्थं जानितुं समत्थोति वेदितब्बो.

इदमेव च पुथुज्जनपञ्चकं अट्ठुप्पत्तिं कत्वा –

‘‘परोसतञ्चेपि समागतानं,

झायेय्युं ते वस्ससतं अपञ्ञा;

एकोव सेय्यो पुरिसो सपञ्ञो,

सो भासितस्स विजानाति अत्थ’’न्ति. (जा. १.१.१०१) –

इमम्पि जातकं कथेसि. तस्स पुरिमजातके वुत्तनयेनेव अत्थो वेदितब्बो.

अपरम्पि इदमेव पुथुज्जनपञ्चकं अट्ठुप्पत्तिं कत्वा –

‘‘ये सञ्ञिनो तेपि दुग्गता, येपि असञ्ञिनो तेपि दुग्गता;

एतं उभयं विवज्जय, तं समापत्तिसुखं अनङ्गण’’न्ति. (जा. १.१.१३४) –

इमं अनङ्गणजातकं कथेसि. एत्थ च आचरियो कालं करोन्तो अन्तेवासिकेहि पुच्छितो ‘‘नेवसञ्ञी नासञ्ञी’’ति आह. सेसं वुत्तनयेनेव वेदितब्बं.

अपरम्पि इदमेव पुथुज्जनपञ्चकं अट्ठुप्पत्तिं कत्वा –

‘‘चन्दाभं सूरियाभञ्च, योध पञ्ञाय गाधति;

अवितक्केन झानेन, होति आभस्सरूपगो’’ति. (जा. १.१.१३५) –

इदं चन्दाभजातकं कथेसि. एत्थापि आचरियो कालं करोन्तो अन्तेवासिकेहि पुच्छितो ‘‘ओदातकसिणं चन्दाभं नाम, पीतकसिणं सूरियाभं नामाति तं उभयं यो पञ्ञाय गाधति पविसति पक्खन्दति, सो अवितक्केन दुतियज्झानेन आभस्सरूपगो होति, तादिसो अह’’न्ति सन्धाय – ‘‘चन्दाभं सूरियाभ’’न्ति आह. सेसं पुरिमनयेनेव वेदितब्बं.

इदमेव च पुथुज्जनपञ्चकं अट्ठुप्पत्तिं कत्वा –

‘‘आसीसेथेव पुरिसो, न निब्बिन्देय्य पण्डितो;

पस्सामि वोहं अत्तानं, यथा इच्छिं तथा अहु.

‘‘आसीसेथेव पुरिसो, न निब्बिन्देय्य पण्डितो;

पस्सामि वोहं अत्तानं, उदका थलमुब्भतं.

‘‘वायमेथेव पुरिसो, न निब्बिन्देय्य पण्डितो;

पस्सामि वोहं अत्तानं, यथा इच्छिं तथा अहु.

‘‘वायमेथेव पुरिसो, न निब्बिन्देय्य पण्डितो;

पस्सामि वोहं अत्तानं, उदका थलमुब्भतं.

‘‘दुक्खूपनीतोपि नरो सपञ्ञो,

आसं न छिन्देय्य सुखागमाय;

बहू हि फस्सा अहिता हिता च,

अवितक्किता मच्चमुपब्बजन्ति.

‘‘अचिन्तितम्पि भवति, चिन्तितम्पि विनस्सति;

न हि चिन्तामया भोगा, इत्थिया पुरिसस्स वा.

‘‘सरभं गिरिदुग्गस्मिं, यं त्वं अनुसरी पुरे;

अलीनचित्तस्स तुवं, विक्कन्तमनुजीवसि.

‘‘यो तं विदुग्गा नरका समुद्धरि,

सिलाय योग्गं सरभो करित्वा;

दुक्खूपनीतं मच्चुमुखा पमोचयि,

अलीनचित्तं त मिगं वदेसि.

‘‘किं त्वं नु तत्थेव तदा अहोसि,

उदाहु ते कोचि नं एतदक्खा;

विवट्टच्छद्दो नुसि सब्बदस्सी,

ञाणं नु ते ब्राह्मण भिंसरूपं.

‘‘न चेवहं तत्थ तदा अहोसिं,

न चापि मे कोचि नं एतदक्खा;

गाथापदानञ्च सुभासितानं,

अत्थं तदानेन्ति जनिन्द धीरा’’ति. (जा. १.१३.१३४-१४३) –

इमं तेरसनिपाते सरभजातकञ्च कथेसि. इमानि पन पञ्चपि जातकानि अतीतेपि संखित्तेन भासितस्स वित्थारेन अत्थं मय्हं पुत्तो जानातीति सत्थारा धम्मसेनापतिसारिपुत्तत्थेरस्स पञ्ञानुभावप्पकासनत्थमेव कथितानीति एवं आगमनतोपि थेरो महापञ्ञताय एतदग्गट्ठानं लभि.

कथं चिण्णवसितोति? चिण्णं किरेतं थेरस्स चतुपरिसमज्झे धम्मं कथेन्तो चत्तारि सच्चानि अमुञ्चित्वा कथेतीति एवं चिण्णवसितोपि थेरो महापञ्ञताय एतदग्गट्ठानं लभि.

कथं गुणातिरेकतोति? ठपेत्वा हि दसबलं अञ्ञो कोचि एकसावकोपि महापञ्ञताय धम्मसेनापतिना सदिसो नाम नत्थीति एवं गुणातिरेकतोपि थेरो महापञ्ञताय एतदग्गट्ठानं लभि.

यथा च सारिपुत्तत्थेरो, एवं महामोग्गल्लानत्थेरोपि सब्बेहेव चतूहिपि इमेहि कारणेहि एतदग्गट्ठानं लभि. कथं? थेरो हि महिद्धिको महानुभावो नन्दोपनन्दसदिसम्पि नागराजानं दमेसीति एवं ताव अट्ठुप्पत्तितो लभि. न पनेस इदानेव महिद्धिको महानुभावो, अतीते पञ्च जातिसतानि इसिपब्बज्जं पब्बजितोपि महिद्धिको महानुभावो अहोसीति.

‘‘यो पब्बजी जातिसतानि पञ्च,

पहाय कामानि मनोरमानि;

तं वीतरागं सुसमाहितिन्द्रियं,

परिनिब्बुतं वन्दथ मोग्गल्लान’’न्ति. –

एवं आगमनतोपि लभि. चिण्णं चेतं थेरस्स निरयं गन्त्वा अत्तनो इद्धिबलेन निरयसत्तानं अस्सासजननत्थं सीतं अधिट्ठाय चक्कमत्तं पदुमं मापेत्वा पदुमकण्णिकायं निसीदित्वा धम्मकथं कथेति, देवलोकं गन्त्वा देवसङ्घं कम्मगतिं जानापेत्वा सच्चकथं कथेतीति एवं चिण्णवसितो लभि. ठपेत्वा च सम्मासम्बुद्धं अञ्ञो सावको महामोग्गल्लानो विय महिद्धिको महानुभावो नत्थीति एवं गुणातिरेकतो लभि.

यथा चेस, एवं महाकस्सपत्थेरोपि सब्बेहेविमेहि कारणेहि एतदग्गट्ठानं लभि. कथं? सम्मासम्बुद्धो हि थेरस्स तिगावुतं मग्गं पच्चुग्गमनं कत्वा तीहि ओवादेहि उपसम्पादेत्वा चीवरं परिवत्तेत्वा अदासि. तस्मिं समये महापथवी उदकपरियन्तं कत्वा कम्पि, महाजनस्स अब्भन्तरे थेरस्स कित्तिसद्दो अज्झोत्थरित्वा गतो. एवं अट्ठुप्पत्तितो लभि. न चेस इदानेव धुतधरो, अतीते पञ्च जातिसतानि इसिपब्बज्जं पब्बजितोपि धुतधरोव अहोसि.

‘‘यो पब्बजी जातिसतानि पञ्च,

पहाय कामानि मनोरमानि;

तं वीतरागं सुसमाहितिन्द्रियं,

परिनिब्बुतं वन्दथ महाकस्सप’’न्ति. –

एवं आगमनतोपि लभि. चिण्णं चेतं थेरस्स चतुपरिसमज्झगतो धम्मं कथेन्तो दस कथावत्थूनि अविजहित्वाव कथेतीति एवं चिण्णवसितो लभि. ठपेत्वा च सम्मासम्बुद्धं अञ्ञो सावको तेरसहि धुतगुणेहि महाकस्सपसदिसो नत्थीति एवं गुणातिरेकतो लभि. इमिनाव नियामेन तेसं तेसं थेरानं यथालाभतो गुणे कित्तेतुं वट्टति.

गुणवसेनेव हि सम्मासम्बुद्धो यथा नाम राजा चक्कवत्ती चक्करतनानुभावेन चक्कवाळगब्भे रज्जसिरिं पत्वा ‘‘पत्तब्बं मे पत्तं, किं मे इदानि महाजनेन ओलोकितेना’’ति न अप्पोस्सुक्को हुत्वा रज्जसिरिंयेव अनुभोति, कालेन पन कालं विनिच्छयट्ठाने निसीदित्वा निग्गहेतब्बे निग्गण्हाति, पग्गहेतब्बे पग्गण्हाति, ठानन्तरेसु च ठपेतब्बयुत्तके ठानन्तरेसु ठपेति, एवमेवं महाबोधिमण्डे अधिगतस्स सब्बञ्ञुतञ्ञाणस्स आनुभावेन अनुप्पत्तधम्मरज्जो धम्मराजापि ‘‘किं मे इदानि लोकेन ओलोकितेन, अनुत्तरं फलसमापत्तिसुखं अनुभविस्सामी’’ति अप्पोस्सुक्कतं अनापज्जित्वा चतुपरिसमज्झे पञ्ञत्तवरबुद्धासने निसिन्नो अट्ठङ्गसमन्नागतं ब्रह्मस्सरं निच्छारेत्वा धम्मं देसयमानो निग्गहेतब्बयुत्ते कण्हधम्मे पुग्गले सिनेरुपादे पक्खिपन्तो विय अपायभयसन्तज्जनेन निग्गहेत्वा पग्गहेतब्बयुत्ते कल्याणधम्मे पुग्गले उक्खिपित्वा भवग्गे निसीदापेन्तो विय पग्गण्हित्वा ठानन्तरेसु ठपेतब्बयुत्तके अञ्ञासिकोण्डञ्ञत्थेरादयो सावके याथावसरसगुणवसेनेव ठानन्तरेसु ठपेन्तो एतदग्गं, भिक्खवे, मम सावकानं भिक्खूनं रत्तञ्ञूनं, यदिदं अञ्ञासिकोण्डञ्ञोतिआदिमाह.

