१४. एतदग्गवग्गो

(१४) ७. सत्तमएतदग्गवग्गो

सुजातावत्थु

२५८. उपासिकापाळिया पठमे पठमं सरणं गच्छन्तीनन्ति सब्बपठमं सरणेसु पतिट्ठितानं उपासिकानं, सुजाता नाम, सेनियधीता अग्गाति दस्सेति. सापि पदुमुत्तरबुद्धकाले हंसवतियं कुलगेहे निब्बत्ता अपरभागे सत्थु धम्मकथं सुणन्ती सत्थारं एकं उपासिकं पठमं सरणं गच्छन्तीनं अग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा अधिकारं कत्वा तं ठानन्तरं पत्थेसि. सा कप्पसतसहस्सं देवमनुस्सेसु संसरित्वा अम्हाकं सत्थु निब्बत्तितो पुरेतरमेव उरुवेलायं सेनानिगमे सेनियकुटुम्बिकस्स गेहे निब्बत्तित्वा वयप्पत्ता एकस्मिं निग्रोधमूले पत्थनं अकासि – ‘‘सचे समजातिकं कुलघरं गन्त्वा पठमगब्भे पुत्तं लभिस्सामि, अनुसंवच्छरं बलिकम्मं करिस्सामी’’ति. तस्सा सा पत्थना समिज्झि.

सा महासत्तस्स दुक्करकारिकं करोन्तस्स छट्ठे वस्से परिपुण्णे विसाखपुण्णमदिवसे ‘‘पातोव बलिकम्मं करिस्सामी’’ति रत्तिया पच्चूससमयं पच्चुट्ठाय धेनुयो दुहापेसि. वच्छका धेनूनं थनमूलं न आगमंसु, थनमूले नवभाजनम्हि उपनीतमत्ते अत्तनोव धम्मताय खीरधारा पतिंसु. तं अच्छरियं दिस्वा, सुजाता, सहत्थेनेव खीरं गण्हित्वा नवभाजने पक्खिपित्वा सहत्थेनेव अग्गिं कत्वा पचितुं आरभि. तस्मिं पायासे पच्चमाने महन्तमहन्ता बुब्बुळा उट्ठहित्वा दक्खिणावत्ता हुत्वा सञ्चरन्ति, एकफुसितम्पि बहि न निग्गच्छति. महाब्रह्मा छत्तं धारेसि, चत्तारो लोकपाला खग्गहत्था आरक्खं गण्हिंसु, सक्को अलातानि समानेन्तो अग्गिं जालेसि. देवता चतूसु दीपेसु ओजं संहरित्वा तत्थ पक्खिपिंसु. सुजाता, एकदिवसेयेव इमानि अच्छरियानि दिस्वा पुण्णादासिं आमन्तेसि – ‘‘अम्म, पुण्णे अज्ज अम्हाकं देवता अतिविय पसन्ना, मया एत्तकं कालं एवरूपं अच्छरियं नाम न दिट्ठपुब्बं, वेगेन गन्त्वा देवट्ठानं पटिजग्गाही’’ति. सा ‘‘साधु, अय्ये’’ति तस्सा वचनं सम्पटिच्छित्वा तुरिततुरिता रुक्खमूलं अगमासि.

बोधिसत्तोपि खो भिक्खाचारकालं आगमयमानो पातोव गन्त्वा रुक्खमूले निसीदि. रुक्खमूलं सोधनत्थाय गता पुण्णा आगन्त्वा सुजाताय आरोचेसि – ‘‘देवता रुक्खमूले निसिन्ना’’ति. सुजाता, ‘‘सचे जे सच्चं भणसि, अदासिं करोमी’’ति वत्वा सब्बपसाधनं पसाधेत्वा सतसहस्सग्घनके सुवण्णथाले पायासं वड्ढेत्वा अपराय सुवण्णपातिया पिदहित्वा सेतवत्थेन सम्पलिवेठेत्वा समन्ता गन्धदाममालादामानि ओसारेत्वा उक्खिपित्वा गन्त्वा महापुरिसं दिस्वा बलवपीतिं उप्पादेत्वा दिट्ठट्ठानतो पट्ठाय ओणतोणता गन्त्वा सीसतो थालं ओतारेत्वा विवरित्वा सहेव पातिया पायासं महापुरिसस्स हत्थे ठपेत्वा वन्दित्वा ‘‘यथा मय्हं मनोरथो निप्फन्नो, एवं तुम्हाकम्पि निप्फज्जतू’’ति वत्वा पक्कामि. बोधिसत्तो नेरञ्जराय नदिया तीरं गन्त्वा सुवण्णथालं तीरे ठपेत्वा न्हत्वा पच्चुत्तरित्वा एकूनपण्णास पिण्डे करोन्तो पायासं परिभुञ्जित्वा सुवण्णपातिं नदिया सम्पवाहेत्वा अनुक्कमेन बोधिमण्डं आरुय्ह सब्बञ्ञुतं पत्वा सत्तसत्ताहं बोधिमण्डे अतिक्कमित्वा इसिपतने मिगदाये पवत्तितवरधम्मचक्को सुजाताय पुत्तस्स यसदारकस्स उपनिस्सयं दिस्वा गन्त्वा अञ्ञतरस्मिं रुक्खमूले निसीदि.

यसोपि कुलपुत्तो रत्तिभागसमनन्तरे विवटं इत्थागारं दिस्वा सञ्जातसंवेगो ‘‘उपद्दुतं वत, भो, उपसट्ठं वत, भो’’ति वत्वा निवेसनतो निक्खमित्वाव बहिनगरे सत्थु सन्तिकं गन्त्वा धम्मदेसनं सुत्वा तीणि मग्गफलानि पटिविज्झि. अथस्स पिता पदानुपदिकं गन्त्वा भगवन्तं उपसङ्कमित्वा यसस्स पवत्तिं पुच्छि. सत्था यसं कुलपुत्तं पटिच्छादेत्वा धम्मं देसेसि. देसनापरियोसाने सो सेट्ठिगहपति सोतापत्तिफले पतिट्ठासि, यसो अरहत्तफलं पापुणि. तं भगवा ‘‘एहि भिक्खू’’ति आह, तावदेवस्स गिहिलिङ्गं अन्तरधायि, इद्धिमयपत्तचीवरधरो अहोसि. पितापिस्स सत्थारं निमन्तेसि. सत्था यसं कुलपुत्तं पच्छासमणं कत्वा तस्स घरं गन्त्वा कतभत्तकिच्चो धम्मं देसेसि, देसनापरियोसाने यसस्स माता, सुजाता, पुराणदुतियिका च सोतापत्तिफले पतिट्ठहिंसु. तंदिवसं अयं, सुजाता, तेवाचिकसरणे पतिट्ठासि सद्धिं सुणिसाय. अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारतो पनेतं वत्थु खन्धके (महाव. २५-२८) आगतमेव. सत्था अपरभागे पटिपाटिया उपासिकायो ठानन्तरेसु ठपेन्तो इमं उपासिकं पठमं सरणं गच्छन्तीनं अग्गट्ठाने ठपेसीति.

विसाखावत्थु

२५९. दुतिये दायिकानन्ति दानाभिरतानं उपासिकानं, विसाखा मिगारमाता, अग्गाति दस्सेति. सा किर पदुमुत्तरबुद्धकाले हंसवतियं कुलगेहे निब्बत्ता अपरभागे सत्थु धम्मदेसनं सुणन्ती सत्थारं एकं उपासिकं दायिकानं अग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा अधिकारकम्मं कत्वा तं ठानन्तरं पत्थेसि. सा कप्पसतसहस्सं देवमनुस्सेसु संसरित्वा कस्सपबुद्धकाले किकिस्स कासिरञ्ञो गेहे सत्तन्नं भगिनीनं सब्बकनिट्ठा हुत्वा निब्बत्ति. तदा किर –

‘‘समणी समणगुत्ता च, भिक्खुनी भिक्खुदायिका;

धम्मा चेव सुधम्मा च, सङ्घदासी च सत्तमा’’ति.

इमा सत्त भगिनियो अहेसुं. ता एतरहि –

‘‘खेमा उप्पलवण्णा च, पटाचारा च गोतमी;

धम्मदिन्ना महामाया, विसाखा चेव सत्तमी’’ति. –

एवंनामा हुत्वा निब्बत्ता. तत्रायं सङ्घदासी एकं बुद्धन्तरं देवमनुस्सेसु संसरित्वा इमस्मिं बुद्धुप्पादे अङ्गरट्ठे भद्दियनगरे मेण्डकसेट्ठिपुत्तस्स धनञ्चयसेट्ठिनो अग्गमहेसिया सुमनदेविया नाम कुच्छिस्मिं निब्बत्ति, विसाखातिस्सा नामं अकंसु. तस्सा सत्तवस्सिककाले दसबलो सेलब्राह्मणस्स च अञ्ञेसञ्च बोधनेय्यबन्धवानं उपनिस्सयसम्पत्तिं दिस्वा महाभिक्खुसङ्घपरिवारो चारिकं चरमानो तस्मिं रट्ठे तं नगरं पापुणि.

तस्मिञ्च समये मेण्डको गहपति तस्मिं नगरे पञ्चन्नं महापुञ्ञानं जेट्ठको हुत्वा सेट्ठिट्ठानं कारेसि. पञ्च महापुञ्ञा नाम मेण्डको सेट्ठि, चन्दपदुमा नाम तस्सेव अग्गमहेसी, तस्स च पुत्तो धनञ्चयो नाम, तस्स भरिया सुमनदेवी नाम, मेण्डकसेट्ठिस्स दासो पुण्णो नामाति. न केवलञ्च मेण्डकसेट्ठियेव, बिम्बिसारमहाराजस्स पन आणापवत्तिट्ठाने पञ्च अमितभोगा नाम अहेसुं जोतिको जटिलो मेण्डको पुण्णो काकवलियोति. तेसु अयं मेण्डकसेट्ठि दसबलस्स अत्तनो नगरं सम्पत्तभावं सुत्वा पुत्तस्स धनञ्चयसेट्ठिनो धीतरं विसाखादारिकं पक्कोसित्वा एवमाह – ‘‘अम्म, तुय्हम्पि मङ्गलं अम्हाकम्पि मङ्गलं, तव परिचारिकाहि पञ्चदारिकासतेहि सद्धिं पञ्च रथसतानि आरुय्ह पञ्चहि दासिसतेहि परिवुता दसबलस्स पच्चुग्गमनं करोही’’ति. सा पितामहस्स वचनं सुत्वा तथा अकासि. कारणाकारणेसु पन कुसलत्ता यावतिका यानस्स भूमि, यानेन गन्त्वा याना पच्चोरोहित्वा पत्तिकाव सत्थारं उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा एकमन्तं अट्ठासि. अथस्सा चरितवसेन सत्था धम्मं देसेसि. देसनापरियोसाने पञ्चहि दारिकासतेहि सद्धिं सोतापत्तिफले पतिट्ठासि. मेण्डकसेट्ठिपि खो सत्थु सन्तिकं गन्त्वा सत्थारं वन्दित्वा एकमन्तं अट्ठासि. अथ सत्था तस्सपि चरितवसेन धम्मं देसेसि. सो देसनापरियोसाने सोतापत्तिफले पतिट्ठाय सत्थारं स्वातनाय निमन्तेत्वा पुनदिवसे अत्तनो निवेसने पणीतेन खादनीयेन भोजनीयेन बुद्धप्पमुखं भिक्खुसङ्घं परिविसित्वा एतेनुपायेन अड्ढमासं महादानं अदासि. सत्था भद्दियनगरे यथाभिरन्तं विहरित्वा पक्कामि.

इतो परं अञ्ञं कथामग्गं विस्सज्जेत्वा विसाखाय उप्पत्तिकथाव कथेतब्बा. सावत्थियञ्हि कोसलराजा बिम्बिसारस्स सन्तिकं पेसेसि – ‘‘मम आणापवत्तिट्ठाने अमितभोगविन्दनकुलं नाम नत्थि, अम्हाकं अमितभोगविन्दनकुलं पेसेतू’’ति. राजा अमच्चेहि सद्धिं मन्तेसि. अमच्चा ‘‘महाकुलं पेसेतुं न सक्का, एकं पन सेट्ठिपुत्तं पेसेस्सामा’’ति मेण्डकसेट्ठिनो पुत्तं धनञ्चयसेट्ठिं आयाचिंसु. राजा तेसं वचनं सुत्वा तं पेसेसि. अथ नं कोसलराजा सावत्थितो सत्तयोजनमत्थके साकेतनगरे सेट्ठिट्ठानं दत्वा वासेसि.

सावत्थियञ्च मिगारसेट्ठिनो पुत्तो पुण्णवड्ढनकुमारो नाम वयप्पत्तो अहोसि. अथस्स पिता ‘‘पुत्तो मे वयप्पत्तो, घरावासेनस्स आबन्धनसमयो’’ति ञत्वा ‘‘अम्हाकं समानजातिके कुले दारिकं परियेसथा’’ति कारणाकारणकुसले पुरिसे पेसेसि. ते सावत्थियं अत्तनो रुचितं दारिकं अदिस्वा साकेतं अगमंसु. तंदिवसञ्च, विसाखा, अत्तनो समानवयेहि पञ्चहि कुमारिकासतेहि परिवारिता नक्खत्तकीळनत्थाय एकं महागामं अगमासि. तेपि पुरिसा अन्तोनगरे चरित्वा अत्तनो रुचितं दारिकं अदिस्वा बहिनगरद्वारे अट्ठंसु. तस्मिं समये देवो वस्सितुं आरभि. अथ ता विसाखाय सद्धिं निक्खन्ता दारिका तेमनभयेन वेगेन सालं पविसिंसु. ते पुरिसा तासम्पि अन्तरे यथारुचितं दारिकं न पस्सिंसु. तासं पन सब्बपच्छतो, विसाखा, देवं वस्सन्तम्पि अगणेत्वा अतुरितगमनेन तेमयमानाव सालं पाविसि. ते पुरिसा तं दिस्वा चिन्तयिंसु – ‘‘रूपवती ताव कञ्ञा एतपरमा भवेय्य, रूपं पनेतं एकच्चाय कारितपत्तं विय होति, कथं समुट्ठापेत्वा कथेन्ता जानिस्साम मधुरवचना वा नो वा’’ति. ततो नं आहंसु – ‘‘अतिविय परिणतवया इत्थी विय यासि, अम्मा’’ति. किं दिस्वा कथेथ, ताताति? अञ्ञा तया सद्धिं कीळनकुमारियो तेमनभयेन वेगेन आगन्त्वा सालं पविट्ठा, त्वं पन महल्लिका विय पदवारं अतिक्कम्म नागच्छसि, साटकस्स तेमनभावम्पि न गणेसि. सचे तं हत्थी वा अस्सो वा अनुबन्धेय्य, किं एवमेवं करेय्यासीति? ताता, साटका नाम न दुल्लभा, सुलभा मय्हं कुले साटका. वयप्पत्ता मातुगामा पन पणियभण्डसदिसा, हत्थे वा पादे वा भग्गे अङ्गविकलं मातुगामं जिगुच्छन्ता निट्ठुभित्वा गच्छन्ति, तस्मा सणिकं आगताम्हीति.

ते चिन्तयिंसु – ‘‘इमाय सदिसा इमस्मिं जम्बुदीपे इत्थी नाम नत्थि, यादिसा रूपेन, कथायपि तादिसाव. कारणाकारणं ञत्वा कथेती’’ति तस्सा उपरि मालागुळं खिपिंसु. अथ, विसाखा, चिन्तेसि – ‘‘अहं पुब्बे अपरिग्गहिता, इदानि पन परिग्गहिताम्ही’’ति विनीतेनाकारेन भूमियं निसीदि. अथ नं तत्थेव साणिया परिक्खिपिंसु. सा पटिच्छन्नभावं ञत्वा दासिगणपरिवुता गेहं अगमासि. तेपि मिगारसेट्ठिनो पुरिसा ताय सद्धिंयेव धनञ्चयसेट्ठिस्स सन्तिकं अगमंसु. ‘‘कतरगामवासिनो, ताता, तुम्हे’’ति पुच्छिता ‘‘सावत्थिनगरे मिगारसेट्ठिनो पुरिसम्हा’’ति वत्वा ‘‘मयं अम्हाकं सेट्ठिना तुम्हाकं गेहे वयप्पत्ता दारिका अत्थीति सुत्वा पेसिता’’ति. साधु, ताता, तुम्हाकं सेट्ठि किञ्चापि भोगेन अम्हेहि असदिसो, जातिया पन सदिसो. सब्बाकारसम्पन्नो नाम दुल्लभो गच्छथ तुम्हे सेट्ठिस्स अम्हेहि सम्पटिच्छितभावं आरोचेथाति.

