१४. एतदग्गवग्गो

(१४) ५. पञ्चमएतदग्गवग्गो

महापजापतिगोतमीथेरीवत्थु

२३५. थेरिपाळिया पठमे यदिदं महापजापतिगोतमीति महापजापतिगोतमी थेरी रत्तञ्ञूनं अग्गाति दस्सेति.

तस्सा पञ्हकम्मे पन अयमनुपुब्बिकथा – अयं किर पदुमुत्तरबुद्धकाले हंसवतियं कुलगेहे पटिसन्धिं गण्हित्वा अपरेन समयेन सत्थु धम्मदेसनं सुणन्ती सत्थारं एकं भिक्खुनिं रत्तञ्ञूनं अग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा अधिकारकम्मं कत्वा तं ठानन्तरं पत्थेसि. सा यावजीवं दानं दत्वा सीलं रक्खित्वा ततो चुतो देवलोके निब्बत्तित्वा पन एकस्मिं बुद्धन्तरे देवलोकतो चवित्वा बाराणसियं पञ्चन्नं दासिसतानं जेट्ठकदासी हुत्वा निब्बत्ति. अथ वस्सूपनायिकसमये पञ्च पच्चेकबुद्धा नन्दमूलकपब्भारतो इसिपतने ओतरित्वा नगरे पिण्डाय चरित्वा इसिपतनमेव गन्त्वा ‘‘वस्सूपनायिककुटिया अत्थाय हत्थकम्मं याचिस्सामा’’ति चिन्तेसुं. कस्मा? वस्सं उपगच्छन्तेन हि नालकपटिपदं पटिपन्नेनापि पञ्चन्नं छदनानं अञ्ञतरेन छदनेन छन्ने सद्वारबद्धे सेनासने उपगन्तब्बं. वुत्तञ्हेतं ‘‘न, भिक्खवे, असेनासनिकेन वस्सं उपगन्तब्बं, यो उपगच्छेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति (महाव. २०४). तस्मा वस्सकाले उपकट्ठे सचे सेनासनं लभति, इच्चेतं कुसलं. नो चे लभति, हत्थकम्मं परियेसित्वापि कातब्बं. हत्थकम्मं अलभन्तेन सामम्पि कातब्बं, न त्वेव असेनासनिकेन वस्सं उपगन्तब्बं. अयमनुधम्मता. तस्मा ते पच्चेकबुद्धा ‘‘हत्थकम्मं याचिस्सामा’’ति चीवरं पारुपित्वा सायन्हसमये नगरं पविसित्वा सेट्ठिस्स घरद्वारे अट्ठंसु. जेट्ठकदासी कुटं गहेत्वा उदकतित्थं गच्छन्ती पच्चेकबुद्धे नगरं पविसन्ते अद्दस. सेट्ठि तेसं आगतकारणं सुत्वा ‘‘अम्हाकं ओकासो नत्थि, गच्छन्तू’’ति आह.

अथ ते नगरा निक्खन्ते जेट्ठकदासी कुटं गहेत्वा पविसन्ती दिस्वा कुटं ओतारेत्वा वन्दित्वा ओनमित्वा मुखं उक्खिपित्वा, ‘‘अय्या, नगरं पविट्ठमत्ताव निक्खन्ता, किं नु खो’’ति पुच्छि. वस्सूपनायिककुटिया हत्थकम्मं याचितुं आगतम्हाति. लद्धं, भन्तेति? न लद्धं उपासिकेति. किं पनेसा कुटि इस्सरेहेव कातब्बा, उदाहु दुग्गतेहिपि सक्का कातुन्ति? येन केनचि सक्का कातुन्ति. साधु, भन्ते, मयं करिस्साम, स्वे मय्हं भिक्खं गण्हथाति निमन्तेत्वा पुन कुटं गहेत्वा आगमनतित्थमग्गे ठत्वा आगतागता अवसेसदासियो ‘‘एत्थेव होथा’’ति वत्वा सब्बासं आगतकाले आह – ‘‘अम्मा, किं निच्चमेव परस्स दासिकम्मं करिस्सथ, उदाहु दासिभावतो मुच्चितुं इच्छथा’’ति. अज्जेव मुच्चितुं इच्छाम, अय्येति. यदि एवं, मया पच्चेकबुद्धा हत्थकम्मं अलभन्ता स्वातनाय निमन्तिता, तुम्हाकं सामिकेहि एकदिवसं हत्थकम्मं दापेथाति. ता ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छित्वा सायं अटवितो आगतकाले सामिकानं आरोचेसुं. ते ‘‘साधू’’ति जेट्ठकदासस्स गेहद्वारे सन्निपतिंसु.

अथ ने जेट्ठकदासी ‘‘स्वे, ताता, पच्चेकबुद्धानं हत्थकम्मं देथा’’ति आनिसंसं आचिक्खित्वा येपि न कातुकामा, ते गाळ्हेन ओवादेन तज्जेत्वा सब्बेपि सम्पटिच्छापेसि. सा पुनदिवसे पच्चेकबुद्धानं भत्तं दत्वा सब्बेसं दासपुत्तानं सञ्ञं अदासि. ते तावदेव अरञ्ञं पविसित्वा दब्बसम्भारे समोधानेत्वा सतं सतं हुत्वा एकेकं कुटिं चङ्कमनादिपरिवारं कत्वा मञ्चपीठपानीय-परिभोजनीयादीनि ठपेत्वा पच्चेकबुद्धानं तेमासं तत्थेव वसनत्थाय पटिञ्ञं कारेत्वा वारभिक्खं पट्ठपेसुं. या अत्तनो वारदिवसे न सक्कोति, तस्सा जेट्ठकदासी सकगेहतो नीहरित्वा देति. एवं तेमासं पटिजग्गित्वा जेट्ठकदासी एकेकं दासिं एकेकं साटकं सज्जापेसि, पञ्च थूलसाटकसतानि अहेसुं. तानि परिवत्तापेत्वा पञ्चन्नं पच्चेकबुद्धानं तिचीवरानि कत्वा अदासि. पच्चेकबुद्धा तासं पस्सन्तीनंयेव आकासेन गन्धमादनपब्बतं अगमंसु.

तापि सब्बा यावजीवं कुसलं कत्वा देवलोके निब्बत्तिंसु. तासु जेट्ठिका ततो चवित्वा बाराणसिया अविदूरे पेसकारगामे पेसकारजेट्ठकस्स गेहे निब्बत्ति. अथेकदिवसं पदुमवतिया पुत्ता पञ्चसता पच्चेकबुद्धा बाराणसिरञ्ञा निमन्तिता राजद्वारं आगन्त्वा कञ्चि ओलोकेन्तम्पि अदिस्वा निवत्तित्वा नगरद्वारेन निक्खमित्वा तं पेसकारगामं अगमंसु. सा इत्थी पच्चेकबुद्धे दिस्वा सम्पियायमाना सब्बे वन्दित्वा भिक्खं अदासि. ते भत्तकिच्चं कत्वा गन्धमादनमेव अगमंसु.

सापि यावजीवं कुसलं कत्वा देवमनुस्सेसु संसरन्ती अम्हाकं सत्थु निब्बत्तितो पुरेतरमेव देवदहनगरे महासुप्पबुद्धस्स गेहे पटिसन्धिं गण्हि, गोतमीतिस्सा नामं अकंसु. महामायाय कनिट्ठभगिनी होति. मन्तज्झायका ब्राह्मणा लक्खणानि परिग्गण्हन्ता ‘‘इमासं द्विन्नम्पि कुच्छियं वसितदारका चक्कवत्तिनो भविस्सन्ती’’ति ब्याकरिंसु. सुद्धोदनमहाराजा वयप्पत्तकाले ता द्वेपि मङ्गलं कत्वा अत्तनो घरं आनेसि. अपरभागे अम्हाकं बोधिसत्तो तुसितपुरा चवित्वा महामायाय देविया कुच्छियं पटिसन्धिं गण्हि. महामाया तस्स जातदिवसतो सत्तमे दिवसे कालं कत्वा तुसितपुरे निब्बत्ति. सुद्धोदनमहाराजा महासत्तस्स मातुच्छं महापजापतिगोतमिं अग्गमहेसिट्ठाने ठपेसि. तस्मिं काले नन्दकुमारो जातो. अयं महापजापति नन्दकुमारं धातीनं दत्वा सयं बोधिसत्तं परिहरि.

अपरेन समयेन बोधिसत्तो महाभिनिक्खमनं निक्खमित्वा सब्बञ्ञुतं पत्वा लोकानुग्गहं करोन्तो अनुक्कमेन कपिलवत्थुं पत्वा नगरं पिण्डाय पाविसि. अथस्स पिता सुद्धोदनमहाराजा अन्तरवीथियंयेव धम्मकथं सुत्वा सोतापन्नो अहोसि. अथ दुतियदिवसे नन्दो पब्बजि, सत्तमे दिवसे राहुलो. सत्था अपरेन समयेन वेसालिं उपनिस्साय कूटागारसालायं विहरति. तस्मिं समये सुद्धोदनमहाराजा सेतच्छत्तस्स हेट्ठा अरहत्तं सच्छिकत्वा परिनिब्बायि. तदा महापजापतिगोतमी पब्बज्जाय चित्तं उप्पादेसि. ततो रोहिणीनदीतीरे कलहविवादसुत्तपरियोसाने (सु. नि. ८६८ आदयो) निक्खमित्वा पब्बजितानं पञ्चन्नं कुमारसतानं पादपरिचारिका सब्बाव एकचित्ता हुत्वा ‘‘महापजापतिया सन्तिकं गन्त्वा सब्बाव सत्थु सन्तिके पब्बजिस्सामा’’ति महापजापतिं जेट्ठिकं कत्वा सत्थु सन्तिकं गन्त्वा पब्बजितुकामा अहेसुं. अयञ्च महापजापति पठममेव एकवारं सत्थारं पब्बज्जं याचमाना नालत्थ, तस्मा कप्पकं पक्कोसापेत्वा केसे छिन्नापेत्वा कासायानि अच्छादेत्वा सब्बा ता साकियानियो आदाय वेसालिं गन्त्वा आनन्दत्थेरेन दसबलं याचापेत्वा अट्ठहि गरुधम्मेहि पब्बज्जञ्च उपसम्पदञ्च अलत्थ. इतरा पन सब्बापि एकतोव उपसम्पन्ना अहेसुं. अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारतो पनेतं वत्थु पाळियं (चूळव. ४०२ आदयो) आगतमेव.

एवं उपसम्पन्ना पन महापजापति सत्थारं उपसङ्कमित्वा अभिवादेत्वा एकमन्तं अट्ठासि, अथस्सा सत्था धम्मं देसेसि. सा सत्थु सन्तिके कम्मट्ठानं गहेत्वा अरहत्तं पापुणि. सेसा पञ्चसता भिक्खुनियो नन्दकोवादसुत्तपरियोसाने (म. नि. ३.३९८ आदयो) अरहत्तं पापुणिंसु. एवमेतं वत्थु समुट्ठितं. अपरभागे सत्था जेतवने निसिन्नो भिक्खुनियो ठानन्तरे ठपेन्तो महापजापतिं रत्तञ्ञूनं अग्गट्ठाने ठपेसीति.

खेमाथेरीवत्थु

२३६. दुतिये खेमाति एवंनामिका भिक्खुनी. इतो पट्ठाय च पनस्सा पञ्हकम्मे अयमनुपुब्बिकथाति अवत्वा सब्बत्थ अभिनीहारं आदिं कत्वा वत्तब्बमेव वक्खाम.

अतीते किर पदुमुत्तरबुद्धकाले हंसवतियं अयं परपरियापन्ना हुत्वा निब्बत्ति. अथेकदिवसं तस्स भगवतो अग्गसाविकं सुजातत्थेरिं नाम पिण्डाय चरन्तं दिस्वा तयो मोदके दत्वा तंदिवसमेव अत्तनो केसे विस्सज्जेत्वा थेरिया दानं दत्वा ‘‘अनागते बुद्धुप्पादे तुम्हे विय महापञ्ञा भवेय्य’’न्ति पत्थनं कत्वा यावजीवं कुसलकम्मेसु अप्पमत्ता हुत्वा कप्पसतसहस्सं देवमनुस्सेसु संसरन्ती कस्सपबुद्धकाले किकिस्स कासिरञ्ञो गेहे पटिसन्धिं गहेत्वा सत्तन्नं भगिनीनं अब्भन्तरा हुत्वा वीसतिवस्ससहस्सानि गेहेयेव कोमारिब्रह्मचरियं चरित्वा ताहि भगिनीहि सद्धिं दसबलस्स वसनपरिवेणं कारेत्वा एकं बुद्धन्तरं देवमनुस्सेसु संसरन्ती इमस्मिं बुद्धुप्पादे मद्दरट्ठे सागलनगरे राजकुले पटिसन्धिं गण्हि, खेमातिस्सा नामं अकंसु. तस्सा सरीरवण्णो सुवण्णरसपिञ्जरो विय अहोसि. सा वयप्पत्ता बिम्बिसाररञ्ञो गेहं अगमासि.

