१४. एतदग्गवग्गो
(१४) ६. छट्ठएतदग्गवग्गो
तपुस्सभल्लिकवत्थु
२४८. उपासकपाळिया पठमे पठमं सरणं गच्छन्तानन्ति सब्बपठमं सरणं गच्छन्तानं तपुस्सो च भल्लिको चाति इमे द्वे वाणिजा अग्गाति दस्सेति. इमे किर पदुमुत्तरबुद्धकाले हंसवतियं कुलगेहे पटिसन्धिं गहेत्वा अपरभागे सत्थु धम्मदेसनं सुणन्ता सत्थारं द्वे उपासके पठमं सरणं गच्छन्तानं अग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा अधिकारकम्मं कत्वा तं ठानन्तरं पत्थयिंसु. ते कप्पसतसहस्सं देवमनुस्सेसु संसरित्वा अम्हाकं बोधिसत्तस्स सब्बञ्ञुतञ्ञाणपत्तितो पुरेतरमेव असितञ्जननगरे कुटुम्बियगेहे निब्बत्तिंसु. जेट्ठभातिको तपुस्सो नाम अहोसि, कनिट्ठो भल्लिको नाम.
ते अपरेन समयेन घरावासं वसन्ता कालेन कालं पञ्च सकटसतानि योजापेत्वा वाणिजकम्मं करोन्ता चरन्ति. तस्मिं समये अम्हाकं बोधिसत्तो सब्बञ्ञुतं पत्वा सत्तसत्ताहं बोधिमण्डे विहरित्वा अट्ठमे सत्ताहे राजायतनमूले निसीदि. तस्मिं समये ते वाणिजा पञ्चमत्तेहि सकटसतेहि तं ठानं अनुप्पत्ता अहेसुं. तेसं अनन्तरे अत्तभावे माता तस्मिं पदेसे देवता हुत्वा निब्बत्ति. सा चिन्तेसि – ‘‘इदानि बुद्धानं आहारो लद्धुं वट्टति. न हि सक्का इतो परं निराहारेहि यापेतुं. इमे च मे पुत्ता इमिना मग्गेन गच्छन्ति, तेहि अज्ज बुद्धानं पिण्डपातं दापेतुं वट्टती’’ति पञ्चसु सकटसतेसु युत्तगोणानं गमनुपच्छेदं अकासि. ते ‘‘किं नामेत’’न्ति नानाविधानि निमित्तानि ओलोकेन्ति. अथ तेसं किलमनभावं ञत्वा एकस्स पुरिसस्स सरीरे अधिमुच्चित्वा ‘‘किं कारणा किलमथ? तुम्हाकं अञ्ञो यक्खावट्टो वा भूतावट्टो वा नागावट्टो वा नत्थि, अहं पन वो अतीतत्तभावे माता इमस्मिं ठाने भुम्मदेवता हुत्वा निब्बत्ता. एस दसबलो राजायतनमूले निसिन्नो, तस्स पठमं पिण्डपातं देथा’’ति.
ते तस्सा कथं सुत्वा तुट्ठमानसा हुत्वा मन्थञ्च मधुपिण्डिकञ्च सुवण्णथालकेन आदाय सत्थु सन्तिकं गन्त्वा ‘‘इमं भोजनं पटिग्गण्हथ, भन्ते’’ति आहंसु. सत्था अतीतबुद्धानं आचिण्णं ओलोकेसि, अथस्स चत्तारो महाराजानो सेलमये पत्ते उपनामेसुं. सत्था ‘‘तेसं महप्फलं होतू’’ति चत्तारोपि पत्ते ‘‘एकोव पत्तो होतू’’ति अधिट्ठासि. तस्मिं खणे ते वाणिजा तथागतस्स पत्ते मन्थञ्च मधुपिण्डिकञ्च पतिट्ठपेत्वा परिभुत्तकाले उदकं दत्वा भत्तकिच्चपरियोसाने सत्थारं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदिंसु. अथ नेसं सत्था धम्मं देसेसि, देसनापरियोसाने द्वेपि जना द्वेवाचिके सरणे पतिट्ठाय सत्थारं अभिवादेत्वा अत्तनो नगरं गन्तुकामा, ‘‘भन्ते, अम्हाकं परिचरणचेतियं देथा’’ति वदिंसु. सत्था दक्खिणेन हत्थेन सीसं परामसित्वा द्विन्नम्पि जनानं अट्ठ केसधातुयो अदासि. ते उभोपि जना केसधातुयो सुवण्णसमुग्गेसु ठपेत्वा अत्तनो नगरं नेत्वा असितञ्जननगरद्वारे जीवकेसधातुया चेतियं पतिट्ठापेसुं. उपोसथदिवसे चेतियतो नीलस्मियो निग्गच्छन्ति. एवमेतं वत्थु समुट्ठितं. सत्था पन अपरभागे जेतवने निसीदित्वा उपासके पटिपाटिया ठानन्तरेसु ठपेन्तो इमे द्वे जने पठमं सरणं गच्छन्तानं अग्गट्ठाने ठपेसीति.
अनाथपिण्डिकसेट्ठिवत्थु
२४९. दुतिये दायकानन्ति दानाभिरतानं सुदत्तो, गहपति, अनाथपिण्डिको अग्गोति दस्सेति. सो किर पदुमुत्तरबुद्धकाले हंसवतियं कुलगेहे निब्बत्तो सत्थु धम्मकथं सुणन्तो सत्थारं एकं उपासकं दायकानं अग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा अधिकारकम्मं कत्वा तं ठानन्तरं पत्थेसि. सो कप्पसतसहस्सं देवमनुस्सेसु संसरित्वा इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं सुमनसेट्ठिस्स गेहे निब्बत्ति, सुदत्तोतिस्स नामं अकंसु.