ते तस्स वचनं सुत्वा सावत्थिं गन्त्वा मिगारसेट्ठिस्स तुट्ठिं वड्ढिं च पवेदेत्वा ‘‘लद्धा नो सामि साकेते धनञ्चयसेट्ठिस्स गेहे दारिका’’ति आहंसु. तं सुत्वा मिगारसेट्ठि ‘‘महाकुलगेहे किर नो दारिका लद्धा’’ति तुट्ठमानसो हुत्वा तावदेव धनञ्चयसेट्ठिस्स सासनं पहिणि ‘‘इदानेव दारिकं आनयिस्साम, कत्तब्बकिच्चं करोन्तू’’ति. सोपिस्स पटिसासनं पेसेसि – ‘‘नयिदं अम्हाकं भारियं, सेट्ठि पन अत्तनो कत्तब्बकिच्चं करोतू’’ति. सो कोसलरञ्ञो सन्तिकं गन्त्वा आरोचेसि – ‘‘देव, एका मे मङ्गलकिरिया अत्थि, दासस्स ते पुण्णवड्ढनस्स धनञ्चयसेट्ठिनो धीतरं विसाखं नाम दारिकं आनेस्सामि, साकेतगमनं मे अनुजानाथा’’ति. साधु, महासेट्ठि, किं पन अम्हेहिपि आगन्तब्बन्ति? देव तुम्हादिसानं गमनं लद्धुं सक्काति? राजा महाकुलस्स सङ्गहं कातुकामो ‘‘होतु सेट्ठि, आगमिस्सामी’’ति सम्पटिच्छित्वा मिगारसेट्ठिना सद्धिं साकेतनगरं अगमासि. धनञ्चयसेट्ठि ‘‘मिगारसेट्ठि किर कोसलराजानं गहेत्वा आगतो’’ति सुत्वा पच्चुग्गमनं कत्वा राजानं गहेत्वा अत्तनो निवेसनं अगमासि. तावदेव रञ्ञो च राजबलस्स च मिगारसेट्ठिनो च वसनट्ठानं चेव मालागन्धभत्तादीनि च सब्बानि पटियादेसि. ‘‘इदं इमस्स लद्धुं वट्टति, इदं इमस्सा’’ति सब्बं अत्तनाव जानाति. ते ते जना चिन्तयिंसु – ‘‘सेट्ठि अम्हाकमेव सक्कारं करोती’’ति.

अथेकदिवसं राजा धनञ्चयसेट्ठिस्स सासनं पहिणि ‘‘न सक्का सेट्ठिना चिरकालं अम्हाकं भरणपोसनं कातुं, दारिकाय गमनकालं जानातू’’ति. सोपि रञ्ञो सासनं पेसेसि – ‘‘इदानि वस्सकालो आगतो, न सक्का चतुमासं विचरितुं, तुम्हाकं बलकायस्स यं यं लद्धुं वट्टति, सब्बं तं मम भारो. केवलं देवो मया पेसितकाले गच्छतू’’ति. ततो पट्ठाय साकेतनगरं निच्चनक्खत्तगामो विय अहोसि. एवं तयो मासा अतिक्कन्ता. धनञ्चयसेट्ठिनो पन धीताय महालतापसाधनं न ताव निट्ठं गच्छति. अथस्स कम्मन्ताधिट्ठायका आगन्त्वा आरोचयिंसु – ‘‘सेसं असन्तं नाम नत्थि, बलकायस्स पन भत्तपचनदारूनि नप्पहोन्ती’’ति. ‘‘गच्छथ, ताता, हत्थिसाला अस्ससाला वियोजेत्वा भत्तं पचथा’’ति. एवं पचन्तानम्पि अड्ढमासो अतिक्कन्तो. ततो पुन आरोचयिंसु – ‘‘दारूनि सामि नप्पहोन्ती’’ति. ‘‘ताता, इमस्मिं काले दारूनि लद्धुं न सक्का, दुस्सकोट्ठागारं पन विवरित्वा थूलसाटके गहेत्वा वट्टियो कत्वा तेलचाटियं तेमेत्वा भत्तं पचथा’’ति. इमिना नियामेन पचन्तानं चत्तारो मासा पूरयिंसु.

ततो धनञ्चयसेट्ठि धीतुया महालतापसाधनस्स निट्ठितभावं ञत्वा ‘‘स्वे दारिकं पेसेस्सामी’’ति धीतरं समीपे निसीदापेत्वा ‘‘अम्म पतिकुले वसन्तिया नाम इमञ्चिमञ्च आचारं सिक्खितुं वट्टती’’ति ओवादं अदासि. अयं मिगारसेट्ठि अनन्तरगब्भे निसिन्नो धनञ्चयसेट्ठिनो ओवादं अस्सोसि. सोपि सेट्ठि धीतरं एवं ओवदि –

‘‘अम्म ससुरकुले वसन्तिया नाम अन्तोअग्गि बहि न नीहरितब्बो, बहिअग्गि अन्तो न पवेसेतब्बो, ददन्तस्सेव दातब्बं, अददन्तस्स न दातब्बं, ददन्तस्सपि अददन्तस्सपि दातब्बं, सुखं निसीदितब्बं, सुखं परिभुञ्जितब्बं, सुखं निपज्जितब्बं, अग्गि परिचरितब्बो, अन्तोदेवता नमस्सितब्बा’’ति.

इमं दसविधं ओवादं दत्वा पुनदिवसे सब्बा सेनियो सन्निपातेत्वा राजसेनाय मज्झे अट्ठ कुटुम्बिके पाटिभोगे गहेत्वा ‘‘सचे मे धीतु गतट्ठाने दोसो उप्पज्जति, तुम्हेहि सोधेतब्बो’’ति वत्वा नवकोटिअग्घनकेन महालतापसाधनेन धीतरं पसाधेत्वा न्हानचुण्णमूलं चतुपण्णाससकटसतं धनं दत्वा धीताय सद्धिं निबद्धं गमनचारिनियो पञ्चसता दासियो पञ्च आजञ्ञरथसतानि सब्बूपकारञ्च सतं सतं दत्वा कोसलराजानञ्च मिगारसेट्ठिञ्च, विस्सज्जेत्वा धीतु गमनवेलायं वजाधिट्ठायके पुरिसे पक्कोसापेत्वा, ‘‘ताता, मम धीताय गतट्ठाने खीरपानत्थं धेनूहि, यानयोजनत्थं उसभेहि च अत्थो होति, तस्मा मम धीतु गमनमग्गे वजद्वारं विवरित्वा पुथुलतो अट्ठ उसभानि गोगणेन पूरेत्वा तिगावुतमत्थके असुका नाम कन्दरा अत्थि, अग्गगोयूथे तं ठानं पत्ते भेरिसञ्ञाय वजद्वारं पिदहेय्याथा’’ति. ते ‘‘साधू’’ति सेट्ठिस्स वचनं सम्पटिच्छित्वा तथा अकंसु. वजद्वारे विवटे उळारुळारायेव गावियो निक्खमिंसु. द्वारे पिदहिते पन विसाखाय पुञ्ञबलेन बलवगावो च दम्मगावो च बहि लङ्घित्वा मग्गं पटिपज्जिंसु. अथ, विसाखा, सावत्थिनगरद्वारं पत्तकाले चिन्तेसि – ‘‘पटिच्छन्नयानस्मिं नु खो निसीदित्वा पविसामि, उदाहु रथे ठत्वा’’ति. अथस्सा एतदहोसि – ‘‘पटिच्छन्नयानेन मे पविसन्तिया महालतापसाधनस्स विसेसो न पञ्ञायिस्सती’’ति. सा सकलनगरस्स अत्तानं दस्सेन्ती रथे ठत्वा नगरं पाविसि. सावत्थिवासिनो विसाखाय सम्पत्तिं दिस्वा ‘‘एसा किर, विसाखा, नाम एवरूपा, अयञ्च सम्पत्ति एतिस्साव अनुच्छविका’’ति आहंसु. इति सा महासम्पत्तिया मिगारसेट्ठिनो गेहं पाविसि. आगतदिवसे चस्सा सकलनगरवासिनो ‘‘अम्हाकं, धनञ्चयसेट्ठि, अत्तनो नगरं सम्पत्तानं महासक्कारं अकासी’’ति यथाबलं पण्णाकारं पहिणिंसु. विसाखा, पहितपहितं पण्णाकारं तस्मिंयेव नगरे अञ्ञमञ्ञेसु कुलेसु सब्बत्थकमेव दापेसि. अथस्सा रत्तिभागसमनन्तरे एकिस्सा आजञ्ञवळवाय गब्भवुट्ठानं अहोसि. सा दासीहि दण्डदीपिका गाहापेत्वा तत्थ गन्त्वा वळवं उण्होदकेन न्हापेत्वा तेलेन मक्खापेत्वा अत्तनो वसनट्ठानमेव अगमासि.

मिगारसेट्ठिपि सत्ताहं पुत्तस्स आवाहसक्कारं करोन्तो धुरविहारे वसन्तम्पि तथागतं अमनसिकत्वा सत्तमे दिवसे सकलनिवेसनं पूरेन्तो नग्गसमणके निसीदापेत्वा ‘‘आगच्छतु मे धीता, अरहन्ते वन्दतू’’ति विसाखाय सासनं पहिणि. सा ‘‘अरहन्ता’’ति वचनं सुत्वा सोतापन्ना अरियसाविका हट्ठतुट्ठा हुत्वा तेसं निसिन्नट्ठानं गन्त्वा ते ओलोकेत्वा ‘‘न एवरूपा नाम अरहन्ता होन्ति, हिरोत्तप्पविवज्जितानं नाम सन्तिकं कस्मा मं ससुरो पक्कोसापेती’’ति ‘‘धी, धी’’ति गरहित्वा अत्तनो वसनट्ठानमेव गता. नग्गसमणा तं दिस्वा सब्बे एकप्पहारेनेव सेट्ठिं गरहिंसु – ‘‘किं त्वं, गहपति, अञ्ञं नालत्थ, समणस्स गोतमस्स साविकं महाकाळकण्णिं कस्मा इमं गेहं पवेसेसि, वेगेन नं इमस्मा गेहा नीहराही’’ति. ततो सेट्ठि ‘‘न सक्का मया इमेसं वचनेन इमं गेहा नीहरितुं, महाकुलस्स धीता अय’’न्ति चिन्तेत्वा – ‘‘आचरिया दहरा नाम जानित्वा वा अजानित्वा वा करेय्युं, तुम्हे तुण्ही होथा’’ति नग्गे उय्योजेत्वा महापल्लङ्के निसीदापेत्वा सुवण्णकटच्छुं गहेत्वा विसाखाय परिविसियमानो सुवण्णपातियं अप्पोदकमधुपायासं परिभुञ्जि.

तस्मिं समये एको पिण्डचारिको थेरो पिण्डाय चरन्तो सेट्ठिस्स घरद्वारं पापुणि. विसाखा, तं दिस्वा ‘‘ससुरस्स आचिक्खितुं न युत्त’’न्ति यथा सो थेरं पस्सति, एवं अपगन्त्वा अट्ठासि. सो पन बालो थेरं दिस्वापि अपस्सन्तो विय हुत्वा अधोमुखो पायासमेव भुञ्जति. विसाखा, ‘‘थेरं दिस्वापि मे ससुरो सञ्ञं न करोती’’ति ञत्वा थेरं उपसङ्कमित्वा ‘‘अतिच्छथ, भन्ते, मय्हं ससुरो पुराणं खादती’’ति आह. सो निगण्ठेहि ताव कथितकाले अधिवासेसि, ‘‘पुराणं खादती’’ति वुत्तक्खणेयेव पन हत्थं अपनेत्वा ‘‘इमं पायासं इतो हरथ, एतञ्च इमस्मा गेहा नीहरथ. अयञ्हि मं एवरूपे मङ्गलगेहे असुचिखादकं नाम करोती’’ति आह. तस्मिं खो पन निवेसने सब्बेपि दासकम्मकरा विसाखाय सन्तकाव, को नं हत्थे वा पादे वा गण्हिस्सति, मुखेन कथेतुं समत्थोपि नाम नत्थि. ततो, विसाखा, ससुरस्स कथं सुत्वा आह – ‘‘तात, न एत्तकेन वचनेन मयं निक्खमाम, नाहं तुम्हेहि उदकतित्थतो कुम्भदासिका विय आनीता. धरमानकमातापितूनं धीतरो नाम न एत्तकेनेव निक्खमन्ति, एतेनेव मे कारणेन पिता इधागमनदिवसे अट्ठ कुटुम्बिके पक्कोसापेत्वा ‘सचे मे धीतरं उपादाय दोसो उप्पज्जति, सोधेय्याथा’ति वत्वा तेसं हत्थे ठपेसि. ते पक्कोसापेत्वा मय्हं दोसादोसं सोधापेथा’’ति.

ततो सेट्ठि ‘‘कल्याणं एसा कथेती’’ति अट्ठ कुटुम्बिके पक्कोसापेत्वा ‘‘अयं दारिका सत्तमे दिवसे अपरिपुण्णेयेव मङ्गलगेहे निसिन्नं मं ‘असुचिखादको’ति वदती’’ति आह. एवं किर, अम्माति? ‘‘ताता, मय्हं ससुरो असुचिं खादितुकामो भविस्सति, अहं पन एवं कत्वा न कथेमि. एकस्मिं पन पिण्डपातिकत्थेरे घरद्वारे ठिते अयं अप्पोदकमधुपायासं भुञ्जन्तो न तं मनसि करोति, अहं इमिना कारणेन ‘अतिच्छथ, भन्ते, मय्हं ससुरो इमस्मिं अत्तभावे पुञ्ञं न करोति, पुराणपुञ्ञं खादती’ति एत्तकं कथयिन्ति आह. अय्य, इध दोसो नत्थि, अम्हाकं धीता कारणं कथेति, त्वं कस्मा कुज्झसीति? अय्या, एस ताव दोसो मा होतु, अयं पन दारिका आगतदिवसेयेव मम पुत्ते सञ्ञं अकत्वा अत्तनो इच्छितट्ठानं अगमासीति. एवं किर, अम्माति? ताता, नाहं इच्छितट्ठानं गच्छामि, इमस्मिं पन गेहे आजानीयवळवाय विजाताय सञ्ञम्पि अकत्वा निसीदनं नाम अयुत्तन्ति दण्डदीपिका गाहापेत्वा दासीहि परिवुता तत्थ गन्त्वा वळवाय विजातपरिहारं कारापेसिन्ति. अय्य, अम्हाकं धीता तव गेहे दासीहिपि अकत्तब्बकम्मं अकासि, त्वं एत्थ किं दोसं पस्ससीति?

अय्या, एस ताव गुणो होतु, इमिस्सा पन पिता इधागमनदिवसे ओवादं देन्तो ‘‘अन्तोअग्गि बहि न नीहरितब्बो’’ति आह, किं पन सक्का अम्हेहि उभतो पटिविस्सकगेहानं अग्गिं अदत्वा वसितुन्ति? एवं किर, अम्माति? ताता, न मय्हं पिता एतं अग्गिं उपादाय कथेसि, या पन अन्तोनिवेसने सस्सुआदीनं रहस्सकथा उप्पज्जति, सा दासिदासानं न कथेतब्बा. एवरूपा हि कथा वड्ढमाना कलहाय संवत्तति, इदं सन्धाय मय्हं पिता कथेसि, ताताति.

अय्या, एतं ताव एवं होतु, इमिस्सा पिता ‘‘बाहिरतो अग्गि न अन्तो पवेसेतब्बो’’ति आह, किं सक्का अम्हेहि अन्तोअग्गिम्हि निब्बुते बाहिरतो अग्गिं अनाहरितुन्ति? एवं किर, अम्माति? ताता, मय्हं पिता एतं अग्गिं सन्धाय न कथेसि, यं पन दोसं दासकम्मकारेहि कथितं होति, तं अन्तोमानुसकानं न कथेतब्बं…पे….

यम्पि तेन ‘‘ये ददन्ति, तेसंयेव दातब्ब’’न्ति वुत्तं, तं ‘‘याचितकं उपकरणं गहेत्वा ये पटिददन्ति, तेसंयेव दातब्ब’’न्ति सन्धाय वुत्तं.