सा तथागते राजगहं उपनिस्साय वेळुवने विहरन्ते ‘‘सत्था किर रूपे दोसं दस्सेती’’ति रूपमदमत्ता हुत्वा ‘‘मय्हम्पि रूपे दोसं दस्सेय्या’’ति भयेन दसबलं दस्सनाय न गच्छति. राजा चिन्तेसि – ‘‘अहं सत्थु अग्गुपट्ठाको, मादिसस्स च नाम अरियसावकस्स अग्गमहेसी दसबलं दस्सनाय न गच्छति, न मे एतं रुच्चती’’ति. सो कवीहि वेळुवनुय्यानस्स वण्णं बन्धापेत्वा ‘‘खेमाय देविया सवनूपचारे गायथा’’ति आह. सा उय्यानस्स वण्णं सुत्वा गन्तुकामा हुत्वा राजानं पटिपुच्छि. राजा ‘‘उय्यानं गच्छ, सत्थारं पन अदिस्वा आगन्तुं न लभिस्ससी’’ति आह. सा रञ्ञो पटिवचनं अदत्वाव मग्गं पटिपज्जि. राजा ताय सद्धिं गच्छन्ते पुरिसे आह – ‘‘सचे देवी उय्यानतो निवत्तमाना दसबलं पस्सति, इच्चेतं कुसलं. सचे न पस्सति, राजाणाय नं दस्सेथा’’ति. अथ खो सा देवी दिवसभागं उय्याने चरित्वा निवत्तन्ती दसबलं अदिस्वाव गन्तुं आरद्धा. अथ नं राजपुरिसा अत्तनो अरुचियाव देविं सत्थु सन्तिकं नयिंसु.

सत्था तं आगच्छन्तिं दिस्वा इद्धिया एकं देवच्छरं निम्मिनित्वा तालवण्टं गहेत्वा बीजमानं विय अकासि. खेमा देवी तं दिस्वा चिन्तेसि – ‘‘मानम्हि नट्ठा, एवरूपा नाम देवच्छरप्पटिभागा इत्थियो दसबलस्स अविदूरे तिट्ठन्ति, अहं एतासं परिचारिकापि नप्पहोमि, मानमदं हि निस्साय पापचित्तस्स वसेन नट्ठा’’ति तं निमित्तं गहेत्वा तमेव इत्थिं ओलोकयमाना अट्ठासि. अथस्सा पस्सन्तियाव तथागतस्स अधिट्ठानबलेन सा इत्थी पठमवयं अतिक्कम्म मज्झिमवये ठिता विय मज्झिमवयं अतिक्कम्म पच्छिमवये ठिता विय च वलित्तचा पलितकेसा खण्डविरळदन्ता अहोसि. ततो तस्सा पस्सन्तियाव सद्धिं तालवण्टेन परिवत्तित्वा परिपति. ततो खेमा पुब्बहेतुसम्पन्नत्ता तस्मिं आरम्मणे आपाथगते एवं चिन्तेसि – ‘‘एवंविधम्पि नाम सरीरं एवरूपं विपत्तिं पापुणाति, मय्हम्पि सरीरं एवंगतिकमेव भविस्सती’’ति. अथस्सा एवं चिन्तितक्खणे सत्था इमं धम्मपदे गाथमाह –

‘‘ये रागरत्तानुपतन्ति सोतं,

सयंकतं मक्कटकोव जालं;

एतम्पि छेत्वान वजन्ति धीरा,

अनपेक्खिनो सब्बदुक्खं पहाया’’ति.

सा गाथापरियोसाने ठितपदे ठितायेव सह पटिसम्भिदाहि अरहत्तं पापुणि. अगारमज्झे वसन्तेन नाम अरहत्तं पत्तेन तंदिवसमेव परिनिब्बायितब्बं वा पब्बजितब्बं वा होति, सा पन अत्तनो आयुसङ्खारानं पवत्तनभावं ञत्वा ‘‘अत्तनो पब्बज्जं अनुजानापेस्सामी’’ति सत्थारं वन्दित्वा राजनिवेसनं गन्त्वा राजानं अनभिवादेत्वाव अट्ठासि. राजा इङ्गितेनेव अञ्ञासि – ‘‘अरियधम्मं पत्ता भविस्सती’’ति. अथ नं आह – ‘‘देवि गता नु खो सत्थुदस्सनाया’’ति. महाराज, तुम्हेहि दिट्ठदस्सनं परित्तं, अहं पन दसबलं सुदिट्ठमकासिं, पब्बज्जं मे अनुजानाथाति. राजा ‘‘साधु, देवी’’ति सम्पटिच्छित्वा सुवण्णसिविकाय भिक्खुनिउपस्सयं उपनेत्वा पब्बाजेसि. अथस्सा ‘‘खेमाथेरी नाम गिहिभावे ठत्वा अरहत्तं पत्ता’’ति महापञ्ञभावो पाकटो अहोसि. इदमेत्थ वत्थु. अथ सत्था अपरभागे जेतवने निसिन्नो भिक्खुनियो पटिपाटिया ठानन्तरे ठपेन्तो खेमाथेरिं महापञ्ञानं अग्गट्ठाने ठपेसीति.

उप्पलवण्णाथेरीवत्थु

२३७. ततिये उप्पलवण्णाति नीलुप्पलगब्भसदिसेनेव वण्णेन समन्नागतत्ता एवंलद्धनामा थेरी. सा किर पदुमुत्तरबुद्धकाले हंसवतियं कुलगेहे पटिसन्धिं गण्हित्वा अपरभागे महाजनेन सद्धिं सत्थु सन्तिकं गन्त्वा धम्मं सुणन्ती सत्थारं एकं भिक्खुनिं इद्धिमन्तीनं अग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा सत्ताहं बुद्धप्पमुखस्स भिक्खुसङ्घस्स महादानं दत्वा तं ठानन्तरं पत्थेसि. सा यावजीवं कुसलं कत्वा देवमनुस्सेसु संसरन्ती कस्सपबुद्धकाले बाराणसिनगरे किकिस्स कासिरञ्ञो गेहे पटिसन्धिं गण्हित्वा सत्तन्नं भगिनीनं अब्भन्तरा हुत्वा वीसति वस्ससहस्सानि ब्रह्मचरियं चरित्वा भिक्खुसङ्घस्स परिवेणं कत्वा देवलोके निब्बत्ता.

ततो चवित्वा पुन मनुस्सलोकं आगच्छन्ती एकस्मिं गामे सहत्था कम्मं कत्वा जीवनकट्ठाने निब्बत्ता. सा एकदिवसं खेत्तकुटिं गच्छन्ती अन्तरामग्गे एकस्मिं सरे पातोव पुप्फितं पदुमपुप्फं दिस्वा तं सरं ओरुय्ह तञ्चेव पुप्फं लाजपक्खिपनत्थाय पदुमिनिया पत्तञ्च गहेत्वा केदारे सालिसीसानि छिन्दित्वा कुटिकाय निसिन्ना लाजे भज्जित्वा पञ्च लाजसतानि गणेसि. तस्मिं खणे गन्धमादनपब्बते निरोधसमापत्तितो वुट्ठितो एको पच्चेकबुद्धो आगन्त्वा तस्सा अविदूरे अट्ठासि. सा पच्चेकबुद्धं दिस्वा लाजेहि सद्धिं पदुमपुप्फं गहेत्वा कुटितो ओरुय्ह लाजे पच्चेकबुद्धस्स पत्ते पक्खिपित्वा पदुमपुप्फेन पत्तं पिधाय अदासि. अथस्सा पच्चेकबुद्धे थोकं गते एतदहोसि – ‘‘पब्बजिता नाम पुप्फेन अनत्थिका, अहं पुप्फं गहेत्वा पिळन्धिस्सामी’’ति गन्त्वा पच्चेकबुद्धस्स हत्थतो पुप्फं गहेत्वा पुन चिन्तेसि – ‘‘सचे, अय्यो, पुप्फेन अनत्थिको अभविस्स, पत्तमत्थके ठपेतुं न अदस्स, अद्धा अय्यस्स अत्थो भविस्सती’’ति पुन गन्त्वा पत्तमत्थके ठपेत्वा पच्चेकबुद्धं खमापेत्वा, ‘‘भन्ते, इमेसं मे लाजानं निस्सन्देन लाजगणनाय पुत्ता अस्सु, पदुमपुप्फस्स निस्सन्देन निब्बत्तनिब्बत्तट्ठाने मे पदे पदे पदुमपुप्फं उट्ठहतू’’ति पत्थनं अकासि. पच्चेकबुद्धो तस्सा पस्सन्तियाव आकासेन गन्धमादनपब्बतं गन्त्वा तं पदुमं नन्दमूलकपब्भारे पच्चेकबुद्धानं अक्कमनसोपानसमीपे पादपुञ्छनं कत्वा ठपेसि.

सापि तस्स कम्मस्स निस्सन्देन देवलोके पटिसन्धिं गण्हि, निब्बत्तकालतो पट्ठाय चस्सा पदे पदे महापदुमपुप्फं उट्ठासि. सा ततो चवित्वा पब्बतपादे एकस्मिं पदुमस्सरे पदुमगब्भे निब्बत्ति. तं निस्साय एको तापसो वसति, सो पातोव मुखधोवनत्थाय सरं गन्त्वा तं पुप्फं दिस्वा चिन्तेसि – ‘‘इदं पुप्फं सेसेहि महन्ततरं, सेसानि च पुप्फितानि, इदं मकुळितमेव, भवितब्बमेत्थ कारणेना’’ति उदकं ओतरित्वा तं पुप्फं गण्हि. तं तेन गहितमत्तमेव पुप्फितं. तापसो अन्तोपदुमगब्भे निपन्नदारिकं अद्दस. दिट्ठकालतो पट्ठाय च धीतुसिनेहं लभित्वा पदुमेनेव सद्धिं पण्णसालं नेत्वा मञ्चके निपज्जापेसि. अथस्सा पुञ्ञानुभावेन अङ्गुट्ठके खीरं निब्बत्ति. सो तस्मिं पुप्फे मिलाते अञ्ञं नवपुप्फं आहरित्वा तं निपज्जापेसि. अथस्सा आधावनविधावनेन कीळितुं समत्थकालतो पट्ठाय पदवारे पदवारे पदुमपुप्फं उट्ठासि, कुङ्कुमरासिस्स वियस्सा सरीरवण्णो अहोसि. सा अप्पत्ता देववण्णं, अतिक्कन्ता मानुसवण्णं अहोसि. सा पितरि फलाफलत्थाय गते पण्णसालायं ओहीयति.

अथेकदिवसं तस्सा वयप्पत्तकाले पितरि फलाफलत्थाय गते एको वनचरको तं दिस्वा चिन्तेसि – ‘‘मनुस्सानं नाम एवंविधं रूपं नत्थि, वीमंसिस्सामि न’’न्ति तापसस्स आगमनं उदिक्खन्तो निसीदि. सा पितरि आगच्छन्ते पटिपथं गन्त्वा तस्स हत्थतो काजकमण्डलुं अग्गहेसि, आगन्त्वा निसिन्नस्स चस्स अत्तना करणवत्तं दस्सेसि. तदा सो वनचरको मनुस्सभावं ञत्वा तापसं अभिवादेत्वा निसीदि. तापसो तं वनचरकं वनमूलफलाफलेहि च पानीयेन च निमन्तेत्वा, ‘‘भो पुरिस, इमस्मिंयेव ठाने वसिस्ससि, उदाहु गमिसस्सी’’ति पुच्छि. गमिस्सामि, भन्ते, इध किं करिस्सामीति. इदं तया दिट्ठकारणं एत्तो गन्त्वा अकथेतुं सक्खिस्ससीति. सचे, अय्यो, न इच्छति, किं कारणा कथेस्सामीति तापसं वन्दित्वा पुन आगमनकाले मग्गसञ्जाननत्थं साखासञ्ञञ्च रुक्खसञ्ञञ्च करोन्तो पक्कामि.

सो बाराणसिं गन्त्वा राजानं अद्दस, राजा ‘‘कस्मा आगतोसी’’ति पुच्छि. ‘‘अहं, देव, तुम्हाकं वनचरको पब्बतपादे अच्छरियं इत्थिरतनं दिस्वा आगतोम्ही’’ति सब्बं पवत्तिं कथेसि. सो तस्स वचनं सुत्वा वेगेन पब्बतपादं गन्त्वा अविदूरे ठाने खन्धावारं निवेसेत्वा वनचरकेन चेव अञ्ञेहि च पुरिसेहि सद्धिं तापसस्स भत्तकिच्चं कत्वा निसिन्नवेलाय तत्थ गन्त्वा अभिवादेत्वा पटिसन्थारं कत्वा एकमन्तं निसीदि. राजा तापसस्स पब्बजितपरिक्खारभण्डं पादमूले ठपेत्वा, ‘‘भन्ते, इमस्मिं ठाने किं करोम, गच्छामा’’ति आह. गच्छ, महाराजाति. आम, गच्छामि, भन्ते. अय्यस्स पन समीपे विसभागपरिसा अत्थीति अस्सुम्ह, असारुप्पा एसा पब्बजितानं, मया सद्धिं गच्छतु, भन्तेति. मनुस्सानं चित्तं नाम दुत्तोसयं, कथं बहूनं मज्झे वसिस्सतीति. अम्हाकं रुचितकालतो पट्ठाय सेसानं जेट्ठकट्ठाने ठपेत्वा पटिजग्गिस्सामि, भन्तेति.