अञ्ञासिकोण्डञ्ञत्थेरवत्थु

तत्थ एतदग्गन्ति पदं वुत्तत्थमेव. रत्तञ्ञूनन्ति रत्तियो जानन्तानं. ठपेत्वा हि सम्मासम्बुद्धं अञ्ञो सावको अञ्ञासिकोण्डञ्ञत्थेरतो पठमतरं पब्बजितो नाम नत्थीति पब्बजितकालतो पट्ठाय थेरो चिरकालं रत्तियो जानातीति रत्तञ्ञू. सब्बपठमं धम्मस्स पटिविद्धत्ता यदा तेन धम्मो पटिविद्धो, चिरकालतो पट्ठाय तं रत्तिं जानातीतिपि रत्तञ्ञू. अपिच खीणासवानं रत्तिदिवसपरिच्छेदो पाकटोव होति, अयञ्च पठमखीणासवोति एवम्पि रत्तञ्ञूनं सावकानं अयमेव अग्गो पुरिमकोटिभूतो सेट्ठो. तेन वुत्तं – ‘‘रत्तञ्ञूनं यदिदं अञ्ञासिकोण्डञ्ञो’’ति.

एत्थ च यदिदन्ति निपातो, तस्स थेरं अवेक्खित्वा यो एसोति, अग्गसद्दं अवेक्खित्वा यं एतन्ति अत्थो. अञ्ञासिकोण्डञ्ञोति ञातकोण्डञ्ञो पटिविद्धकोण्डञ्ञो. तेनेवाह – ‘‘अञ्ञासि वत, भो, कोण्डञ्ञो, अञ्ञासि वत, भो, कोण्डञ्ञोति. इति हिदं आयस्मतो कोण्डञ्ञस्स अञ्ञासिकोण्डञ्ञो त्वेव नामं अहोसी’’ति (सं. नि. ५.१०८१; महाव. १७).

अयं पन थेरो कतरबुद्धकाले पुब्बपत्थनं अभिनीहारं अकासि, कदा पब्बजितो, कदानेन पठमं धम्मो अधिगतो, कदा ठानन्तरे ठपितोति इमिना नयेन सब्बेसुपि एतदग्गेसु पञ्हकम्मं वेदितब्बं.

तत्थ इमस्स ताव थेरस्स पञ्हकम्मे अयमनुपुब्बिकथा – इतो कप्पसतसहस्समत्थके पदुमुत्तरो नाम बुद्धो लोके उदपादि, तस्स पटिविद्धसब्बञ्ञुतञ्ञाणस्स महाबोधिपल्लङ्कतो उट्ठहन्तस्स महापथवियं ठपेतुं पादे उक्खित्तमत्ते पादसम्पटिच्छनत्थं महन्तं पदुमपुप्फं उग्गञ्छि, तस्स धुरपत्तानि नवुतिहत्थानि होन्ति, केसरं तिंसहत्थं, कण्णिका द्वादसहत्था, पादेन पतिट्ठितट्ठानं एकादसहत्थं. तस्स पन भगवतो सरीरं अट्ठपण्णासहत्थुब्बेधं अहोसि. तस्स पदुमकण्णिकाय दक्खिणपादे पतिट्ठहन्ते महातुम्बमत्ता रेणु उग्गन्त्वा सरीरं ओकिरमाना ओतरि, वामपादस्स ठपनकालेपि तथारूपंयेव पदुमं उग्गन्त्वा पादं सम्पटिच्छि. ततोपि उग्गन्त्वा वुत्तप्पमाणाव रेणु सरीरं ओकिरि. तं पन रेणुं अभिभवमाना तस्स भगवतो सरीरप्पभा निक्खमित्वा यन्तनाळिकाय विस्सट्ठसुवण्णरसधारा विय समन्ता द्वादसयोजनट्ठानं एकोभासं अकासि. ततियपादुद्धरणकाले पथमुग्गतं पदुमं अन्तरधायि, पादसम्पटिच्छनत्थं अञ्ञं नवं पदुमं उग्गञ्छि. इमिनाव नियामेन यत्थ यत्थ गन्तुकामो होति, तत्थ तत्थापि महापदुमं उग्गच्छति. तेनेवस्स ‘‘पदुमुत्तरसम्मासम्बुद्धो’’ति नामं अहोसि.

एवं सो भगवा लोके उप्पज्जित्वा भिक्खुसतसहस्सपरिवारो महाजनस्स सङ्गहत्थाय गामनिगमराजधानीसु भिक्खाय चरन्तो हंसवतीनगरं सम्पापुणि. तस्स आगतभावं सुत्वा पिता महाराजा पच्चुग्गमनं अकासि. सत्था तस्स धम्मकथं कथेसि. देसनापरियोसाने केचि सोतापन्ना केचि सकदागामी केचि अनागामी केचि अरहत्तं पापुणिंसु. राजा स्वातनाय दसबलं निमन्तेत्वा पुनदिवसे कालं आरोचापेत्वा भिक्खुसतसहस्सपरिवारस्स भगवतो सकनिवेसने महादानं अदासि. सत्था भत्तानुमोदनं कत्वा विहारमेव गतो. तेनेव नियामेन पुनदिवसे नागरा, पुनदिवसे राजाति दीघमद्धानं दानं अदंसु.

तस्मिं काले अयं थेरो हंसवतीनगरे गहपतिमहासालकुले निब्बत्तो. एकदिवसं बुद्धानं धम्मदेसनाकाले हंसवतीनगरवासिनो गन्धमालादिहत्थे येन बुद्धो, येन धम्मो, येन सङ्घो, तन्निन्ने तप्पोणे तप्पब्भारे गच्छन्ते दिस्वा तेन महाजनेन सद्धिं धम्मदेसनट्ठानं अगमासि. तस्मिञ्च समये पदुमुत्तरो भगवा अत्तनो सासने पठमं पटिविद्धधम्मं एकं भिक्खुं एतदग्गट्ठाने ठपेसि. सो कुलपुत्तो तं कारणं सुत्वा ‘‘महा वतायं भिक्खु, ठपेत्वा किर बुद्धं अञ्ञो इमिना पठमतरं पटिविद्धधम्मो नाम नत्थि. अहो वताहम्पि अनागते एकस्स बुद्धस्स सासने पठमं धम्मं पटिविज्झनसमत्थो भवेय्य’’न्ति चिन्तेत्वा देसनापरियोसाने भगवन्तं उपसङ्कमित्वा ‘‘स्वे मय्हं भिक्खं गण्हथा’’ति निमन्तेसि. सत्था अधिवासेसि.

सो भगवन्तं अभिवादेत्वा पदक्खिणं कत्वा सकनिवेसनं गन्त्वा सब्बरत्तिं बुद्धानं निसज्जनट्ठानं गन्धदाममालादामादीहि अलङ्करित्वा पणीतं खादनीयं भोजनीयं पटियादापेत्वा तस्सा रत्तिया अच्चयेन सकनिवेसने भिक्खुसतसहस्सपरिवारस्स भगवतो विचित्रयागुखज्जकपरिवारं नानारससूपब्यञ्जनं गन्धसालिभोजनं दत्वा भत्तकिच्चपरियोसाने तिचीवरपहोनके वङ्गपट्टे तथागतस्स पादमूले ठपेत्वा चिन्तेसि – ‘‘नाहं परित्तकस्स ठानस्सत्थाय चरामि, महन्तं ठानं पत्थेन्तो चरामि, न खो पन सक्का एकमेव दिवसं दानं दत्वा तं ठानन्तरं पत्थेतु’’न्ति ‘‘अनुपटिपाटिया सत्त दिवसानि महादानं दत्वा पत्थेस्सामी’’ति. सो तेनेव नियामेन सत्त दिवसानि महादानं दत्वा भत्तकिच्चपरियोसाने दुस्सकोट्ठागारं विवरापेत्वा उत्तमसुखुमवत्थं बुद्धानं पादमूले ठपेत्वा भिक्खुसतसहस्सं तिचीवरेन अच्छादेत्वा तथागतं उपसङ्कमित्वा, ‘‘भन्ते, यो तुम्हेहि इतो सत्तदिवसमत्थके भिक्खु एतदग्गे ठपितो, अहम्पि सो भिक्खु विय अनागते उप्पज्जनकबुद्धस्स सासने पब्बजित्वा पठमं धम्मं पटिविज्झितुं समत्थो भवेय्य’’न्ति वत्वा सत्थु पादमूले सीसं कत्वा निपज्जि.

सत्था तस्स वचनं सुत्वा ‘‘इमिना कुलपुत्तेन महाअधिकारो कतो, समिज्झिस्सति नु खो एतस्स अयं पत्थना नो’’ति अनागतंसञाणं पेसेत्वा आवज्जेन्तो ‘‘समिज्झिस्सती’’ति पस्सि. बुद्धानञ्हि अतीतं वा अनागतं वा पच्चुप्पन्नं वा आरब्भ आवज्जेन्तानं आवरणं नाम नत्थि, अनेककप्पकोटिसतसहस्सन्तरम्पि च अतीतं वा अनागतं वा चक्कवाळसहस्सन्तरम्पि च पच्चुप्पन्नं वा आवज्जनपटिबद्धमेव मनसिकारपटिबद्धमेव होति. एवं अप्पटिवत्तियेन ञाणेन सो भगवा इदं अद्दस – ‘‘अनागते सतसहस्सकप्पपरियोसाने गोतमो नाम बुद्धो लोके उप्पज्जिस्सति, तदा इमस्स पत्थना समिज्झिस्सती’’ति. अथ नं एवमाह – ‘‘अम्भो, कुलपुत्त, अनागते सतसहस्सकप्पपरियोसाने गोतमो नाम बुद्धो लोके उप्पज्जिस्सति, त्वं तस्स पठमकधम्मदेसनाय तेपरिवट्टधम्मचक्कप्पवत्तनसुत्तन्तपरियोसाने अट्ठारसहि ब्रह्मकोटीहि सद्धिं सहस्सनयसम्पन्ने सोतापत्तिफले पतिट्ठहिस्ससी’’ति.

इति सत्था तं कुलपुत्तं ब्याकरित्वा चतुरासीति धम्मक्खन्धसहस्सानि देसेत्वा अनुपादिसेसाय निब्बानधातुया परिनिब्बायि. तस्स परिनिब्बुतस्स सरीरं सुवण्णक्खन्धो विय एकग्घनं अहोसि, सरीरचेतियं पनस्सुब्बेधेन सत्तयोजनिकं अकंसु. इट्ठका सुवण्णमया अहेसुं, हरितालमनोसिलाय मत्तिकाकिच्चं, तेलेन उदककिच्चं साधयिंसु. बुद्धानं धरमानकाले सरीरप्पभा द्वादसयोजनिकं फरि, परिनिब्बुतानं पन तेसं रस्मि निक्खमित्वा समन्ता योजनसतं अवत्थरि.