सो अपरभागे घरावासे पतिट्ठितो दायको दानपति हुत्वा तेनेव गुणेन पत्थटनामधेय्यो अनाथपिण्डिको नाम अहोसि. सो पञ्चहि सकटसतेहि भण्डं आदाय राजगहे अत्तनो पियसहायकस्स सेट्ठिनो गेहं गन्त्वा तत्थ बुद्धस्स भगवतो उप्पन्नभावं सुत्वा बलवपच्चूसकाले देवतानुभावेन विवटेन द्वारेन सत्थारं उपसङ्कमित्वा धम्मं सुत्वा सोतापत्तिफले पतिट्ठाय दुतियदिवसे च बुद्धप्पमुखस्स भिक्खुसङ्घस्स महादानं दत्वा सावत्थिं आगमनत्थाय सत्थु पटिञ्ञं गहेत्वा अन्तरामग्गे पञ्चचत्तालीसयोजनमग्गे सतसहस्सं सतसहस्सं दत्वा योजनिकविहारे कारेत्वा जेतवनं कोटिसन्थारेन सन्थरित्वा अट्ठारसहि कोटीहि किणित्वा अट्ठारसहि कोटीहि विहारं कारेत्वा विहारे निट्ठिते चतुन्नं परिसानं पुरेभत्तपच्छाभत्तेसु यदिच्छकं दानं ददन्तो अट्ठारसहि कोटीहि विहारमहं निट्ठापेसि. विहारमहो नवहि मासेहि निट्ठानं अगमासि, ‘‘पञ्चही’’ति अपरे. तेमासे पन सब्बाचरियानं विवादो नत्थि.
एवं चतुपण्णासकोटिधनं विस्सज्जेत्वा निच्चकालं गेहे एवरूपं दानं पवत्तेसि. देवसिकं पञ्च सलाकभत्तसतानि होन्ति, पञ्च पक्खिकभत्तसतानि, पञ्च सलाकयागुसतानि, पञ्च पक्खिकयागुसतानि, पञ्च धुरभत्तसतानि, पञ्च आगन्तुकभत्तसतानि, पञ्च गमिकभत्तसतानि, पञ्च गिलानभत्तसतानि, पञ्च गिलानुपट्ठाकभत्तसतानि, पञ्च आसनसतानि गेहे निच्चपञ्ञत्तानेव होन्तीति. अथ नं अपरभागे सत्था जेतवने निसिन्नो उपासके पटिपाटिया ठानन्तरेसु ठपेन्तो दायकानं अग्गट्ठाने ठपेसीति.
चित्तगहपतिवत्थु
२५०. ततिये धम्मकथिकानन्ति धम्मकथिकानं उपासकानं चित्तो, गहपति, अग्गोति दस्सेति. सो किर पदुमुत्तरबुद्धकाले हंसवतियं कुलगेहे निब्बत्तो अपरभागे धम्मकथं सुणन्तो सत्थारं एकं उपासकं धम्मकथिकानं अग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा अधिकारकम्मं कत्वा तं ठानन्तरं पत्थेसि. सो कप्पसतसहस्सं देवमनुस्सेसु संसरित्वा कस्सपबुद्धकाले मिगलुद्दकगेहे निब्बत्तो अपरभागे अरञ्ञे कम्मं कातुं समत्थकाले एकदिवसं देवे वस्सन्ते मिगमारणत्थाय सत्तिं आदाय अरञ्ञं गन्त्वा मिगरूपानि ओलोकेन्तो एकस्मिं अकतपब्भारे ससीसं पंसुकूलं पारुपित्वा पासाणफलके निसिन्नं एकं भिक्खुं दिस्वा ‘‘एको अय्यो समणधम्मं करोन्तो निसिन्नो भविस्सती’’ति सञ्ञं उप्पादेत्वा वेगेन घरं गन्त्वा एकस्मिं उद्धने हिय्यो आभतमंसं, एकस्मिं भत्तं पचापेत्वा पिण्डाचारिके द्वे भिक्खू दिस्वा तेसं पत्तं आदाय पञ्ञत्तासने निसीदापेत्वा भिक्खं समादापेत्वा, ‘‘अय्ये, परिविसथा’’ति अञ्ञे आणापेत्वा तं भत्तं कुटे पक्खिपित्वा पण्णेन मुखं बन्धित्वा कुटं आदाय गच्छन्तो अन्तरामग्गे नानाविधानि पुप्फानि ओचिनित्वा पत्तपुटकेन गहेत्वा थेरस्स निसिन्नट्ठानं गन्त्वा कुटं ओतारेत्वा एकमन्ते ठपेत्वा ‘‘मय्हं, भन्ते, सङ्गहं करोथा’’ति वत्वा थेरस्स पत्तं आदाय भत्तस्स पूरेत्वा थेरस्स हत्थे पतिट्ठपेत्वा तेहि मिस्सकपुप्फेहि थेरं पूजेत्वा एकमन्ते ठितो ‘‘यथायं रसपिण्डपातेन सद्धिं पुप्फपूजा चित्तं परितोसेति, एवं निब्बत्तनिब्बत्तट्ठाने मे पण्णाकारसहस्सानि चेव आगच्छन्तु पञ्चवण्णकुसुमवस्सञ्च वस्सतू’’ति आह.
थेरो तस्स उपनिस्सयं दिस्वा द्वत्तिंसाकारकम्मट्ठानं आचिक्खित्वा अदासि. सो यावजीवं कुसलं कत्वा देवलोके निब्बत्ति, निब्बत्तट्ठाने जण्णुमत्तेन ओधिना दिब्बपुप्फवस्सं वस्सि, सयञ्च अञ्ञाहि देवताहि अधिकतरेन रूपेन समन्नागतो अहोसि. सो एकं बुद्धन्तरं देवमनुस्सेसु संसरित्वा इमस्मिं बुद्धुप्पादे मगधरट्ठे मच्छिकासण्डनगरे सेट्ठिकुले निब्बत्ति, जातकालेवस्स सकलनगरे जण्णुमत्तेन ओधिना पञ्चवण्णकुसुमवस्सं वस्सि. अथस्स मातापितरो ‘‘अम्हाकं पुत्तो अत्तनाव अत्तनो नामं गहेत्वा आगतो, जातदिवसेवस्स सकलनगरं पञ्चवण्णेहि पुप्फेहि विचित्तं जात’’न्ति चित्तकुमारोति नामं अकंसु.