सो रञ्ञो कथं सुत्वा दहरकाले गहितनामवसेनेव, ‘‘अम्म, पदुमवती’’ति धीतरं पक्कोसि. सा एकवचनेनेव पण्णसालतो निक्खमित्वा पितरं अभिवादेत्वा अट्ठासि. अथ नं पिता आह – ‘‘त्वं, अम्म, वयप्पत्ता, इमस्मिं ठाने रञ्ञा दिट्ठकालतो पट्ठाय वसितुं अयुत्ता, रञ्ञा सद्धिं गच्छ, अम्मा’’ति. सा ‘‘साधु, ताता’’ति पितु वचनं सम्पटिच्छित्वा अभिवादेत्वा परोदमाना अट्ठासि. राजा ‘‘इमिस्सा पितु चित्तं गण्हामी’’ति तस्मिंयेव ठाने कहापणरासिम्हि ठपेत्वा अभिसेकं अकासि. अथ नं गहेत्वा अत्तनो नगरं आनेत्वा आगतकालतो पट्ठाय सेसइत्थियो अनोलोकेत्वा ताय सद्धिंयेव रमति. ता इत्थियो इस्सापकता तं रञ्ञो अन्तरे परिभिन्दितुकामा एवमाहंसु – ‘‘नायं, महाराज, मनुस्सजातिका, कहं नाम तुम्हेहि मनुस्सानं विचरणट्ठाने पदुमानि उट्ठहन्तानि दिट्ठपुब्बानि, अद्धा अयं यक्खिनी, नीहरथ नं महाराजा’’ति. राजा तासं कथं सुत्वा तुण्ही अहोसि.

अथस्स अपरेन समयेन पच्चन्तो कुपितो. सो ‘‘गरुगब्भा पदुमवती’’ति तं नगरे ठपेत्वा पच्चन्तं अगमासि. अथ ता इत्थियो तस्सा उपट्ठायिकाय लञ्जं दत्वा ‘‘इमिस्सा दारकं जातमत्तमेव अपनेत्वा एकं दारुघटिकं लोहितेन मक्खेत्वा सन्तिके ठपेही’’ति आहंसु. पदुमवतियापि नचिरस्सेव गब्भवुट्ठानं अहोसि. महापदुमकुमारो एककोव कुच्छियं पटिसन्धिं गण्हि. अवसेसा एकूनपञ्चसता दारका महापदुमकुमारस्स मातुकुच्छितो निक्खमित्वा निपन्नकाले संसेदजा हुत्वा निब्बत्तिंसु. अथस्स ‘‘न तावायं सतिं पटिलभती’’ति ञत्वा उपट्ठायिका एकं दारुघटिकं लोहितेन मक्खेत्वा समीपे ठपेत्वा तासं इत्थीनं सञ्ञं अदासि. ता पञ्चसतापि इत्थियो एकेका एकेकं दारकं गहेत्वा चुन्दकारकानं सन्तिकं पेसेत्वा करण्डके आहरापेत्वा अत्तना अत्तना गहितदारके तत्थ निपज्जापेत्वा बहि लञ्छनं कत्वा ठपयिंसु.

पदुमवतीपि खो सञ्ञं लभित्वा तं उपट्ठायिकं ‘‘किं विजातम्हि, अम्मा’’ति पुच्छि. सा तं सन्तज्जेत्वा ‘‘कुतो त्वं दारकं लभिस्ससी’’ति वत्वा ‘‘अयं ते कुच्छितो निक्खन्तदारको’’ति लोहितमक्खितं दारुघटिकं पुरतो ठपेसि. सा तं दिस्वा दोमनस्सप्पत्ता ‘‘सीघं नं फालेत्वा अपनेहि, सचे कोचि पस्सेय्य लज्जितब्बं भवेय्या’’ति आह. सा तस्सा कथं सुत्वा अत्थकामा विय दारुघटिकं फालेत्वा उद्धने पक्खिपि.

राजापि पच्चन्ततो आगन्त्वा नक्खत्तं पटिमानेन्तो बहिनगरे खन्धावारं बन्धित्वा निसीदि. अथ ता पञ्चसता इत्थियो रञ्ञो पच्चुग्गमनं आगन्त्वा आहंसु – ‘‘त्वं, महाराज, न अम्हाकं सद्दहसि, अम्हेहि वुत्तं अकारणं विय होति. त्वं महेसिया उपट्ठायिकं पक्कोसापेत्वा पटिपुच्छ, दारुघटिकं ते देवी विजाता’’ति. राजा तं कारणं न उपपरिक्खित्वाव ‘‘अमनुस्सजातिका भविस्सती’’ति तं गेहतो निक्कड्ढि. तस्सा राजगेहतो सह निक्खमनेनेव पदुमपुप्फानि अन्तरधायिंसु, सरीरच्छविपि विवण्णा अहोसि. सा एकिकाव अन्तरवीथिया पायासि. अथ नं एका वयप्पत्ता महल्लिका इत्थी दिस्वा धीतुसिनेहं उप्पादेत्वा ‘‘कहं गच्छसि अम्मा’’ति आह. आगन्तुकम्हि, वसनट्ठानं ओलोकेन्ती विचरामीति. इधागच्छ, अम्माति वसनट्ठानं दत्वा भोजनं पटियादेसि.

तस्सा इमिनाव नियामेन तत्थ वसमानाय ता पञ्चसता इत्थियो एकचित्ता हुत्वा राजानं आहंसु – ‘‘महाराज, तुम्हेसु युद्धं गतेसु अम्हेहि गङ्गादेवताय ‘अम्हाकं देवे विजितसङ्गामे आगते बलिकम्मं कत्वा उदककीळं करिस्सामा’ति पत्थितं अत्थि, एतमत्थं, देव, जानापेमा’’ति. राजा तासं वचनेन तुट्ठो गङ्गायं उदककीळं कातुं अगमासि. तापि अत्तना अत्तना गहितं करण्डकं पटिच्छन्नं कत्वा आदाय नदिं गन्त्वा तेसं करण्डकानं पटिच्छादनत्थं पारुपित्वा पारुपित्वा उदके पतित्वा करण्डके विस्सज्जेसुं. तेपि खो करण्डका सब्बे सह गन्त्वा हेट्ठासोते पसारितजालम्हि लग्गिंसु. ततो उदककीळं कीळित्वा रञ्ञो उत्तिण्णकाले जालं उक्खिपन्ता ते करण्डके दिस्वा रञ्ञो सन्तिकं आनयिंसु. राजा करण्डके दिस्वा ‘‘किं, ताता, करण्डकेसू’’ति आह. न जानाम, देवाति. सो ते करण्डके विवरापेत्वा ओलोकेन्तो पठमं महापदुमकुमारस्स करण्डकं विवरापेसि. तेसं पन सब्बेसम्पि करण्डकेसु निपज्जापितदिवसेयेव पुञ्ञिद्धिया अङ्गुट्ठतो खीरं निब्बत्ति. सक्को देवराजा तस्स रञ्ञो निक्कङ्खभावत्थं अन्तोकरण्डके अक्खरानि लिखापेसि ‘‘इमे कुमारा पदुमवतिया कुच्छिम्हि निब्बत्ता बाराणसिरञ्ञो पुत्ता, अथ ने पदुमवतिया सपत्तियो पञ्चसता इत्थियो करण्डकेसु पक्खिपित्वा उदके खिपिंसु, राजा इमं कारणं जानातू’’ति. करण्डके विवरितमत्ते राजा अक्खरानि वाचेत्वा दारके दिस्वा महापदुमकुमारं उक्खिपित्वा ‘‘वेगेन रथे योजेथ, अस्से कप्पेथ, अहं अज्ज अन्तोनगरं पविसित्वा एकच्चानं मातुगामानं पियं करिस्सामी’’ति पासादं आरुय्ह हत्थिगीवाय सहस्सभण्डिकं ठपेत्वा भेरिं चरापेसि ‘‘यो पदुमवतिं पस्सति, सो इमं सहस्सं गण्हतू’’ति.

तं कथं सुत्वा पदुमवती मातुया सञ्ञं अदासि – ‘‘हत्थिगीवतो सहस्सं गण्ह, अम्मा’’ति. अहं एवरूपं गण्हितुं न विसहामीति. सा दुतियम्पि ततियम्पि वुत्ते, ‘‘किं वत्वा गण्हामि अम्मा’’ति आह. ‘‘मम धीता, पदुमवतिं देविं पस्सती’’ति वत्वा गण्हाहीति. सा ‘‘यं वा तं वा होतू’’ति गन्त्वा सहस्सचङ्कोटकं गण्हि. अथ नं मनुस्सा पुच्छिंसु – ‘‘पदुमवतिं देविं पस्ससि, अम्मा’’ति. ‘‘अहं न पस्सामि, धीता किर मे पस्सती’’ति आह. ते ‘‘कहं पन सा, अम्मा’’ति वत्वा ताय सद्धिं गन्त्वा पदुमवतिं सञ्जानित्वा पादेसु निपतिंसु. तस्मिं काले सा ‘‘पदुमवती देवी अय’’न्ति ञत्वा ‘‘भारियं वत इत्थिया कम्मं कतं, या एवंविधस्स रञ्ञो महेसी समाना एवरूपे ठाने निरारक्खा वसी’’ति आह. तेपि राजपुरिसा पदुमवतिया निवेसनं सेतसाणीहि परिक्खिपापेत्वा द्वारे आरक्खं ठपेत्वा रञ्ञो आरोचेसुं. राजा सुवण्णसिविकं पेसेसि. सा ‘‘अहं एवं न गमिस्सामि, मम वसनट्ठानतो पट्ठाय याव राजगेहं एत्थन्तरे वरपोत्थकचित्तत्थरणे अत्थरापेत्वा उपरि सुवण्णतारकविचित्तं चेलवितानं बन्धापेत्वा पसाधनत्थाय सब्बालङ्कारेसु पहितेसु पदसाव गमिस्सामि, एवं मे नागरा सम्पत्तिं पस्सिस्सन्ती’’ति आह. राजा ‘‘पदुमवतिया यथारुचिं करोथा’’ति आह. ततो पदुमवती सब्बपसाधनं पसाधेत्वा ‘‘राजगेहं गमिस्सामी’’ति मग्गं पटिपज्जि. अथस्सा अक्कन्तअक्कन्तट्ठाने वरपोत्थकचित्तत्थरणानि भिन्दित्वा पदुमपुप्फानि उट्ठहिंसु. सा महाजनस्स अत्तनो सम्पत्तिं दस्सेत्वा राजनिवेसनं आरुय्ह सब्बे चित्तत्थरणे तस्सा महल्लिकाय पोसावनिकमूलं कत्वा दापेसि.

राजापि खो ता पञ्चसता इत्थियो पक्कोसापेत्वा ‘‘इमायो ते देवि दासियो कत्वा देमी’’ति आह. साधु, महाराज, एतासं मय्हं दिन्नभावं सकलनगरे जानापेहीति. राजा नगरे भेरिं चरापेसि – ‘‘पदुमवतिया दूब्भिका पञ्चसता इत्थियो एतिस्सा एव दासियो कत्वा दिन्ना’’ति. सा ‘‘तासं सकलनगरेन दासिभावो सल्लक्खितो’’ति ञत्वा ‘‘अहं मम दासियो भुजिस्सा कातुं लभामि देवा’’ति राजानं पुच्छि. तव इच्छा देवीति. एवं सन्ते तमेव भेरिचारिकं पक्कोसापेत्वा ‘‘पदुमवतिदेविया अत्तनो दासियो कत्वा दिन्ना पञ्चसता इत्थियो सब्बाव भुजिस्सा कताति पुन भेरिं चरापेथा’’ति आह. सा तासं भुजिस्सभावे कते एकूनानि पञ्चसत्तपुत्तानि तासंयेव हत्थे पोसनत्थाय दत्वा सयं महापदुमकुमारंयेव गण्हि.

अथ अपरभागे तेसं कुमारानं कीळनवये सम्पत्ते राजा उय्याने नानाविधं कीळनट्ठानं कारेसि. ते अत्तनो सोळसवस्सुद्देसिककाले सब्बेव एकतो हुत्वा उय्याने पदुमसञ्छन्नाय मङ्गलपोक्खरणिया कीळन्ता नवपदुमानि पुप्फितानि पुराणपदुमानि च वण्टतो पतन्तानि दिस्वा ‘‘इमस्स ताव अनुपादिन्नकस्स एवरूपा जरा पापुणाति, किमङ्गं पन अम्हाकं सरीरस्स. इदम्पि हि एवंगतिकमेव भविस्सती’’ति आरम्मणं गहेत्वा सब्बेव पच्चेकबोधिञाणं निब्बत्तेत्वा उट्ठायुट्ठाय पदुमकण्णिकासु पल्लङ्केन निसीदिंसु.