‘‘ये न ददन्ती’’ति इदम्पि याचितकं उपकरणं गहेत्वा ये न पटिददन्ति, तेसं न दातब्बन्ति सन्धाय वुत्तं.

‘‘ददन्तस्सपि अददन्तस्सपि दातब्ब’’न्ति, इदं पन दुग्गतेसु ञातिमित्तेसु सम्पत्तेसु पटिदातुं सक्कोन्तु वा मा वा, दातुमेव वट्टतीति सन्धाय वुत्तं.

‘‘सुखं निसीदितब्ब’’न्ति इदम्पि सस्सुससुरे दिस्वा उट्ठातब्बट्ठाने निसीदितुं न वट्टतीति सन्धाय वुत्तं.

‘‘सुखं भुञ्जितब्ब’’न्ति इदं पन सस्सुससुरसामिकेहि पुरेतरं अभुञ्जित्वा ते परिविसित्वा सब्बेहि लद्धालद्धं ञत्वा पच्छा सयं भुञ्जितुं वट्टतीति सन्धाय वुत्तं.

‘‘सुखं निपज्जितब्ब’’न्ति इदम्पि सस्सुससुरसामिकेहि पुरेतरमेव सयनं आरुय्ह न निपज्जितब्बं, तेसं कत्तब्बयुत्तकं वत्तपटिवत्तं कत्वा पच्छा सयं निपज्जितुं युत्तन्ति इदं सन्धाय वुत्तं.

‘‘अग्गि परिचरितब्बो’’ति इदं पन सस्सुम्पि ससुरम्पि सामिकम्पि अग्गिक्खन्धं विय उरगराजानं विय च कत्वा पस्सितुं वट्टतीति इदं सन्धाय वुत्तन्ति.

एते ताव एत्तका गुणा होन्तु, इमिस्सा पन पिता अन्तोदेवता नमस्सापेति, इमस्स को अत्थोति? एवं किर, अम्माति? आम, ताता, एतम्पि हि मे पितरा इदं सन्धाय वुत्तं – ‘‘आवेणिकघरावासं वसनकालतो पट्ठाय अत्तनो घरद्वारं सम्पत्तपब्बजितं दिस्वा यं घरे खादनीयं भोजनीयं अत्थि, ततो पब्बजितानं दत्वाव खादितुं वट्टती’’ति. अथ नं ते आहंसु – ‘‘तुय्हं पन महासेट्ठि पब्बजिते दिस्वा अदानमेव रुच्चति मञ्ञेति. सो अञ्ञं पटिवचनं अपस्सन्तो अधोमुखो निसीदि’’.

अथ नं कुटुम्बिका ‘‘किं सेट्ठि अञ्ञोपि अम्हाकं धीतु दोसो अत्थी’’ति पुच्छिंसु. नत्थि, अय्याति. कस्मा पन नं निद्दोसं अकारणा गेहतो नीहरापेसीति? तस्मिं खणे, विसाखा, आह – ‘‘पठमं ताव मय्हं मम ससुरस्स वचनेन गमनं न युत्तं, मय्हं पन आगमनदिवसे मम दोसादोसं सोधनत्थाय मम पिता तुम्हाकं हत्थे ठपेत्वा अदासि, इदानि मय्हं गन्तुं सुख’’न्ति दासिदासे ‘‘यानादीनि सज्जानि करोथा’’ति आणापेसि. अथ नं सेट्ठि ते कुटुम्बिके गहेत्वा, ‘‘अम्म, मया अजानित्वा कथितं, खमाहि मय्ह’’न्ति आह. ‘‘ताता, तुम्हाकं खमितब्बं ताव खमामि, अहं पन बुद्धसासने अवेच्चप्पसन्नस्स कुलस्स धीता, न मयं विना भिक्खुसङ्घेन वत्ताम. सचे मम रुचिया भिक्खुसङ्घं पटिजग्गितुं लभामि, वसिस्सामी’’ति. ‘‘अम्म, त्वं यथारुचिया तव समणे पटिजग्गाही’’ति.

ततो, विसाखा, दसबलं निमन्तापेत्वा पुनदिवसे निवेसनं पूरेन्ती बुद्धप्पमुखं भिक्खुसङ्घं निसीदापेसि. नग्गपरिसापि सत्थु मिगारसेट्ठिनो गेहं गतभावं सुत्वा तत्थ गन्त्वा गेहं परिवारेत्वा निसीदिंसु. विसाखा, दक्खिणोदकं दत्वा ‘‘सब्बो सक्कारो पटियादितो, ससुरो मे आगन्त्वा दसबलं परिविसतू’’ति सासनं पेसेसि. सो निगण्ठानं वचनं सुत्वा ‘‘मम धीता सम्मासम्बुद्धं परिविसतू’’ति आह. विसाखा, नानग्गरसेहि दसबलं परिविसित्वा निट्ठिते भत्तकिच्चे पुन सासनं पहिणि – ‘‘ससुरो मे आगन्त्वा दसबलस्स धम्मकथं सुणातू’’ति. अथ नं ‘‘इदानि अगमनं नाम अतिविय अकारण’’न्ति धम्मकथं सोतुकम्यताय गच्छन्तं नग्गसमणा आहंसु – ‘‘समणस्स गोतमस्स धम्मं सुणन्तो बहिसाणियं निसीदित्वा सुणाही’’ति. पुरेतरमेव च गन्त्वा साणिया परिक्खिपिंसु. मिगारसेट्ठि गन्त्वा बहिसाणियं निसीदि. तथागतो ‘‘त्वं बहिसाणियं वा निसीद, परकुट्टे वा परसेले वा परचक्कवाळे वा निसीद. अहं बुद्धो नाम सक्कोमि तं मम सद्दं सावेतु’’न्ति सुवण्णवण्णफलं अम्बरुक्खं खन्धे गहेत्वा चालेन्तो विय धम्मकथं कथेसि, देसनापरियोसाने सेट्ठि सोतापत्तिफले पतिट्ठाय साणिं उक्खिपित्वा सत्थु पादे पञ्चपतिट्ठितेन वन्दित्वा सत्थु सन्तिकेयेव च ‘‘त्वं, अम्म, अज्ज आदिं कत्वा मम माता’’ति विसाखं अत्तनो मातुट्ठाने ठपेसि. ततो पट्ठाय, विसाखा मिगारमाता, नाम जाता.

सा एकदिवसं नक्खत्तसमये वत्तन्ते ‘‘अन्तोनगरे गुणो नत्थी’’ति दासीहि परिवुता सत्थु धम्मकथं सोतुं गच्छन्ती ‘‘बुद्धानं सन्तिकं उद्धतवेसेन गन्तुं अयुत्त’’न्ति महालतापसाधनं ओमुञ्चित्वा दासिया हत्थे दत्वा सत्थारं उपसङ्कमित्वा अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि, सत्था धम्मकथं कथेसि. सा धम्मदेसनापरियोसाने दसबलं वन्दित्वा नगराभिमुखा पायासि. सापि दासी अत्तना गहितपसाधनस्स ठपितट्ठानं असल्लक्खेत्वा गच्छन्ती पसाधनत्थाय पटिनिवत्ति. अथ नं, विसाखा, ‘‘कहं पन ते तं ठपित’’न्ति पटिपुच्छि. गन्धकुटिपरिवेणे, अय्येति. होतु जे गन्त्वा आहर, गन्धकुटिपरिवेणे ठपितकालतो पट्ठाय आहरापनं नाम अम्हाकं अयुत्तं. तस्मा तं विस्सज्जेत्वा दण्डकम्मं करिस्साम. तत्थ पन ठपिते अय्यानं पलिबोधो होतीति.

पुनदिवसे सत्था भिक्खुसङ्घपरिवारो विसाखाय निवेसनद्वारं सम्पापुणि. निवेसने च निबद्धपञ्ञत्तानि आसनानि. विसाखा, सत्थु पत्तं गण्हित्वा सत्थारं गेहं पवेसेत्वा पञ्ञत्तासनेसुयेव निसीदापेत्वा कतभत्तकिच्चे सत्थरि तं पसाधनं आहरित्वा सत्थु पादमूले निक्खिपित्वा ‘‘इदं, भन्ते, तुम्हाकं दम्मी’’ति आह. सत्था ‘‘अलङ्कारो नाम पब्बजितानं न वट्टती’’ति पटिक्खिपि. जानामि, भन्ते, अहं पन इमं अग्घापेत्वा धनं गहेत्वा तुम्हाकं वसनगन्धकुटिं कारेस्सामीति. तदा सत्था अधिवासेसि. सापि तं अग्घापेत्वा नवकोटिधनं गहेत्वा गब्भसहस्सपटिमण्डिते पुब्बारामविहारे तथागतस्स वसनगन्धकुटिं कारेसि. विसाखाय पन निवेसनं पुब्बण्हसमये कासावपज्जोतं इसिवातपटिवातमेव होति अनाथपिण्डिकस्स गेहं विय. तस्सापि गेहे सब्बभत्तानि पटियत्तानेव अहेसुं. सा पुब्बण्हसमये भिक्खुसङ्घस्स आमिससङ्गहं कत्वा पच्छाभत्ते भेसज्जानि चेव अट्ठविधपानानि च गण्हापेत्वा विहारं गन्त्वा भिक्खुसङ्घस्स दत्वा पच्छा सत्थु धम्मदेसनं सुत्वा आगच्छति. सत्था अपरभागे उपासिकायो पटिपाटिया ठानन्तरेसु ठपेन्तो विसाखं मिगारमातरं दायिकानं अग्गट्ठाने ठपेसीति.

खुज्जुत्तरा-सामावतीवत्थु

२६०-२६१. ततियचतुत्थेसु बहुस्सुतानं यदिदं, खुज्जुत्तरा, मेत्ताविहारीनं यदिदं, सामावतीति बहुस्सुतानं उपासिकानं खुज्जुत्तरा, मेत्ताविहारीनं सामावती अग्गाति दस्सेति. ता किर द्वेपि पदुमुत्तरबुद्धकाले हंसवतियं कुलगेहे पटिसन्धिं गण्हित्वा अपरभागे ‘‘सत्थु धम्मकथं सोस्सामा’’ति विहारं अगमंसु. तत्थ, खुज्जुत्तरा, सत्थारं एकं उपासिकं बहुस्सुतानं अग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा अधिकारकम्मं कत्वा तं ठानन्तरं पत्थेसि. सामावतीपि एकं उपासिकं मेत्ताविहारीनं अग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा अधिकारकम्मं कत्वा तं ठानन्तरं पत्थेसि. तासं द्विन्नम्पि यावजीवं कुसलं कत्वा देवलोके निब्बत्तित्वा देवमनुस्सेसु संसरन्तीनंयेव कप्पसतसहस्सं अतिक्कन्तं.

अथ अम्हाकं सत्थु निब्बत्तितो पुरेतरमेव अल्लकप्परट्ठे अहिवातकरोगो नाम उदपादि. एकेकस्मिं गेहे एकप्पहारेनेव दसपि वीसम्पि तिंसम्पि जना मरन्ति, तिरोरट्ठं गता पन जीवितं लभन्ति. तं ञत्वा एको पुरिसो अत्तनो पुत्तदारं आदाय ‘‘अञ्ञं रट्ठं गमिस्सामी’’ति ततो निक्खमि. अथस्स घरे गहितपाथेय्यं अन्तरामग्गे कन्तारे अनुत्तिण्णेयेव परिक्खयं अगमासि. तेसं सरीरबलं परिहायि, सकिं माता पुत्तं उक्खिपति, सकिं पिता. अथस्स पिता चिन्तेसि – ‘‘अम्हाकं सरीरबलं परिहीनं, पुत्तं उक्खिपित्वा गच्छन्ता कन्तारं नित्थरितुं न सक्खिस्सामा’’ति. सो तस्स मातरं अजानापेत्वाव उदककिच्चेन ओहीनो विय पुत्तं मग्गे निसीदापेत्वा एककोव मग्गं पटिपज्जि. ‘‘अथस्स भरिया आगमनं ओलोकयमाना ठिता हत्थे पुत्तं अदिस्वा विरवमाना गन्त्वा कहं मे सामि पुत्तो’’ति आह. को ते पुत्तेन अत्थो? जीवमाना पुत्तं लभिस्सामाति. सा ‘‘अतिसाहसिको वतायं पुरिसो’’ति वत्वा ‘‘गच्छ त्वं, नाहं तादिसेन सद्धिं गमिस्सामी’’ति आह. सो ‘‘अनुपधारेत्वा मे भद्दे कतं, खमेतं मय्ह’’न्ति वत्वा पुत्तं आदायागतो.

ते तं कन्तारं समतिक्कमित्वा सायं एकं गोपालककुलं सम्पापुणिंसु. तं दिवसञ्च गोपालककुलवासिनो निरुदकपायासं पचिंसु. ते ते दिस्वा ‘‘इमे अतिविय छातका’’ति पायासस्स महाभाजनं पूरेत्वा उळुङ्कपूरं सप्पिं आसिञ्चित्वा अदंसु. तेसु तं पायासं भुञ्जन्तेसु सा इत्थी पमाणेनेव भुञ्जि, पुरिसो पन पमाणातिक्कन्तं भुञ्जित्वा जीरापेतुं असक्कोन्तो रत्तिभागसमनन्तरे कालमकासि. सो कालं करोन्तो तेसु सालयभावेन गोपालकानं गेहे सुनखिया कुच्छिस्मिं पटिसन्धिं गण्हि. सुनखी नचिरस्सेव विजाता. गोपालको तं कुक्कुरं सस्सिरिकं दिस्वा पिण्डेन पलोभेत्वा अत्तनि उप्पन्नसिनेहं गहेत्वा सद्धिमेव चरति.

अथेकदिवसं एको पच्चेकबुद्धो भिक्खाचारवेलाय गोपालकस्स घरद्वारं सम्पत्तो. सोपि तं दिस्वा भिक्खं दत्वा अत्तानं निस्साय वसनत्थाय पटिञ्ञं गण्हि. पच्चेकबुद्धो गोपालककुलस्स अविदूरे ठाने एकस्मिं वनसण्डे वासं उपगतो. गोपालको तस्स सन्तिकं गच्छन्तो तं कुक्कुरं गहेत्वाव गच्छति, अन्तरामग्गे च वाळमिगट्ठाने वाळमिगानं पलायनत्थं रुक्खे वा पासाणे वा पहारं देति, सोपि कुक्कुरो तस्स करणविधानं ववत्थपेति. अथेकदिवसं सो गोपालको पच्चेकबुद्धस्स सन्तिके निसीदित्वा, ‘‘भन्ते, अम्हाकं सब्बकालं आगमनं नाम न होति. अयं पन कुक्कुरो छेको, इमस्स आगतसञ्ञाय अम्हाकं गेहद्वारं आगच्छेय्याथा’’ति आह. सो एकदिवसं ‘‘पच्चेकबुद्धं गण्हित्वा एही’’ति कुक्कुरं पेसेसि. कुक्कुरो तस्स वचनं सुत्वा भिक्खाचारवेलाय गन्त्वा पच्चेकबुद्धस्स पादमूले उरेन निपज्जि. पच्चेकबुद्धो ‘‘अयं मम सन्तिकं आगतो’’ति ञत्वा पत्तचीवरं आदाय मग्गं पटिपज्जि. सो तस्स वीमंसनत्थाय उक्कमित्वा अञ्ञं मग्गं गण्हि, कुक्कुरो पुरतो ठत्वा गोपालकमग्गं पटिपन्नकाले अपसक्कि. यस्मिं च यस्मिं च ठाने वाळमिगानं पलायनत्थं गोपालको रुक्खं वा पासाणं वा पहरि, तं तं ठानं पत्वा कुक्कुरो महाविरवं विरवि. तस्स सद्देन वाळमिगा पलायन्ति. पच्चेकबुद्धोपि भत्तकिच्चवेलाय महन्तं सिनिद्धपिण्डं तस्स देति. सोपि पिण्डलाभेन पच्चेकबुद्धे उत्तरितरं सिनेहं करोति.