सो अपरभागे घरावासे पतिट्ठितो पितु अच्चयेन तस्मिं नगरे सेट्ठिट्ठानं पापुणि. तस्मिं समये पञ्चवग्गियत्थेरानं अब्भन्तरो महानामत्थेरो नाम मच्छिकासण्डनगरं अगमासि. चित्तो गहपति तस्स इरियापथे पसीदित्वा पत्तं आदाय गेहं आनेत्वा पिण्डपातेन पतिमानेत्वा कतभत्तकिच्चं अम्बाटकारामं नाम उय्यानं नेत्वा तत्थस्स वसनट्ठानं कारेत्वा निबद्धं अत्तनो गेहे पिण्डपातं गहेत्वा वसनत्थाय पटिञ्ञं गण्हि. थेरोपि तस्स उपनिस्सयं दिस्वा धम्मं देसेन्तो सळायतनविभत्तिमेव देसेसि. चित्तो गहपति पुरिमभवे मद्दितसङ्खारताय नचिरस्सेव अनागामिफलं सम्पापुणि. अथेकदिवसं इसिदत्तत्थेरो तत्थ गन्त्वा विहरन्तो सेट्ठिस्स निवेसने भत्तकिच्चपरियोसाने आयस्मता थेरेन पञ्हं विस्सज्जेतुं असक्कोन्तेन अज्झिट्ठो उपासकस्स पञ्हं विस्सज्जेत्वा तेन पुब्बे गिहिसहायकभावे ञाते ‘‘न इदानि इध वत्थब्ब’’न्ति यथासुखं पक्कामि. पुनेकदिवसं, सेट्ठि गहपति, महानामत्थेरं इद्धिपाटिहारियकरणत्थं याचि. सोपि तस्स तेजोसमापत्तिपाटिहारियं दस्सेत्वा ‘‘इदानि इध वसितुं न युत्त’’न्ति यथासुखं पक्कामि.
अथेकदिवसं द्वे अग्गसावका भिक्खुसहस्सपरिवारा अम्बाटकारामं अगमंसु. सेट्ठि गहपति, तेसं महासक्कारं सज्जेसि. सुधम्मत्थेरो तं असहमानो सेट्ठिं तिलसङ्गुलिकावादेन खुंसेत्वा तेन पणामितो सत्थु सन्तिकं गन्त्वा ओवादं लभित्वा दसबलस्स ओवादे ठितो चित्तं गहपतिं खमापेत्वा तत्थेव अम्बाटकारामे विहरन्तो विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तं पापुणि. तदा उपासको चिन्तेसि – ‘‘अहं दसबलं अदिस्वाव चिरं वीतिनामेसिं, सत्थु सन्तिकं गच्छन्तेन पन अयुत्तं तुच्छहत्थेन गन्तु’’न्ति पञ्चहि सकटसतेहि तेलमधुफाणितादीनि आदाय ‘‘ये दसबलं पस्सितुकामा, ते मया सद्धिं आगच्छन्तू’’ति नगरे भेरिं चरापेत्वा द्वीहि पुरिससहस्सेहि परिवुतो सत्थारं पस्सितुं पक्कामि. तिंसयोजने मग्गे देवता पण्णाकारं उपट्ठपेसुं. सो सत्थु सन्तिकं गन्त्वा पञ्चपतिट्ठितेन सत्थारं वन्दि, तस्मिं खणे आकासा पञ्चवण्णानं पुप्फानं वस्सं वस्सि.
सत्था तस्स अज्झासयवसेन सळायतनविभत्तिमेव कथेसि. तस्स अड्ढमासमत्तं दसबलस्स दानं देन्तस्सापि सकनिवेसनतो नीतानि तण्डुलतेलमधुफाणितादीनि न खीयिंसु. राजगहवासिकेहि पहितपण्णाकारोव अलं अहोसि. सो सत्थारं पस्सित्वा अत्तनो नगरं गच्छन्तो सकटेहि आभतं सब्बं भिक्खुसङ्घस्स अदासि. सकटेसु तुच्छेसु जातमत्तेस्वेव देवता सत्त रतनानि पूरयिंसु. महाजनन्तरे कथा उदपादि ‘‘याव सक्कारसम्मानप्पत्तो वतायं चित्तो गहपती’’ति. तं सुत्वा सत्था धम्मपदे इमं गाथमाह –
‘‘सद्धो सीलेन सम्पन्नो, यसो भोगसमप्पितो;
यं यं पदेसं भजति, तत्थ तत्थेव पूजितो’’ति. (ध. प. ३०३);
सो ततो पट्ठाय अरियसावकानंयेव उपासकानं पञ्चहि सतेहि परिवुतो विचरति. अथ नं सत्था अपरभागे उपासके पटिपाटिया ठानन्तरे ठपेन्तो चित्तसंयुत्तं अट्ठुप्पत्तिं कत्वा धम्मकथिकानं अग्गट्ठाने ठपेसीति.
हत्थकआळवकवत्थु
२५१. चतुत्थे चतूहि सङ्गहवत्थूहीति चतुब्बिधेन सङ्गहवत्थुना परिसं सङ्गण्हन्तानं हत्थको आळवको अग्गोति दस्सेति. अयं किर पदुमुत्तरबुद्धकाले हंसवतियं कुलघरे निब्बत्तो अपरभागे सत्थु धम्मकथं सुणन्तो सत्थारं चतूहि सङ्गहवत्थूहि समन्नागतं एकं उपासकं ठानन्तरे ठपेन्तं दिस्वा अधिकारकम्मं कत्वा तं ठानन्तरं पत्थेसि. सो कप्पसतसहस्सं देवमनुस्सेसु संसरित्वा इमस्मिं बुद्धुप्पादे आळविरट्ठे आळविनगरे आळवकस्स रञ्ञो गेहे पटिसन्धिं गण्हि, स्वे भत्तचाटिया सद्धिं आळवकस्स पेसेतब्बो अहोसि.