अथ तेहि सद्धिं आगता राजपुरिसा बहुगतं दिवसं ञत्वा ‘‘अय्यपुत्ता तुम्हाकं वेलं जानाथा’’ति आहंसु. ते तुण्ही अहेसुं. ते पुरिसा गन्त्वा रञ्ञो आरोचेसुं – ‘‘कुमारा देव, पदुमकण्णिकासु निसिन्ना, अम्हेसु कथेन्तेसुपि वचीभेदं न करोन्ती’’ति. यथारुचिया तेसं निसीदितुं देथाति. ते सब्बरत्तिं गहितारक्खा पदुमकण्णिकासु निसिन्ननियामेनेव अरुणं उट्ठापेसुं. पुरिसा पुनदिवसे उपसङ्कमित्वा ‘‘देवा वेलं जानाथा’’ति आहंसु. न मयं देवा, पच्चेकबुद्धा नाम मयन्ति. अय्या, तुम्हे भारियं कथं कथेथ, पच्चेकबुद्धा नाम तुम्हादिसा न होन्ति, द्वङ्गुलकेसमस्सुधरा काये पटिमुक्कअट्ठपरिक्खारा होन्तीति. ते दक्खिणहत्थेन सीसं परामसिंसु. तावदेव गिहिलिङ्गं अन्तरधायि, अट्ठ परिक्खारा काये पटिमुक्काव अहेसुं. ततो पस्सन्तस्सेव महाजनस्स आकासेन नन्दमूलकपब्भारं अगमंसु.

सापि खो, पदुमवती देवी, ‘‘अहं बहुपुत्ता हुत्वा निपुत्ता जाता’’ति हदयसोकं पत्वा तेनेव सोकेन कालं कत्वा राजगहनगरद्वारगामके सहत्थेन कम्मं कत्वा जीवनकट्ठाने निब्बत्ति. अपरभागे कुलघरं गन्त्वा एकदिवसं सामिकस्स खेत्तं यागुं हरमाना तेसं अत्तनो पुत्तानं अन्तरे अट्ठ पच्चेकबुद्धे भिक्खाचारवेलाय आकासेन गच्छन्ते दिस्वा सीघं सीघं गन्त्वा सामिकस्स आरोचेसि – ‘‘पस्स, अय्य, पच्चेकबुद्धे, एते निमन्तेत्वा भोजेस्सामा’’ति. सो आह – ‘‘समणसकुणा नामेते अञ्ञत्थापि एवं चरन्ति, न एते पच्चेकबुद्धा’’ति. ते तेसं कथेन्तानंयेव अविदूरे ठाने ओतरिंसु. सा इत्थी तंदिवसं अत्तनो भत्तखज्जभोजनं तेसं दत्वा ‘‘स्वेपि अट्ठ जना मय्हं भिक्खं गण्हथा’’ति आह. साधु, उपासिके, तव सक्कारो एत्तकोव होतु, आसनानि च अट्ठेव होन्तु, अञ्ञेपि बहू पच्चेकबुद्धे दिस्वा तव चित्तं पसादेय्यासीति. सा पुनदिवसे अट्ठ आसनानि पञ्ञापेत्वा अट्ठन्नं सक्कारसम्मानं पटियादेत्वा निसीदि.

निमन्तितपच्चेकबुद्धा सेसानं सञ्ञं अदंसु – ‘‘मारिसा, अज्ज अञ्ञत्थ अगन्त्वा सब्बेव तुम्हाकं मातु सङ्गहं करोथा’’ति. ते तेसं वचनं सुत्वा सब्बेव एकतो आकासेन आगन्त्वा मातु-गेहद्वारे पातुरहेसुं. सापि पठमं लद्धसञ्ञताय बहूपि दिस्वा न कम्पित्थ, सब्बेपि ते गेहं पवेसेत्वा आसनेसु निसीदापेसि. तेसु पटिपाटिया निसीदन्तेसु नवमो अञ्ञानि अट्ठ आसनानि मापेत्वा सयं धुरासने निसीदि. याव आसनानि वड्ढन्ति, ताव गेहं वड्ढति. एवं तेसु सब्बेसुपि निसिन्नेसु सा इत्थी अट्ठन्नं पच्चेकबुद्धानं पटियादितं सक्कारं पञ्चसतानम्पि यावदत्थं दत्वा अट्ठ नीलुप्पलहत्थके आहरित्वा निमन्तितपच्चेकबुद्धानंयेव पादमूले ठपेत्वा आह – ‘‘मय्हं, भन्ते, निब्बत्तनिब्बत्तट्ठाने सरीरवण्णो इमेसं नीलुप्पलानं अन्तोगब्भवण्णो विय होतू’’ति पत्थनं अकासि. पच्चेकबुद्धा मातु अनुमोदनं कत्वा गन्धमादनंयेव अगमंसु.

सापि यावजीवं कुसलं कत्वा ततो चुता देवलोके निब्बत्तित्वा इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं सेट्ठिकुले पटिसन्धिं गण्हि, नीलुप्पलगब्भसमानवण्णताय चस्सा उप्पलवण्णात्वेव नामं अकंसु. अथस्सा वयप्पत्तकाले सकलजम्बुदीपराजानो च सेट्ठिनो च सेट्ठिस्स सन्तिकं पहिणिंसु – ‘‘धीतरं अम्हाकं देतू’’ति. अपहिणन्तो नाम नाहोसि. ततो सेट्ठि चिन्तेसि – ‘‘अहं सब्बेसं मनं गहेतुं न सक्खिस्सामि, उपायं पनेकं करिस्सामी’’ति धीतरं पक्कोसापेत्वा ‘‘पब्बजितुं अम्म सक्खिस्ससी’’ति आह. तस्सा पच्छिमभविकत्ता पितुवचनं सीसे आसित्तसतपाकतेलं विय अहोसि, तस्मा पितरं ‘‘पब्बजिस्सामि, ताता’’ति आह. सो तस्सा सक्कारं कत्वा भिक्खुनिउपस्सयं नेत्वा पब्बाजेसि. तस्सा अचिरपब्बजिताय एव उपोसथागारे कालवारो पापुणि. सा दीपं जालेत्वा उपोसथागारं सम्मज्जित्वा दीपसिखाय निमित्तं गण्हित्वा पुनप्पुनं ओलोकयमाना तेजोकसिणारम्मणं झानं निब्बत्तेत्वा तदेव पादकं कत्वा अरहत्तं पापुणि. अरहत्तफलेन सद्धिंयेव च इद्धिविकुब्बने चिण्णवसी अहोसि. सा अपरभागे सत्थु यमकपाटिहारियकरणदिवसे ‘‘अहं, भन्ते, पाटिहारियं करिस्सामी’’ति सीहनादं नदि. सत्था इदं कारणं अट्ठुप्पत्तिं कत्वा जेतवनविहारे निसिन्नो पटिपाटिया भिक्खुनियो ठानन्तरे ठपेन्तो इमं थेरिं इद्धिमन्तीनं अग्गट्ठाने ठपेसीति.

पटाचाराथेरीवत्थु

२३८. चतुत्थे विनयधरानं यदिदं पटाचाराति पटाचारा थेरी विनयधरानं अग्गाति दस्सेति. सा किर पदुमुत्तरबुद्धकाले हंसवतियं कुलगेहे पटिसन्धिं गण्हित्वा अपरभागे सत्थु धम्मदेसनं सुणन्ती सत्थारं एकं भिक्खुनिं विनयधरानं अग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा अधिकारकम्मं कत्वा तं ठानन्तरं पत्थेसि. सा यावजीवं कुसलं कत्वा देवमनुस्सेसु संसरित्वा कस्सपबुद्धकाले किकिस्स कासिरञ्ञो गेहे पटिसन्धिं गण्हित्वा सत्तन्नं भगिनीनं अब्भन्तरा हुत्वा वीसति वस्ससहस्सानि ब्रह्मचरियं चरित्वा भिक्खुसङ्घस्स परिवेणं कत्वा पुन देवलोके निब्बत्तित्वा एकं बुद्धन्तरं सम्पत्तिं अनुभवित्वा इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं सेट्ठिगेहे पटिसन्धिं गण्हि.

सा अपरभागे वयप्पत्ता अत्तनो गेहे एकेन कम्मकारेन सद्धिं सन्थवं कत्वा अपरभागे अत्तनो समानजातिकं कुलं गच्छन्ती कतसन्थवस्स पुरिसस्स सञ्ञं अदासि – ‘‘न त्वं स्वे पट्ठाय मं पटिहारसतेनपि दट्ठुं लभिस्ससि, सचे ते कम्मं अत्थि, इदानि मं गण्हित्वा गच्छाही’’ति. सो ‘‘एवं होतू’’ति अनुच्छविकं हत्थसारं गहेत्वा तं आदाय नगरतो तीणि चत्तारि योजनानि पटिक्कमित्वा एकस्मिं गामके वासं कप्पेसि.

अथ अपरभागे तस्सा कुच्छियं गब्भो पतिट्ठासि. सा गब्भे परिपक्के ‘‘इदं अम्हाकं अनाथट्ठानं, कुलगेहं गच्छाम सामी’’ति आह. सो ‘‘अज्ज गच्छाम, स्वे गच्छामा’’ति गन्तुं असक्कोन्तो कालं वीतिनामेसि. सा तस्स कारणं ञत्वा ‘‘नायं बालो मं नेस्सती’’ति तस्मिं बहि गते ‘‘एकिकाव कुलगेहं गमिस्सामी’’ति मग्गं पटिपज्जि. सो आगन्त्वा तं गेहे अपस्सन्तो पटिविस्सके पुच्छित्वा ‘‘कुलगेहं गता’’ति सुत्वा ‘‘मं निस्साय कुलधीता अनाथा जाता’’ति पदानुपदिकं गन्त्वा सम्पापुणि. तस्सा अन्तरामग्गेव गब्भवुट्ठानं अहोसि. ततो ‘‘यस्सत्थाय मयं गच्छेय्याम, सो अत्थो अन्तरामग्गेव निप्फन्नो, इदानि गन्त्वा किं करिस्सामा’’ति पटिनिवत्तिंसु. पुन तस्सा कुच्छियं गब्भो पतिट्ठासीति पुरिमनयेनेव वित्थारेतब्बं.

अन्तरामग्गे पनस्सा गब्भवुट्ठाने जातमत्तेयेव चतूसु दिसासु महामेघो उट्ठहि. सा तं पुरिसं आह – ‘‘सामि, अवेलाय चतूसु दिसासु मेघो उट्ठितो, अत्तनो वसनट्ठानं कातुं वायमाही’’ति. सो ‘‘एवं करिस्सामी’’ति दण्डकेहि कुटिकं कत्वा ‘‘छदनत्थाय तिणं आहरिस्सामी’’ति एकस्मिं महावम्मिकपादे तिणं छिन्दति. अथ नं वम्मिके निपन्नो कण्हसप्पो पादे डंसि, सो तस्मिंयेव ठाने पतितो. सापि ‘‘इदानि आगमिस्सति, इदानि आगमिस्सती’’ति सब्बरत्तिं खेपेत्वा ‘‘अद्धा मं सो ‘अनाथा एसा’ति मग्गे छड्डेत्वा गतो भविस्सती’’ति आलोके सञ्जाते पदानुसारेन ओलोकेन्ती वम्मिकपादे पतितं दिस्वा ‘‘मं निस्साय नट्ठो पुरिसो’’ति परिदेवित्वा दहरदारकं पस्सेनादाय महल्लकं अङ्गुलीहि गाहापेत्वा मग्गेन गच्छन्ती अन्तरामग्गे एकं उत्ताननदिं दिस्वा ‘‘द्वेपि दारके एकप्पहारेनेव आदाय गन्तुं न सक्खिस्सामी’’ति जेट्ठकं ओरिमतीरे ठपेत्वा दहरं परतीरं नेत्वा पिलोतिकचुम्बटके निपज्जापेत्वा पुन निवत्तित्वा ‘‘इतरं गहेत्वा गमिस्सामी’’ति नदिं ओतरि.

अथस्सा नदीमज्झं पत्तकाले एको सेनो ‘‘मंसपिण्डो अय’’न्ति सञ्ञाय दारकं विज्झितुं आगच्छति. सा हत्थं पसारेत्वा सेनं पलापेसि. तस्सा तं हत्थविकारं दिस्वा महल्लकदारको ‘‘मं पक्कोसती’’ति सञ्ञाय नदिं ओतरित्वा सोते पतितो यथासोतं अगमासि. सोपि सेनो तस्सा असम्पत्ताय एव तं दहरदारकं गण्हित्वा अगमासि. सा बलवसोकाभिभूता अन्तरामग्गे इमं विलापगीतं गायन्ती गच्छति –

‘‘उभो पुत्ता कालङ्कता, पन्थे मय्हं पती मतो’’ति.

सा एवं विलपमानाव सावत्थिं पत्वा कुलसभागं गन्त्वापि सोकवसेनेव अत्तनो गेहं ववत्थपेतुं असक्कोन्ती ‘‘इमस्मिं ठाने एवंविधं नाम कुलं अत्थि, कतरं तं गेह’’न्ति पटिपुच्छि. त्वं तं कुलं पटिपुच्छित्वा किं करिस्ससि? तेसं वसनगेहं वातप्पहारेन पतितं, तत्थेव ते सब्बेपि जीवितक्खयं पत्ता, अथ ने खुद्दकमहल्लके एकचितकस्मिंयेव झापेन्ति, पस्स एसा धूमवट्टि पञ्ञायतीति. सा तं कथं सुत्वाव किं तुम्हे वदथा’’ति अत्तनो निवत्थसाटकं सन्धारेतुं असक्कोन्ती जातनियामेनेव बाहा पग्गय्ह कन्दमाना ञातीनं चितकट्ठानं गन्त्वा तं विलापगीतं परिपुण्णं कत्वा परिदेवमाना –

‘‘उभो पुत्ता कालङ्कता, पन्थे मय्हं पती मतो;

माता पिता च भाता च, एकचितकस्मिं डय्हरे’’ति. –

आह. अञ्ञेन जनेन साटकं दिन्नम्पि फालेत्वा फालेत्वा छड्डेति. अथ नं दिट्ठदिट्ठट्ठाने महाजनो परिवारेत्वा चरति. अथस्सा ‘‘अयं पटाचारं पटपरिहरणं विना चरती’’ति पटाचारातेव नामं अकंसु. यस्मा चस्सा सो नग्गभावेन अलज्जीआचारो पाकटो अहोसि, तस्मा पतितो आचारो अस्साति पटाचारात्वेव नामं अकंसु.