गोपालको तेमासं वुत्थस्स पच्चेकबुद्धस्स तिचीवरप्पहोनकं साटकं दत्वा, ‘‘भन्ते, सचे वो रुच्चति, इधेव वसथ. नो चे रुच्चति, यथासुखं गच्छथा’’ति आह. पच्चेकबुद्धो गमनाकारं दस्सेति. सो गोपालको पच्चेकबुद्धं अनुगन्त्वा निवत्तति. कुक्कुरो पच्चेकबुद्धस्स अञ्ञत्थ गमनभावं ञत्वा अतिसिनेहेन उप्पन्नबलवसोको हदयफालनं पत्वा कालं कत्वा तावतिंसपुरे निब्बत्ति. अथस्स पच्चेकबुद्धेन सद्धिं गमनकाले उच्चासद्दं कत्वा वाळमिगानं पलापितभावेन देवताहि सद्धिं कथेन्तस्स सद्दो सकलदेवपुरं छादेत्वा अट्ठासि. सो तेनेव नामधेय्यं लभित्वा घोसकदेवपुत्तो नाम जातो. अथस्स तस्मिं सम्पत्तिं अनुभवन्तस्स मनुस्सपथे कोसम्बिनगरे उदेनो नाम राजा रज्जं पटिपज्जि. तस्स वत्थु मज्झिमपण्णासके बोधिराजकुमारसुत्तवण्णनायं (म. नि. अट्ठ. २.३२४ आदयो) वुत्तनयेनेव वेदितब्बं.

तस्मिं पन रज्जं कारयमाने घोसकदेवपुत्तो चवित्वा कोसम्बियं एकिस्सा रूपूपजीविनिया कुच्छिम्हि पटिसन्धिं गण्हि. सा दसमासच्चयेन विजायित्वा पुत्तभावं ञत्वा सङ्कारकूटे छड्डापेसि. तस्मिं खणे कोसम्बिसेट्ठिनो कम्मन्तिको पातोव सेट्ठिघरं गच्छन्तो ‘‘किं नु खो इमं काकेहि सम्परिकिण्ण’’न्ति गन्त्वा दारकं दिस्वा ‘‘महापुञ्ञवा एस दारको भविस्सती’’ति एकस्स पुरिसस्स हत्थे गेहं पेसेत्वा सेट्ठिघरं अगमासि. सेट्ठिपि राजूपट्ठानवेलाय राजकुलं गच्छन्तो अन्तरामग्गे पुरोहितं दिस्वा ‘‘अज्ज किं नक्खत्त’’न्ति पुच्छि. सो तत्थेव ठितो गणेत्वा ‘‘असुकं नाम नक्खत्तं, अज्ज इमिना नक्खत्तेन जातदारको इमस्मिं नगरे सेट्ठिट्ठानं लभिस्सती’’ति आह. सो तस्स कथं सुत्वा वेगेन घरं पेसेसि – ‘‘इमस्स पुरोहितस्स द्वे कथा नाम नत्थि, घरणी च मे गरुगब्भा, जानाथ ताव नं विजाता वा नो वा’’ति. ते गन्त्वा जानित्वा, ‘‘अय्य, न ताव विजाता’’ति आहंसु. तेन हि गच्छथ, इमस्मिं नगरे अज्ज जातदारकं परियेसथाति. ते परियेसन्ता तस्स सेट्ठिनो कम्मन्तिकस्स गेहे तं दारकं दिस्वा सेट्ठिनो आरोचयिंसु. तेन हि गच्छथ भणे, तं कम्मन्तिकं पक्कोसथाति. ते तं पक्कोसिंसु. अथ नं सेट्ठि ‘‘गेहे किर ते दारको अत्थी’’ति पुच्छि. ‘‘आम, अय्या’’ति. ‘‘तं दारकं अम्हाकं देही’’ति. ‘‘न देमि, अय्या’’ति. ‘‘हन्द सहस्सं गण्हित्वा देही’’ति. सो ‘‘अयं जीवेय्य वा मरेय्य वा, दुज्जानमिद’’न्ति सहस्सं गण्हित्वा अदासि.

ततो सेट्ठि चिन्तेसि – ‘‘सचे मे भरिया धीतरं विजायिस्सति, इममेव पुत्तं करिस्सामि. सचे पुत्तं विजायिस्सति, मारेस्सामी’’ति. चिन्तेत्वा गेहे पोसेसि. अथस्स भरिया कतिपाहच्चयेन पुत्तं विजायि. ततो सेट्ठि ‘‘एवं तं गावो मद्दित्वा मारेस्सन्ती’’ति चिन्तेत्वा ‘‘इमं दारकं वजद्वारे निपज्जापेथा’’ति आह. तं तत्थ निपज्जापेसुं. अथ नं यूथपति उसभो पठमं निक्खमन्तो दिस्वा ‘‘एवं तं अञ्ञे न मद्दिस्सन्ती’’ति चतुन्नं पादानं अन्तरे कत्वा अट्ठासि. अथ नं गोपालका दिस्वा ‘‘महापुञ्ञो एस दारको भविस्सति, यस्स तिरच्छानगतापि गुणं जानन्ति, पटिजग्गिस्साम न’’न्ति अत्तनो गेहं नयिंसु.

सोपि सेट्ठि तस्स मतभावं अनुविज्जन्तो ‘‘गोपालकेहि नीतो’’ति सुत्वा पुन सहस्सं दत्वा आणापेत्वा आमकसुसाने छड्डापेसि. तस्मिं च काले सेट्ठिस्स घरे अजपालको सुसानं निस्साय अजिका चारेति. अथेका धेनु अजिका दारकस्स पुञ्ञेन मग्गा ओक्कम्म गन्त्वा दारकस्स खीरं दत्वा गता. ततो निवत्तमानापि तथेव गन्त्वा खीरमदासि. अजपालको चिन्तेसि – ‘‘अयं अजिका पातोपि इमस्मा ठाना ओक्कमित्वा गता, किं नु खो एत’’न्ति गन्त्वा ओलोकेन्तो तं दारकं दिस्वा ‘‘महापुञ्ञो एस दारको, तिरच्छानगतापिस्स गुणं जानन्ति, पटिजग्गिस्सामि न’’न्ति गहेत्वा गेहं गतो.

पुनदिवसे सेट्ठि ‘‘मतो नु खो दारको, न मतो’’ति ओलोकापेन्तो अजपालकेन गहितभावं ञत्वा सहस्सं दत्वा आणापेत्वा ‘‘स्वे इमं नगरं एको सत्थवाहपुत्तो पविसिस्सति, इमं दारकं नेत्वा चक्कमग्गे ठपेथ, एवं तं सकटचक्कं छिन्दन्तं गमिस्सती’’ति आह. तं तत्थ निक्खित्तं सत्थवाहपुत्तस्स पुरिमसकटे गोणा दिस्वा चत्तारो पादे थम्भे विय ओतारेत्वा अट्ठंसु. सत्थवाहो ‘‘किं नु खो एत’’न्ति तेसं ठितकारणं ओलोकेन्तो दारकं दिस्वा ‘‘महापुञ्ञो दारको, पतिजग्गितुं वट्टती’’ति गण्हित्वा अगमासि.

सेट्ठिपि तस्स चक्कपथे मतभावं वा अमतभावं वा ओलोकापेन्तो सत्थवाहेन गहितभावं ञत्वा तस्सपि सहस्सं दत्वा आणापेत्वा नगरतो अविदूरे ठाने पपाते पातापेसि. सो तत्थ पपतन्तो नळकारानं कम्मकरणट्ठाने एकसालाय पतितो. सा तस्स पुञ्ञानुभावेन सतविहतकप्पासपिचुसम्फस्ससदिसा अहोसि. अथ नं नळकारजेट्ठको ‘‘पुञ्ञवा एस दारको, पटिजग्गितुं वट्टती’’ति गण्हित्वा गेहं गतो. सेट्ठि दारकस्स पपाततो पतितट्ठाने मतभावं वा अमतभावं वा परियेसापेन्तो नळकारजेट्ठकेन गहितभावं ञत्वा तस्सपि सहस्सं दत्वा आणापेसि.

अपरभागे सेट्ठिस्स सकपुत्तोपि सोपि उभो वयप्पत्ता अहेसुं. सेट्ठि पुन घोसकदारकस्स मारणुपायं चिन्तेन्तो अत्तनो कुम्भकारस्स गेहं गन्त्वा ‘‘अम्भो मय्हं गेहे एवरूपो एको अवजातदारको अत्थि, तं दारकं यंकिञ्चि कत्वा मारेतुं वट्टति रहस्सेना’’ति आह. सो उभोपि कण्णे पिदहित्वा ‘‘एवरूपं नाम भारियं कथं कथेतुं न वट्टती’’ति आह. ततो सेट्ठि ‘‘अयं मुधा न करिस्सती’’ति चिन्तेत्वा – ‘‘हन्द, भो, सहस्सं गण्हित्वा एतं कम्मं निप्फादेही’’ति आह. लञ्जं नाम अभिन्नं भिन्दति, तस्मा सो सहस्सं लभित्वा सम्पटिच्छित्वा ‘‘अहं, अय्य, असुकदिवसे नाम आवापं आलिम्पेस्सामि, तदा तं दारकं असुकवेलाय नाम पेसेही’’ति आह. सेट्ठिपि खो तस्स वचनं सम्पटिच्छित्वा ततो पट्ठाय दिवसे गणेन्तो कुम्भकारेन वुत्तदिवसस्स सम्पत्तभावं ञत्वा घोसककुमारं पक्कोसापेत्वा ‘‘अम्हाकं, तात, असुकदिवसे नाम बहूहि भाजनेहि अत्थो, त्वं अम्हाकं कुम्भकारस्स सन्तिकं गन्त्वा ‘पितरा किर मे तुम्हाकं एकं कथितं अत्थि, तं अज्ज निप्फादेही’ति वदेही’’ति आह. सो ‘‘साधू’’ति तस्स वचनं सम्पटिच्छित्वा निक्खमि.

अथ नं अन्तरामग्गे सेट्ठिस्स सकपुत्तो गुळकीळं कीळन्तो दिस्वा वेगेन गन्त्वा ‘‘अहं भातिक दारकेहि सद्धिं कीळन्तो एत्तकं नाम जितो, तं मे पटिजिनित्वा देही’’ति आह. सो ‘‘मय्हं इदानि ओकासो नत्थि, पिता मं अच्चायिककम्मेन कुम्भकारस्स सन्तिकं पहिणी’’ति आह. इतरो ‘‘अहं भातिक तत्थ गमिस्सामि, त्वं इमेहि सद्धिं कीळित्वा मय्हं लक्खं पच्चाहरित्वा देही’’ति आह. ‘‘तेन हि गच्छा’’ति अत्तनो कथितसासनं तस्स कथेत्वा दारकेहि सद्धिं कीळि. सोपि कुमारो कुम्भकारस्स सन्तिकं गन्त्वा तं सासनं आरोचेसि. सो ‘‘साधु, तात, निप्फादेस्सामी’’ति तं कुमारं गब्भं पवेसेत्वा तिखिणाय वासिया खण्डाखण्डिकं छिन्दित्वा चाटियं पक्खिपित्वा चाटिमुखं पिदहित्वा भाजनन्तरे ठपेत्वा आवापं आलिम्पेसि. घोसककुमारो बहू जिनित्वा कनिट्ठस्स आगमनं ओलोकेन्तो निसीदि. सो तं चिरायमानं ञत्वा ‘‘किं नु खो चिरायती’’ति कुम्भकारगेहसभागं गन्त्वा कत्थचि अदिस्वा ‘‘गेहं गतो भविस्सती’’ति निवत्तित्वा गेहं अगमासि.

सेट्ठि नं दूरतोव आगच्छन्तं दिस्वा ‘‘किं नु खो कारणं भविस्सति, मया एस मारणत्थाय कुम्भकारस्स सन्तिकं पहितो, सो दानि पुन इधेवागच्छती’’ति आगच्छन्तंयेव नं ‘‘किं, तात, कुम्भकारस्स सन्तिकं न गतोसी’’ति आह. ‘‘आम, तात, न गतोम्ही’’ति. ‘‘कस्मा, ताता’’ति? सो अत्तनो निवत्तकारणञ्च कनिट्ठभातिकस्स तत्थ गतकारणञ्च आरोचेसि. सेट्ठि तस्स वचनस्स सुतकालतो पट्ठाय महापथविया अज्झोत्थटो विय हुत्वा ‘‘किं नामेतं त्वं वदसी’’ति विप्फन्दचित्तो वेगेन कुम्भकारस्स सन्तिकं गन्त्वा अञ्ञेसं सन्तिके अकथनीयभावेन ‘‘पेक्ख, भो, पेक्ख, भो’’ति आह. ‘‘किं पेक्खापेसि त्वं’’? निट्ठितं एतं कम्मन्ति. सो ततोव निवत्तित्वा गेहं अगमासि. ततो पट्ठाय चस्स चेतसिकरोगो उप्पज्जि.

सो तस्मिं काले तेन सद्धिं अभुञ्जित्वा आसं भिन्दित्वा ‘‘येन केनचि उपायेन मम पुत्तस्स सत्तुनो अन्तरमेव पस्सितुं वट्टती’’ति एकं पण्णं लिखित्वा घोसककुमारं पक्कोसित्वा ‘‘त्वं इमं पण्णं आदाय असुकगामे नाम अम्हाकं कम्मन्तिको अत्थि, तस्स सन्तिकं गन्त्वा इमं पण्णं दत्वा ‘इमस्मिं किर पण्णे सासनं सीघं करोही’ति वद. अन्तरामग्गे अम्हाकं सहायको गामकसेट्ठि नाम एको सेट्ठि अत्थि, तस्स घरं गन्त्वा भत्तं भुञ्जित्वा गच्छेय्यासी’’ति च मुखसासनं अदासि. सो सेट्ठिं वन्दित्वा पण्णं गहेत्वा निक्खन्तो अन्तरामग्गे गामकसेट्ठिस्स वसनट्ठानं गन्त्वा तस्स गेहं पुच्छित्वा तं बहिद्वारकोट्ठके निसीदित्वा मस्सुपरिकम्मं करोन्तं वन्दित्वा अट्ठासि. ‘‘कुतो आगच्छसि, ताता’’ति च वुत्ते ‘‘कोसम्बिसेट्ठिनो पुत्तोम्हि, ताता’’ति आह. सो ‘‘अम्हाकं सहायसेट्ठिनो पुत्तो’’ति हट्ठतुट्ठो अहोसि.

तस्मिं च खणे तस्स सेट्ठिनो धीताय एका दासी सेट्ठिधीतु पुप्फानि आहरितुं गच्छति. अथ नं सेट्ठि आह – ‘‘त्वं, अम्म, एतं कम्मं ठपेत्वा घोसककुमारस्स पादे धोवित्वा सयनं अत्थरित्वा देही’’ति. सा तथा कत्वा आपणं गन्त्वा सेट्ठिधीतु पुप्फानि आहरि. सेट्ठिधीता तं दिस्वा ‘‘त्वं अज्ज चिरं बहि पपञ्चेसी’’ति तस्सा कुज्झित्वा ‘‘किं ते एत्तकं कालं एत्थ कत’’न्ति आह. ‘‘मा कथेसि, अय्ये, मया एवरूपो नदिट्ठपुब्बो, तुय्हं किर पितु सहायकसेट्ठिनो पुत्तो एको, न सक्का तस्स रूपसम्पत्तिं कथेतुं. सेट्ठि मं पुप्फानं अत्थाय गच्छन्तिं ‘तस्स कुमारस्स पादे धोवित्वा सयनं अत्थरित्वा देही’ति आह, तेनाहं बहि चिरं पपञ्चेसि’’न्ति. सापि खो सेट्ठिधीता तस्स कुमारस्स चतुत्थे अत्तभावे घरसामिनी अहोसि, तस्मा तस्सा वचनस्स सुतकालतो पट्ठाय नेव अत्तनो ठितभावं, न निसिन्नभावं अञ्ञासि. सा तमेव दासिं गहेत्वा तस्स निपन्नट्ठानं गन्त्वा तं निद्दायमानं ओलोकेत्वा दुस्सन्ते पण्णं दिस्वा ‘‘किं नु खो एतं पण्ण’’न्ति कुमारं अनुट्ठापेत्वाव पण्णं गहेत्वा वाचेत्वा ‘‘अयं अत्तनो मरणपण्णं सयमेव गहेत्वा आगच्छती’’ति तं पण्णं फालेत्वा तस्मिं अप्पबुद्धेयेव ‘‘मया तव सन्तिकं पुत्तो पेसितो, सहायकस्स मे गामकसेट्ठिस्स वयप्पत्ता दारिका अत्थि, त्वं सीघं अम्हाकं आणापवत्तिट्ठाने उप्पादं धनं गण्हित्वा सब्बसतेन मम पुत्तस्स गामकसेट्ठिनो धीतरं गहेत्वा मङ्गलं करोहि. मङ्गले च निट्ठिते ‘इमिना मे विधानेन कत’न्ति मय्हं सासनं पेसेहि. अहं तव इध कत्तब्बं जानिस्सामी’’ति पण्णं लिखित्वा तमेव लञ्छनं दत्वा पठमं बद्धनियामेनेव दुस्सन्ते बन्धि.