तत्रायं अनुपुब्बिकथा – एकदिवसं किर आळवको राजा मिगवत्थाय अरञ्ञं गन्त्वा एकं मिगं अनुबन्धित्वा घातेत्वा छिन्दित्वा धनुकोटियं लगेत्वा निवत्तेत्वा आगच्छन्तो वातातपेन किलन्तकायो एकं सन्दच्छायं निग्रोधरुक्खमूलं पविसित्वा निसीदि. अथ नं मुहुत्तं दरथं विनोदेत्वा निक्खमन्तं रुक्खे अधिवत्था देवता ‘‘तिट्ठ तिट्ठ, भक्खोसि मे’’ति हत्थे गण्हि. सो दळ्हं गहितत्ता अञ्ञं उपायं अपस्सन्तो ‘‘देवसिकं ते एकेकपुरिसेन सद्धिं चाटिभत्तं पेसेस्सामी’’ति वत्वा नगरं गतो. ततो पट्ठाय बन्धनागारतो एकेकमनुस्सेन सद्धिं चाटिभत्तं पेसेसि. एतेनेव नियामेन बन्धनागारे मनुस्सेसु खीणेसु ‘‘महल्लकमनुस्सेसु गय्हमानेसु रट्ठखोभो होती’’ति ते अग्गहेत्वा दहरकुमारे गण्हितुं आरभिंसु. ततो पट्ठाय नगरे दारकमातरो च गब्भिनियो च अञ्ञं रट्ठं गच्छन्ति.
तस्मिं समये सत्था पच्चूससमयन्ते लोकं वोलोकेन्तो आळवककुमारस्स तिण्णं मग्गफलानं उपनिस्सयं दिस्वा ‘‘अयं कुमारो कप्पसतसहस्सं पत्थितपत्थनो देवलोका चवित्वा आळवकरञ्ञो गेहे निब्बत्तो, अञ्ञं कुमारं अलभन्ता स्वे कुमारं चाटिभत्तेन सद्धिं गहेत्वा गच्छिस्सन्ती’’ति चिन्तेत्वा सायन्हसमये अञ्ञातकवेसेन आळवकस्स यक्खस्स भवनद्वारं गन्त्वा तस्स दोवारिकं गद्रभं नाम यक्खं भवनं पविसनत्थाय याचि. सो आह – ‘‘भगवा तुम्हे पविसथ, मय्हं पन आळवकस्स अनारोचनं नाम अयुत्त’’न्ति. सो हिमवन्ते यक्खसमागमं गतस्स आळवकस्स सन्तिकं अगमासि. सत्थापि तं भवनं पविसित्वा आळवकस्स निसीदनपल्लङ्के निसीदि.
तस्मिं समये सातागिरहेमवता आळवकस्स भवनमत्थकेन यक्खसमागमं गच्छन्ता अत्तनो गमने असम्पज्जमाने ‘‘किं नु खो कारण’’न्ति आवज्जेन्ता सत्थारं आळवकस्स भवने निसिन्नं दिस्वा सत्थु सन्तिकं गन्त्वा वन्दित्वा यक्खसमागमं गन्त्वा आळवकस्स तुट्ठिं पवेदयिंसु – ‘‘लाभा ते, आवुसो आळवक, यस्स ते सदेवके लोके अग्गपुग्गलो भवने निसिन्नो, गन्त्वा सत्थु सन्तिके धम्मं सुणाही’’ति. सो तेसं कथं सुत्वा चिन्तेसि – ‘‘इमे एकस्स मुण्डकसमणस्स मम पल्लङ्के निसिन्नभावं कथेन्ती’’ति अनत्तमनो कोधाभिभूतो हुत्वा ‘‘अज्ज मय्हं एतेन समणेन सद्धिं सङ्गामो भविस्सति, तत्थ मे सहाया नाम होथा’’ति दक्खिणपादं उक्खिपित्वा सट्ठियोजनमत्तं पब्बतकूटं अक्कमि, तं भिज्जित्वा द्विधा अहोसि. इतो पट्ठाय आळवकयुद्धं वित्थारेतब्बं. आळवको पन सब्बरत्तिं तथागतेन सद्धिं नानप्पकारेन युज्झन्तोपि किञ्चि कातुं असक्कोन्तो सत्थारं उपसङ्कमित्वा अट्ठ पञ्हे पुच्छि, सत्था विस्सज्जेसि. देसनापरियोसाने सोतापत्तिफले पतिट्ठासि. वित्थारेत्वा कथेतुकामेन आळवकसुत्तवण्णना (सं. नि. अट्ठ. १.१.२४६) ओलोकेतब्बा.
पुनदिवसे उट्ठिते अरुणे चाटिभत्ताहरणवेलाय सकलनगरे गहेतब्बयुत्तं दारकं अदिस्वा रञ्ञो आरोचेसुं. राजा आह – ‘‘गण्हितुं अयुत्तट्ठाने पन अत्थि, ताता’’ति. आम, देव, अज्ज राजकुले पुत्तो जातोति. गच्छथ, ताता, मयं जीवन्ता पुत्तं लभिस्साम, चाटिभत्तेन नं पेसेथाति. ते देविया विक्कन्दमानाय दारकं गहेत्वा चाटिभत्तेन सद्धिं आळवकस्स भवनद्वारं गन्त्वा ‘‘हन्द, अय्य, तव भागं पटिच्छाही’’ति आहंसु. आळवको तेसं कथं सुत्वा अरियसावकत्ता लज्जमानो अधोमुखो निसीदि. अथ नं सत्था आह – ‘‘इदानि ते, आळवक, लज्जनकिच्चं नत्थि, दारकं गहेत्वा मम हत्थे ठपेही’’ति. ते राजपुरिसा आळवककुमारं आळवकस्स हत्थे ठपेसुं, आळवको तं आदाय दसबलस्स हत्थे ठपेसि, सत्था पटिग्गण्हित्वा पुन आळवकस्स हत्थे ठपेसि, आळवको तं गहेत्वा राजपुरिसानं हत्थे ठपेसि. इतिस्स हत्थतो हत्थं गतत्ता ‘‘हत्थको आळवको’’त्वेव नामं अकंसु.