अयं सेट्ठि बुद्धानं सरीरचेतियं परिवारेत्वा सहस्सरतनग्घियानि कारेसि. चेतियपतिट्ठापनदिवसे अन्तोचेतिये रतनघरं कारेसि. सो वस्ससतसहस्सं महन्तं दानादिमयं कल्याणकम्मं कत्वा ततो चुतो देवपुरे निब्बत्ति. तस्स देवेसु च मनुस्सेसु च संसरन्तस्सेव नवनवुति कप्पसहस्सानि नव कप्पसतानि नव च कप्पा समतिक्कन्ता. एत्तकस्स कालस्स अच्चयेन इतो एकनवुतिकप्पमत्थके अयं कुलपुत्तो बन्धुमतीनगरस्स द्वारसमीपे गामे कुटुम्बियगेहे निब्बत्तो. तस्स महाकालोति नामं अहोसि, कनिट्ठभाता पनस्स चूळकालो नाम.

तस्मिं समये विपस्सी बोधिसत्तो तुसितपुरा चवित्वा बन्धुमतीनगरे बन्धुमस्स रञ्ञो अग्गमहेसिया कुच्छिस्मिं निब्बत्तो. अनुक्कमेन सब्बञ्ञुतं पत्वा धम्मदेसनत्थाय महाब्रह्मुना आयाचितो ‘‘कस्स नु खो पठमं धम्मं देसेस्सामी’’ति चिन्तेत्वा अत्तनो कनिट्ठं खण्डं नाम राजकुमारं तिस्सञ्च पुरोहितपुत्तं ‘‘पठमं धम्मं पटिविज्झितुं समत्था’’ति दिस्वा ‘‘तेसञ्च धम्मं देसेस्सामि, पितु च सङ्गहं करिस्सामी’’ति बोधिमण्डतो आकासेनेव आगन्त्वा खेमे मिगदाये ओतिण्णो ते पक्कोसापेत्वा धम्मं देसेसि. देसनापरियोसाने ते द्वेपि जना चतुरासीतिया पाणसहस्सेहि सद्धिं अरहत्तफले पतिट्ठहिंसु.

अथापरेपि बोधिसत्तकाले अनुपब्बजिता चतुरासीतिसहस्सा कुलपुत्ता तं पवत्तिं सुत्वा सत्थु सन्तिकं आगन्त्वा धम्मदेसनं सुत्वा अरहत्तफले पतिट्ठहिंसु. सत्था तं तत्थेव खण्डत्थेरं अग्गसावकट्ठाने, तिस्सत्थेरं दुतियसावकट्ठाने ठपेसि. राजापि तं पवत्तिं सुत्वा ‘‘पुत्तं पस्सिस्सामी’’ति उय्यानं गन्त्वा धम्मदेसनं सुत्वा तीसु सरणेसु पतिट्ठाय सत्थारं स्वातनाय निमन्तेत्वा अभिवादेत्वा पदक्खिणं कत्वा पक्कामि.

सो पासादवरगतो निसीदित्वा चिन्तेसि – ‘‘मय्हं जेट्ठपुत्तो निक्खमित्वा बुद्धो जातो, दुतियपुत्तो मे अग्गसावको, पुरोहितपुत्तो दुतियसावको. इमे च अवसेसभिक्खू गिहिकालेपि मय्हं पुत्तमेव परिवारेत्वा विचरिंसु, इमे पुब्बेपि दानिपि मय्हमेव भारा, अहमेव ते चतूहि पच्चयेहि उपट्ठहिस्सामि, अञ्ञेसं ओकासं न दस्सामी’’ति. विहारद्वारकोट्ठकतो पट्ठाय याव राजगेहद्वारा उभोसु पस्सेसु खदिरपाकारं कारेत्वा वत्थेहि पटिच्छादापेत्वा उपरि सुवण्णतारकविचित्तं समोलम्बिततालक्खन्धमत्तविविधपुप्फदामवितानं कारेत्वा हेट्ठाभूमिं विचित्तत्थरणेहि सन्थरापेत्वा अन्तो उभोसु पस्सेसु मालागच्छकेसु पुण्णघटे सकलमग्गवासत्थाय च गन्धन्तरेसु पुप्फानि पुप्फन्तरेसु गन्धे च ठपापेत्वा भगवतो कालं आरोचापेसि. भगवा भिक्खुसङ्घपरिवुतो अन्तोसाणियाव राजगेहं गन्त्वा भत्तकिच्चं कत्वा विहारं पच्चागच्छति. अञ्ञो कोचि दट्ठुम्पि न लभति, कुतो पन भिक्खं वा दातुं पूजं वा कातुं.

नागरा चिन्तेसुं – ‘‘अज्ज सत्थु लोके उप्पन्नस्स सत्तमासाधिकानि सत्त संवच्छरानि, मयञ्च दट्ठुम्पि न लभाम, पगेव भिक्खं वा दातुं पूजं वा कातुं धम्मं वा सोतुं. राजा ‘मय्हं एव बुद्धो, मय्हं धम्मो, मय्हं सङ्घो’ति ममायित्वा सयमेव उपट्ठहति. सत्था च उप्पज्जमानो सदेवकस्स लोकस्स अत्थाय उप्पन्नो, न रञ्ञोयेव अत्थाय. न हि रञ्ञोयेव निरयो उण्हो, अञ्ञेसं नीलुप्पलवनसदिसो. तस्मा राजानं एवं वदाम ‘सचे नो सत्थारं देति, इच्चेतं कुसलं. नो चे देति, रञ्ञा सद्धिं युज्झित्वा सङ्घं गहेत्वा दानादीनि पुञ्ञानि करोम. न सक्का खो पन सुद्धनागरेहेव एवं कातुं, एकं जेट्ठकपुरिसम्पि गण्हामा’’’ति सेनापतिं उपसङ्कमित्वा तस्स तमत्थं आरोचेत्वा ‘‘सामि किं अम्हाकं पक्खो होहिसि, उदाहु रञ्ञो’’ति आहंसु. सो आह – ‘‘तुम्हाकं पक्खो होमि, अपिच खो पन पठमदिवसो मय्हं दातब्बो’’ति. ते सम्पटिच्छिंसु.

सो राजानं उपसङ्कमित्वा ‘‘नागरा, देव, तुम्हाकं कुपिता’’ति आह. किमत्थं ताताति? सत्थारं किर तुम्हेव उपट्ठहथ, अम्हे न लभामाति. सचे इदानिपि लभन्ति, न कुप्पन्ति. अलभन्ता तुम्हेहि सद्धिं युज्झितुकामा, देवाति. युज्झामि, तात, न भिक्खुसङ्घं देमीति. देव, तुम्हाकं दासा तुम्हेहि सद्धिं युज्झामाति वदन्ति, तुम्हे कं गण्हित्वा युज्झिस्सथाति? ननु त्वं सेनापतीति? नागरेहि विना असमत्थो अहं, देवाति. ततो राजा ‘‘बलवन्तो नागरा, सेनापतिपि तेसंयेव पक्खो’’ति ञत्वा ‘‘अञ्ञानि सत्तमासाधिकानि सत्त संवच्छरानि मय्हं भिक्खुसङ्घं देन्तू’’ति आह. नागरा न सम्पटिच्छिंसु. राजा ‘‘छब्बस्सानि पञ्चवस्सानी’’ति एवं हापेत्वा अञ्ञे सत्त दिवसे याचि. नागरा ‘‘अतिकक्खळं दानि रञ्ञा सद्धिं कातुं न वट्टती’’ति अनुजानिंसु. राजा सत्तमासाधिकानं सत्तन्नं संवच्छरानं सज्जितं दानमुखं सत्तन्नमेव दिवसानं सज्जेत्वा छ दिवसे केसञ्चि अपस्सन्तानंयेव दानं दत्वा सत्तमे दिवसे नागरे पक्कोसापेत्वा ‘‘सक्खिस्सथ, ताता, एवरूपं दानं दातु’’न्ति आह. तेपि ‘‘ननु अम्हेयेव निस्सायेतं देवस्स उप्पन्न’’न्ति वत्वा ‘‘सक्खिस्सामा’’ति आहंसु. राजा पिट्ठिहत्थेन अस्सूनि पुञ्छमानो भगवन्तं वन्दित्वा, ‘‘भन्ते, अट्ठसट्ठिभिक्खुसतसहस्सं अञ्ञस्सु भारं अकत्वा यावजीवं चतूहि पच्चयेहि उपट्ठहिस्सामीति चिन्तेसिं, नागरानं दानि मे अनुञ्ञातं, नागरा हि ‘मयं दानं दातुं न लभामा’ति भगवा कुप्पन्ति. स्वेव पट्ठाय तेसं अनुग्गहं करोथा’’ति आह.

अथ दुतियदिवसे सेनापति महादानं अदासि. ततो नागरा रञ्ञा कतसक्कारतो उत्तरितरं सक्कारसम्मानं कत्वा दानं अदंसु. एतेनेव नियामेन सकलनगरस्स पटिपाटिया गताय द्वारगामवासिनो सक्कारसम्मानं सज्जयिंसु. महाकालकुटुम्बिको चूळकालं आह – ‘‘दसबलस्स सक्कारसम्मानं स्वेव अम्हाकं पापुणाति, किं सक्कारं करिस्सामा’’ति? त्वमेव भातिक जानाहीति. सचे मय्हं रुचिया करोसि, अम्हाकं सोळसकरीसमत्तेसु खेत्तेसु गहितगब्भा सालियो अत्थि. सालिगब्भं फालेत्वा आदाय बुद्धानं अनुच्छविकं पचापेमाति. एवं कयिरमाने कस्सचि उपकारो न होति, तस्मा नेतं मय्हं रुच्चतीति. सचे त्वं एवं न करोसि, अहं मय्हं सन्तकं ममायितुं लभामीति सोळसकरीसमत्तं खेत्तं मज्झे भिन्दित्वा अट्ठकरीसट्ठाने सीमं ठपेत्वा सालिगब्भं फालेत्वा आदाय असम्भिन्ने खीरे पचापेत्वा चतुमधुरं पक्खिपित्वा बुद्धप्पमुखस्स सङ्घस्स अदासि. कुटुम्बिकस्स खो गब्भं फालेत्वा गहितगहितट्ठानं पुन पूरति. पुथुककाले पुथुकग्गं नाम अदासि, गामवासीहि सद्धिं अग्गसस्सं नाम अदासि, लायने लायनग्गं, वेणिकरणे वेणग्गं, कलापादीसु कलापग्गं खलग्गं खलभण्डग्गं कोट्ठग्गन्ति. एवं सो एकसस्सेव नव वारे अग्गदानं अदासि. तम्पि सस्सं अतिरेकं उट्ठानसम्पन्नं अहोसि.