सोपि खो कुमारो तंदिवसं तत्थ वसित्वा पुनदिवसे सेट्ठिं आपुच्छित्वा कम्मन्तिकस्स गामं गन्त्वा पण्णं अदासि. कम्मन्तिको पण्णं वाचेत्वा गामिके सन्निपातेत्वा ‘‘तुम्हेव मं न गणेथ, मम सामी अत्तनो जेट्ठपुत्तस्स सब्बसतेन दारिकं आनेतुं मय्हं सन्तिकं पेसेसि, वेगेन इमस्मिं ठाने उप्पादं सम्पिण्डेथा’’ति सब्बं मङ्गलसक्कारं सज्जेत्वा गामकसेट्ठिस्स सासनं पेसेत्वा सम्पटिच्छापेत्वा सब्बसतेन मङ्गलकिरियं निट्ठापेत्वा कोसम्बिसेट्ठिस्स पण्णं पहिणि ‘‘मया तुम्हेहि पहितपण्णे सासनं सुत्वा इदञ्चिदञ्च कत’’न्ति.

सेट्ठि तं सासनं सुत्वा अग्गिदड्ढो विय ‘‘इदानि नट्ठोम्ही’’ति चिन्तनवसेन लोहितपक्खन्दिकरोगं पत्वा ‘‘येन केनचि तं उपायेन पक्कोसित्वा मम सन्तकस्स अस्सामिकं करिस्सामी’’ति ‘‘मङ्गलस्स निट्ठितकालतो पट्ठाय कस्मा मय्हं पुत्तो बहि होति, सीघं आगच्छतू’’ति सासनं पेसेसि. सासनं सुत्वा कुमारे गन्तुं आरद्धे सेट्ठिधीता चिन्तेसि – ‘‘अयं बालो मं निस्साय इमं सम्पत्तिं अलत्थन्ति न जानाति, यंकिञ्चि कत्वा इमस्स गमनपटिबाहनुपायो कातुं वट्टती’’ति. ततो नं आह – ‘‘कुमार, मा अतिवेगेन गच्छाहि, कुलगामं गच्छन्तेन नाम अत्तनो परिवच्छं कत्वा गन्तुं वट्टती’’ति.

कोसम्बकसेट्ठिपि तस्स चिरायनभावं ञत्वा पुन सासनं पहिणि ‘‘कस्मा मे पुत्तो चिरायति, अहं लोहितपक्खन्दिकरोगं पत्तो, जीवन्तमेव मं आगन्त्वा दट्ठुं वट्टती’’ति. तस्मिं काले सेट्ठिधीता तस्स आरोचेसि – ‘‘न एसो तव पिता, त्वं पन ‘पिता’ति सञ्ञं करोसि. एस तव मारणत्थाय कम्मन्तिकस्स पण्णं पहिणि, अहं तं पण्णं अपनेत्वा अञ्ञं सासनं लिखित्वा तव एतं सम्पत्तिं उप्पादयिं. एस तं ‘अपुत्तं करिस्सामी’ति पक्कोसति, एतस्स कालकिरियं आगमेही’’ति. अथस्स धरमानकस्सेव कालकतभावं सुत्वा कोसम्बिनगरं अगमासि. सेट्ठिधीतापि तस्स बहियेव सञ्ञं अदासि ‘‘त्वं पविसन्तो सकलगेहे तव आरक्खं ठपेन्तोव पविसाही’’ति. सयम्पि सेट्ठिपुत्तेन सद्धिमेव पविसित्वा उभो हत्थे उक्खिपित्वा रोदन्ती विय हुत्वा अन्धकारट्ठाने निपन्नकस्स सेट्ठिस्स सन्तिकं गन्त्वा सीसेनेव हदयं पहरि. सो दुब्बलताय तेनेव पहारेन कालमकासि.

कुमारोपि पितु सरीरकिच्चं कत्वा ‘‘तुम्हे महासेट्ठिस्स मं सकपुत्तोति वदथा’’ति पादमूलिकानं लञ्जं अदासि. ततो सत्तमे दिवसे राजा ‘‘सेट्ठिट्ठानारहं एकं लद्धुं वट्टती’’ति ‘‘सेट्ठिस्स सपुत्तकनिपुत्तकभावं जानाथा’’ति पेसेसि. सेट्ठिपादमूलिका रञ्ञो सेट्ठिस्स सपुत्तभावं कथयिंसु. राजा ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छित्वा तस्स सेट्ठिट्ठानं अदासि. सो घोसकसेट्ठि नाम जातो. अथ नं भरिया आह – ‘‘अय्यपुत्त, त्वम्पि अवजातो, अहम्पि दुग्गतकुले निब्बत्ता. पुब्बे कतकुसलवसेन पन एवरूपं सम्पत्तिं अलभिम्ह, अधुनापि कुसलं करिस्सामा’’ति. सो ‘‘साधु भद्दे’’ति सम्पटिच्छित्वा देवसिकं सहस्सं विस्सज्जेत्वा दानं पट्ठपेसि.

तस्मिं समये तासं द्विन्नं जनानं खुज्जुत्तरा देवलोकतो चवित्वा घोसकसेट्ठिस्स गेहे धातिया कुच्छिस्मिं पटिसन्धिं गण्हि. सा जातकाले खुज्जा अहोसीति खुज्जुत्तरातेवस्सा नामं अकंसु. सामावतीपि देवलोकतो चवित्वा भद्दवतियरट्ठे भद्दियनगरे भद्दवतियसेट्ठिस्स गेहे पटिसन्धिं गण्हि, सामातिस्सा नामं अकंसु. अपरभागे तस्मिं नगरे छातकभयं उप्पज्जि, मनुस्सा छातकभयभीता येन वा तेन वा गच्छन्ति. तदा अयं भद्दवतियसेट्ठि भरियाय सद्धिं मन्तेसि – ‘‘भद्दे इमस्मिं छातकभयस्स अन्तो न पञ्ञायति, कोसम्बिनगरे अम्हाकं सहायकस्स घोसकसेट्ठिस्स सन्तिकं गच्छाम, न सो अम्हे दिस्वा पमज्जिस्सती’’ति. तस्स किर सो सेट्ठि अदिट्ठसहायको अहोसि, तस्मा एवमाह. सो सेसजनं निवत्तापेत्वा भरियञ्च धीतरञ्च गण्हित्वा कोसम्बिनगरस्स मग्गं पटिपज्जि. ते तयोपि अन्तरामग्गे महादुक्खं अनुभवन्ता अनुपुब्बेन कोसम्बिं पत्वा एकाय सालाय निवासं अकंसु.

घोसकसेट्ठिपि खो अत्तनो घरद्वारे कपणद्धिकवनिब्बकयाचकानं महादानं दापेसि. अथायं भद्दवतियसेट्ठि चिन्तेसि – ‘‘न सक्का अम्हेहि इमिनाव कपणवेसेन सहायकस्स अत्तानं दस्सेतुं, सरीरे पाकतिके जाते सुनिवत्था सुपारुता सेट्ठिं पस्सिस्सामा’’ति. ते उभोपि धीतरं घोसकसेट्ठिस्स दानग्गं पहिणिंसु. सा अत्तनो भत्तं आहरणत्थाय भाजनं गहेत्वा दानग्गं गन्त्वा एकस्मिं ओकासे लज्जमानरूपा अट्ठासि. तं दिस्वा दानकम्मिको चिन्तेसि – ‘‘सेसजना सम्मुखसम्मुखट्ठाने केवट्टा मच्छविलोपे विय महासद्दं कत्वा गण्हित्वा गच्छन्ति, अयं पन दारिका कुलधीता भविस्सति, उपधिसम्पदापिस्सा अत्थी’’ति.

ततो नं आह – ‘‘त्वं, अम्म, कस्मा सेसजनो विय गण्हित्वा न गच्छसी’’ति? तात, एवरूपं सम्बाधट्ठानं किन्ति कत्वा पविसामीति. अम्म, कति पन जना तुम्हेति? तयो जना, ताताति. सो तयो भत्तपिण्डे अदासि. सा तं भत्तं मातापितूनं अदासि, पिता दीघरत्तं छातकत्ता अतिरेकं भुञ्जित्वा कालमकासि. सा पुनदिवसे गन्त्वा द्वेयेव भत्तपिण्डे गण्हि. तंदिवसं सेट्ठिभरिया भत्तेन च किलन्तताय सेट्ठिनो च मरणसोकेन रत्तिभागसमनन्तरे कालमकासि. सा पुनदिवसे सेट्ठिधीता एकमेव भत्तपिण्डं गण्हि. दानकम्मिको तस्सा किरियं उपधारेत्वा, ‘‘अम्म, तया पठमदिवसे तयो पिण्डा गहिता, पुनदिवसे द्वे, अज्ज एकमेव गण्हसि. किं नु खो कारण’’न्ति पुच्छि. सा तं कारणं कथेसि. कतरगामवासिनो पन, अम्म, तुम्हेति. सा तम्पि कारणं निप्पदेसतो कथेसि. ‘‘अम्म, एवं सन्ते त्वं अम्हाकं सेट्ठिधीता नाम अहोसि, मय्हञ्च अञ्ञा दारिका नत्थि, त्वं इतो पट्ठाय मम धीता, अम्मा’’ति तं धीतरं कत्वा गण्हि.

सा उट्ठाय समुट्ठाय दानग्गे महासद्दं सुत्वा ‘‘कस्मा अयं, तात, उच्चासद्दमहासद्दो’’ति आह. अम्म, महाजनस्स अन्तरे नाम अप्पसद्दं कातुं न सक्काति. अहमेत्थ उपायं जानामि, ताताति. किं कातुं वट्टति, अम्माति? समन्ता वतिं कत्वा द्वे द्वारानि योजेत्वा अन्तो भाजनानि ठपापेत्वा एकेन द्वारेन पविसित्वा भत्तं गण्हित्वा एकेन द्वारेन निक्खमनं करोथ, ताताति. साधु, अम्माति पुनदिवसतो पट्ठाय तथा कारेसि. ततो पट्ठाय दानग्गं पदुमस्सरं विय सन्निसिन्नसद्दं अहोसि.

ततो घोसकसेट्ठि पुब्बे दानग्गस्मिं उच्चासद्दमहासद्दं सुत्वा तदा तं असुणन्तो दानकम्मिकं पक्कोसापेत्वा पुच्छि – ‘‘त्वं अज्ज दानं न दापेसी’’ति. दिन्नं, अय्याति. अथ कस्मा पुब्बे विय दानग्गे सद्दो न सुय्यतीति? आम, अय्य, एका मे धीता अत्थि, अहं ताय कथितउपाये ठत्वा दानग्गं निस्सद्दमकासिन्ति. तव धीता नाम नत्थि, कुतो ते धीता लद्धाति? सो वञ्चेतुं असक्कुणेय्यभावेन सेट्ठिस्स सब्बं धीतु आगमनविधानं कथेसि. कस्मा पन भो त्वं एवरूपं भारियं कम्ममकासि? त्वं एत्तकं अद्धानं मम धीतरं अत्तनो सन्तिके वसमानं नारोचेसि, वेगेन तं अम्हाकं गेहं आणापेहीति. सो तस्स वचनं सुत्वा अकामको आणापेसि. ततो पट्ठाय सेट्ठि तं धीतुट्ठाने ठपेत्वा ‘‘धीतु सक्कारं करोमी’’ति अत्तनो समानजातिकेहि कुलेहि धीतु समानवयानि पञ्च कुमारिकसतानि तस्सा परिवारमकासि.

अथेकदिवसं उदेनो राजा नगरे अनुसञ्चरन्तो तं सामावतिं ताहि कुमारीहि परिवारितं कीळमानं दिस्वा ‘‘कस्सायं दारिका’’ति पुच्छित्वा ‘‘घोसकसेट्ठिस्स धीता’’ति सुत्वा सस्सामिकअस्सामिकभावं पुच्छि. ततो अस्सामिकभावे कथिते ‘‘गच्छथ सेट्ठिनो कथेथ ‘तुम्हाकं धीतरं राजा इच्छती’’’ति. तं सुत्वा सेट्ठि ‘‘अम्हाकं अञ्ञा दारिका नत्थि, एकधीतिकं सपत्तिवासे दातुं न सक्कोमा’’ति. राजा तं कथं सुत्वा सेट्ठिं च सेट्ठिभरियञ्च बहि कत्वा सकलगेहं लञ्छापेसि. सामावती बहि कीळित्वा आगच्छन्ती मातापितरो बहि निसिन्नके दिस्वा ‘‘अम्मताता, कस्मा इध निसिन्नत्था’’ति? ते तं कारणं कथयिंसु. अम्मताता, कस्मा तुम्हे इमं पटिवचनं न जानाथ ‘‘मम धीता सपत्तिवासे वसन्ती एकिका वसितुं न सक्खिस्सति, सचस्सा परिवारा पञ्चसता कुमारियो वसापेथ, एवं वसिस्सती’’ति. इदानि एवं कथापेथ, ताताति. ‘‘साधु, अम्म, मयं तव चित्तं न जानिम्हा’’ति वत्वा ते तथा कथयिंसु. राजा उत्तरितरं पसीदित्वा ‘‘सहस्सम्पि होतु, सब्बा आनेथा’’ति आह. अथ नं भद्दकेन नक्खत्तमुहुत्तकेन पञ्चमातुगामसतपरिवारं राजगेहं नयिंसु. राजा ता पञ्चसतापि तस्सायेव परिवारं कत्वा अभिसेकं कत्वा विसुं एकस्मिं पासादे वसापेसि.

तेन च समयेन कोसम्बियं घोसकसेट्ठि कुक्कुटसेट्ठि पवारिकसेट्ठीति तयो जना अञ्ञमञ्ञं सहायका होन्ति. ते तयोपि जना पञ्चसते तापसे पटिजग्गन्ति. तापसापि चत्तारो मासे तेसं सन्तिके वसित्वा अट्ठ मासे हिमवन्ते वसन्ति. अथेकदिवसं ते तापसा हिमवन्ततो आगच्छन्ता महाकन्तारे तसिता किलन्ता एकं महन्तं वटरुक्खं पत्वा तत्थ अधिवत्थाय देवताय सन्तिका सङ्गहं पच्चासीसन्ता निसीदिंसु. देवता सब्बालङ्कारविभूसितं हत्थं पसारेत्वा तेसं पानीयपानकादीनि दत्वा किलमथं पटिविनोदेसि. ते देवताय आनुभावेन विम्हिता पुच्छिंसु – ‘‘किं नु खो देवते कम्मं कत्वा तया अयं सम्पत्ति लद्धा’’ति? देवता आह – लोके बुद्धो नाम भगवा उप्पन्नो, सो एतरहि सावत्थियं विहरति. अनाथपिण्डिको गहपति तं उपट्ठाति. सो उपोसथदिवसेसु अत्तनो भतकानं पकतिभत्तवेतनमेव दत्वा उपोसथं कारापेसि. अथाहं एकदिवसं मज्झन्हिके पातरासत्थाय आगतो कञ्चि भतकं कम्मं करोन्तं अदिस्वा ‘‘अज्ज मनुस्सा कस्मा कम्मं न करोन्ती’’ति पुच्छिं. तस्स मे एतमत्थं आरोचेसुं. अथाहं एतदवोचं – ‘‘इदानि उपड्ढदिवसो गतो, सक्का नु खो उपड्ढउपोसथं कातु’’न्ति. ततो सेट्ठिस्स पटिवेदेत्वा ‘‘सक्का कातु’’न्ति आह. स्वाहं उपड्ढदिवसं उपोसथं समादियित्वा तदहेव कालं कत्वा इमं सम्पत्तिं पटिलभिन्ति.