अथ नं ते राजपुरिसा तुट्ठमानसा आदाय रञ्ञो सन्तिकं अगमंसु. राजा तं दिस्वा ‘‘अज्ज चाटिभत्तं न सम्पटिच्छती’’ति सञ्ञं कत्वा ‘‘कस्मा, ताता, एवमेव आगतत्था’’ति आह. देव, राजकुलस्स तुट्ठि च वड्ढि च, सत्था आळवकस्स भवने निसीदित्वा आळवकं दमेत्वा उपासकत्ते पतिट्ठापेत्वा कुमारं अम्हाकं दापेसीति. सत्थापि आळवकं पत्तचीवरं गाहापेत्वा आळविनगराभिमुखो पायासि. सो नगरं उपसङ्कमन्तो लज्जित्वाव ओसक्कति. सत्था नं ओलोकेत्वा ‘‘लज्जसि, आळवका’’ति पुच्छि. आम, भन्ते, नगरवासिनो मं निस्साय मातिमरणं पितिमरणं पुत्तदारमरणञ्च पापुणिंसु. ते मं पस्सित्वा दण्डेहिपि लेड्डूहिपि पहरिस्सन्ति. तस्मा ओसक्कामि, भन्तेति. ‘‘आळवक, नत्थि ते मया सद्धिं गच्छन्तस्स भयं, विस्सत्थो एही’’ति वत्वा नगरस्स अविदूरे ठाने वनसण्डे अट्ठासि. आळवकराजापि नागरे गहेत्वा सत्थु पच्चुग्गमनं गतो. सत्था सम्पत्तपरिसाय धम्मं देसेसि, देसनावसाने चतुरासीति पाणसहस्सानि अमतपानं पिविंसु. ते आळवकस्स तत्थेव वसनट्ठानं कत्वा अनुसंवच्छरं बलिकम्मं पट्ठपेसुं.
आळवकोपि नागरे धम्मिकाय रक्खाय सङ्गण्हि. सोपि आळवककुमारो वुड्ढिप्पत्तो सत्थु धम्मदेसनं सुत्वा तीणि मग्गफलानि पटिविज्झि. सो सब्बकालं अरियसावकउपासकानं पञ्चहि सतेहि परिवुतो चरति. अथेकदिवसं तेहि उपासकेहि सद्धिं सत्थु सन्तिकं गन्त्वा वन्दित्वा एकमन्तं निसीदि. सत्था सुविनीतं परिसं दिस्वा ‘‘महती ते, आळवक, परिसा, कथं तं सङ्गण्हासी’’ति आह. भगवा दानेन तुस्सन्तं दानेन सङ्गण्हामि, पियवचनेन तुस्सन्तं पियवचनेन सङ्गण्हामि, उप्पन्नेसु किच्चेसु तेसं नित्थरणेन तुस्सन्तं उप्पन्नकिच्चनित्थरणेन सङ्गण्हामि, समानत्तट्ठानेन तुस्सन्तं समानत्तताय सङ्गण्हामीति. एवमेतं वत्थु समुट्ठितं. अथ सत्था अपरभागे जेतवने निसीदित्वा उपासके ठानन्तरेसु ठपेन्तो हत्थकं आळवकं चतूहि सङ्गहवत्थूहि परिसं सङ्गण्हन्तानं अग्गट्ठाने ठपेसीति.
महानामसक्कवत्थु
२५२. पञ्चमे पणीतदायकानन्ति पणीतरसदायकानं महानामो सक्को अग्गोति दस्सेति. सो किर पदुमुत्तरबुद्धकाले हंसवतियं कुलगेहे निब्बत्तो सत्थु धम्मकथं सुणन्तो सत्थारं एकं उपासकं पणीतरसदायकानं अग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा अधिकारकम्मं कत्वा तं ठानन्तरं पत्थेसि. सो कप्पसतसहस्सं देवमनुस्सेसु संसरित्वा इमस्मिं बुद्धुप्पादे कपिलवत्थुपुरे सक्यराजकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो दसबलस्स पठमदस्सनेयेव सोतापत्तिफले पतिट्ठासि.
अथेकस्मिं समये सत्था वेरञ्जायं वस्सावासं वसित्वा अनुपुब्बेन कपिलवत्थुपुरं गन्त्वा निग्रोधारामे पटिवसति. महानामो ‘‘सत्था आगतो’’ति सुत्वा सत्थु सन्तिकं गन्त्वा अभिवादेत्वा एकमन्तं निसिन्नो सत्थारं एवमाह – ‘‘भगवा सुतमेतं ‘भिक्खुसङ्घो किर वेरञ्जायं भिक्खाचारेन किलमती’ति, मम चतुमासं भिक्खुसङ्घस्स पटिजग्गने पटिञ्ञं देथ, अहं भिक्खुसङ्घस्स सरीरे ओजं पवेसेस्सामी’’ति. सत्था अधिवासेसि. सो सत्थु अधिवासनं विदित्वा पुनदिवसतो पट्ठाय बुद्धप्पमुखं भिक्खुसङ्घं पणीतरसभोजनचतुमधुरादीहि पटिजग्गित्वा पुन चतुमासं पटिञ्ञं गहेत्वा अट्ठ मासे पूरेत्वा पुन चतुमासं पटिञ्ञं गहेत्वा सकलसंवच्छरं पटिजग्गि. सत्था ततो परं पटिञ्ञं नादासि. महानामो पन ततो पट्ठाय अपरापरं सम्पत्तभिक्खुसङ्घस्स तेनेव नियामेन सक्कारं करोति. तस्स सो गुणो सकलजम्बुदीपे पाकटो जातो. एवमेतं वत्थु समुट्ठितं. सत्था पन अपरभागे जेतवने निसीदित्वा महानामं सक्कं पणीतदायकानं अग्गट्ठाने ठपेसीति.