सा एकदिवसं सत्थरि महाजनस्स धम्मं देसेन्ते विहारं पविसित्वा परिसपरियन्ते अट्ठासि. सत्था मेत्ताफरणेन फरित्वा ‘‘सतिं पटिलभ, भगिनि, सतिं पटिलभ, भगिनी’’ति आह. तस्सा सत्थु वचनं सुत्वा बलवहिरोत्तप्पं आगतं, सा तत्थेव भूमियं निसीदि. अविदूरे ठितो पुरिसो उत्तरिसाटकं खिपित्वा अदासि. सा तं निवासेत्वा धम्मं अस्सोसि. सत्था तस्सा चरियवसेन इमा धम्मपदे गाथा आह –

‘‘न सन्ति पुत्ता ताणाय, न पिता नापि बन्धवा;

अन्तकेनाधिपन्नस्स, नत्थि ञातीसु ताणता.

‘‘एतमत्थवसं ञत्वा, पण्डितो सीलसंवुतो;

निब्बानगमनं मग्गं, खिप्पमेव विसोधये’’ति. (ध. प. २८८-२८९);

सा गाथापरियोसाने यथाठिताव सोतापत्तिफले पतिट्ठाय सत्थारं उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा पब्बज्जं याचि. सत्था ‘‘तस्सा भिक्खुनिउपस्सयं गन्त्वा पब्बजा’’ति पब्बज्जं सम्पटिच्छि. सा पब्बजित्वा नचिरस्सेव अरहत्तं पत्वा बुद्धवचनं गण्हन्ती विनयपिटके चिण्णवसी अहोसि. अपरभागे सत्था जेतवने निसिन्नो भिक्खुनियो पटिपाटिया ठानन्तरे ठपेन्तो पटाचारं विनयधरानं अग्गट्ठाने ठपेसीति.

धम्मदिन्नाथेरीवत्थु

२३९. पञ्चमे धम्मकथिकानन्ति धम्मकथिकानं भिक्खुनीनं धम्मदिन्ना अग्गाति दस्सेति. सा किर पदुमुत्तरबुद्धकाले हंसवतियं परायत्तट्ठाने निब्बत्तित्वा पदुमुत्तरस्स भगवतो अग्गसावकस्स सुजातत्थेरस्स अधिकारकम्मं कत्वा तं ठानन्तरं पत्थेसि. सा यावजीवं कुसलं कत्वा सग्गे निब्बत्ति. सब्बं हेट्ठा खेमाथेरिया अभिनीहारवसेनेव वेदितब्बं. फुस्सबुद्धकाले पनेसा सत्थु वेमातिकानं तिण्णं भातिकानं दानाधिकारे ठपितकम्मिकस्स गेहे वसमाना ‘‘एकं देही’’ति वुत्ता द्वे अदासि. एवं सब्बं अपरिहापेन्ती दत्वा द्वेनवुतिकप्पे अतिक्कम्म कस्सपबुद्धकाले किकिस्स कासिरञ्ञो गेहे पटिसन्धिं गण्हित्वा सत्तन्नं भगिनीनं अब्भन्तरा हुत्वा वीसति वस्ससहस्सानि ब्रह्मचरियं चरित्वा भिक्खुसङ्घस्स वसनपरिवेणं कारेत्वा एकं बुद्धन्तरं देवमनुस्सेसु संसरन्ती इमस्मिं बुद्धुप्पादे कुलगेहे पटिसन्धिं गण्हित्वा अपरभागे विसाखसेट्ठिनो गेहं गता. विसाखसेट्ठि नाम बिम्बिसारस्स सहायको रञ्ञा सद्धिं दसबलस्स पठमदस्सनं गन्त्वा धम्मं सुत्वा सोतापत्तिफले पतिट्ठितो, अपरभागे अनागामिफलं सच्छाकासि.

सो तंदिवसं घरं गन्त्वा सोपानमत्थके ठिताय धम्मदिन्नाय हत्थे पसारिते हत्थं अनालम्बित्वाव पासादं अभिरुहि. भुञ्जमानोपि ‘‘इमं देथ, इमं हरथा’’ति न ब्याहरि. धम्मदिन्ना कटच्छुं गहेत्वा परिविसमाना चिन्तेसि – ‘‘अयं मे हत्थालम्बकं देन्तियापि हत्थं न आलम्बि, भुञ्जमानोपि किञ्चि न कथेति, को नु खो मय्हं दोसो’’ति? अथ नं भुत्ताविं ‘‘को नु खो मे, अय्य, दोसो’’ति पुच्छि. धम्मदिन्ने तुय्हं दोसो नत्थि, अहं पन अज्ज पट्ठाय सन्थववसेन तुम्हाकं सन्तिके निसीदितुं वा ठातुं वा आहरापेत्वा खादितुं वा भुञ्जितुं वा अभब्बो. त्वं सचे इच्छसि, इमस्मिं गेहे वस. नो चे इच्छसि, यत्तकेन ते धनेन अत्थो, तं गण्हित्वा कुलघरं गच्छाहीति. अय्यपुत्त, एवं सन्ते अहं तुम्हेहि छड्डितखेळं वमितवमनं सीसेन उक्खिपित्वा न चरिस्सामि, मय्हं पब्बज्जं अनुजानाथाति. विसाखो ‘‘साधु, धम्मदिन्ने’’ति रञ्ञो आरोचेत्वा धम्मदिन्नं सुवण्णसिविकाय भिक्खुनिउपस्सयं पब्बज्जत्थाय पेसेसि.

सा पब्बजित्वा चिन्तेसि – ‘‘अयं ताव सेट्ठि घरमज्झे ठितोव दुक्खस्सन्तं अकासि, पब्बज्जं लद्धकालतो पट्ठाय पन मयापि दुक्खस्सन्तं कातुं वट्टती’’ति आचरियुपज्झायानं सन्तिकं गन्त्वा, ‘‘अय्ये, मय्हं आकिण्णट्ठाने चित्तं न रमति, गामकावासं गच्छामी’’ति आह. थेरियो तस्सा महाकुला निक्खम्म पब्बजितभावेन चित्तं वारेतुं असक्कोन्तियो तं गहेत्वा गामकावासं अगमंसु. सा अतीते मद्दितसङ्खारताय नचिरस्सेव सह पटिसम्भिदाहि अरहत्तं पापुणि. अथस्सा एतदहोसि – ‘‘मय्हं किच्चं मत्थकं पत्तं, इध वसित्वा किं करिस्सामि, राजगहमेव गच्छामि, तत्र मं निस्साय बहु ञातिसङ्घो पुञ्ञानि करिस्सती’’ति थेरियो गहेत्वा नगरमेव पच्चागता.

विसाखो तस्सा आगतभावं ञत्वा ‘‘सीघं आगता उक्कण्ठिता नु खो भविस्सती’’ति सायन्हसमये तस्सा सन्तिकं गन्त्वा अभिवादेत्वा एकमन्तं निसिन्नो ‘‘उक्कण्ठितभावं पुच्छितुं अयुत्त’’न्ति पञ्चक्खन्धादिवसेन पञ्हे पुच्छि, धम्मदिन्ना खग्गेन उप्पलनालं छिन्दन्ती विय पुच्छितं पुच्छितं विस्सज्जेसि. उपासको धम्मदिन्नाथेरिया ञाणस्स सूरभावं ञत्वा अत्तनो अधिगतट्ठाने पटिपाटिया तीसु मग्गेसु सब्बाकारेन पञ्हे पुच्छित्वा उग्गहवसेन अरहत्तमग्गेपि पुच्छि. धम्मदिन्नाथेरीपि उपासकस्स याव अनागामिफलाव विसयभावं ञत्वा ‘‘इदानि अत्तनो विसयं अतिक्कमित्वा धावती’’ति तं निवत्तेन्ती ‘‘अच्चसरा, आवुसो विसाख, पञ्हे, नासक्खि पञ्हानं परियन्तं गहेतुं, निब्बानोगधञ्हि, आवुसो विसाख, ब्रह्मचरियं निब्बानपरायणं निब्बानपरियोसानं. आकङ्खमानो च त्वं, आवुसो विसाख, भगवन्तं उपसङ्कमित्वा एतमत्थं पुच्छेय्यासि. यथा च ते भगवा ब्याकरोति, तथा नं धारेय्यासी’’ति (म. नि. १.४६६) आह.

विसाखो सत्थु सन्तिकं गन्त्वा सब्बं पुच्छाविस्सज्जननयं कथेसि. सत्था तस्स वचनं सुत्वा ‘‘मम धीताय अतीतानागतपच्चुप्पन्नेसु खन्धेसु तण्हा नत्थी’’ति वत्वा धम्मपदे इमं गाथमाह –

‘‘यस्स पुरे च पच्छा च, मज्झे च नत्थि किञ्चनं;

अकिञ्चनं अनादानं, तमहं ब्रूमि ब्राह्मण’’न्ति. (ध. प. ४२१);

ततो धम्मदिन्नाय साधुकारं दत्वा विसाखं उपासकं एतदवोच – ‘‘पण्डिता, विसाख, धम्मदिन्ना भिक्खुनी, महापञ्ञा विसाख, धम्मदिन्ना भिक्खुनी. मं चेपि त्वं, विसाख, एतमत्थं पुच्छेय्यासि, अहम्पि तं एवमेव ब्याकरेय्यं, यथा तं धम्मदिन्नाय भिक्खुनिया ब्याकतं, एसो चेवेतस्स अत्थो, एवञ्च नं धारेही’’ति. एवमेतं वत्थु समुट्ठितं. अपरभागे सत्था जेतवने निसिन्नो पटिपाटिया भिक्खुनियो ठानन्तरे ठपेन्तो इदमेव चूळवेदल्लं अट्ठुप्पत्तिं कत्वा थेरिं इमस्मिं सासने धम्मकथिकानं अग्गट्ठाने ठपेसीति.

नन्दाथेरीवत्थु

२४०. छट्ठे झायीनं यदिदं नन्दाति झानाभिरतानं, नन्दा थेरी, अग्गाति दस्सेति. सा किर पदुमुत्तरबुद्धकाले हंसवतियं कुलगेहे पटिसन्धिं गहेत्वा अपरभागे सत्थु धम्मं सुणन्ती सत्थारं एकं भिक्खुनिं झानाभिरतानं अग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा अधिकारकम्मं कत्वा तं ठानन्तरं पत्थेसि. सा ततो कप्पसतसहस्सं देवमनुस्सेसु संसरित्वा अम्हाकं सत्थु निब्बत्तितो पुरेतरमेव महापजापतिगोतमिया कुच्छिम्हि पटिसन्धिं गण्हि, नन्दातिस्सा नामं अकंसु. रूपनन्दातिपि वुच्चति. सा अपरभागे उत्तमरूपभावेन जनपदकल्याणी नाम जाता.

सा अम्हाकं दसबले सब्बञ्ञुतं पत्वा अनुपुब्बेन कपिलवत्थुं आगन्त्वा नन्दञ्च राहुलञ्च पब्बाजेत्वा पक्कन्ते सुद्धोदनमहाराजस्स परिनिब्बुतकाले ‘‘महापजापतिगोतमी च राहुलमाता च निक्खमित्वा सत्थु सन्तिके पब्बजिता’’ति ञत्वा ‘‘इमासं पब्बजितकालतो पट्ठाय मय्हं इध किं कम्म’’न्ति महापजापतिया सन्तिकं गन्त्वा पब्बजि. पब्बजितदिवसतो पट्ठाय ‘‘सत्था रूपं गरहती’’ति सत्थु उपट्ठानं न गच्छति, ओवादवारे सम्पत्ते अञ्ञं पेसेत्वा ओवादं आहरापेति. सत्था तस्सा रूपमदमत्तभावं ञत्वा ‘‘अत्तनो ओवादं अत्तनाव आगन्त्वा गण्हन्तु, न भिक्खुनीहि अञ्ञा पेसेतब्बा’’ति आह. ततो रूपनन्दा अञ्ञं मग्गं अपस्सन्ती अकामा ओवादं अगमासि.

सत्था तस्सा चरितवसेन इद्धिया एकं इत्थिरूपं निम्मिनित्वा तालवण्टं गहेत्वा बीजमानं विय अकासि. रूपनन्दा तं दिस्वा चिन्तेसि – ‘‘अहं अकारणेनेव पमत्ता हुत्वा नागच्छामि, एवरूपापि इत्थियो सत्थु सन्तिके विस्सत्था चरन्ति. मम रूपं एतासं रूपस्स कलं नाग्घति सोळसिं, अजानित्वाव एत्तकं कालं न आगतम्ही’’ति तमेव इत्थिनिमित्तं गण्हित्वा ओलोकेन्ती अट्ठासि. सत्था तस्सा पुब्बहेतुसम्पन्नताय ‘‘अट्ठीनं नगरं कत’’न्ति (ध. प. १५०) धम्मपदे गाथं वत्वा –

‘‘चरं वा यदि वा तिट्ठं, निसिन्नो उद वा सय’’न्ति. (सु. नि. १९५) –

सुत्तं अभासि. सा तस्मिंयेव रूपे खयवयं पट्ठपेत्वा अरहत्तं पापुणि. इमस्मिं ठाने इदं वत्थु हेट्ठा खेमाथेरिया वत्थुना सदिसमेवाति न वित्थारितं. ततो पट्ठाय, रूपनन्दा, झानाभिरतानं अन्तरे धुरप्पत्ता अहोसि. सत्था अपरभागे जेतवने निसिन्नो पटिपाटिया भिक्खुनियो ठानन्तरे ठपेन्तो नन्दाथेरिं झायीनं अग्गट्ठाने ठपेसीति.