याव बुद्धा धरति, याव च सङ्घो धरति, एतेनेव नियामेन कल्याणकम्मं कत्वा ततो चुतो देवलोके निब्बत्तित्वा देवेसु चेव मनुस्सेसु च संसरन्तो एकनवुतिकप्पे सम्पत्तिं अनुभवित्वा अम्हाकं सत्थु लोके उप्पन्नकाले कपिलवत्थुनगरस्स अविदूरे दोणवत्थुब्राह्मणगामे ब्राह्मणमहासालकुले निब्बत्ति. तस्स नामग्गहणदिवसे कोण्डञ्ञमाणवोति नामं अकंसु. सो वुड्ढिमन्वाय तयो वेदे उग्गहेत्वा लक्खणमन्तानं पारं अगमासि. तेन समयेन अम्हाकं बोधिसत्तो तुसितपुरा चवित्वा कपिलवत्थुपुरे निब्बत्ति. तस्स नामग्गहणदिवसे अट्ठुत्तरं ब्राह्मणसतं अहतवत्थेहि अच्छादेत्वा अप्पोदकं मधुपायासं पायेत्वा तेसं अन्तरे अट्ठ जने उच्चिनित्वा महातले निसीदापेत्वा अलङ्कतपटियत्तं बोधिसत्तं दुकूलचुम्बटके निपज्जापेत्वा लक्खणपरिग्गहणत्थं तेसं सन्तिकं आनयिंसु. धुरासने निसिन्नब्राह्मणो महापुरिसस्स सरीरसम्पत्तिं ओलोकेत्वा द्वे अङ्गुलियो उक्खिपि. एवं पटिपाटिया सत्त जना उक्खिपिंसु. तेसं पन सब्बनवको कोण्डञ्ञमाणवो, सो बोधिसत्तस्स लक्खणवरनिप्फत्तिं ओलोकेत्वा ‘‘अगारमज्झे ठानकारणं नत्थि, एकन्तेनेस विवट्टच्छदो बुद्धो भविस्सती’’ति एकमेव अङ्गुलिं उक्खिपि. इतरे पन सत्त जना ‘‘सचे अगारं अज्झावसिस्सति, राजा भविस्सति चक्कवत्ती. सचे पब्बजिस्सति, बुद्धो भविस्सती’’ति द्वे गतियो दिस्वा द्वे अङ्गुलियो उक्खिपिंसु. अयं पन कोण्डञ्ञो कताधिकारो पच्छिमभविकसत्तो पञ्ञाय इतरे सत्त जने अभिभवित्वा ‘‘इमेहि लक्खणेहि समन्नागतस्स अगारमज्झे ठानकरणं नाम नत्थि, निस्संसयं बुद्धो भविस्सती’’ति एकमेव गतिं अद्दस, तस्मा एकं अङ्गुलिं उक्खिपि. ततो ब्राह्मणा अत्तनो घरानि गन्त्वा पुत्ते आमन्तयिंसु – ‘‘ताता, अम्हे महल्लका, सुद्धोदनमहाराजस्स पुत्तं सब्बञ्ञुतप्पत्तं मयं सम्भावेय्याम वा नो वा. तुम्हे तस्मिं कुमारे सब्बञ्ञुतं पत्ते तस्स सासने पब्बजेय्याथा’’ति.

सुद्धोदनमहाराजापि बोधिसत्तस्स धातियो आदिं कत्वा परिहारं उपट्ठपेन्तो बोधिसत्तं वुद्धिं आपादेसि. महासत्तोपि वुद्धिप्पत्तो देवो विय सम्पत्तिं अनुभवित्वा परिपक्के ञाणे कामेसु आदीनवं नेक्खम्मे च आनिसंसं दिस्वा राहुलकुमारस्स जातदिवसे छन्नसहायो कण्डकं आरुय्ह देवताहि विवटेन द्वारेन महाभिनिक्खमनं निक्खमित्वा तेनेव रत्तिभागेन तीणि रज्जानि अतिक्कमित्वा अनोमानदीतीरे पब्बजित्वा घटिकारमहाब्रह्मुना आभते अरहद्धजे गहितमत्तेयेव वस्ससट्ठिकत्थेरो विय पासादिकेन इरियापथेन राजगहं पत्वा तत्थ पिण्डाय चरित्वा पण्डवपब्बतच्छायाय पिण्डपातं परिभुञ्जित्वा रञ्ञा मागधेन रज्जसिरिया निमन्तियमानोपि तं पटिक्खिपित्वा अनुक्कमेन उरुवेलं गन्त्वा ‘‘रमणीयो वत अयं भूमिभागो, अलं वतिदं कुलपुत्तस्स पधानत्थिकस्स पधानाया’’ति पधानाभिमुखं चित्तं उप्पादेत्वा तत्थ वासं उपगतो.

तेन समयेन इतरे सत्त ब्राह्मणा यथाकम्मं गता, सब्बदहरो पन लक्खणपरिग्गाहको कोण्डञ्ञमाणवो अरोगो. सो ‘‘महापुरिसो पब्बजितो’’ति सुत्वा तेसं ब्राह्मणानं पुत्ते उपसङ्कमित्वा एवमाह – ‘‘सिद्धत्थकुमारो किर पब्बजितो. सो हि निस्संसयं बुद्धो भविस्सति. सचे तुम्हाकं पितरो अरोगा अस्सु, अज्ज निक्खमित्वा पब्बजेय्युं. सचे तुम्हेपि इच्छथ, एथ मयं तं महापुरिसमनुपब्बजिस्सामा’’ति. ते सब्बे एकच्छन्दा भवितुं नासक्खिंसु. तयो जना न पब्बजिंसु, कोण्डञ्ञब्राह्मणं जेट्ठकं कत्वा इतरे चत्तारो पब्बजिंसु. इमे पञ्च पब्बजित्वा गामनिगमराजधानीसु भिक्खाय चरन्ता बोधिसत्तस्स सन्तिकं अगमिंसु. ते छब्बस्सानि बोधिसत्ते महापधानं पदहन्ते ‘‘इदानि बुद्धो भविस्सति इदानि बुद्धो भविस्सती’’ति महासत्तं उपट्ठहमाना सन्तिकावचरावस्स अहेसुं. यदा पन बोधिसत्तो एकतिलतण्डुलादीहि वीतिनामेन्तोपि दुक्करकारिकाय अरियधम्मपटिवेधस्स अभावं ञत्वा ओळारिकं आहारं आहरि, तदा ते पक्कमित्वा इसिपतनं अगमंसु.

अथ बोधिसत्तो ओळारिकाहारपरिभोगेन छविमंसलोहितपारिपूरिं कत्वा विसाखपुण्णमदिवसे सुजाताय दिन्नं वरभोजनं भुञ्जित्वा सुवण्णपातिं नदिया पटिसोतं खिपित्वा ‘‘अज्ज बुद्धो भविस्सामी’’ति कतसन्निट्ठानो सायन्हसमये कालेन नागराजेन अनेकेहि थुतिसतेहि अभित्थवियमानो महाबोधिमण्डं आरुय्ह अचलट्ठाने पाचीनलोकधातुअभिमुखो पल्लङ्केन निसीदित्वा चतुरङ्गसमन्नागतं वीरियं अधिट्ठाय सूरिये धरमानेयेव मारबलं विधमित्वा पठमयामे पुब्बेनिवासं अनुस्सरित्वा मज्झिमयामे दिब्बचक्खुं विसोधेत्वा पच्चूसकालसमनन्तरे पटिच्चसमुप्पादे ञाणं ओतारेत्वा अनुलोमपटिलोमं पच्चयाकारवट्टं सम्मसन्तो सब्बबुद्धेहि पटिविद्धं असाधारणं सब्बञ्ञुतञ्ञाणं पटिविज्झित्वा निब्बानारम्मणाय फलसमापत्तिया तत्थेव सत्ताहं वीतिनामेसि.

एतेनेव उपायेन सत्तसत्ताहं बोधिमण्डे विहरित्वा राजायतनमूले मधुपिण्डिकभोजनं परिभुञ्जित्वा पुन अजपालनिग्रोधमूलं आगन्त्वा तत्थ निसिन्नो धम्मगम्भीरतं पच्चवेक्खित्वा अप्पोस्सुक्कताय चित्ते नमन्ते महाब्रह्मुना याचितो बुद्धचक्खुना लोकं वोलोकेन्तो तिक्खिन्द्रियादिभेदे सत्ते दिस्वा महाब्रह्मुनो धम्मदेसनाय पटिञ्ञं दत्वा ‘‘कस्स नु खो अहं पठमं धम्मं देसेस्सामी’’ति आळारुदकानं कालकतभावं ञत्वा पुन चिन्तेन्तो ‘‘बहूपकारा खो पन मे पञ्चवग्गिया भिक्खू, ये मं पधानपहितत्तं उपट्ठहिंसु. यंनूनाहं पञ्चवग्गियानं भिक्खूनं पठमं धम्मं देसेय्य’’न्ति चित्तं उप्पादेसि. इदं पन सब्बमेव बुद्धानं परिवितक्कमत्तमेव, ठपेत्वा पन कोण्डञ्ञब्राह्मणं अञ्ञो कोचि पठमं धम्मं पटिविज्झितुं समत्थो नाम नत्थि. सोपि एतदत्थमेव कप्पसतसहस्सं अधिकारकम्मं अकासि, बुद्धप्पमुखस्स भिक्खुसङ्घस्स नव वारे अग्गसस्सदानं अदासि.

अथ सत्था पत्तचीवरमादाय अनुपुब्बेन इसिपतनं गन्त्वा येन पञ्चवग्गिया भिक्खू, तेनुपसङ्कमि. ते तथागतं आगच्छन्तं दिस्वाव अत्तनो कतिकाय सण्ठातुं नासक्खिंसु. एको पत्तचीवरं पटिग्गहेसि, एको आसनं पञ्ञापेसि, एको पादोदकं पच्चुपट्ठापेसि, एको पादे धोवि, एको तालवण्टं गहेत्वा बीजमानो ठितो. एवं तेसु वत्तं दस्सेत्वा सन्तिके निसिन्नेसु कोण्डञ्ञत्थेरं कायसक्खिं कत्वा सत्था अनुत्तरं तेपरिवट्टं धम्मचक्कप्पवत्तनसुत्तन्तं आरभि. मनुस्सपरिसा पञ्च जनाव अहेसुं, देवपरिसा अपरिच्छिन्ना. देसनापरियोसाने कोण्डञ्ञत्थेरो अट्ठारसहि महाब्रह्मकोटीहि सद्धिं सोतापत्तिफले पतिट्ठितो. अथ सत्था ‘‘मया दुक्करसताभतं धम्मं पठममेव अञ्ञासीति अञ्ञासिकोण्डञ्ञो नाम अय’’न्ति थेरं आलपन्तो ‘‘अञ्ञासि वत, भो, कोण्डञ्ञो, अञ्ञासि वत, भो, कोण्डञ्ञो’’ति आह. तस्स तदेव नामं जातं. तेन वुत्तं – ‘‘इति हिदं आयस्मतो कोण्डञ्ञस्स अञ्ञासिकोण्डञ्ञोत्वेव नामं अहोसी’’ति.