उग्गगहपतिवत्थु
२५३. छट्ठे मनापदायकानन्ति मनापं चित्तरुचितभोजनं दायकानं उग्गो गहपति, वेसालिको अग्गोति दस्सेति. सो किर पदुमुत्तरबुद्धकाले हंसवतियं कुलगेहे निब्बत्तो अपरभागे सत्थु धम्मकथं सुणन्तो सत्थारं एकं उपासकं मनापदायकानं अग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा अधिकारकम्मं कत्वा तं ठानन्तरं पत्थेसि. सो कप्पसतसहस्सं देवमनुस्सेसु संसरित्वा इमस्मिं बुद्धुप्पादे वेसालियं सेट्ठिकुले निब्बत्ति. तस्स जातकाले नामं अनियामितं. अपरभागे पनस्स अत्तभावोपि उग्गतो अहोसि समिद्धो, अलङ्कततोरणं विय उस्सितचित्तपटो विय च अतिविरोचित्थ. गुणापिस्स उग्गता अहेसुं. सो इमेसं द्विन्नम्पि उग्गतत्ता उग्गसेट्ठित्वेव सङ्खं गतो. सो पनायं दसबलस्स पठमदस्सनेयेव सोतापत्तिफले पतिट्ठाय अपरभागे तीणिपि मग्गफलानि सच्छाकासि. सो अत्तनो महल्लककाले रहोगतो निसीदित्वा चिन्तेसि – ‘‘यं यं मय्हं पियं मनापं, तं तदेव दसबलस्स दस्सामि, इदं मे सत्थु सम्मुखापि सुतं ‘मनापदायी लभते मनाप’’’न्ति. अथस्स एतदहोसि – ‘‘अपि नु खो मे चित्तं जानित्वा सत्थापि निवेसनद्वारं आगच्छेय्या’’ति.
सत्थापि खो तस्स चित्तं ञत्वा भिक्खुसङ्घपरिवुतो निवेसनद्वारेयेव पातुरहोसि. सो ‘‘सत्था आगतो’’ति सुत्वा अतिविय उस्साहजातो दसबलस्स सन्तिकं गन्त्वा पञ्चपतिट्ठितेन वन्दित्वा सत्थु पत्तं पटिग्गहेत्वा घरं पवेसेत्वा पञ्ञत्तवरबुद्धासने सत्थारं, अवसेसआसनेसु भिक्खुसङ्घं निसीदापेत्वा बुद्धप्पमुखं भिक्खुसङ्घं नानग्गरसेहि परिविसित्वा भत्तकिच्चपरियोसाने एकमन्तं निसीदित्वा एवमाह – ‘‘सम्मुखा मेतं, भन्ते, भगवतो सुतं सम्मुखा पटिग्गहितं ‘मनापदायी लभते मनाप’’’न्ति. यं यं, भन्ते, मय्हं मनापं, तं तं मया बुद्धप्पमुखस्स भिक्खुसङ्घस्स दिन्नमेवा’’ति सत्थारं जानापेत्वा ततो पट्ठाय यं यं तस्स मनापं, तं तं बुद्धप्पमुखस्स भिक्खुसङ्घस्स देति. तं पन सब्बं पञ्चकनिपाते उग्गसुत्ते वित्थारतो आगमिस्सति. एवमेतं वत्थु समुट्ठितं. सत्था अपरभागे जेतवने विहरन्तो तं उपासकं मनापदायकानं अग्गट्ठाने ठपेसीति.
उग्गतगहपतिवत्थु
२५४. सत्तमे सङ्घुपट्ठाकानन्ति भिक्खुसङ्घस्स उपट्ठाकानं हत्थिगामको उग्गतो गहपति, अग्गोति दस्सेति. सोपि पदुमुत्तरबुद्धकाले हंसवतियं कुलगेहे निब्बत्तो अपरभागे सत्थु धम्मदेसनं सुत्वा सत्थारं एकं उपासकं सङ्घुपट्ठाकानं अग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा अधिकारकम्मं कत्वा तं ठानन्तरं पत्थेसि. सो कप्पसतसहस्सं देवमनुस्सेसु संसरित्वा इमस्मिं बुद्धुप्पादे हत्थिगामे सेट्ठिकुले निब्बत्ति, तस्स उग्गतकुमारोति नामं अकंसु.
सो अपरभागे घरावासे पतिट्ठितो पितु अच्चयेन सेट्ठिट्ठानं पापुणि. तेन समयेन सत्था भिक्खुसङ्घपरिवुतो चारिकं चरन्तो हत्थिगामं पत्वा नागवनुय्याने विहरति. तदा अयं उग्गतसेट्ठि सत्ताहं पानमदमत्तो हुत्वा नाटकेहि परिवुतो नागवनुय्यानं गन्त्वा परिचारयमानो दसबलं दिस्वा बलवहिरोत्तप्पं पच्चुपट्ठापेसि. अथस्स सत्थारं उपसङ्कमन्तस्स सब्बो सुरामदो अब्भत्थं अगमासि. सो सत्थारं वन्दित्वा एकमन्तं निसीदि. अथस्स सत्था धम्मं देसेसि. देसनापरियोसाने तीणि मग्गफलानि पटिविज्झि. ततो पट्ठाय नाटकानि ‘‘तुम्हे यथासुखं गच्छथा’’ति विस्सज्जेत्वा दानाभिरतो हुत्वा भिक्खुसङ्घस्स दानमेव देति. देवता रत्तिभागसमनन्तरे आगन्त्वा सेट्ठिस्स आरोचेन्ति – ‘‘गहपति, असुको भिक्खु तेविज्जो, असुको भिक्खु छळभिञ्ञो, असुको सीलवा, असुको दुस्सीलो’’ति. सो तासं वचनं सुत्वापि गुणं ताव यथाभूततो जानाति, देय्यधम्मं पन समचित्तेनेव देति. सत्थु सन्तिके निसीदित्वापि तमेव गुणं कथेति. अपरभागे सत्था जेतवने निसीदित्वा तं गहपतिं सङ्घुपट्ठाकानं अग्गट्ठाने ठपेसीति.
सूरम्बट्ठवत्थु
२५५. अट्ठमे अवेच्चप्पसन्नानन्ति अविगच्छनसभावेन अचलेन पसादेन समन्नागतानं सूरम्बट्ठो अग्गोति दस्सेति. अयं किर पदुमुत्तरबुद्धकाले हंसवतियं कुलगेहे निब्बत्तो सत्थु धम्मकथं सुत्वा सत्थारं एकं उपासकं अवेच्चप्पसन्नानं अग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा अधिकारकम्मं कत्वा तं ठानन्तरं पत्थेसि. सो कप्पसतसहस्सं देवमनुस्सेसु संसरित्वा इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं सेट्ठिकुले निब्बत्ति, सूरम्बट्ठोतिस्स नामं अकंसु.