सोणाथेरीवत्थु

२४१. सत्तमे आरद्धवीरियानन्ति पग्गहितपरिपुण्णवीरियानं सोणा अग्गाति दस्सेति. अयं किर पदुमुत्तरबुद्धकाले हंसवतीनगरे कुलगेहे पटिसन्धिं गहेत्वा अपरभागे धम्मं सुणन्ती सत्थारं एकं भिक्खुनिं आरद्धवीरियानं अग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा अधिकारकम्मं कत्वा तं ठानन्तरं पत्थेसि. सा कप्पसतसहस्सं देवमनुस्सेसु संसरित्वा इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं कुलगेहे पटिसन्धिं गहेत्वा अपरभागे घरावासे वुत्था बहू पुत्तधीतरो लभित्वा सब्बेपि विसुं विसुं घरावासे पतिट्ठापेसि. ते ततो पट्ठाय ‘‘अयं अम्हाकं किं करिस्सती’’ति तं अत्तनो सन्तिकं आगतं ‘‘माता’’ति सञ्ञम्पि न करिंसु. बहुपुत्तिकसोणा तेसं अत्तनि अगारवभावं ञत्वा ‘‘घरावासेन किं करिस्सामी’’ति निक्खमित्वा पब्बजि. अथ नं भिक्खुनियो ‘‘अयं वत्तं न जानाति, अयुत्तं करोती’’ति दण्डकम्मं करोन्ति. पुत्तधीतरो तं दण्डकम्मं आहरन्तिं दिस्वा ‘‘अयं यावज्जदिवसा सिक्खामत्तम्पि न जानाती’’ति दिट्ठदिट्ठट्ठाने उप्पण्डेसुं. सा तेसं वचनं सुत्वा उप्पन्नसंवेगा ‘‘अत्तनो गतिविसोधनं कातुं वट्टती’’ति निसिन्नट्ठानेपि ठितट्ठानेपि द्वत्तिंसाकारं सज्झायति. सा यथेव पुब्बे बहुपुत्तिकसोणत्थेरीति पञ्ञायित्थ, एवं पच्छा आरद्धवीरियसोणत्थेरीति पाकटा जाता.

अथेकदिवसं भिक्खुनियो विहारं गच्छन्तियो ‘‘भिक्खुनिसङ्घस्स उदकं तापेय्यासि, सोणे’’ति वत्वा अगमंसु. सापि उदकतापनतो पुरेतरमेव अग्गिसालाय चङ्कमित्वा चङ्कमित्वा द्वत्तिंसाकारं सज्झायन्ती विपस्सनं वड्ढेसि. सत्था गन्धकुटियं निसिन्नोव इमं ओभासगाथं अभासि –

‘‘यो च वस्ससतं जीवे, अपस्सं धम्ममुत्तमं;

एकाहं जीवितं सेय्यो, पस्सतो धम्ममुत्तम’’न्ति. (ध. प. ११५);

सा गाथापरियोसाने अरहत्तं पत्वा चिन्तेसि – ‘‘अहं अरहत्तं पत्ता, आगन्तुकजनो च अनुपधारेत्वाव मयि अवञ्ञाय किञ्चि वत्वा बहुं अपुञ्ञम्पि पसवेय्य, तस्मा संलक्खणकारणं कातुं वट्टती’’ति. सा उदकभाजनं उद्धनं आरोपेत्वा हेट्ठा अग्गिं न अकासि. भिक्खुनियो आगन्त्वा उद्धनं ओलोकेन्तियो अग्गिं अदिस्वा ‘‘इमं महल्लिकं ‘भिक्खुनिसङ्घस्स उदकं तापेही’ति अवोचुम्ह, अज्जापि उद्धने अग्गिम्पि न करोती’’ति आहंसु. अय्ये, किं तुम्हाकं अग्गिना, उण्होदकेन न्हायितुकामा भाजनतो उदकं गहेत्वा न्हायथाति? तापि ‘‘भविस्सति एत्थ कारण’’न्ति गन्त्वा उदके हत्थं ओतारेत्वा उण्हभावं ञत्वा एककुटं आहरित्वा उदकं गण्हन्ति, गहितगहितट्ठानं परिपूरति. तदा सब्बाव तस्सा अरहत्ते ठितभावं ञत्वा दहरतरा ताव पञ्चपतिट्ठितेन पादेसु पतित्वा ‘‘मयं, अय्ये, एत्तकं कालं तुम्हे अनुपधारेत्वा विहेठेत्वा विहेठेत्वा कथयिम्ह, खमथ नो’’ति खमापेसुं. वुद्धतरापि उक्कुटिकं निसीदित्वा ‘‘खम, अय्ये’’ति खमापेसुं. ततो पट्ठाय ‘‘महल्लककाले पब्बजित्वापि आरद्धवीरियभावेन नचिरस्सेव अग्गफले पतिट्ठिता’’ति थेरिया गुणो पाकटो अहोसि. अपरभागे सत्था जेतवने निसीदित्वा भिक्खुनियो पटिपाटिया ठानन्तरे ठपेन्तो सोणत्थेरिं आरद्धवीरियानं अग्गट्ठाने ठपेसीति.

बकुलाथेरीवत्थु

२४२. अट्ठमे दिब्बचक्खुकानं यदिदं बकुलाति दिब्बचक्खुकानं, बकुला थेरी, अग्गाति दस्सेति. अयं किर पदुमुत्तरबुद्धकाले हंसवतियं कुलगेहे निब्बत्तित्वा सत्थु धम्मकथं सुणन्ती सत्थारं एकं भिक्खुनिं दिब्बचक्खुकानं अग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा अधिकारकम्मं कत्वा तं ठानन्तरं पत्थेसि. सा कप्पसतसहस्सं देवेसु च मनुस्सेसु च संसरित्वा इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं कुलगेहे निब्बत्तित्वा अपरभागे सत्थु धम्मदेसनं सुत्वा पटिलद्धसद्धा पब्बजित्वा नचिरस्सेव अरहत्तं पापुणि. सा ततो पट्ठाय दिब्बचक्खुम्हि चिण्णवसी अहोसि. अपरभागे सत्था जेतवने निसिन्नो भिक्खुनियो पटिपाटिया ठानन्तरे ठपेन्तो इमं थेरिं दिब्बचक्खुकानं अग्गट्ठाने ठपेसीति.

कुण्डलकेसाथेरीवत्थु

२४३. नवमे खिप्पाभिञ्ञानन्ति खिप्पाभिञ्ञानं भिक्खुनीनं, भद्दा कुण्डलकेसा, अग्गाति दस्सेति. अयम्पि हि पदुमुत्तरबुद्धकाले हंसवतियं कुलगेहे निब्बत्ता सत्थु धम्मकथं सुत्वा सत्थारं एकं भिक्खुनिं खिप्पाभिञ्ञानं अग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा अधिकारकम्मं कत्वा तं ठानन्तरं पत्थेसि. सा कप्पसतसहस्सं देवमनुस्सेसु संसरित्वा कस्सपबुद्धकाले किकिस्स कासिरञ्ञो गेहे सत्तन्नं भगिनीनं अब्भन्तरा हुत्वा वीसति वस्ससहस्सानि दस सीलानि समादाय कोमारिकब्रह्मचरियं चरन्ती सङ्घस्स वसनपरिवेणं कारेत्वा एकं बुद्धन्तरं देवमनुस्सेसु संसरित्वा इमस्मिं बुद्धुप्पादे राजगहनगरे सेट्ठिकुले पटिसन्धिं गण्हि, भद्दातिस्सा नामं अकंसु.

तंदिवसंयेव च तस्मिं नगरे पुरोहितपुत्तो जातो. तस्स जातवेलाय राजनिवेसनं आदिं कत्वा सकलनगरे आवुधानि पज्जलिंसु. पुरोहितो पातोव राजकुलं गन्त्वा राजानं सुखसेय्यं पुच्छि. राजा ‘‘कुतो मे, आचरिय, सुखसेय्या, अज्ज सब्बरत्तिं राजनिवेसने आवुधानि पज्जलितानि दिस्वा भयप्पत्ता अहुम्हा’’ति आह. महाराज, तप्पच्चया मा चिन्तयित्थ, न तुम्हाकंयेव गेहे आवुधानि पज्जलिंसु, सकलनगरे एवं अहोसीति. किं कारणा, आचरियाति? अम्हाकं गेहे चोरनक्खत्तेन दारको जातो, सो सकलनगरस्स सत्तु हुत्वा उप्पन्नो, तस्सेतं पुब्बनिमित्तं. तुम्हाकं उपद्दवो नत्थि, सचे पन इच्छथ, हारेम नन्ति. अम्हाकं पीळाय असतिया हारणकम्मं नत्थीति. पुरोहितो ‘‘मम पुत्तो अत्तनो नामं गहेत्वाव आगतो’’ति सत्तुकोतेवस्स नामं अकासि. सेट्ठिगेहेपि भद्दा वड्ढति, पुरोहितगेहेपि सत्तुको वड्ढति. सो अत्तनो आधावनविधावनेन कीळितुं समत्थकालतो पट्ठाय अत्तनो विचरणट्ठाने यं यं पस्सति, तं तं सब्बं आहरित्वा मातापितूनं गेहं पूरेति. पिता नं कारणसहस्सम्पि वत्वा वारेतुं नासक्खि.

अपरभागे पनस्स वयप्पत्तस्स सब्बाकारेनापि वारेतुं असक्कुणेय्यभावं ञत्वा द्वे नीलसाटके दत्वा सन्धिच्छेदनउपकरणञ्च सिङ्घाटकयन्तञ्च हत्थे दत्वा ‘‘त्वं इमिनाव कम्मेन जीवाही’’ति नं विस्सज्जेसि. सो तंदिवसतो पट्ठाय सिङ्घाटकयन्तं खिपित्वा कुलानं पासादे आरुय्ह सन्धिं छिन्दित्वा परकुलेसु निक्खित्तभण्डं अत्तना ठपितं विय गहेत्वा गच्छति. सकलनगरे तेन अविलुत्तगेहं नाम नाहोसि. एकदिवसं राजा रथेन नगरे विचरन्तो सारथिं पुच्छि – ‘‘किं नु खो इमस्मिं नगरे तस्मिं तस्मिं घरे छिद्दमेव पञ्ञायती’’ति. देव इमस्मिं नगरे सत्तुको नाम चोरो भित्तिं छिन्दित्वा कुलानं सन्तकं हरतीति. राजा नगरगुत्तिकं पक्कोसापेत्वा ‘‘इमस्मिं किर नगरे एवरूपो नाम चोरो अत्थि, कस्मा नं न गण्हसी’’ति आह. मयं, देव, तं चोरं सहोड्ढं पस्सितुं न सक्कोमाति. सचे अज्ज नं चोरं गण्हसि, जीवसि. सचे न गण्हसि, राजाणं ते करिस्सामीति. एवं देवाति नगरगुत्तिको सकलनगरे मनुस्से चारेत्वा तं भित्तिं छिन्दित्वा परभण्डं अवहरन्तं सहोड्ढमेव गहेत्वा रञ्ञो दस्सेसि. राजा ‘‘इमं चोरं दक्खिणद्वारेन नीहरित्वा घातेथा’’ति आह. नगरगुत्तिको रञ्ञो पटिस्सुणित्वा तं चोरं चतुक्के चतुक्के पहारसहस्सेन ताळेन्तो गाहापेत्वा दक्खिणद्वारं गच्छति.