इति थेरो आसाळ्हिपुण्णमायं सोतापत्तिफले पतिट्ठितो, पाटिपददिवसे भद्दियत्थेरो, दुतियपक्खदिवसे वप्पत्थेरो, ततियपक्खदिवसे महानामत्थेरो, पक्खस्स चतुत्थियं अस्सजित्थेरो सोतापत्तिफले पतिट्ठितो. पञ्चमिया पन पक्खस्स अनत्तलक्खणसुत्तन्तदेसनापरियोसाने सब्बेपि अरहत्ते पतिट्ठिता.

तेन खो पन समयेन छ लोके अरहन्तो होन्ति. ततो पट्ठाय सत्था यसदारकप्पमुखे पञ्चपञ्ञास पुरिसे, कप्पासियवनसण्डे तिंसमत्ते भद्दवग्गिये, गयासीसे पिट्ठिपासाणे सहस्समत्ते पुराणजटिलेति एवं महाजनं अरियभूमिं ओतारेत्वा बिम्बिसारप्पमुखानि एकादसनहुतानि सोतापत्तिफले, एकं नहुतं सरणत्तये पतिट्ठापेत्वा जम्बुदीपतले सासनं पुप्फितफलितं कत्वा सकलजम्बुदीपमण्डलं कासावपज्जोतं इसिवातपटिवातं करोन्तो एकस्मिं समये जेतवनमहाविहारं पत्वा तत्थ वसन्तो भिक्खुसङ्घमज्झे पञ्ञत्तवरबुद्धासनगतो धम्मं देसेन्तो ‘‘पठमं धम्मं पटिविद्धभिक्खूनं अन्तरे मम पुत्तो कोण्डञ्ञो अग्गो’’ति दस्सेतुं एतदग्गट्ठाने ठपेसि.

थेरोपि द्वे अग्गसावके अत्तनो निपच्चकारं करोन्ते दिस्वा बुद्धानं सन्तिका अपक्कमितुकामो हुत्वा ‘‘पुण्णमाणवो पब्बजित्वा सासने अग्गधम्मकथिको भविस्सती’’ति दिस्वा दोणवत्थुब्राह्मणगामं गन्त्वा अत्तनो भागिनेय्यं पुण्णमाणवं पब्बाजेत्वा ‘‘अयं बुद्धानं सन्तिके वसिस्सती’’ति तस्स बुद्धानं अन्तेवासिकभावं कत्वा सयं दसबलं उपसङ्कमित्वा ‘‘भगवा मय्हं गामन्तसेनासनं असप्पायं, आकिण्णो विहरितुं न सक्कोमि, छद्दन्तदहं गन्त्वा वसिस्सामी’’ति भगवन्तं अनुजानापेत्वा उट्ठायासना सत्थारं वन्दित्वा छद्दन्तदहं गन्त्वा छद्दन्तहत्थिकुलं निस्साय द्वादस वस्सानि वीतिनामेत्वा तत्थेव अनुपादिसेसाय निब्बानधातुया परिनिब्बायि.

सारिपुत्त-मोग्गल्लानत्थेरवत्थु

१८९-१९०. दुतियततियेसु महापञ्ञानन्ति महतिया पञ्ञाय समन्नागतानं. इद्धिमन्तानन्ति इद्धिया सम्पन्नानं. सारिपुत्तो मोग्गल्लानोति तेसं थेरानं नामं.

इमेसम्पि पञ्हकम्मे अयमनुपुब्बिकथा – इतो सतसहस्सकप्पाधिके असङ्ख्येय्यकप्पमत्थके सारिपुत्तो ब्राह्मणमहासालकुले निब्बत्ति, नामेन सरदमाणवो नाम अहोसि. मोग्गल्लानो गहपतिमहासालकुले निब्बत्ति, नामेन सिरिवड्ढनकुटुम्बियो नाम अहोसि. ते उभोपि सहपंसुकीळिताव सहायका अहेसुं. सरदमाणवो पितु अच्चयेन कुलसन्तकं महाधनं पटिपज्जित्वा एकदिवसं रहोगतो चिन्तेसि – ‘‘अहं इधलोकत्तभावमेव जानामि, नो परलोकत्तभावं, जातसत्तानञ्च मरणं नाम धुवं, मया एकं पब्बज्जं पब्बजित्वा मोक्खधम्मगवेसनं कातुं वट्टती’’ति. सो सहायकं उपसङ्कमित्वा आह – ‘‘सम्म सिरिवड्ढन, अहं पब्बजित्वा मोक्खधम्मं गवेसिस्सामि, त्वं मया सद्धिं पब्बजितुं सक्खिस्ससी’’ति. न सक्खिस्सामि, सम्म, त्वंयेव पब्बजाहीति. सो चिन्तेसि – ‘‘परलोकं गच्छन्ता सहाये वा ञातिमित्ते वा गहेत्वा गता नाम नत्थि, अत्तना कतं अत्तनोव होती’’ति. ततो रतनकोट्ठागारं विवरापेत्वा कपणद्धिकवणिब्बकयाचकानं महादानं दत्वा पब्बतपादं पविसित्वा इसिपब्बज्जं पब्बजि. तस्स एको द्वे तयोति एवं अनुपब्बज्जं पब्बजिता चतुसत्ततिसहस्समत्ता जटिला अहेसुं. सो पञ्चाभिञ्ञा अट्ठ च समापत्तियो निब्बत्तेत्वा तेसम्पि जटिलानं कसिणपरिकम्मं आचिक्खि. तेपि सब्बे पञ्च अभिञ्ञा अट्ठ च समापत्तियो निब्बत्तेसुं.

तेन समयेन अनोमदस्सी नाम बुद्धो लोके उदपादि. नगरं चन्दवती नाम अहोसि, पिता यसवन्तो नाम खत्तियो, माता यसोधरा नाम देवी, बोधि अज्जुनरुक्खो, निसभत्थेरो च अनोमत्थेरो चाति द्वे अग्गसावका, वरुणत्थेरो नाम उपट्ठाको, सुन्दरा च सुमना चाति द्वे अग्गसाविका, आयु वस्ससतसहस्सं अहोसि, सरीरं अट्ठपञ्ञासहत्थुब्बेधं, सरीरप्पभा द्वादसयोजनं फरि, भिक्खुसतसहस्सपरिवारो अहोसि.

अथेकदिवसं पच्चूसकाले महाकरुणासमापत्तितो वुट्ठाय लोकं वोलोकेन्तो सरदतापसं दिस्वा ‘‘अज्ज मय्हं सरदतापसस्स सन्तिकं गतपच्चयेन धम्मदेसना च महती भविस्सति, सो च अग्गसावकट्ठानं पत्थेस्सति, तस्स सहायको सिरिवड्ढनकुटुम्बियो दुतियसावकट्ठानं, देसनापरियोसाने चस्स परिवारा चतुसत्ततिसहस्सजटिला अरहत्तं पापुणिस्सन्ति, मया तत्थ गन्तुं वट्टती’’ति अत्तनो पत्तचीवरमादाय अञ्ञं कञ्चि अनामन्तेत्वा सीहो विय एकचरो हुत्वा सरदतापसस्स अन्तेवासिकेसु फलाफलत्थाय गतेसु ‘‘बुद्धभावं मे जानातू’’ति तस्स पस्सन्तस्सेव सरदतापसस्स आकासतो ओतरित्वा पथवियं पतिट्ठासि. सरदतापसो बुद्धानुभावं चेव सरीरसम्पत्तिं चस्स दिस्वा लक्खणमन्ते सम्मसित्वा ‘‘इमेहि लक्खणेहि समन्नागतो नाम अगारमज्झे वसन्तो राजा होति चक्कवत्ती, पब्बज्जन्तो लोके विवट्टच्छदो सब्बञ्ञु बुद्धो होति, अयं पुरिसो निस्संसयं बुद्धो’’ति जानित्वा पच्चुग्गमनं कत्वा पञ्चपतिट्ठितेन वन्दित्वा आसनं पञ्ञापेत्वा अदासि. निसीदि भगवा पञ्ञत्तासने. सरदतापसोपि अत्तनो अनुच्छविकं आसनं गहेत्वा एकमन्तं निसीदि.

तस्मिं समये चतुसत्ततिसहस्सजटिला पणीतपणीतानि ओजवन्तानि फलाफलानि गहेत्वा आचरियस्स सन्तिकं सम्पत्ता बुद्धानञ्चेव आचरियस्स च निसिन्नासनं ओलोकेत्वा आहंसु – ‘‘आचरिय, मयं ‘इमस्मिं लोके तुम्हेहि महन्ततरो नत्थी’ति विचराम, अयं पन पुरिसो तुम्हेहि महन्ततरो मञ्ञे’’ति. ताता, किं वदथ? सासपेन सद्धिं अट्ठसट्ठियोजनसतसहस्सुब्बेधं सिनेरुं समं कातुं इच्छथ, सब्बञ्ञुबुद्धेन सद्धिं मय्हं उपमं मा करित्थ पुत्तकाति. अथ ते तापसा ‘‘सचे अयं इत्तरसत्तो अभविस्स, न अम्हाकं आचरियो एवरूपं उपमं आहरेय्य, याव महा वतायं पुरिसो’’ति सब्बेव पादेसु निपतित्वा सिरसा वन्दिंसु.

अथ ने आचरियो आह – ‘‘ताता, अम्हाकं बुद्धानं अनुच्छविको देय्यधम्मो नत्थि, सत्था च भिक्खाचारवेलाय इधागतो, मयं यथाबलं देय्यधम्मं दस्साम. तुम्हे यं यं पणीतं फलाफलं, तं तं आहरथा’’ति. आहरापेत्वा हत्थे धोवित्वा सयं तथागतस्स पत्ते पतिट्ठापेसि. सत्थारा च फलाफले पटिग्गहितमत्ते देवता दिब्बोजं पक्खिपिंसु. तापसो उदकम्पि सयमेव परिस्सावेत्वा अदासि. ततो भत्तकिच्चं निट्ठापेत्वा हत्थं धोवित्वा निसिन्ने सत्थरि सब्बे अन्तेवासिके पक्कोसित्वा सत्थु सन्तिके सारणीयं कथं कथेन्तो निसीदि. सत्था ‘‘द्वे अग्गसावका भिक्खुसङ्घेन सद्धिं आगच्छन्तू’’ति चिन्तेसि. ते सत्थु चित्तं ञत्वा सतसहस्सखीणासवपरिवारा आगन्त्वा सत्थारं वन्दित्वा एकमन्तं अट्ठंसु.