अथ ते तापसा ‘‘बुद्धो किर उप्पन्नो’’ति सञ्जातपीतिपामोज्जा ततो सावत्थिं गन्तुकामा हुत्वापि ‘‘बहूपकारा नो उपट्ठाकसेट्ठिनो, तेसम्पि इममत्थं आरोचेस्सामा’’ति कोसम्बिं गन्त्वा सेट्ठीहि कतसक्कारबहुमाना ‘‘तदहेव मयं गच्छामा’’ति आहंसु. ‘‘किं, भन्ते, तुरितत्थ, ननु तुम्हे पुब्बे चत्तारो पञ्च मासे वसित्वा गच्छथा’’ति वुत्ता तं पवत्तिं आरोचेसुं. ‘‘तेन हि, भन्ते, सहेव गच्छामा’’ति च वुत्ते – ‘‘गच्छाम मयं, तुम्हे सणिकं आगच्छथा’’ति सावत्थिं गन्त्वा भगवतो सन्तिके पब्बजित्वा अरहत्तं पापुणिंसु.

तेपि सेट्ठिनो पच्छा पञ्चसतपञ्चसतसकटपरिवारा सावत्थिं गन्त्वा जेतवनतो अविदूरे ठाने खन्धावारं बन्धित्वा सत्थु सन्तिकं गन्त्वा पञ्चपतिट्ठितेन वन्दित्वा एकमन्तं निसीदिंसु. सत्था तेसं चरियावसेन धम्मं देसेसि. देसनापरियोसाने तयोपि सोतापत्तिफले पतिट्ठाय स्वातनाय निमन्तेत्वा पुनदिवसे बुद्धप्पमुखस्स भिक्खुसङ्घस्स महादानं दत्वा तेनेव नियामेन अज्जतनाय स्वातनायाति निमन्तेत्वा अद्धमासं खन्धावारभत्तं नाम दत्वा सत्थारं अत्तनो नगरं आगमनत्थाय याचिंसु. सत्था ‘‘सुञ्ञागारे तथागता अभिरमन्ती’’ति कथेसि. ते ‘‘अञ्ञातं, भन्ते’’ति वत्वा ‘‘तुम्हे अम्हेहि पहितसासनेन आगच्छेय्याथा’’ति वत्वा सत्थारं वन्दित्वा तिक्खत्तुं पदक्खिणं कत्वा अत्तनो नगरमेव आगन्त्वा तयोपि जना सके सके उय्याने विहारे कारापेसुं. घोसकसेट्ठिना कारितो घोसितारामो नाम जातो, कुक्कुटसेट्ठिना कारितो कुक्कुटारामो नाम जातो, पावारिकसेट्ठिना कारितं पावारिकम्बवनं नाम जातं. ते विहारे कारापेत्वा सत्थु दूतं पहिणिंसु – ‘‘सत्था अम्हाकं सङ्गहं कातुं इमं नगरं आगच्छतू’’ति. सत्था ‘‘कोसम्बिं गमिस्सामी’’ति महाभिक्खुसङ्घपरिवारो चारिकं निक्खमन्तो अन्तरामग्गे मागण्डियब्राह्मणस्स अरहत्तूपनिस्सयं दिस्वा गमनं विच्छिन्दित्वा कुरुरट्ठे कम्मासदम्मं नाम निगमं अगमासि.

तस्मिं समये मागण्डियो सब्बरत्तिं बहिगामे अग्गिं जुहित्वा पातोव अन्तोगामं पविसति. सत्थापि पुनदिवसे अन्तोगामं पिण्डाय पविसन्तो पटिपथे मागण्डियब्राह्मणस्स अत्तानं दस्सेसि. सो दसबलं दिस्वा चिन्तेसि – ‘‘अहं एत्तकं कालं मम धीतु रूपसम्पत्तिया सदिसं दारकं परियेसन्तो चरामि, रूपसम्पत्तिया च सतिपि एवरूपं गहितपब्बज्जमेव पत्थेसिं. अयं खो पन पब्बजितो अभिरूपो दस्सनीयो मम धीतुयेव अनुच्छविको’’ति वेगेन गेहं अगमासि. तस्स किर ब्राह्मणस्स पुब्बे एको पब्बजितवंसो अत्थि, तेनस्स पब्बजितमेव दिस्वा चित्तं नमति. सो ब्राह्मणिं आमन्तेसि – ‘‘भद्दे मया एवरूपो पब्बजितो नाम नदिट्ठपुब्बो सुवण्णवण्णो ब्रह्मवण्णो मम धीतुयेव अनुच्छविको, सीघं मे धीतरं अलङ्करोही’’ति. ब्राह्मणिया धीतरं अलङ्करोन्तियाव सत्था अत्तनो ठितट्ठाने पदचेतियानि दस्सेत्वा अन्तोनगरं पाविसि.

अथ ब्राह्मणो ब्राह्मणिया सद्धिं धीतरं गहेत्वा तं ठानं आगच्छन्तो अन्तोगामं पविट्ठकाले आगतत्ता इतो चितो च ओलोकेन्तो दसबलं अदिस्वा ब्राह्मणिं परिभासति – ‘‘तव कारणं भद्दकं नाम नत्थि, तयि पपञ्चं करोन्तियाव सो पब्बजितो निक्खमित्वा गतो’’ति. ब्राह्मण, गतो ताव होतु, कतरदिसाभागेन गतोति? इमिना दिसाभागेनाति सत्थु गतट्ठानं ओलोकेन्तोव पदचेतियानि दिस्वा ‘‘भद्दे इमानि तस्स पुरिसस्स पदानि, इतो गतो भविस्सती’’ति आह. अथ, ब्राह्मणी, सत्थु पदचेतियं दिस्वा चिन्तेसि – ‘‘बालो वतायं ब्राह्मणो अत्तनो गन्थमत्तस्सापि अत्थं न जानाती’’ति तेन सद्धिं परिहासं करोन्ती आह – ‘‘याव बालो चासि, ब्राह्मण, एवरूपस्स नाम पुरिसस्स धीतरं दस्सामीति वदसि. रागेन हि रत्तस्स दोसेन दुट्ठस्स मोहेन मूळ्हस्स पुरिसस्स पदं नाम एवरूपं न होति. लोके पन विवटच्छदस्स सब्बञ्ञुबुद्धस्स एतं पदं’’ पस्स, ब्राह्मण –

‘‘रत्तस्स हि उक्कुटिकं पदं भवे,

दुट्ठस्स होति अवकड्ढितं पदं;

मूळ्हस्स होति सहसानुपीळितं,

विवटच्छदस्स इदमीदिसं पद’’न्ति.

सो ब्राह्मणिया एत्तकं कथेन्तियापि असुत्वा ‘‘त्वं नाम चण्डा मुखरा’’ति आह. तेसं द्विन्नम्पि अञ्ञमञ्ञं विवादं करोन्तानंयेव सत्था पिण्डाय चरित्वा सद्धिं भिक्खुसङ्घेन कतभत्तकिच्चो ब्राह्मणस्स दस्सनूपचारेनेव निक्खमि. ब्राह्मणो सत्थारं दूरतोव आगच्छन्तं दिस्वा ब्राह्मणिं अपसादेत्वा ‘‘अयं सो पुरिसो’’ति हट्ठपहट्ठो दसबलस्स पुरतो ठत्वा ‘‘भो पब्बजित, अहं पातोव पट्ठाय तं परियेसन्तो चरामि, इमस्मिं जम्बुदीपे मम धीताय समानरूपा इत्थी नाम नत्थि, पुरिसोपि तया सद्धिं समानरूपो नाम नत्थि, मम धीतरं तुय्हं पोसनत्थाय दम्मि, गण्हाहि न’’न्ति आह. अथ नं सत्था ‘‘अहं, ब्राह्मण, कामग्गवासिनियो उत्तमरूपधरा नानावण्णं कथं कथेन्तियो मम पलोभनत्थमेव आगन्त्वा सन्तिके ठिता देवधीतापि न इच्छिं, किमङ्गं पन इमं गण्हिस्सामी’’ति वत्वा इमं गाथमाह –

‘‘दिस्वान तण्हं अरतिं रगञ्च,

नाहोसि छन्दो अपि मेथुनस्मिं;

किंमेविदं मुत्तकरीसपुण्णं,

पादापि नं सम्फुसितुं न इच्छे’’ति. (सु. नि. ८४१);

मागण्डिया चिन्तेसि – ‘‘अनत्थिकेन नाम ‘अल’न्ति वत्तुमेव वट्टति. अयं पन मम सरीरं मुत्तकरीसपुण्णं नाम कत्वा ‘पादापि नं सम्फुसितुं न इच्छे’ति अवोच, एकं इस्सरियट्ठानं लभन्ती अन्तरमेवस्स पस्सिस्सामी’’ति आघातं बन्धि. सत्था तं अमनसिकत्वा चरियवसेन ब्राह्मणस्स धम्मदेसनं आरभि. देसनापरियोसाने उभोपि जायम्पतिका अनागामिफले पतिट्ठाय ‘‘इदानि अम्हाकं घरावासेन अत्थो नत्थी’’ति धीतरं मागण्डियं चूळपितरं सम्पटिच्छापेत्वा उभोपि पब्बजित्वा अरहत्तं पापुणिंसु. अथ राजा उदेनो चूळमागण्डियेन सद्धिं वोहारं कत्वा मागण्डियदारिकं राजानुभावेन गेहं आनेत्वा अभिसेकं कत्वा तस्सा पञ्चमातुगामसतपरिवाराय वसनट्ठानं विसुं पासादं अदासि.

सत्थापि खो अनुपुब्बेन चारिकं चरमानो कोसम्बिनगरं सम्पापुणि. सेट्ठिनो सत्थु आगमनं सुत्वा पच्चुग्गमनं कत्वा पञ्चपतिट्ठितेन वन्दित्वा एकमन्तं निसिन्ना भगवन्तं एतदवोचुं – ‘‘इमे, भन्ते, तयो विहारा तुम्हे उद्दिस्स कता, पटिग्गण्हथ, भन्ते, विहारे चातुद्दिसस्स सङ्घस्स सङ्गहत्थाया’’ति. पटिग्गहेसि भगवा विहारे. तेपि सेट्ठिनो सत्थारं स्वातनाय निमन्तेत्वा अभिवादेत्वा घरं अगमंसु.

मागण्डियापि खो सत्थु आगतभावं सुत्वा छिन्नभिन्नके धुत्ते पक्कोसापेत्वा तेसं लञ्जं दत्वा ‘‘तुम्हे समणं गोतमं इमिना इमिना च नियामेन अक्कोसथा’’ति वत्वा उय्योजेसि. ते सत्थु अन्तोगामं पविसनवेलाय सपरिवारं सत्थारं नानाविधेहि अक्कोसेहि अक्कोसिंसु. आयस्मा आनन्दो सत्थारं आह – ‘‘भन्ते, एवरूपे अक्कोसनट्ठाने न वसिस्साम, अञ्ञं नगरं गच्छामा’’ति. सत्था, ‘‘आनन्द, तथागता नाम अट्ठहि लोकधम्मेहि न कम्पन्ति, अयम्पि सद्दो सत्ताहं नातिक्कमिस्सति, अक्कोसकानंयेव उपरि पतिस्सति, त्वं मा वितक्कयित्था’’ति. तेपि तयो नगरसेट्ठिनो महासक्कारेन भगवन्तं पवेसेत्वा महादानं अदंसु. तेसं अपरापरं दानं ददन्तानंयेव मासो अतिक्कमि, अथ नेसं एतदहोसि – ‘‘बुद्धा नाम सब्बलोकं अनुकम्पमाना उप्पज्जन्ति, अञ्ञेसम्पि ओकासं दस्सामा’’ति. ततो ते कोसम्बिनगरवासिनोपि जनस्स ओकासं अकंसु. ततो पट्ठाय नागरापि वीथिसभागेन गणसभागेन महादानं देन्ति.

अथेकदिवसं सत्था भिक्खुसङ्घपरिवुतो मालाकारकजेट्ठकस्स गेहे निसीदि. तस्मिं खणे सामावतिया उपट्ठायिका खुज्जुत्तरा अट्ठ कहापणे आदाय मालत्थाय तं गेहं अगमासि. मालाकारजेट्ठको तं दिस्वा, ‘‘अम्म उत्तरे, अज्ज तुय्हं पुप्फानि दातुं खणो नत्थि, अहं बुद्धप्पमुखं भिक्खुसङ्घं परिविसामि. त्वम्पि परिवेसनाय सहायिका होहि, एवं इतो परेसं वेय्यावच्चकरणतो मुच्चिस्सती’’ति आह. ततो खुज्जुत्तरा अत्तना लद्धं भोजनं भुञ्जित्वा बुद्धानं भत्तग्गे वेय्यावच्चं अकासि. सा सत्थारा उपनिसिन्नकथावसेन कथितं धम्मं सब्बमेव उग्गण्हि. अनुमोदनं पन सुत्वा सोतापत्तिफले पतिट्ठासि.

सा अञ्ञेसु दिवसेसु चत्तारोव कहापणे दत्वा पुप्फानि गहेत्वा गच्छति, तस्मिं पन दिवसे दिट्ठसच्चभावेन परसन्तके चित्तं अनुप्पादेत्वा सब्बेव अट्ठ कहापणे दत्वा पच्छिं पूरेत्वा पुप्फानि आदाय सामावतिया सन्तिकं अगमासि. अथ नं सा पुच्छि – ‘‘अम्म उत्तरे, त्वं अञ्ञेसु दिवसेसु न बहूनि पुप्फानि आहरसि, अज्ज पन बहुकानि, किं नो राजा उत्तरितरं पसन्नो’’ति? सा मुसावादे अभब्बताय अतीते अत्तना कतं अनिगुहित्वा सब्बं कथेसि. ‘‘अथ कस्मा अज्ज बहूनि पुप्फानि आहरसी’’ति वुत्ता च एवमाह – ‘‘अहं अज्ज दसबलस्स धम्मं सुत्वा अमतं सच्छाकासिं, तस्मा तुम्हे न वञ्चेमी’’ति. तं सुत्वा, ‘‘अम्म उत्तरे, तया लद्धं अमतधम्मं अम्हाकम्पि देही’’ति सब्बाव हत्थं पसारयिंसु. अय्ये, एवं दातुं न सक्का, अहं पन सत्थारा कथितनियामेन तुम्हाकं धम्मं देसेस्सामि, तुम्हे अत्तनो हेतुम्हि सति तं धम्मं लभिस्सथाति. तेन हि, अम्म उत्तरे, कथेहीति. ‘‘एवं कथेतुं न सक्का, मय्हं उच्चं आसनं पञ्ञापेत्वा तुम्हे नीचासनेसु निसीदथा’’ति आह. ता पञ्चसतापि इत्थियो खुज्जुत्तराय उच्चासनं दत्वा सयं नीचासनानि गहेत्वा निसीदिंसु. खुज्जुत्तरापि सेक्खपटिसम्भिदासु ठत्वा तासं धम्मं देसेसि. देसनापरियोसाने सामावतिं जेट्ठिकं कत्वा सब्बाव सोतापत्तिफले पतिट्ठहिंसु. ततो पट्ठाय खुज्जुत्तरं वेय्यावच्चकरणतो अपनेत्वा ‘‘त्वं सत्थु धम्मकथं सुत्वा आहरित्वा अम्हे सावेही’’ति आहंसु. खुज्जुत्तरापि ततो पट्ठाय तथा अकासि.

कस्मा पनेसा दासी हुत्वा निब्बत्ताति? सा किर कस्सपदसबलस्स सासने एकाय सामणेरिया अत्तनो वेय्यावच्चं कारेसि. तेन कम्मेन पञ्च जातिसतानि परेसं दासीयेव हुत्वा निब्बत्ति. कस्मा पन खुज्जा अहोसीति? अनुप्पन्ने किर बुद्धे अयं बाराणसिरञ्ञो गेहे वसन्ती एकं राजकुलूपकं पच्चेकबुद्धं खुज्जधातुकं दिस्वा अत्तना सहवासीनं मातुगामानं पुरतो परिहासं करोन्ती खुज्जाकारेन विचरि. तस्मा खुज्जा हुत्वा निब्बत्ति. किं पन कत्वा सा पञ्ञवन्ती जाताति? अनुप्पन्ने बुद्धे अयं बाराणसिरञ्ञो गेहे वसन्ती अट्ठ पच्चेकबुद्धे राजगेहतो उण्हपायासस्स पूरिते पत्ते गहेत्वा गच्छन्ते दिस्वा ‘‘एत्थ ठपेत्वा गच्छथ, भन्ते’’ति अट्ठ सुवण्णकटके ओमुञ्चित्वा अदासि. तस्स कम्मस्स निस्सन्देन पञ्ञवन्ती हुत्वा निब्बत्ति.