तस्मिं समये अयं भद्दा नाम सेट्ठिधीता महाजनस्स कोलाहलसद्देन सीहपञ्जरं उग्घाटेत्वा ओलोकेन्ती तं सत्तुकं चोरं तथा नीयमानं दिस्वा उभोहि हत्थेहि हदयं सन्धारेन्ती गन्त्वा सिरिसयने अधोमुखा निपज्जि. सा च तस्स कुलस्स एकधीता, तेनस्सा ञातका अप्पमत्तकम्पि मुखविकारं सहितुं न सक्कोन्ति. अथ नं माता सयने निपन्नं दिस्वा ‘‘किं करोसि, अम्मा’’ति पुच्छि. एतं वज्झं कत्वा नीयमानं चोरं अद्दस, अम्माति? आम, अम्माति. एतं लभमाना जीविस्सामि, अलभमानाय मे मरणमेवाति. ते तं नानप्पकारेनपि सञ्ञापेतुं असक्कोन्ता ‘‘मरणा जीवितं सेय्यो’’ति सल्लक्खेसुं. अथस्सा पिता नगरगुत्तिकस्स सन्तिकं गन्त्वा सहस्सं लञ्जं दत्वा ‘‘मय्हं धीता चोरे पटिबद्धचित्ता, येन केनचि उपायेन इमं मुञ्चा’’ति आह. सो ‘‘साधू’’ति सेट्ठिस्स पटिस्सुणित्वा चोरं गहेत्वा याव सूरियस्स अत्थङ्गमना इतो चितो च पपञ्चापेत्वा सूरिये अत्थङ्गते चारकतो एकं मनुस्सं नीहरापेत्वा सत्तुकस्स बन्धनं मोचेत्वा सत्तुकं सेट्ठिगेहं पेसेत्वा तेन बन्धनेन इतरं बन्धित्वा दक्खिणद्वारेन नीहरित्वा घातेसि. सेट्ठिदासापि सत्तुकं गहेत्वा सेट्ठिनो निवेसनं आगमंसु. तं दिस्वा सेट्ठि ‘‘धीतु मनं पूरेस्सामी’’ति सत्तुकं गन्धोदकेन न्हापेत्वा सब्बालङ्कारपटिमण्डितं कारेत्वा पासादं पेसेसि. भद्दापि ‘‘परिपुण्णो मे सङ्कप्पो’’ति अनेकालङ्कारेन अलङ्करित्वा तं परिचरति.

सत्तुको कतिपाहं वीतिनामेत्वा चिन्तेसि – ‘‘इमिस्सा पसाधनभण्डकं मय्हं भविस्सति, केनचि उपायेन इमं आभरणं गहेतुं वट्टती’’ति समीपे सुखेन निसिन्नकाले भद्दं आह – ‘‘मय्हं एकं वचनं वत्तब्बं अत्थी’’ति. सेट्ठिधीता सहस्सलाभं लभित्वा विय तुट्ठमानसा ‘‘विस्सत्थं वदेहि, अय्या’’ति आह. त्वं चिन्तेसि – ‘‘मं निस्साय इमिना जीवितं लद्ध’’न्ति, अहं पन गहितमत्तोव चोरपपातपब्बते अधिवत्थाय देवताय ‘‘सचाहं जीवितं लभिस्सामि, बलिकम्मं ते दस्सामी’’ति आयाचिं. तं निस्साय मया जीवितं लद्धं, सीघं बलिकम्मं सज्जापेहीति. भद्दा, ‘‘अहं तस्स मनं पूरेस्सामी’’ति बलिकम्मं सज्जापेत्वा सब्बं पसाधनं पसाधेत्वा एकयाने आरुय्ह सामिकेन सद्धिं चोरपपातपब्बतं गन्त्वा ‘‘पब्बतदेवताय बलिकम्मं करिस्सामी’’ति अभिरुहितुं आरद्धा. सत्तुको चिन्तेसि – ‘‘सब्बेसु अभिरुहन्तेसु मम इमिस्सा आभरणं गहेतुं न ओकासो भविस्सती’’ति तमेव बलिभाजनं गाहापेत्वा पब्बतं अभिरुहि.

सो भद्दाय सद्धिं कथेन्तो पियकथं न कथेति. सा इङ्गितेनेव तस्स अधिप्पायं अञ्ञासि. अथ नं सो आह – ‘‘भद्दे, तव उत्तरिसाटकं ओमुञ्चित्वा कायारुळ्हं ते पसाधनं एत्थ भण्डिकं करोही’’ति. सामि मय्हं को अपराधोति? किं पनाहं, बाले, बलिकम्मत्थं आगतोति सञ्ञं करोसि? अहञ्हि इमिस्सा देवताय यकनं उब्बट्ठेत्वा ददेय्यं, बलिकम्मापदेसेन पन तव आभरणं गण्हितुकामो हुत्वा आगतोम्हीति. कस्स पन, अय्य, पसाधनं, कस्स अहन्ति? मयं एवरूपं न जानाम, अञ्ञं तव सन्तकं, अञ्ञं मम सन्तकन्ति. साधु, अय्य, एकं पन मे अधिप्पायं पूरेथ, अलङ्कतनियामेनेव मे पुरतो च पच्छतो च आलिङ्गितुं देथाति. सो ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छि. सा तेन सम्पटिच्छितभावं ञत्वा पुरतो आलिङ्गित्वा पच्छतो आलिङ्गन्ती विय हुत्वा पब्बतपपाते पातेसि. सो पतन्तो आकासेयेव चुण्णविचुण्णो अहोसि. ताय कतं विचित्रभावं दिस्वा पब्बते अधिवत्था देवता गुणकित्तनवसेन इमा गाथा आह –

‘‘न सो सब्बेसु ठानेसु, पुरिसो होति पण्डितो;

इत्थीपि पण्डिता होति, तत्थ तत्थ विचक्खणा.

‘‘न सो सब्बेसु ठानेसु, पुरिसो होति पण्डितो;

इत्थीपि पण्डिता होति, मुहुत्तमपि चिन्तये’’ति. (अप. थेरी २.३.३१-३२);

ततो भद्दा चिन्तेसि – ‘‘न सक्का मया इमिना नियामेन पुन गेहं गन्तुं, इतोव गन्त्वा एकं पब्बज्जं पब्बजिस्सामी’’ति, निगण्ठारामं गन्त्वा निगण्ठे पब्बज्जं याचि. अथ नं ते आहंसु – ‘‘केन नियामेन पब्बज्जा होतू’’ति? यं तुम्हाकं पब्बज्जाय उत्तमं, तदेव करोथाति. ते ‘‘साधू’’ति तस्सा तालट्ठिना केसे लुञ्चित्वा पब्बाजेसुं. केसा पुन वड्ढन्ता रासिरासिवसेन कुण्डलावत्ता हुत्वा वड्ढिंसु. सा तेनेव कारणेन कुण्डलकेसा नाम जाता. सा अत्तनो पब्बजितट्ठाने सब्बसिप्पं उग्गण्हित्वा ‘‘एतेसं इतो उत्तरि विसेसो नत्थी’’ति ञत्वा गामनिगमराजधानियो विचरन्ती यत्थ यत्थ पण्डिता अत्थि, तत्थ तत्थ गन्त्वा तेसं जाननसिप्पं सब्बमेव उग्गण्हाति. अथस्सा बहूसु ठानेसु सिक्खितभावेन पटिवादं दातुं समत्था न होन्ति. सा अत्तना सद्धिं कथेतुं समत्थं अदिस्वा यं गामं वा निगमं वा पविसति, तस्स द्वारे वालुकरासिं कत्वा तत्थ जम्बुसाखं ठपेति. ‘‘यो मम वादं आरोपेतुं सक्कोति, सो इमं साखं मद्दतू’’ति समीपे ठितानं दारकानं सञ्ञं देति. तं सत्ताहम्पि मद्दन्ता न होन्ति. अथ नं गहेत्वा पक्कमति.

तस्मिं समये अम्हाकं भगवा लोके निब्बत्तित्वा सावत्थिं उपनिस्साय जेतवने विहरति. कुण्डलकेसापि खो अनुपुब्बेन सावत्थिं पत्वा अन्तोनगरं पविसमाना पोराणकनियामेनेव वालुकारासिम्हि साखं ठपेत्वा दारकानं सञ्ञं दत्वा पाविसि. तस्मिं समये धम्मसेनापति भिक्खुसङ्घे पविट्ठे एककोव नगरं पविसन्तो वालुकाथूपे जम्बुसाखं दिस्वा ‘‘कस्मा अयं ठपिता’’ति पुच्छि. दारका तं कारणं अपरिहापेत्वा कथेसुं. एवं सन्ते इमं गहेत्वा मद्दथ, दारकाति. तेसु थेरस्स वचनं सुत्वा एकच्चे मद्दितुं न विसहिंसु, एकच्चे तंखणेयेव मद्दित्वा चुण्णविचुण्णं अकंसु. कुण्डलकेसा भत्तकिच्चं कत्वा निक्खमन्ती तं साखं मद्दितं दिस्वा ‘‘कस्सेतं कम्म’’न्ति पुच्छि. अथस्सा धम्मसेनापतिना कारापितभावं कथयिंसु. सा ‘‘अत्तनो थामं अजानन्तो इमं साखं मद्दापेतुं नो विसहिस्सति, अद्धा महन्तो एसो भविस्सति. अहम्पि पन खुद्दिका भवन्ती न सोभिस्सामि, अन्तोगाममेव पविसित्वा परिसाय सञ्ञं दातुं वट्टती’’ति चिन्तेत्वा तथा अकासि. असीतिकुलसहस्सनिवासे नगरे सभागसभागवसेन सब्बेव सञ्जानिंसूति वेदितब्बं.

थेरोपि भत्तकिच्चं कत्वा अञ्ञतरस्मिं रुक्खमूले निसीदि. अथायं कुण्डलकेसा महाजनपरिवुता थेरस्स सन्तिकं गन्त्वा पटिसन्थारं कत्वा एकमन्तं ठत्वा, ‘‘भन्ते, तुम्हेहि साखा मद्दापिता’’ति पुच्छि. आम, मया मद्दापिताति. एवं सन्ते तुम्हेहि सद्धिं अम्हाकं वादो होतु, भन्तेति. होतु, भद्देति. कस्स पुच्छा होतु, कस्स विस्सज्जनन्ति? पुच्छा नाम अम्हाकं पत्ता, त्वं पन तुय्हं जाननकं पुच्छाति. सा थेरेन दिन्नअनुमतिया सब्बमेव अत्तनो जाननकं वादं पुच्छि, थेरो सब्बं विस्सज्जेसि. सा सब्बं पुच्छित्वा तुण्ही अहोसि. अथ नं थेरो आह – ‘‘तया बहुं पुच्छितं, मयम्पि एकं पञ्हं पुच्छामा’’ति. पुच्छथ, भन्तेति. एकं नाम किन्ति? कुण्डलकेसा ‘‘न जानामि, भन्ते’’ति आह. त्वं एत्तकम्पि न जानासि, अञ्ञं किं जानिस्ससीति? सा थेरस्स पादेसु पतित्वा ‘‘तुम्हाकं सरणं गच्छामि, भन्ते’’ति आह. मम सरणगमनकम्मं नत्थि, सदेवके लोके अग्गपुग्गलो धुरविहारे वसति, तं सरणं गच्छाहीति. सा ‘‘एवं करिस्सामि, भन्ते’’ति सायन्हसमये सत्थु धम्मदेसनावेलाय सत्थु सन्तिकं गन्त्वा पञ्चपतिट्ठितेन वन्दित्वा एकमन्तं अट्ठासि. सत्था तस्सा मद्दितसङ्खाराय चरियावसेन धम्मपदे इमं गाथमाह –

‘‘सहस्समपि चे गाथा, अनत्थपदसंहिता;

एकं गाथापदं सेय्यो, यं सुत्वा उपसम्मती’’ति. (ध. प. १०१);

सा गाथापरियोसाने यथाठिताव सह पटिसम्भिदाहि अरहत्तं पत्वा पब्बज्जं याचि. सत्था तस्सा पब्बज्जं सम्पटिच्छि. सा भिक्खुनुपस्सयं गन्त्वा पब्बजि. अपरभागे चतुपरिसमज्झे कथा उदपादि – ‘‘महन्ता वतायं भद्दा कुण्डलकेसा, या चतुप्पदिकगाथावसाने अरहत्तं पत्ता’’ति. सत्था तं कारणं अट्ठुप्पत्तिं कत्वा थेरिं खिप्पाभिञ्ञानं अग्गट्ठाने ठपेसीति.

भद्दाकापिलानीथेरीवत्थु

२४४. दसमे पुब्बेनिवासन्ति पुब्बे निवुत्थक्खन्धसन्तानं अनुस्सरन्तीनं भद्दा कापिलानी अग्गाति दस्सेति. सा किर पदुमुत्तरबुद्धकाले हंसवतियं कुलगेहे निब्बत्तित्वा सत्थु धम्मदेसनं सुणन्ती सत्थारं एकं भिक्खुनिं पुब्बेनिवासं अनुस्सरन्तीनं अग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा अधिकारकम्मं कत्वा तं ठानन्तरं पत्थेसि. सा कप्पसतसहस्सं देवमनुस्सेसु संसरित्वा अनुप्पन्ने बुद्धे बाराणसियं कुलगेहे पटिसन्धिं गण्हित्वा अत्तनो सामिभगिनिया सद्धिं कलहं करोन्ती ताय पच्चेकबुद्धस्स पिण्डपाते दिन्ने, ‘‘अयं इमस्स पिण्डपातं दत्वा अत्तनो वसं वत्तेती’’ति पच्चेकबुद्धस्स हत्थतो पत्तं गण्हित्वा भत्तं छड्डेत्वा कललस्स पूरेत्वा अदासि. महाजनो ‘‘बाला अय’’न्ति गरहित्वा, ‘‘याय ते सद्धिं कलहो कतो, तस्सा किञ्चि न करोसि, पच्चेकबुद्धो ते किं अपरज्झती’’ति आह. सा तेसं वचनेन लज्जायमाना पुन पत्तं गहेत्वा कललं हारेत्वा धोवित्वा गन्धचुण्णेन उब्बट्टेत्वा चतुमधुरस्स पूरेत्वा उपरि आसित्तेन पदुमगब्भवण्णेन सप्पिना विज्जोतमानं पच्चेकबुद्धस्स हत्थे ठपेत्वा ‘‘यथा अयं पिण्डपातो ओभासजातो, एवं ओभासजातं मे सरीरं होतू’’ति पत्थनं पट्ठपेसीति सब्बं महाकस्सपत्थेरस्स वत्थुम्हि वुत्तनयेनेव वेदितब्बं.