ततो सरदतापसो अन्तेवासिके आमन्तेसि – ‘‘ताता, बुद्धानं निसिन्नासनम्पि नीचं, समणसतसहस्सानम्पि आसनं नत्थि, तुम्हेहि अज्ज उळारं बुद्धसक्कारं कातुं वट्टति, पब्बतपादतो वण्णगन्धसम्पन्नानि पुप्फानि आहरथा’’ति. कथनकालो पपञ्चो विय होति, इद्धिमन्तानं पन विसयो अचिन्तेय्योति मुहुत्तमत्तेनेव ते तापसा वण्णगन्धसम्पन्नानि पुप्फानि आहरित्वा बुद्धानं योजनप्पमाणं पुप्फासनं पञ्ञापेसुं, उभिन्नं अग्गसावकानं तिगावुतं, सेसभिक्खूनं अड्ढयोजनिकादिभेदं, सङ्घनवकस्स उसभमत्तं अहोसि. एवं पञ्ञत्तेसु आसनेसु सरदतापसो तथागतस्स पुरतो अञ्जलिं पग्गहेत्वा ठितो, ‘‘भन्ते, मय्हं दीघरत्तं हितसुखत्थाय इमं पुप्फासनं अभिरुहथा’’ति आह.

‘‘नानापुप्फञ्च गन्धञ्च, सम्पादेत्वान एकतो;

पुप्फासनं पञ्ञापेत्वा, इदं वचनमब्रविं.

‘‘इदं ते आसनं वीर, पञ्ञत्तं तवनुच्छविं;

मम चित्तं पसादेन्तो, निसीद पुप्फमासने.

‘‘सत्तरत्तिदिवं बुद्धो, निसीदि पुप्फमासने;

मम चित्तं पसादेत्वा, हासयित्वा सदेवके’’ति.

एवं निसिन्ने सत्थरि द्वे अग्गसावका च सेसभिक्खू च अत्तनो अत्तनो पत्तासनेसु निसीदिंसु. सरदतापसो महन्तं पुप्फच्छत्तं गहेत्वा तथागतस्स मत्थके धारयन्तो अट्ठासि. सत्था ‘‘जटिलानं अयं सक्कारो महप्फलो होतू’’ति निरोधसमापत्तिं समापज्जि. सत्थु समापन्नभावं ञत्वा द्वे अग्गसावकापि सेसभिक्खूपि समापत्तिं समापज्जिंसु. तथागते सत्ताहं निरोधसमापत्तिं समापज्जित्वा निसिन्ने अन्तेवासिका भिक्खाचारकाले सम्पत्ते वनमूलफलाफलं परिभुञ्जित्वा सेसकाले बुद्धानं अञ्जलिं पग्गय्ह तिट्ठन्ति. सरदतापसो पन भिक्खाचारम्पि अगन्त्वा पुप्फच्छत्तं गहितनियामेनेव सत्ताहं पीतिसुखेन वीतिनामेसि.

सत्था निरोधतो वुट्ठाय दक्खिणपस्से निसिन्नं अग्गसावकं निसभत्थेरं आमन्तेसि – ‘‘निसभ सक्कारकारकानं तापसानं पुप्फासनानुमोदनं करोही’’ति. थेरो चक्कवत्तिरञ्ञो सन्तिका पटिलद्धमहालाभो महायोधो विय तुट्ठमानसो सावकपारमिञाणे ठत्वा पुप्फासनानुमोदनं आरभि. तस्स देसनावसाने दुतियसावकं आमन्तेसि – ‘‘त्वम्पि धम्मं देसेही’’ति. अनोमत्थेरो तेपिटकं बुद्धवचनं सम्मसित्वा धम्मं कथेसि. द्विन्नं सावकानं देसनाय एकस्सपि अभिसमयो नाहोसि. अथ सत्था अपरिमाणे बुद्धविसये ठत्वा धम्मदेसनं आरभि. देसनापरियोसाने ठपेत्वा सरदतापसं सब्बेपि चतुसत्ततिसहस्सजटिला अरहत्तं पापुणिंसु. सत्था ‘‘एथ भिक्खवो’’ति हत्थं पसारेसि. तेसं तावदेव केसमस्सु अन्तरधायि, अट्ठ परिक्खारा काये पटिमुक्काव अहेसुं.

सरदतापसो कस्मा अरहत्तं न पत्तोति? विक्खित्तचित्तत्ता. तस्स किर बुद्धानं दुतियासने निसीदित्वा सावकपारमिञाणे ठत्वा धम्मं देसयतो अग्गसावकस्स देसनं सोतुं आरद्धकालतो पट्ठाय ‘‘अहो वताहम्पि अनागते उप्पज्जनकस्स बुद्धस्स सासने इमिनाव सावकेन लद्धधुरं लभेय्य’’न्ति चित्तं उदपादि. सो तेन परिवितक्केन मग्गफलपटिवेधं कातुं नासक्खि. तथागतं पन वन्दित्वा सम्मुखे ठत्वा आह – ‘‘भन्ते, तुम्हाकं अनन्तरासने निसिन्नो भिक्खु तुम्हाकं सासने को नाम होती’’ति? मया पवत्तितं धम्मचक्कं अनुप्पवत्तेता सावकपारमिञाणस्स कोटिप्पत्तो सोळस पञ्ञा पटिविज्झित्वा ठितो मय्हं सासने अग्गसावको निसभत्थेरो नाम एसोति. ‘‘भन्ते, य्वायं मया सत्ताहं पुप्फच्छत्तं धारेन्तेन सक्कारो कतो, अहं इमस्स फलेन अञ्ञं सक्कत्तं वा ब्रह्मत्तं वा न पत्थेमि, अनागते पन अयं निसभत्थेरो विय एकस्स बुद्धस्स अग्गसावको भवेय्य’’न्ति पत्थनं अकासि.

सत्था ‘‘समिज्झिस्सति नु खो इमस्स पुरिसस्स पत्थना’’ति अनागतंसञाणं पेसेत्वा ओलोकेन्तो कप्पसतसहस्साधिकं असङ्ख्येय्यं अतिक्कमित्वा समिज्झनभावं अद्दस. दिस्वा सरदतापसं आह – ‘‘न ते अयं पत्थना मोघा भविस्सति, अनागते पन कप्पसतसहस्साधिकं असङ्ख्येय्यं अतिक्कमित्वा गोतमो नाम बुद्धो लोके उप्पज्जिस्सति. तस्स माता महामाया नाम देवी भविस्सति, पिता सुद्धोदनो नाम राजा, पुत्तो राहुलो नाम, उपट्ठाको आनन्दो नाम, दुतियसावको मोग्गल्लानो नाम, त्वं पन तस्स अग्गसावको धम्मसेनापति सारिपुत्तो नाम भविस्ससी’’ति. एवं तापसं ब्याकरित्वा धम्मकथं कथेत्वा भिक्खुसङ्घपरिवारो आकासं पक्खन्दि.

सरदतापसोपि अन्तेवासिकत्थेरानं सन्तिकं गन्त्वा सहायकस्स सिरिवड्ढनकुटुम्बिकस्स सासनं पेसेसि – ‘‘भन्ते, मम सहायकस्स वदेथ ‘सहायकेन ते सरदतापसेन अनोमदस्सिबुद्धस्स पादमूले अनागते उप्पज्जनकस्स गोतमबुद्धस्स सासने अग्गसावकट्ठानं पत्थितं, त्वं दुतियसावकट्ठानं पत्थेही’’’ति. एवञ्च पन वत्वा थेरेहि पुरेतरमेव एकपस्सेन गन्त्वा सिरिवड्ढस्स निवेसनद्वारे अट्ठासि.

सिरिवड्ढनो ‘‘चिरस्सं वत मे अय्यो आगतो’’ति आसने निसीदापेत्वा अत्तना नीचासने निसिन्नो ‘‘अन्तेवासिकपरिसा पन वो, भन्ते, न पञ्ञायती’’ति पुच्छि. आम सम्म, अम्हाकं अस्समं अनोमदस्सी नाम बुद्धो आगतो, मयं तस्स अत्तनो बलेन सक्कारं अकरिम्ह. सत्था सब्बेसं धम्मं देसेसि, देसनापरियोसाने ठपेत्वा मं सेसा अरहत्तं पत्वा पब्बजिंसूति. तुम्हे कस्मा न पब्बजिताति? अहं सत्थु अग्गसावकं निसभत्थेरं दिस्वा अनागते उप्पज्जनकस्स गोतमस्स नाम बुद्धस्स सासने अग्गसावकट्ठानं पत्थेसिं, त्वम्पि तस्स सासने दुतियसावकट्ठानं पत्थेहीति. मय्हं बुद्धेहि सद्धिं परिचयो नत्थि, भन्तेति. बुद्धेहि सद्धिं कथनं मय्हं भारो होतु, त्वं महन्तं अधिकारं सज्जेहीति.

सिरिवड्ढनो सरदतापसस्स वचनं सुत्वा अत्तनो निवेसनद्वारे राजमानेन अट्ठकरीसमत्तं ठानं समतलं कारेत्वा वालुकं ओकिरापेत्वा लाजपञ्चमानि पुप्फानि विकिरित्वा नीलुप्पलच्छदनं मण्डपं कारेत्वा बुद्धासनं पञ्ञापेत्वा सेसभिक्खूनम्पि आसनानि पटियादापेत्वा महन्तं सक्कारसम्मानं सज्जेत्वा बुद्धानं निमन्तनत्थाय सरदतापसस्स सञ्ञं अदासि. तापसो तस्स वचनं सुत्वा बुद्धप्पमुखं भिक्खुसङ्घं गहेत्वा तस्स निवेसनं अगमासि. सिरिवड्ढनो पच्चुग्गमनं कत्वा तथागतस्स हत्थतो पत्तं गहेत्वा मण्डपं पवेसेत्वा पञ्ञत्तासनेसु निसिन्नस्स बुद्धप्पमुखस्स भिक्खुसङ्घस्स दक्खिणोदकं दत्वा पणीतेन भोजनेन परिविसित्वा भत्तकिच्चपरियोसाने बुद्धप्पमुखं भिक्खुसङ्घं महारहेहि वत्थेहि अच्छादेत्वा, ‘‘भन्ते, नायं आरम्भो अप्पमत्तकट्ठानत्थाय, इमिनाव नियामेन सत्ताहं अनुकम्पं करोथा’’ति आह. सत्था अधिवासेसि. सो तेनेव नियामेन सत्ताहं महादानं पवत्तेत्वा भगवन्तं वन्दित्वा अञ्जलिं पग्गहेत्वा ठितो आह – ‘‘भन्ते, मम सहायो सरदतापसो यस्स सत्थु अग्गसावको होमीति पत्थेसि, अहम्पि तस्सेव दुतियसावको भवामी’’ति.