सो अपरभागे वयप्पत्तो घरावासे पतिट्ठाय अञ्ञतित्थियानं उपट्ठाको हुत्वा चरति. अथ सत्था पच्चूससमये लोकं वोलोकेन्तो तस्स सोतापत्तिमग्गहेतुं दिस्वा भिक्खाचारवेलाय निवेसनद्वारं अगमासि. सो दसबलं दिस्वा चिन्तेसि – ‘‘समणो गोतमो महाकुले चेव जातो, लोके च अभिञ्ञातो, तेनस्स सन्तिकं अगमनं नाम न युत्त’’न्ति सत्थु सन्तिकं गन्त्वा पादेसु वन्दित्वा पत्तं गहेत्वा घरं पवेसेत्वा महारहे पल्लङ्के निसीदापेत्वा भिक्खं दत्वा भत्तकिच्चपरियोसाने एकमन्तं निसीदि. सत्था तस्स चरितवसेन धम्मं देसेसि. देसनापरियोसाने सोतापत्तिफले पतिट्ठहि. सत्थापि तं दमेत्वा विहारमेव गतो.
ततो मारो चिन्तेसि – ‘‘अयं सूरम्बट्ठो नाम अम्हाकं सन्तको, सत्था पनस्स अज्ज गेहं गतो, किं नु खो सत्थु धम्मं सुत्वा मग्गपातुभावं अकरित्थाति यावस्स मम विसया अतिक्कन्तभावं वा अनतिक्कन्तभावं वा जानामी’’ति अत्तनो कामरूपिताय दसबलस्स सरिक्खकं रूपं मापेत्वा चीवरग्गहणम्पि पत्तग्गहणम्पि बुद्धाकप्पेनेव कत्वा द्वत्तिंसलक्खणधरो हुत्वा सूरम्बट्ठस्स गेहद्वारे अट्ठासि. सूरम्बट्ठोपि ‘‘पुन दसबलो आगतो’’ति सुत्वा ‘‘बुद्धानं अनिय्यानिकगमनं नाम नत्थि, केन नु खो कारणेन आगतो’’ति वेगेन ‘‘दसबलो’’ति सञ्ञाय तस्स सन्तिकं गन्त्वा अभिवादेत्वा एकमन्तं ठितो, ‘‘भन्ते, तुम्हे इदानेव इमस्मिं गेहे भत्तकिच्चं कत्वा गता, किं नु खो कारणं पटिच्च पुन आगतत्था’’ति आह. ‘‘सूरम्बट्ठ मया धम्मं कथेन्तेन एकं अनुपधारेत्वा कथितं. मया हि पञ्चक्खन्धा ‘सब्बेव अनिच्चा दुक्खा अनत्ता’ति कथिता, न पनेते सब्बेव एवरूपा. एकच्चे हि खन्धा निच्चा धुवा सस्सता अत्थी’’ति आह.
ततो सूरम्बट्ठो चिन्तेसि – ‘‘अयं कथा अतिविय भारिया. बुद्धानञ्हि अनुपधारेत्वा कथनं नाम नत्थि, दसबलस्स मारो किर पटिपक्खो, अद्धा अयं मारो भविस्सती’’ति चिन्तेत्वा – ‘‘मारोसि त्व’’न्ति आह. अरियसावकेन कथितकथा तस्स फरसुप्पहारो विय अहोसि, तस्मा सकभावेन ठातुं असक्कोन्तो ‘‘आम, सूरम्बट्ठ, अहं मारो’’ति आह. ‘‘तादिसानं मारानं सतम्पि सहस्सम्पि आगन्त्वा मम सद्धं चालेतुं न सक्कोति, महागोतमो दसबलो मय्हं धम्मं देसेन्तो ‘सब्बे सङ्खारा अनिच्चा’ति बोधेत्वा देसेसि, मा मे घरद्वारे तिट्ठा’’ति अच्छरं पहरि. मारो तस्स वचनं सुत्वा पटिप्फरित्वा कथेतुं असक्कोन्तो तत्थेव अन्तरधायि. सूरम्बट्ठोपि सायन्हसमये सत्थु सन्तिकं गन्त्वा मारेन कतकिरियं कथेत्वा, ‘‘भन्ते, एवं मारो मम सद्धं चालेतुं वायमित्था’’ति आह. सत्था एतदेव कारणं अट्ठुपत्तिं कत्वा इमस्मिं सासने सूरम्बट्ठं अवेच्चप्पसन्नानं अग्गट्ठाने ठपेसीति.
जीवकवत्थु
२५६. नवमे पुग्गलप्पसन्नानन्ति पुग्गलियप्पसादेन समन्नागतानं उपासकानं जीवको कोमारभच्चो अग्गोति दस्सेति. सो हि पदुमुत्तरबुद्धकाले हंसवतियं कुलगेहे निब्बत्तो. सत्थु धम्मकथं सुणन्तो सत्थारं एकं उपासकं पुग्गलप्पसन्नानं अग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा अधिकारकम्मं कत्वा तं ठानन्तरं पत्थेसि. सो कप्पसतसहस्सं देवमनुस्सेसु संसरित्वा इमस्मिं बुद्धुप्पादे राजगहनगरे अभयराजकुमारं पटिच्च सालवतिया नाम रूपूपजीविनिया कुच्छिम्हि निब्बत्तो. रूपूपजीविनियो च नाम विजातकाले सचे पुत्तो होति, छड्डेन्ति. सचे धीता, पटिजग्गन्ति. इति सा तं दारकं कत्तरसुप्पकेन सङ्कारकूटे छड्डापेसि. अथ नं अभयो राजकुमारो राजुपट्ठानं गच्छन्तो तं दिस्वा ‘‘किं, भणे, एतं काकेहि सम्परिकिण्ण’’न्ति मनुस्से पेसेत्वा ‘‘दारको देवा’’ति. जीवति, भणेति, ‘‘जीवति, देवा’’ति सुत्वा अत्तनो अन्तेपुरे पोसापेसि. तस्स जीवतीति कथितत्ता जीवकोति नामं अकंसु, कुमारेन पोसापितोति कोमारभच्चोति नामं अकंसु.