महाकस्सपत्थेरो पन दक्खिणमग्गं गहेत्वा दसबलस्स सन्तिकं बहुपुत्तकनिग्रोधमूलं गतो, अयं भद्दा कापिलानी वाममग्गं गण्हित्वा मातुगामस्स पब्बज्जाय अननुञ्ञातभावेन परिब्बाजिकारामं अगमासि. यदा पन महापजापतिगोतमी पब्बज्जञ्च उपसम्पदञ्च लभि, तदा सा थेरी थेरिया सन्तिके पब्बज्जञ्च उपसम्पदञ्च लभित्वा अपरभागे विपस्सनाय कम्मं करोन्ती अरहत्तं पत्वा पुब्बेनिवासञाणे चिण्णवसी अहोसि. अथ सत्था जेतवने निसीदित्वा भिक्खुनियो पटिपाटिया ठानन्तरेसु ठपेन्तो इमं थेरिं पुब्बेनिवासं अनुस्सरन्तीनं अग्गट्ठाने ठपेसीति.

भद्दाकच्चानाथेरीवत्थु

२४५. एकादसमे महाभिञ्ञाप्पत्तानन्ति महतियो अभिञ्ञायो पत्तानं, भद्दा कच्चाना, नाम अग्गाति दस्सेति. एकस्स हि बुद्धस्स चत्तारोव जना महाभिञ्ञा होन्ति, न अवसेससावका. अवसेससावका हि कप्पसतसहस्समेव अनुस्सरितुं सक्कोन्ति, न ततो परं. महाभिञ्ञाप्पत्ता पन कप्पसतसहस्साधिकं असङ्ख्येय्यं अनुस्सरन्ति. अम्हाकम्पि सत्थु सासने द्वे अग्गसावका बाकुलत्थेरो भद्दा कच्चानाति इमे चत्तारो एत्तकं अनुस्सरितुं सक्खिंसु. तस्मा अयं थेरी महाभिञ्ञाप्पत्तानं अग्गा नाम जाता. भद्दा कच्चानाति तस्सा नामं. भद्दकञ्चनस्स हि उत्तमसुवण्णस्स विय तस्सा सरीरवण्णो अहोसि, सा तस्मा भद्दकञ्चनाति नामं लभि, सा पच्छा कच्चानात्वेव सङ्खं गता. राहुलमातायेतं अधिवचनं.

सा हि पदुमुत्तरबुद्धकाले हंसवतियं कुलगेहे पटिसन्धिं गहेत्वा अपरभागे सत्थु धम्मकथं सुणन्ती सत्थारं एकं भिक्खुनिं महाभिञ्ञाप्पत्तानं अग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा अधिकारकम्मं कत्वा तं ठानन्तरं पत्थेसि. सा कप्पसतसहस्सं देवमनुस्सेसु संसरित्वा इमस्मिं बुद्धुप्पादे सुप्पबुद्धसक्कस्स गेहे पटिसन्धिं गण्हि, भद्दा कच्चानातिस्सा नामं अकंसु.

सा वयप्पत्ता बोधिसत्तस्स गेहं अगमासि. सा अपरभागे राहुलकुमारं नाम पुत्तं विजायि. तस्स जातदिवसेव बोधिसत्तो निक्खमित्वा बोधिमण्डे सब्बञ्ञुतं पत्वा लोकानुग्गहं करोन्तो अनुपुब्बेन कपिलवत्थुं आगम्म ञातीनं सङ्गहं अकासि. अपरभागे परिनिब्बुते सुद्धोदनमहाराजे महापजापतिगोतमी पञ्चहि मातुगामसतेहि सद्धिं सत्थु सन्तिके पब्बजि. राहुलमातापि जनपदकल्याणीपि थेरिया सन्तिकं गन्त्वा पब्बजि. सा पब्बजितकालतो पट्ठाय भद्दकच्चानत्थेरीत्वेव पाकटा अहोसि. सा अपरभागे विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तं पत्वा अभिञ्ञासु चिण्णवसी अहोसि, एकपल्लङ्केन निसिन्ना एकावज्जनेन कप्पसतसहस्साधिकं असङ्ख्येय्यं अनुस्सरति. तस्सा तस्मिं गुणे पाकटे जाते सत्था जेतवने निसिन्नो भिक्खुनियो पटिपाटिया ठानन्तरे ठपेन्तो इमं थेरिं महाभिञ्ञाप्पत्तानं अग्गट्ठाने ठपेसीति.

किसागोतमीथेरीवत्थु

२४६. द्वादसमे लूखचीवरधरानन्ति तीहि लूखेहि समन्नागतं पंसुकूलं धारेन्तीनं, किसागोतमी, अग्गाति दस्सेति. गोतमीति तस्सा नामं, थोकं किसधातुकत्ता पन किसागोतमीति वुच्चति. अयम्पि पदुमुत्तरबुद्धकाले हंसवतियं कुलगेहे निब्बत्तित्वा सत्थु धम्मदेसनं सुणन्ती सत्थारं एकं भिक्खुनिं लूखचीवरधरानं अग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा अधिकारकम्मं कत्वा तं ठानन्तरं पत्थेसि. सा कप्पसतसहस्सं देवमनुस्सेसु संसरित्वा इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं दुग्गतकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तकाले एकं कुलं अगमासि. तत्थ नं ‘‘दुग्गतकुलस्स धीता’’ति परिभविंसु.

सा अपरभागे पुत्तं विजायि, अथस्सा सम्मानमकंसु. सो पनस्सा दारको आधावित्वा परिधावित्वा कीळनवये ठितो कालमकासि, तस्सा सोको उदपादि. सा ‘‘अहं इमस्मिंयेव गेहे हतलाभसक्कारा हुत्वा पुत्तस्स जातकालतो पट्ठाय सक्कारं पापुणिं, इमे मय्हं पुत्तं बहि छड्डेतुम्पि वायमेय्यु’’न्ति पुत्तं अङ्केनादाय ‘‘पुत्तस्स मे भेसज्जं देथा’’ति गेहद्वारपटिपाटिया विचरति. दिट्ठदिट्ठट्ठाने मनुस्सा ‘‘कत्थ ते मतकस्स भेसज्जं दिट्ठपुब्ब’’न्ति पाणिं पहरित्वा परिहासं करोन्ति. सा तेसं कथाय नेव सञ्ञत्तिं गच्छति. अथ नं एको पण्डितपुरिसो दिस्वा, ‘‘अयं पुत्तसोकेन चित्तविक्खेपं पत्ता भविस्सति, एतिस्सा पन भेसज्जं न अञ्ञो जानिस्सति, दसबलोव जानिस्सती’’ति चिन्तेत्वा एवमाह – ‘‘अम्म, तव पुत्तस्स भेसज्जं अञ्ञो जानन्तो नाम नत्थि, सदेवके पन लोके अग्गपुग्गलो दसबलो धुरविहारे वसति, तस्स सन्तिकं गन्त्वा पुच्छाही’’ति. सा ‘‘सच्चं पुरिसो कथेती’’ति पुत्तमादाय तथागतस्स बुद्धासने निसिन्नवेलाय परिसपरियन्ते ठत्वा ‘‘पुत्तस्स मे भेसज्जं देथ भगवा’’ति आह.

सत्था तस्सा उपनिस्सयं दिस्वा ‘‘भद्दकं ते गोतमि कतं भेसज्जत्थाय इधागच्छन्तिया, गच्छ नगरं पविसित्वा कोटितो पट्ठाय सकलनगरं चरित्वा यस्मिं गेहे कोचि मतपुब्बो नत्थि, ततो सिद्धत्थकं आहरा’’ति आह. सा ‘‘साधु, भन्ते’’ति तुट्ठमानसा अन्तोनगरं पविसित्वा पठमगेहेयेव ‘‘दसबलो मम पुत्तस्स भेसज्जत्थाय सिद्धत्थकं आहरापेति, सिद्धत्थकं मे देथा’’ति आह. ‘‘हन्द गोतमी’’ति नीहरित्वा अदंसु. अहं एवं गहेतुं न सक्कोमि, इमस्मिं गेहे कोचि मतपुब्बो नाम नत्थीति? किं वदेसि गोतमि, को इध मतके गणेतुं सक्कोतीति? ‘‘तेन हि अलं नाहं गण्हिस्सामि, दसबलो मं यत्थ मतपुब्बो नत्थि, ततो नं गण्हापेती’’ति आह. सा इमिनाव नियामेन ततियघरं गन्त्वा चिन्तेसि – ‘‘सकलनगरे अयमेव नियामो भविस्सति, इदं हितानुकम्पकेन बुद्धेन दिट्ठं भविस्सती’’ति संवेगं लभित्वा ततोव बहि निक्खमित्वा आमकसुसानं गन्त्वा पुत्तं हत्थेन गहेत्वा, ‘‘पुत्तक, अहं इमं मरणं तवेव उप्पन्नन्ति चिन्तेसिं, न पनेतं तवेव, महाजनसाधारणो एस धम्मो’’ति वत्वा पुत्तं आमकसुसाने छड्डेत्वा इमं गाथमाह –

‘‘न गामधम्मो नो निगमस्स धम्मो,

न चापियं एककुलस्स धम्मो;

सब्बस्स लोकस्स सदेवकस्स,

एसेव धम्मो यदिदं अनिच्चता’’ति. (अप. थेरी २.३.८२);

एवञ्च पन वत्वा सत्थु सन्तिकं अगमासि. अथ नं सत्था ‘‘लद्धो ते, गोतमि, सिद्धत्थको’’ति आह. निट्ठितं, भन्ते, सिद्धत्थकेन कम्मं, पतिट्ठं पन मे देथाति आह. अथस्सा सत्था धम्मपदे इमं गाथमाह –

‘‘तं पुत्तपसुसम्मत्तं, ब्यासत्तमनसं नरं;

सुत्तं गामं महोघोव, मच्चु आदाय गच्छती’’ति. (ध. प. २८७);

सा गाथापरियोसाने यथाठिताव सोतापत्तिफले पतिट्ठाय पब्बज्जं याचि, सत्था पब्बज्जं अनुजानि. सा तिक्खत्तुं सत्थारं पदक्खिणं कत्वा वन्दित्वा भिक्खुनिउपस्सयं गन्त्वा पब्बज्जञ्च उपसम्पदञ्च लभित्वा नचिरस्सेव योनिसोमनसिकारे कम्मं करोन्ती विपस्सनं वड्ढेसि. अथस्सा सत्था इमं ओभासगाथमाह –

‘‘यो च वस्ससतं जीवे, अपस्सं अमतं पदं;

एकाहं जीवितं सेय्यो, पस्सतो अमतं पद’’न्ति. (ध. प. ११४);

सा गाथापरियोसाने अरहत्तं पत्ता परिक्खारवलञ्जे परमुक्कट्ठा हुत्वा तीहि लूखेहि समन्नागतं चीवरं पारुपित्वा विचरि. अपरभागे सत्था जेतवने निसिन्नो भिक्खुनियो पटिपाटिया ठानन्तरे ठपेन्तो इमं थेरिं लूखचीवरधरानं अग्गट्ठाने ठपेसीति.

सिङ्गालकमाताथेरीवत्थु

२४७. तेरसमे सद्धाधिमुत्तानन्ति सद्धालक्खणे अभिनिविट्ठानं, सिङ्गालकमाता, अग्गाति दस्सेति. अयं किर पदुमुत्तरबुद्धकाले हंसवतियं कुलघरे निब्बत्ता सत्थु धम्मकथं सुणन्ती सत्थारं एकं भिक्खुनिं सद्धाधिमुत्तानं अग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा अधिकारकम्मं कत्वा तं ठानन्तरं पत्थेसि. सा कप्पसतसहस्सं देवमनुस्सेसु संसरित्वा इमस्मिं बुद्धुप्पादे राजगहनगरे सेट्ठिकुले निब्बत्ता समानजातिकं कुलं गन्त्वा एकं पुत्तं विजायि, तस्स सिङ्गालककुमारोति नामं अकंसु. सापि तेनेव कारणेन सिङ्गालकमाता नाम जाता. सा एकदिवसं सत्थु धम्मकथं सुत्वा पटिलद्धसद्धा सत्थु सन्तिकं गन्त्वा पब्बजि. पब्बजितकालतो पट्ठाय सद्धिन्द्रियं अधिमत्तं पटिलभि. सा धम्मस्सवनत्थाय विहारं गन्त्वा दसबलस्स सरीरसम्पत्तिं ओलोकयमानाव तिट्ठति. सत्था तस्सा सद्धालक्खणे अभिनिविट्ठभावं ञत्वा सप्पायं कत्वा पसादनीयमेव धम्मं देसेसि. सापि थेरी सद्धालक्खणमेव धुरं कत्वा अरहत्तं पापुणि. अथ नं सत्था अपरभागे जेतवने निसीदित्वा भिक्खुनियो पटिपाटिया ठानन्तरे ठपेन्तो इमं थेरिं सद्धाधिमुत्तानं अग्गट्ठाने ठपेसीति.

पञ्चमवग्गवण्णना.

तेरससुत्तपटिमण्डिताय थेरिपाळिया वण्णना निट्ठिता.