सत्था अनागतं ओलोकेत्वा तस्स पत्थनाय समिज्झनभावं दिस्वा ब्याकासि – ‘‘त्वं इतो कप्पसतसहस्साधिकं असङ्ख्येय्यं अतिक्कमित्वा गोतमबुद्धस्स दुतियसावको भविस्ससी’’ति. बुद्धानं ब्याकरणं सुत्वा सिरिवड्ढनो हट्ठपहट्ठो अहोसि. सत्थापि भत्तानुमोदनं कत्वा सपरिवारो विहारमेव गतो. सिरिवड्ढनो ततो पट्ठाय यावजीवं कल्याणकम्मं कत्वा दुतियत्तवारे कामावचरदेवलोके निब्बत्तो. सरदतापसो चत्तारो ब्रह्मविहारे भावेत्वा ब्रह्मलोके निब्बत्तो.

ततो पट्ठाय इमेसं उभिन्नम्पि अन्तराकम्मं न कथितं. अम्हाकं पन बुद्धस्स निब्बत्तितो पुरेतरमेव सरदतापसो राजगहनगरस्स अविदूरे उपतिस्सगामे सारिब्राह्मणिया कुच्छिस्मिं पटिसन्धिं गण्हि. तंदिवसमेव चस्स सहायोपि राजगहस्सेव अविदूरे कोलितगामे मोग्गल्लिब्राह्मणिया कुच्छियं पटिसन्धिं गण्हि. तानि किर द्वेपि कुलानि याव सत्तमा कुलपरिवट्टा आबद्धपटिबद्धसहायकानेव. तेसं द्विन्नम्पि एकदिवसमेव गब्भपरिहारं अदंसु. दसमासच्चयेन जातानम्पि तेसं छसट्ठि धातियो उपट्ठहिंसु. नामग्गहणदिवसे सारिब्राह्मणिया पुत्तस्स उपतिस्सगामे जेट्ठकुलस्स पुत्तत्ता उपतिस्सोति नामं अकंसु, इतरस्स कोलितगामे जेट्ठकुलस्स पुत्तत्ता कोलितोति नामं अकंसु. ते उभोपि वुद्धिमन्वाय सब्बसिप्पानं पारं अगमंसु.

उपतिस्समाणवस्स कीळनत्थाय नदिं वा उय्यानं वा पब्बतं वा गमनकाले पञ्च सुवण्णसिविकासतानि परिवारा होन्ति, कोलितमाणवस्स पञ्च आजञ्ञरथसतानि. द्वेपि जना पञ्चपञ्चमाणवकसतपरिवारा होन्ति. राजगहे च अनुसंवच्छरं गिरग्गसमज्जं नाम होति, तेसं द्विन्नम्पि एकट्ठानेयेव मञ्चं बन्धन्ति. द्वेपि जना एकतोव निसीदित्वा समज्जं पस्सन्ता हसितब्बट्ठाने हसन्ति, संवेगट्ठाने संविज्जन्ति, दायं दातुं युत्तट्ठाने दायं देन्ति. तेसं इमिनाव नियामेन एकदिवसं समज्जं पस्सन्तानं परिपाकगतत्ता ञाणस्स पुरिमदिवसेसु विय हसितब्बट्ठाने हासो वा संवेगट्ठाने संवेजनं वा दायं दातुं युत्तट्ठाने दायदानं वा नाहोसि. द्वेपि पन जना एवं चिन्तयिंसु – ‘‘किं एत्थ ओलोकेतब्बं अत्थि, सब्बेपिमे अप्पत्ते वस्ससते अपण्णत्तिकभावं गमिस्सन्ति. अम्हेहि पन एकं मोक्खधम्मं गवेसितुं वट्टती’’ति आरम्मणं गहेत्वा निसीदिंसु.

ततो कोलितो उपतिस्सं आह – ‘‘सम्म उपतिस्स, न त्वं अञ्ञसु दिवसेसु विय हट्ठपहट्ठो, अनत्तमनधातुकोसि, किं ते सल्लक्खित’’न्ति? सम्म कोलित, ‘‘एतेसं ओलोकने सारो नत्थि, निरत्थकमेतं, अत्तनो मोक्खधम्मं गवेसितुं वट्टती’’ति इदं चिन्तयन्तो निसिन्नोम्हीति, त्वं पन कस्मा अनत्तमनोसीति? सोपि तथेव आह. अथस्स अत्तना सद्धिं एकज्झासयतं ञत्वा उपतिस्सो तं एवमाह – ‘‘अम्हाकं उभिन्नम्पि सुचिन्तितं, मोक्खधम्मं गवेसन्तेहि पन एका पब्बज्जा लद्धुं वट्टति, कस्स सन्तिके पब्बजामा’’ति.

तेन खो पन समयेन सञ्चयो परिब्बाजको राजगहे पटिवसति महतिया परिब्बाजकपरिसाय सद्धिं. ते ‘‘तस्स सन्तिके पब्बजिस्सामा’’ति पञ्चहि माणवकसतेहि सद्धिं सञ्चयस्स सन्तिके पब्बजिंसु. तेसं पब्बजितकालतो पट्ठाय सञ्चयो अतिरेकलाभग्गयसग्गप्पत्तो अहोसि. ते कतिपाहेनेव सब्बं सञ्चयस्स समयं परिग्गण्हित्वा, ‘‘आचरिय, तुम्हाकं जाननसमयो एत्तकोव, उदाहु उत्तरिपि अत्थी’’ति पुच्छिंसु. सञ्चयो ‘‘एत्तकोव, सब्बं तुम्हेहि ञात’’न्ति आह. ते तस्स कथं सुत्वा चिन्तयिंसु – ‘‘एवं सति इमस्स सन्तिके ब्रह्मचरियवासो निरत्थको, मयं मोक्खधम्मं गवेसितुं निक्खन्ता, सो इमस्स सन्तिके उप्पादेतुं न सक्का. महा खो पन जम्बुदीपो, गामनिगमराजधानियो चरन्ता मयं अवस्सं मोक्खधम्मदेसकं एकं आचरियं लभिस्सामा’’ति. ते ततो पट्ठाय यत्थ यत्थ पण्डिता समणब्राह्मणा अत्थीति सुणन्ति, तत्थ तत्थ गन्त्वा पञ्हसाकच्छं करोन्ति. तेहि पुट्ठं पञ्हं अञ्ञे कथेतुं समत्था नत्थि, ते पन तेसं पञ्हं विस्सज्जेन्ति. एवं सकलजम्बुदीपं परिग्गण्हित्वा निवत्तित्वा सकट्ठानमेव आगन्त्वा, ‘‘सम्म कोलित, यो पठमं अमतं अधिगच्छति, सो आरोचेतू’’ति कतिकं अकंसु.

तेन समयेन अम्हाकं सत्था पठमाभिसम्बोधिं पत्वा पवत्तितवरधम्मचक्को अनुपुब्बेन राजगहं सम्पत्तो होति. अथ ‘‘एकसट्ठि अरहन्तो लोके उप्पन्ना होन्ती’’ति वुत्तकाले ‘‘चरथ, भिक्खवे, चारिकं बहुजनहिताया’’ति रतनत्तयगुणप्पकासनत्थं उय्योजितानं भिक्खूनं अन्तरे पञ्चवग्गियब्भन्तरो अस्सजित्थेरो पटिनिवत्तित्वा राजगहमेव आगतो. पुनदिवसे पातोव पत्तचीवरं आदाय राजगहं पिण्डाय पाविसि.

तस्मिं समये उपतिस्सपरिब्बाजको पातोव भत्तकिच्चं कत्वा परिब्बाजकारामं गच्छन्तो थेरं दिस्वा चिन्तेसि – ‘‘मया एवरूपो पब्बजितो नाम न दिट्ठपुब्बो. ये वत लोके अरहन्तो वा अरहत्तमग्गं वा समापन्ना, अयं तेसं भिक्खूनं अञ्ञतरो, यंनूनाहं इमं भिक्खुं उपसङ्कमित्वा पञ्हं पुच्छेय्यं – ‘कंसि त्वं, आवुसो उद्दिस्स, पब्बजितो, को वा ते सत्था, कस्स वा त्वं धम्मं रोचेसी’’’ति. अथस्स एतदहोसि – ‘‘अकालो खो इमं भिक्खुं पञ्हं पुच्छितुं, अन्तरघरं पविट्ठो पिण्डाय चरति, यंनूनाहं इमं भिक्खुं पिट्ठितो पिट्ठितो अनुबन्धेय्यं अत्थिकेहि उपञ्ञातं मग्ग’’न्ति. सो थेरं लद्धपिण्डपातं अञ्ञतरं ओकासं गच्छन्तं दिस्वा निसीदितुकामतञ्चस्स ञत्वा अत्तनो परिब्बाजकपीठकं पञ्ञापेत्वा अदासि. भत्तकिच्चपरियोसानेपिस्स अत्तनो कुण्डिकाय उदकं अदासि.

एवं आचरियवत्तं कत्वा कतभत्तकिच्चेन थेरेन सद्धिं मधुरपटिसन्थारं कत्वा ‘‘विप्पसन्नानि खो ते, आवुसो, इन्द्रियानि, परिसुद्धो छविवण्णो परियोदातो, कंसि त्वं, आवुसो उद्दिस्स, पब्बजितो, को वा ते सत्था, कस्स वा त्वं धम्मं रोचेसी’’ति पुच्छि. थेरो ‘‘अत्थावुसो, महासमणो सक्यपुत्तो सक्यकुला पब्बजितो, ताहं भगवन्तं उद्दिस्स पब्बजितो, सो च मे भगवा सत्था, तस्सेवाहं भगवतो धम्मं रोचेमी’’ति आह. अथ नं ‘‘किंवादी पनायस्मतो सत्था, किमक्खायी’’ति पुच्छि. थेरो चिन्तेसि – ‘‘इमे परिब्बाजका नाम सासनस्स पटिपक्खभूता, इमस्स सासनस्स गम्भीरतं दस्सेस्सामी’’ति. अत्तनो नवकभावं दस्सेन्तो आह – ‘‘अहं खो, आवुसो, नवो अचिरपब्बजितो, अधुनागतो इमं धम्मविनयं, न तावाहं सक्कोमि वित्थारेन धम्मं देसेतु’’न्ति. परिब्बाजको ‘‘अहं उपतिस्सो नाम, त्वं यथासत्तिया अप्पं वा बहुं वा वद, एतं नयसतेन नयसहस्सेन पटिविज्झितुं मय्हं भारो’’ति चिन्तेत्वा आह –

‘‘अप्पं वा बहुं वा भासस्सु, अत्थंयेव मे ब्रूहि;

अत्थेनेव मे अत्थो, किं काहसि ब्यञ्जनं बहु’’न्ति. (महाव. ६०);

एवं वुत्ते थेरो ‘‘ये धम्मा हेतुप्पभवा’’ति (महाव. ६०; अप. थेर. १.१.२८६) गाथं आह. परिब्बाजको पठमपदद्वयमेव सुत्वा सहस्सनयसम्पन्ने सोतापत्तिमग्गे पतिट्ठहि. इतरं पदद्वयं सोतापन्नकाले निट्ठासि.