सो अत्तनो सोळसवस्सुद्देसिककाले तक्कसिलं गन्त्वा वेज्जसिप्पं उग्गण्हित्वा बिम्बिसाररञ्ञो सन्तिका सक्कारं लभित्वा चण्डपज्जोतस्स रञ्ञो रोगं फासुकं अकासि. सो तस्स पञ्च तण्डुलसकटसतानि सोळस कहापणसहस्सानि दुस्ससहस्सपरिवारं अनग्घं सिवेय्यकं दुस्सयुगञ्च पेसेसि. तस्मिं समये सत्था राजगहं उपनिस्साय गिज्झकूटे पब्बते विहरति. जीवको सत्थु उस्सन्नधातुके काये विरेचनं दत्वा भेसज्जं करोन्तो ‘‘चत्तारो पच्चया मम सन्तकाव होन्तू’’ति सत्थारं अत्तनो विहारे वसापेत्वा सत्थु भेसज्जं कत्वा तं दुस्सयुगं उपनेत्वा ‘‘इदं, भन्ते, तुम्हेयेव परिभोगं करोथा’’ति वत्वा तेन सद्धिं लद्धं दुस्ससहस्सं भिक्खुसङ्घस्स अदासि. अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारेन पन जीवकवत्थु खन्धके (महाव. ३२६ आदयो) आगतमेव. सत्था अपरभागे जेतवने विहरन्तो जीवकं कोमारभच्चं पुग्गलप्पसन्नानं अग्गट्ठाने ठपेसीति.
नकुलपितुगहपतिवत्थु
२५७. दसमे विस्सासकानन्ति विस्सासिककथं कथेन्तानं उपासकानं अन्तरे, नकुलपिता गहपति, अग्गोति दस्सेति. सो किर पदुमुत्तरबुद्धकाले हंसवतियं कुलगेहे निब्बत्तो सत्थु धम्मदेसनं सुणन्तो सत्थारं एकं उपासकं विस्सासकानं अग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा अधिकारकम्मं कत्वा तं ठानन्तरं पत्थेसि. सो कप्पसतसहस्सं देवमनुस्सेसु संसरित्वा इमस्मिं बुद्धुप्पादे भग्गरट्ठे सुसुमारगिरिनगरे सेट्ठिकुले निब्बत्ति. सत्थापि भिक्खुसङ्घपरिवुतो चारिकं चरमानो तं नगरं पत्वा भेसकळावने विहरति. अथायं, नकुलपिता गहपति, सुसुमारगिरिवासीहि सद्धिं सत्थु सन्तिकं गन्त्वा पठमदस्सनेनेव सो च भरिया चस्स दसबलं ‘‘अयं अम्हाकं पुत्तो’’ति सञ्ञं पट्ठपेत्वा उभोपि सत्थु पादेसु निपतित्वा, ‘‘तात, त्वं एत्तकं कालं अम्हे छड्डेत्वा कहं विचरसी’’ति आहंसु. अयं किर, नकुलपिता गहपति, पुब्बे पञ्च जातिसतानि दसबलस्स पिता अहोसि, पञ्च जातिसतानि चूळपिता, पञ्च जातिसतानि महापिता, पञ्च जातिसतानि मातुलो, नकुलमातापि पञ्च जातिसतानि माता अहोसि, पञ्च जातिसतानि चूळमाता, पञ्च जातिसतानि महामाता, पञ्च जातिसतानि पितुच्छा. इति दीघरत्तं अनुगतसिनेहत्ता दसबलं दिस्वाव ‘‘पुत्तो’’ति सञ्ञं कत्वा सण्ठातुं नासक्खिंसु. सत्था याव तेसं चित्तं सञ्ञत्तिं न गच्छति, ताव ‘‘अपेथा’’ति नावोच. अथ नेसं यथामनेनेव सतिं पटिलभित्वा मज्झत्तभूतानं आसयं ञत्वा धम्मं देसेसि. देसनापरियोसाने उभोपि सोतापत्तिफले पतिट्ठहिंसु.
सत्था अपरभागे तेसं महल्लककाले पुन तं नगरं अगमासि. ते ‘‘सत्था आगतो’’ति सुत्वा सत्थु सन्तिकं गन्त्वा पञ्चपतिट्ठितेन वन्दित्वा स्वातनाय निमन्तेत्वा पुनदिवसे अत्तनो निवेसने बुद्धप्पमुखं भिक्खुसङ्घं नानग्गरसेहि परिविसित्वा सत्थारं कतभत्तकिच्चं उपसङ्कमित्वा एकमन्तं निसीदिंसु. एकमन्तं निसिन्नो खो नकुलपिता गहपति, भगवन्तं एतदवोच – ‘‘यतो मे, भन्ते, नकुलमाता गहपतानी, दहरस्सेव दहरा आनीता, नाभिजानामि नकुलमातरं गहपतानिं मनसापि अतिचरिता, कुतो पन कायेन. इच्छेय्याम मयं, भन्ते, दिट्ठे चेव धम्मे अञ्ञमञ्ञं पस्सितुं अभिसम्परायञ्च अञ्ञमञ्ञं पस्सितु’’न्ति. नकुलमातापि खो, गहपतानी, भगवन्तं एतदवोच – ‘‘यतो अहं, भन्ते, नकुलपितुनो गहपतिस्स दहरस्सेव दहरा आनीता, नाभिजानामि नकुलपितरं गहपतिं मनसापि अतिचरिता, कुतो पन कायेन. इच्छेय्याम मयं, भन्ते, दिट्ठे चेव धम्मे अञ्ञमञ्ञं पस्सितुं अभिसम्परायञ्च अञ्ञमञ्ञं पस्सितु’’न्ति. अथ अपरभागे सत्था जेतवने निसीदित्वा उपासके पटिपाटिया ठानन्तरेसु ठपेन्तो इमं इमेसं द्विन्नम्पि कथं अट्ठुप्पत्तिं कत्वा नकुलपितरं गहपतिं विस्सासकानं अग्गट्ठाने ठपेसीति.
छट्ठवग्गवण्णना.
दससुत्तपटिमण्डिताय उपासकपाळिया वण्णना निट्ठिता.