अथ खो ता सामावतिया परिवारा पञ्चसता इत्थियो पटिविद्धसच्चापि समाना रञ्ञो अस्सद्धभावेन कालेन कालं सत्थु सन्तिकं गन्त्वा बुद्धदस्सनं न लभन्ति. तस्मा दसबले अन्तरवीथिं पटिपन्ने वातपानेसु नप्पहोन्तेसु अत्तनो अत्तनो गब्भेसु छिद्दं कत्वा तेहि ओलोकेन्ति. अथेकदिवसं मागण्डिया अत्तनो पासादतलतो निक्खमित्वा चङ्कममाना तासं वसनट्ठानं गन्त्वा गब्भच्छिद्दं दिस्वा ‘‘किमिद’’न्ति पुच्छि. ताहि तस्सा सत्थरि बद्धाघाततं अजानन्तीहि – ‘‘सत्था इमं नगरं आगतो, मयं एत्थ ठत्वा सत्थारं पस्साम चेव पूजेम चा’’ति वुत्ते ‘‘इदानिस्स कत्तब्बं जानिस्सामि, इमापि तस्स उपट्ठायिका, इमासम्पि कत्तब्बं जानिस्सामी’’ति चिन्तेत्वा गन्त्वा रञ्ञा सद्धिं रहोगतकाले, ‘‘महाराज, सामावतिमिस्सकानं बहिद्धा पत्थना अत्थि, कतिपाहेनेव ते जीवितं मारेस्सन्ति, सामावती, सपरिवारा तुम्हेसु सिनेहं वा पेमं वा न करोति, समणं पन गोतमं अन्तरवीथिया गच्छन्तं दिस्वा वातपानेसु अप्पहोन्तेसु तानि खण्डित्वापि ओकासं कत्वा ओलोकेन्ती’’ति आह. राजा ‘‘न ता एवरूपं करिस्सन्ती’’ति न सद्दहति. पुन वुत्तेपि न सद्दहतियेव. अथ नं तिक्खत्तुं वुत्तेपि अस्सद्दहन्तं ‘‘सचे मे वचनं न सद्दहसि, तासं वसनट्ठानं गन्त्वा उपधारेहि, महाराजा’’ति आह. राजा गन्त्वा गब्भेसु छिद्दं दिस्वा ‘‘इदं कि’’न्ति पुच्छित्वा तस्मिं अत्थे आरोचिते तासं अक्कुज्झित्वा किञ्चि अवत्वा छिद्दानि पिदहापेसि. राजा ततो पट्ठाय तासं पासादे उद्धच्छिद्दकजालवातपानानि कारेसि.

सा तेन कारणेन राजानं कोपेतुं असक्कोन्ती, ‘‘देव, एतासं तुम्हेसु पेमं अत्थि वा नत्थि वाति जानिस्साम, अट्ठ कुक्कुटे पेसेत्वा तुम्हाकं अत्थाय पचापेथा’’ति आह. राजा तस्सा वचनं सुत्वा ‘‘इमे पचित्वा पेसेतू’’ति सामावतिया अट्ठ कुक्कुटे पहिणि. सोतापन्ना अरियसाविका जीवमाने कुक्कुटे किं पचिस्सति, अलन्ति वत्वा पन हत्थेनपि फुसितुं न इच्छि. मागण्डिया ‘‘होतु, महाराज, एतेयेव च कुक्कुटे समणस्स गोतमस्स पचनत्थाय पेसेही’’ति. राजा तथा अकासि. मागण्डिया अन्तरामग्गेयेव कुक्कुटे मारापेत्वा ‘‘इमे कुक्कुटे पचापेत्वा समणस्स गोतमस्स देतू’’ति पहिणि. सा तेसं मतभावेन दसबलञ्च उद्दिस्स पहितभावेन पचित्वा दसबलस्स पेसेसि. मागण्डिया ‘‘पस्स, महाराजा’’ति वत्वा एत्तकेनपि राजानं कोपेतुं नासक्खि.

अयं पन उदेनो तासु एकेकिस्सा वसनट्ठाने सत्त सत्त दिवसानि वसि. अथायं मागण्डिया एकं कण्हसप्पपोतकं वेळुपब्बे पक्खिपापेत्वा अत्तनो वसनट्ठाने ठपेसि. रञ्ञो च यत्थ कत्थचि गच्छन्तस्स हत्थिकन्तवीणं आदाययेव गमनं आचिण्णं, मागण्डिया रञ्ञो अत्तनो सन्तिकं आगमनकाले तं सप्पपोतकं अन्तोवीणाय पक्खिपित्वा छिद्दं पिदहापेसि. अथ नं सामावतिया सन्तिकं गमनकाले, ‘‘महाराज, सामावती नाम समणस्स गोतमस्स पक्खा, तुम्हे न गणेति. यं किञ्चि कत्वा तुम्हाकं दोसमेव चिन्तेति, अप्पमत्ता होथा’’ति आह. राजा सामावतिया वसनट्ठाने सत्ताहं वीतिनामेत्वा पुन सत्ताहे मागण्डियाय निवेसनं अगमासि. सा तस्मिं आगच्छन्तेयेव ‘‘कच्चि ते, महाराज, सामावती ओतारं न गवेसती’’ति कथेन्ती विय रञ्ञो हत्थतो वीणं गहेत्वा चालेत्वा ‘‘किं नु खो, महाराज, एत्थ अब्भन्तरे विचरती’’ति वत्वा सप्पस्स निक्खमनोकासं कत्वा ‘‘अब्भुम्मे अन्तो सप्पो’’ति वीणं छड्डेत्वा पलायि. तस्मिं काले राजा पदित्तं वेणुवनं विय पक्खित्तलोणं उद्धनं विय च दोसेन तटतटायन्तो ‘‘वेगेन सपरिवारं सामावतिं पक्कोसथा’’ति आह. राजपुरिसा गन्त्वा पक्कोसिंसु.

सा रञ्ञो कुद्धभावं ञत्वा सेसमातुगामानं सञ्ञमदासि. ‘‘राजा तुम्हे घातेतुकामो पक्कोसति, अज्ज दिवसं ओदिस्सकेन मेत्ताफरणेन राजानं फरथा’’ति आह. राजा ता इत्थियो पक्कोसापेत्वा सब्बाव पटिपाटिया ठपेत्वा महाधनुं आदाय विसपीतकण्डं सन्नय्हित्वा धनुं पूरेत्वा अट्ठासि. तस्मिं खणे सब्बाव ता सामावतिप्पमुखा इत्थियो ओधिसो मेत्तं फरिंसु. राजा कण्डं नेव खिपितुं न अपनेतुं सक्कोति, गत्तेहि सेदा मुच्चन्ति, सरीरं वेधति, मुखतो खेळो पतति, गहेतब्बगहणं न पस्सति. अथ नं सामावती ‘‘किं, महाराज, किलमसी’’ति आह. आम, देवि, किलमामि, अवस्सयो मे होहीति. साधु, महाराज, कण्डं महापथविमुखं करोहीति. राजा तथा अकासि. सा ‘‘रञ्ञो हत्थतो कण्डं मुच्चतू’’ति अधिट्ठासि. तस्मिं खणे कण्डं मुच्चि. राजा तंखणंयेव उदके निमुज्जित्वा आगम्म अल्लकेसो अल्लवत्थो सामावतिया पादेसु पतित्वा ‘‘खम, देवि, मय्हं, भेदकानं मे वचनेन अनुपधारेत्वा एतं कत’’न्ति आह. खमामि, देवाति. ‘‘साधु, देवि, एवं तया मय्हं खमितं नाम होति. इतो पट्ठाय तुम्हाकं यथारुचिया दसबलस्स दानं देथ, पच्छाभत्तं विहारं गन्त्वा धम्मकथं सुणाथ, अज्ज वो पट्ठाय परिहारं दम्मीति. तेन हि, देव, अज्ज पट्ठाय एकं भिक्खुं याचित्वा आनेथ, यो नो धम्मं वाचेस्सतीति. राजा सत्थु सन्तिकं गन्त्वा याचन्तो आनन्दत्थेरं लभि. ततो पट्ठाय ता पञ्चसता इत्थियो थेरं पक्कोसापेत्वा सक्कारसम्मानं कत्वा कतभत्तकिच्चस्स थेरस्स सन्तिके धम्मं परियापुणन्ति.

ता एकदिवसं थेरस्स अनुमोदनाय पसन्ना थेरस्स पञ्च उत्तरासङ्गसतानि अदंसु. थेरो किर पुब्बे तुन्नवायकाले एकस्स पच्चेकबुद्धस्स एकाय सूचिया सद्धिं हत्थतलमत्तं चोळखण्डं अदासि. सो सूचिया फलेन इमस्मिं अत्तभावे महापञ्ञो अहोसि, चोळखण्डस्स फलेन इमिनाव नियामेन पञ्चसतक्खत्तुं दुस्सानि पटिलभि.

ततो मागण्डिया अञ्ञं कातब्बं अपस्सन्ती ‘‘उय्यानं गच्छाम, महाराजा’’ति आह. साधु, देवीति. सा रञ्ञो सम्पटिच्छितभावं ञत्वा चूळपितरं पक्कोसापेत्वा आह – ‘‘अम्हाकं उय्यानं गतकाले सामावतिया वसनट्ठानं गन्त्वा सामावतिं सपरिवारं अन्तोकरित्वा ‘रञ्ञो आणा’ति वत्वा द्वारं पिदहित्वा पलालेन पलिवेठेत्वा गेहे अग्गिं देथा’’ति. मागण्डियो तस्सा वचनं सुत्वा तथा अकासि. तस्मिं दिवसे सब्बापि ता इत्थियो पुब्बे कतस्स उपपीळककम्मस्सानुभावेन समापत्तिं अप्पेतुं नासक्खिंसु, एकप्पहारेनेव भुसमुट्ठि विय झायिंसु. तासं आरक्खपुरिसा रञ्ञो सन्तिकं गन्त्वा, ‘‘देव, इदं नाम करिंसू’’ति आचिक्खिंसु.

राजा ‘‘केन कत’’न्ति परियेसन्तो मागण्डियाय कारितभावं ञत्वा तं पक्कोसापेत्वा ‘‘भद्दे, भद्दकं तया कम्मं कतं मया कातब्बं करोन्तिया, ‘‘उट्ठाय समुट्ठाय मय्हं वधाय परिसक्कमाना घातिता, पसन्नोस्मि, तुय्हं सम्पत्तिं दस्सामीति तव ञातके पक्कोसापेही’’ति आह. सा रञ्ञो कथं सुत्वा अञ्ञातकेपि ञातके कत्वा पक्कोसापेसि. राजा सब्बेसं सन्निपतितभावं ञत्वा राजङ्गणे गलप्पमाणेसु आवाटेसु निखनित्वा उपरि ठितानि सीसानि भिन्दापेन्तो महन्तेहि अयनङ्गलेहि कसापेसि. मागण्डियम्पि खण्डाखण्डिकं छिन्दापेत्वा पूवपचनकटाहे पचापेसि.

किं पन सामावतिया सपरिवाराय अग्गिना झापनकम्मन्ति? सा किर अनुप्पन्ने बुद्धे तेहेव पञ्चहि मातुगामसतेहि सद्धिं गङ्गायं कीळित्वा बहितित्थे ठिता सीते जाते अविदूरट्ठाने पच्चेकबुद्धस्स पण्णसालं दिस्वा अन्तो असोधेत्वाव बहि अग्गिं दत्वा विसिब्बेसुं. अन्तोपण्णसालाय पच्चेकबुद्धो निरोधसमापत्तिं समापज्जित्वा निसिन्नो. ता जालासु पच्छिन्नासु पच्चेकबुद्धं दिस्वा ‘‘किं अम्हेहि कतं, अयं पच्चेकबुद्धो रञ्ञो कुलूपको, इमं दिस्वा राजा अम्हाकं कुज्झिस्सति, इदानि नं सुज्झापितं कातुं वट्टती’’ति अञ्ञानिपि दारूनि पक्खिपित्वा अग्गिं अदंसु. पुन जालाय पच्छिन्नाय पच्चेकबुद्धो समापत्तितो वुट्ठाय तासं पस्सन्तीनंयेव चीवरानि पप्फोटेत्वा वेहासं उप्पतित्वा गतो. तेन कम्मेन निरये पच्चित्वा पक्कावसेसेन इमं ब्यसनं पापुणिंसु. चतुपरिसमज्झे पन कथा उदपादि – ‘‘बहुस्सुता वत खुज्जुत्तरा, मातुगामअत्तभावे ठत्वा पञ्चन्नं मातुगामसतानं धम्मं कथेत्वा सोतापत्तिफले पतिट्ठापेसि. सामावतीपि रञ्ञा अत्तनो अप्पितं कण्डं मेत्ताफरणेन फरित्वा पटिबाही’’ति तस्सापि महाजनो गुणं कथेसि. एवमेतं वत्थु समुट्ठितं. अथ सत्था अपरभागे जेतवने निसिन्नो तदेव कारणं अट्ठुप्पत्तिं कत्वा खुज्जुत्तरं बहुस्सुतानं, सामावतिं मेत्ताविहारीनं अग्गट्ठाने ठपेसीति.

उत्तरानन्दमातावत्थु

२६२. पञ्चमे झायीनन्ति झानाभिरतानं उपासिकानं, उत्तरा नन्दमाता, अग्गाति दस्सेति. सा किर पदुमुत्तरबुद्धकाले हंसवतियं कुलगेहे निब्बत्ता सत्थु धम्मकथं सुणन्ती सत्थारं एकं उपासिकं झानाभिरतानं अग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा अधिकारकम्मं कत्वा तं ठानन्तरं पत्थेसि. सा कप्पसतसहस्सं देवमनुस्सेसु संसरित्वा इमस्मिं बुद्धुप्पादे राजगहनगरे सुमनसेट्ठिं निस्साय वसन्तस्स पुण्णसीहस्स नाम भरियाय कुच्छिस्मिं पटिसन्धिं गण्हि, उत्तरातिस्सा नामं अकंसु.

अथेकस्मिं नक्खत्तमहदिवसे राजगहसेट्ठि पुण्णं पक्कोसापेत्वा आह – ‘‘तात पुण्ण, नक्खत्तं वा उपोसथो वा दुग्गतस्स किं करिस्सति, एवं सन्तेपि वदेहि ‘किं नक्खत्तपरिब्बयं गहेत्वा नक्खत्तं कीळिस्ससि, बलवगोणे च फालञ्च नङ्गलञ्च गहेत्वा कसिस्ससी’’’ति. ‘‘मम भरियाय सद्धिं मन्तेत्वा जानिस्सामि, अय्या’’ति तं कथं भरियाय आरोचेसि. ‘‘सेट्ठि नाम अय्यो इस्सरो, तस्स तया सद्धिं कथेन्तस्स कथा सोभति, त्वं पन अत्तनो कसिकम्मं मा विस्सज्जेसी’’ति आह. सो तस्सा वचनं सुत्वा कसिभण्डं आदाय कसितुं गतो.

तंदिवसञ्च सारिपुत्तत्थेरो निरोधसमापत्तितो वुट्ठाय ‘‘कस्स अज्ज मया सङ्गहं कातुं वट्टती’’ति आवज्जेन्तो इमस्स पुण्णस्स उपनिस्सयं दिस्वा भिक्खाचारवेलाय पत्तचीवरमादाय पुण्णस्स कसनट्ठानं गच्छन्तो अविदूरे अत्तानं दस्सेसि. पुण्णो थेरं दिस्वा कसिं ठपेत्वा थेरस्स सन्तिकं गन्त्वा पञ्चपतिट्ठितेन वन्दि. थेरो तं ओलोकेत्वा उदकसभागं पुच्छि. तस्स एतदहोसि – ‘‘अय्यो मुखं धोवितुकामो भविस्सती’’ति. ततो वेगेन गन्त्वा दन्तकट्ठं आहरित्वा कप्पियं कत्वा थेरस्स अदासि. थेरे दन्तकट्ठं खादन्ते पत्तेन सद्धिं धम्मकरणं नीहरित्वा उदकस्स पूरेत्वा आहरि. थेरो मुखं धोवित्वा भिक्खाचारमग्गं पटिपज्जि. पुण्णो चिन्तेसि – ‘‘थेरो अञ्ञेसु दिवसेसु इमं मग्गं न पटिपज्जति, अज्ज पन मय्हं सङ्गहत्थाय पटिपन्नो भविस्सति. अहो वत मे भरिया ममत्थाय आहरणकं आहारं थेरस्स पत्ते पतिट्ठपेय्या’’ति.