सो सोतापन्नो हुत्वा उपरिविसेसे अप्पवत्तन्ते ‘‘भविस्सति एत्थ कारण’’न्ति सल्लक्खेत्वा थेरं आह – ‘‘भन्ते, मा उपरि धम्मदेसनं वड्ढयित्थ, एत्तकमेव होतु, कहं अम्हाकं सत्था वसती’’ति? वेळुवने परिब्बाजकाति. भन्ते, तुम्हे पुरतो याथ, मय्हं एको सहायको अत्थि. अम्हेहि च अञ्ञमञ्ञं कतिका कता ‘‘यो पठमं अमतं अधिगच्छति, सो आरोचेतू’’ति. अहं तं पटिञ्ञं मोचेत्वा सहायकं गहेत्वा तुम्हाकं गतमग्गेनेव सत्थु सन्तिकं आगमिस्सामीति पञ्चपतिट्ठितेन थेरस्स पादेसु निपतित्वा तिक्खत्तुं पदक्खिणं कत्वा थेरं उय्योजेत्वा परिब्बाजकारामाभिमुखो अगमासि.

कोलितपरिब्बाजको तं दूरतोव आगच्छन्तं दिस्वा ‘‘अज्ज मय्हं सहायकस्स मुखवण्णो न अञ्ञेसु दिवसेसु विय, अद्धा तेन अमतं अधिगतं भविस्सती’’ति अमताधिगमं पुच्छि. सोपिस्स ‘‘आम आवुसो, अमतं अधिगत’’न्ति पटिजानित्वा तमेव गाथं अभासि. गाथापरियोसाने कोलितो सोतापत्तिफले पतिट्ठहित्वा आह – ‘‘कहं किर, सम्म, सत्था वसती’’ति? ‘‘वेळुवने किर, सम्म, वसती’’ति एवं नो आचरियेन अस्सजित्थेरेन कथितन्ति. तेन हि सम्म आयाम, सत्थारं पस्सिस्सामाति. सारिपुत्तत्थेरो च नामेस सदापि आचरियपूजकोव, तस्मा सहायं कोलितमाणवं एवमाह – ‘‘सम्म, अम्हेहि अधिगतं अमतं अम्हाकं आचरियस्स सञ्चयपरिब्बाजकस्सापि कथेस्साम. बुज्झमानो पटिविज्झिस्सति, अप्पटिविज्झन्तो अम्हाकं सद्दहित्वा सत्थु सन्तिकं गमिस्सति, बुद्धानं देसनं सुत्वा मग्गफलपटिवेधं करिस्सती’’ति.

ततो द्वेपि जना सञ्चयस्स सन्तिकं गन्त्वा, ‘‘आचरिय, त्वं किं करोसि, बुद्धो लोके उप्पन्नो, स्वाक्खातो धम्मो, सुप्पटिपन्नो सङ्घो. आयाम, दसबलं पस्सिस्सामा’’ति. सो ‘‘किं वदेथ, ताता’’ति तेपि वारेत्वा लाभग्गयसग्गप्पत्तिमेव तेसं दीपेसि. ते ‘‘अम्हाकं एवरूपो अन्तेवासिकवासो निच्चमेव होतु, तुम्हाकं पन गमनं वा अगमनं वा जानाथा’’ति आहंसु. सञ्चयो ‘‘इमे एत्तकं जानन्ता मम वचनं न करिस्सन्ती’’ति ञत्वा ‘‘गच्छथ तुम्हे, ताता, अहं महल्लककाले अन्तेवासिकवासं वसितुं न सक्कोमी’’ति आह. ते अनेकेहिपि कारणेहि तं बोधेतुं असक्कोन्ता अत्तनो ओवादे वत्तमानं जनं आदाय वेळुवनं अगमंसु. अथ तेसं पञ्चसु अन्तेवासिकसतेसु अड्ढतेय्यसता निवत्तिंसु, अड्ढतेय्यसता तेहि सद्धिं अगमंसु.

सत्था चतुपरिसमज्झे धम्मं देसेन्तो ते दूरतोव दिस्वा भिक्खू आमन्तेसि – ‘‘एते, भिक्खवे, द्वे सहाया आगच्छन्ति कोलितो च उपतिस्सो च, एतं मे सावकयुगं भविस्सति अग्गं भद्दयुग’’न्ति. अथ तेसं परिसाय चरियवसेन धम्मदेसनं वड्ढेसि. ठपेत्वा द्वे अग्गसावके सब्बेपि ते अड्ढतेय्यसता परिब्बाजका अरहत्तं पापुणिंसु. सत्था ‘‘एथ भिक्खवो’’ति हत्थं पसारेसि. सब्बेसं केसमस्सु अन्तरधायि, इद्धिमयं पत्तचीवरं कायप्पटिबद्धं अहोसि. द्विन्नं अग्गसावकानम्पि इद्धिमयपत्तचीवरं आगतं, उपरिमग्गत्तयकिच्चं पन न निट्ठासि. कस्मा? सावकपारमिञाणस्स महन्तताय.

अथायस्मा महामोग्गल्लानो पब्बजितदिवसतो सत्तमे दिवसे मगधरट्ठे कल्लवालगामकं उपनिस्साय समणधम्मं करोन्तो थिनमिद्धे ओक्कन्ते सत्थारा संवेजितो थिनमिद्धं विनोदेत्वा तथागतेन दिन्नं धातुकम्मट्ठानं सुणन्तोव उपरिमग्गत्तयकिच्चं निट्ठापेत्वा सावकपारमिञाणस्स मत्थकं पत्तो. सारिपुत्तत्थेरोपि पब्बजितदिवसतो अद्धमासं अतिक्कमित्वा सत्थारा सद्धिं तमेव राजगहं उपनिस्साय सूकरखतलेणे विहरन्तो अत्तनो भागिनेय्यस्स दीघनखपरिब्बाजकस्स वेदनापरिग्गहसुत्तन्ते (म. नि. २.२०५-२०६) देसियमाने सुत्तानुसारेन ञाणं पेसेत्वा परस्स वड्ढितभत्तं भुञ्जन्तो विय सावकपारमिञाणस्स मत्थकं पत्तो. भागिनेय्यो पनस्स देसनापरियोसाने सोतापत्तिफले पतिट्ठितो. इति द्विन्नम्पि महासावकानं तथागते राजगहे विहरन्तेयेव सावकपारमिञाणकिच्चं मत्थकं पत्तं. अपरभागे पन सत्था जेतवने विहरन्तो ‘‘महापञ्ञानं यदिदं सारिपुत्तो, इद्धिमन्तानं यदिदं महामोग्गल्लानो’’ति द्वेपि महासावके ठानन्तरे ठपेसीति.

महाकस्सपत्थेरवत्थु

१९१. चतुत्थे धुतवादानन्ति एत्थ धुतो वेदितब्बो, धुतवादो वेदितब्बो, धुतधम्मा वेदितब्बा, धुतङ्गानि वेदितब्बानि. तत्थ धुतोति धुतकिलेसो वा पुग्गलो किलेसधुननो वा धम्मो.

धुतवादोति एत्थ पन अत्थि धुतो न धुतवादो, अत्थि न धुतो धुतवादो, अत्थि नेव धुतो न धुतवादो, अत्थि धुतो चेव धुतवादो च. तत्थ यो धुतङ्गेन अत्तनो किलेसे धुनि, परं पन धुतङ्गेन न ओवदति नानुसासति बाकुलत्थेरो विय, अयं धुतो न धुतवादो. यथाह – ‘‘तयिदं आयस्मा बाकुलो धुतो न धुतवादो’’ति. यो पन धुतङ्गेन अत्तनो किलेसे न धुनि, केवलं अञ्ञे धुतङ्गेन ओवदति अनुसासति उपनन्दत्थेरो विय, अयं न धुतो धुतवादो. यथाह – ‘‘तयिदं आयस्मा उपनन्दो न धुतो धुतवादो’’ति. यो पन उभयविपन्नो लाळुदायी विय, अयं नेव धुतो न धुतवादो. यथाह – ‘‘तयिदं आयस्मा लाळुदायी नेव धुतो न धुतवादो’’ति. यो पन उभयसम्पन्नो आयस्मा महाकस्सपत्थेरो विय, अयं धुतो चेव धुतवादो च. यथाह – ‘‘तयिदं आयस्मा महाकस्सपो धुतो चेव धुतवादो चा’’ति.

धुतधम्मा वेदितब्बाति अप्पिच्छता सन्तुट्ठिता सल्लेखता पविवेकता इदमट्ठिकताति इमे धुतङ्गचेतनाय परिवारा पञ्च धम्मा ‘‘अप्पिच्छंयेव निस्साया’’तिआदिवचनतो (अ. नि. ५.१८१; परि. ३२५) धुतधम्मा नाम. तत्थ अप्पिच्छता च सन्तुट्ठिता च अलोभो, सल्लेखता च पविवेकता च द्वीसु धम्मेसु अनुपतन्ति अलोभे चेव अमोहे च, इदमट्ठिता ञाणमेव. तत्थ अलोभेन पटिक्खेपवत्थूसु लोभं, अमोहेन तेस्वेव आदीनवप्पटिच्छादकं मोहं धुनाति. अलोभेन च अनुञ्ञातानं पटिसेवनमुखेन पवत्तं कामसुखल्लिकानुयोगं, अमोहेन धुतङ्गेसु अतिसल्लेखमुखेन पवत्तं अत्तकिलमथानुयोगं धुनाति. तस्मा इमे धम्मा धुतधम्माति वेदितब्बा.

धुतङ्गानि वेदितब्बानीति तेरस धुतङ्गानि वेदितब्बानि पंसुकूलिकङ्गं…पे… नेसज्जिकङ्गन्ति.

धुतवादानं यदिदं महाकस्सपोति यत्तका धुतवादं वदन्ति, तेसं सब्बेसम्पि अन्तरे अयं महाकस्सपत्थेरो अग्गोति अग्गट्ठाने ठपेसि. महाकस्सपोति उरुवेळकस्सपो नदीकस्सपो गयाकस्सपो कुमारकस्सपोति इमे खुद्दानुखुद्दके थेरे उपादाय अयं महा, तस्मा महाकस्सपोति वुत्तो.