अथस्स भरिया ‘‘अज्ज नक्खत्तदिवसो’’ति पातोव अत्तनो लभनकनियामेन खादनीयभोजनीयं संविधाय गहेत्वा सामिकस्स कसनट्ठानं आगच्छन्ती अन्तरामग्गे थेरं दिस्वा चिन्तेसि – ‘‘अञ्ञेसु दिवसेसु मय्हं थेरं दिस्वा देय्यधम्मो न होति, देय्यधम्मे सन्तेपि मम अय्यं न पस्सामि, अज्ज पन द्विन्नम्पि सम्मुखीभावो जातो. मम सामिकस्स पुन सम्पादेत्वा आहरिस्सामि, इमं ताव आहारं थेरस्स दस्सामी’’ति तीहि चेतनाहि सम्पयुत्तं कत्वा तं भोजनं सारिपुत्तत्थेरस्स पत्ते पतिट्ठपेत्वा ‘‘एवंविधा दुग्गतजीविता मुच्चामी’’ति आह. थेरोपि ‘‘तव अज्झासयो पूरतू’’ति तस्सानुमोदनं कत्वा ततो निवत्तित्वा विहारं अगमासि.

सापि पुन अत्तनो गेहं गन्त्वा सामिकस्स आहारं सम्पादेत्वा आदाय कसनट्ठानं गन्त्वा सामिकस्स कुज्झनभावतो भीता ‘‘सामि, अज्ज एकदिवसं तव मनं सन्धारेही’’ति आह. किं कारणाति? अहं अज्ज ताव आहारं आहरन्ती अन्तरामग्गे थेरं दिस्वा तव भागभत्तं थेरस्स पत्ते पतिट्ठपेत्वा पुन गेहं गन्त्वा आहारं पचित्वा आदाय आगताम्हीति. मनापं ते, भद्दे, कतं, मयापि पातोव थेरस्स दन्तकट्ठञ्च मुखोदकञ्च दिन्नं. अज्ज अम्हाकं सुप्पभातं, सब्बम्पि थेरस्स अम्हाकं सन्तकमेव जातन्ति द्विन्नम्पि जनानं एकसदिसमेव चित्तं अहोसि. अथ पुण्णो आहारकिच्चं कत्वा भरियाय ऊरुम्हि सीसं कत्वा मुहुत्तं निपज्जि. अथस्स निद्दा ओक्कमि. सो थोकं निद्दायित्वा पबुद्धो कसितट्ठानं ओलोकेसि, ओलोकितोलोकितट्ठानं महाकोसातकिपुप्फेहि सम्परिकिण्णं विय अहोसि. सो भरियं आह – ‘‘भद्दे, किन्नामेतं अज्ज इदं कसितट्ठानं सुवण्णवण्णं हुत्वा खायती’’ति. अय्य, अज्ज ते सकलदिवसं किलन्तताय अक्खीनि मञ्ञे भमन्तीति. भद्दे, मय्हं अस्सद्दहन्ती सयं ओलोकेहीति. तस्मिं काले सा ओलोकेत्वा सभावं अय्य, कथेसि, एवमेतं भविस्सतीति.

पुण्णो उट्ठाय एकं कट्ठिं गहेत्वा नङ्गलसीसे पहरि, गुळपिण्डो विय नङ्गलसीसे अल्लीयित्वा अट्ठासि. सो भरियं पक्कोसित्वा आह – ‘‘भद्दे, अञ्ञेसं वपितबीजं नाम तीहि वा चतूहि वा मासेहि फलं देति, अम्हाकं पन अय्यस्स सारिपुत्तत्थेरस्स अन्तरे रोपितेन सद्धाबीजेन अज्जेव अवस्सं फलं दिन्नं. इमस्मिं करीसमत्ते पदेसे आमलकमत्तोपि पंसुपिण्डो असुवण्णो नाम नत्थी’’ति. इदानि किं करिस्साम, अय्याति? ‘‘भद्दे, इमं एत्तकं सुवण्णं थेनेत्वा खादितुं नाम न सक्का’’ति भरियं तस्मिं ठाने ठपेत्वा भत्तस्स पूरेत्वा आभतं पातिं सुवण्णस्स पूरेत्वा गन्त्वा रञ्ञो आरोचापेसि – ‘‘एको मनुस्सो सुवण्णपातिं गहेत्वा ठितो’’ति. राजा तं पक्कोसापेत्वा ‘‘कहं ते, तात, लद्ध’’न्ति पुच्छि. ‘‘देव, मय्हं एकं कसितट्ठानं सब्बं सुवण्णमेव जातं, पहिणित्वा आहरापेथा’’ति आह. त्वं किन्नामोसीति? पुण्णो नाम अहं, देवाति. गच्छथ, भणे, सकटानि योजेत्वा पुण्णस्स कसितट्ठानतो सुवण्णमाहरथाति.

सकटेहि सद्धिं गतराजपुरिसा ‘‘रञ्ञो पुञ्ञ’’न्ति वत्वा सुवण्णपिण्डे गण्हन्ति, गहितगहितम्पि कसितलेड्डुयेव होति. ते गन्त्वा रञ्ञो आरोचेसुं. तेन हि भणे गन्त्वा ‘‘पुण्णस्स पुञ्ञ’’न्ति वत्वा गण्हथाति. गहितगहितं सुवण्णमेव होति. ते सब्बम्पि तं सुवण्णं आहरित्वा राजङ्गणे रासिं अकंसु. रासि उब्बेधेन तालप्पमाणो अहोसि. राजा वाणिजे पक्कोसापेत्वा ‘‘कस्स गेहे एत्तकं सुवण्णं अत्थी’’ति पुच्छि. नत्थि, देव, कस्सचीति. एत्तकस्स पन धनस्स सामिनो किं कातुं वट्टतीति? धनसेट्ठिं नाम नं कातुं वट्टति, देवाति? तेन हि पुण्णं इमस्मिं नगरे धनसेट्ठिं नाम करोथाति सब्बं तं सुवण्णं तस्सेव दत्वा तंदिवसंयेवस्स सेट्ठिट्ठानं अदासि. सो सेट्ठि मङ्गलं करोन्तो सत्ताहं बुद्धप्पमुखस्स भिक्खुसङ्घस्स महादानं अदासि. सत्तमे दिवसे दसबलस्स भत्तानुमोदनाय पुण्णसेट्ठिपि भरियापि धीतापि सब्बे सोतापत्तिफले पतिट्ठहिंसु.

अपरभागे राजगहसेट्ठि ‘‘पुण्णसेट्ठिनो वयप्पत्ता दारिका अत्थी’’ति सुत्वा अत्तनो पुत्तस्स कारणा तस्स गेहं पेसेसि. सो तस्स सासनं सुत्वा ‘‘नाहं धीतरं दस्सामी’’ति पटिसासनं पेसेसि. सुमनसेट्ठिपि पुन पेसेसि – ‘‘त्वं मम गेहं निस्साय वसित्वा इदानि एकप्पहारेनेव इस्सरो हुत्वा मय्हं दारिकं न देसी’’ति. ततो पुण्णसेट्ठि आह – ‘‘इमं ताव तुम्हाकं सेट्ठि सभावमेव कथेसि, पुरिसो नाम सब्बकाले एवंविधोयेवाति न सल्लक्खेतब्बो. अहञ्हि इदानि तादिसे पुरिसे दासे कत्वा गहेतुं सक्कोमि, तुय्हं पन जातिं वा गोत्तं वा न कोपेमि. अपिच खो मम धीता सोतापन्ना अरियसाविका देवसिकं कहापणग्घनकेहि पुप्फेहि पूजं करोति, तमहं तुम्हादिसस्स मिच्छादिट्ठिकस्स गेहं न पेसेस्सामी’’ति. एवं पुण्णसेट्ठिस्स पटिबाहकभावं ञत्वा राजगहसेट्ठि पुन सासनं पेसेसि – ‘‘पोराणकं विस्सासं मा भिन्दतु, अहं मय्हं सुणिसाय देवसिकं द्विन्नं कहापणानं अन्धनकानि पुप्फानि सज्जापेस्सामी’’ति. सो ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छित्वा धीतरं तस्स घरं पेसेसि.

अथेकदिवसं सा पुण्णसेट्ठिनो धीता उत्तरा अत्तनो सामिकं एवमाह – ‘‘अहं अत्तनो कुलगेहे मासस्स अट्ठ दिवसानि निबद्धं उपोसथकम्मं करोमि, इदानिपि तुम्हेसु सम्पटिच्छन्तेसु उपोसथङ्गानि अधिट्ठहेय्य’’न्ति. सो ‘‘न सक्का’’ति तं न सम्पटिच्छि. सा तं सञ्ञापेतुं असक्कोन्ती तुण्ही अहोसि. पुन अन्तोवस्से ‘‘उपोसथिका भविस्सामी’’ति तदापि ओकासं कारेन्ती नेव अलत्थ. सा अन्तोवस्से अड्ढतियेसु मासेसु अतिक्कन्तेसु अड्ढमासे अवसिट्ठे मातापितूनं सासनं पेसेसि – ‘‘अहं तुम्हेहि चारके पक्खित्ता एत्तके अद्धाने एकदिवसम्पि उपोसथङ्गानि अधिट्ठातुं न लभामि, पञ्चदस मे कहापणसहस्सानि पेसेथा’’ति. ते धीतु सासनं सुत्वा ‘‘किंकारणा’’ति अपुच्छित्वाव पहिणिंसु. उत्तरा ते कहापणे गण्हित्वा तस्मिं नगरे सिरिमा नाम गणिका अत्थि, तं पक्कोसापेत्वा ‘‘अम्म सिरिमे, अहं इमं अड्ढमासं उपोसथङ्गानि अधिट्ठहिस्सामि, त्वं इमानि पञ्चदस कहापणसहस्सानि गहेत्वा इमं अड्ढमासं सेट्ठिपुत्तं परिचराही’’ति. सा ‘‘साधु, अय्ये’’ति सम्पटिच्छि. ततो पट्ठाय सेट्ठिपुत्तो ‘‘अहं सिरिमाय सद्धिं मोदिस्सामी’’ति उत्तराय अड्ढमासं उपोसथकम्मं सम्पटिच्छि.

सा तेन सम्पटिच्छितभावं ञत्वा दिवसे दिवसे पातोव दासिगणपरिवुता सत्थु सहत्था खादनीयभोजनीयं संविदहित्वा सत्थरि भत्तकिच्चं कत्वा विहारं गते उपोसथङ्गानि अधिट्ठाय पासादवरं आरुय्ह अत्तनो सीलानि आवज्जमाना निसीदति. एवं अड्ढमासं वीतिनामेत्वा उपोसथं विस्सज्जनदिवसे पातोव यागुखज्जकादीनि संविदहन्ती विचरति. तस्मिं समये सेट्ठिपुत्तो सिरिमाय सद्धिं उपरिपासादवरगतो जालवातपानं विवरित्वा अन्तरवत्थुं ओलोकेन्तो अट्ठासि. उत्तरा, वातपानच्छिद्देन उद्धं ओलोकेसि. सेट्ठिपुत्तो उत्तरं ओलोकेत्वा ‘‘नेरयिकजातिका वतायं एवंविधं नाम सम्पत्तिं पहाय उक्खलिकमसिमक्खिता हुत्वा निक्कारणा दासीनं अन्तरे विचरती’’ति सितं अकासि. उत्तरा, तस्स पमादभावं ञत्वा ‘‘अयं बालो नाम अत्तनो सम्पत्ति सब्बकालं थावराति सञ्ञी भविस्सती’’ति सयम्पि सितं अकासि. ततो सिरिमा ‘‘अयं चेटिका मयि ठिताय एवं मम सामिकेन सद्धिं सितं करोती’’ति कुपिता वेगेन ओतरि. उत्तरा, तस्सा आगमनाकप्पेनेव ‘‘अयं बाला अड्ढमासमत्तं इमस्मिं गेहे वसित्वा मय्हमेवेतं गेहन्तिसञ्ञी जाता’’ति ञत्वा तङ्खणञ्ञेव मेत्ताझानं समापज्जित्वा अट्ठासि. सिरिमापि दासीनं अन्तरेन आगन्त्वा उळुङ्कं गहेत्वा पूवपचनट्ठाने पक्कुथिततेलस्स पूरेत्वा उत्तराय मत्थके आसिञ्चि, मेत्ताझानस्स विप्फारेन उत्तराय मत्थके आसित्तं पक्कुथिततेलं पदुमपत्ते आसित्तउदकं विय विनिवत्तित्वा गतं.

तस्मिं खणे सिरिमाय समीपे ठिता दासियो तं ओलोकेत्वा, ‘‘भो जे, त्वं अम्हाकं अय्याय हत्थतो मूलं गहेत्वा आगता इमस्मिं गेहे वसमाना अम्हाकं अय्याय सदिसा भवितुं वायमसी’’ति सम्मुखट्ठाने तं परिभासिंसु. तस्मिं खणे सिरिमा अत्तनो आगन्तुकभावं अञ्ञासि. सा ततोव गन्त्वा उत्तराय पादेसु पतित्वा, ‘‘अय्ये, अनुपधारेत्वा मे कतं, खमथ मय्ह’’न्ति आह. अम्म सिरिमे, नाहं तव इमस्मिं ठाने खमिस्सामि, अहं सपितिका धीता, दसबले खमन्तेयेव खमिस्सामीति.

सत्थापि खो भिक्खुसङ्घपरिवारो आगन्त्वा उत्तराय निवेसने पञ्ञत्तासने निसीदि. सिरिमा गन्त्वा सत्थु पादेसु पतित्वा, ‘‘भन्ते, मया अय्याय उत्तराय अन्तरे एको दोसो कतो, तुम्हेसु खमन्तेसु खमिस्सामीति वदति, खमथ मय्हं भगवा’’ति. खमामि ते सिरिमेति. सा तस्मिं काले गन्त्वा उत्तरं खमापेसि. तंदिवसञ्च सिरिमा दसबलस्स भत्तानुमोदनं सुत्वा –

‘‘अक्कोधेन जिने कोधं, असाधुं साधुना जिने;

जिने कदरियं दानेन, सच्चेनालिकवादिन’’न्ति. (ध. प. २२३) –

गाथापरियोसाने सोतापत्तिफले पतिट्ठिता दसबलं निमन्तेत्वा पुनदिवसे महादानं अदासि. एवमेतं वत्थु समुट्ठितं. अपरभागे पन सत्था जेतवने निसीदित्वा उपासिकायो ठानन्तरेसु ठपेन्तो उत्तरं नन्दमातरं झायीनं अग्गट्ठाने ठपेसीति.

सुप्पवासावत्थु

२६३. छट्ठे पणीतदायिकानन्ति पणीतरसदायिकानं उपासिकानं, सुप्पवासा कोलियधीता, अग्गाति दस्सेति. सा किर पदुमुत्तरबुद्धकाले हंसवतियं कुलगेहे निब्बत्ता सत्थु धम्मदेसनं सुणन्ती सत्थारं एकं उपासिकं पणीतदायिकानं अग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा अधिकारकम्मं कत्वा तं ठानन्तरं पत्थेसि. सा कप्पसतसहस्सं देवमनुस्सेसु संसरित्वा इमस्मिं बुद्धुप्पादे कोलियनगरे खत्तियकुले निब्बत्ति, सुप्पवासातिस्सा नामं अकंसु. सा वयप्पत्ता एकस्स सक्यकुमारस्स गेहं गता, पठमदस्सनेयेव सत्थु धम्मकथं सुत्वा सोतापत्तिफले पतिट्ठासि. सा अपरभागे सीवलिं नाम दारकं विजायि. तस्स वत्थु हेट्ठा वित्थारितमेव.

सा एकस्मिं समये बुद्धप्पमुखस्स भिक्खुसङ्घस्स नानग्गरसपणीतभोजनं अदासि. सत्था कतभत्तकिच्चो अनुमोदनं करोन्तो सुप्पवासाय इमं धम्मं देसेसि ‘‘भोजनं सुप्पवासे देन्ती अरियसाविका पटिग्गाहकानं पञ्च ठानानि देति. आयुं देति, वण्णं देति, सुखं देति, बलं देति, पटिभानं देति. आयुं खो पन दत्वा आयुस्स भागिनी होति दिब्बस्स वा मानुसस्स वा…पे… पटिभानं दत्वा पटिभानस्स भागिनी होति दिब्बस्स वा मानुसस्स वा’’ति. एवमेतं वत्थु समुट्ठितं. अथ अपरभागे सत्था जेतवने निसीदित्वा उपासिकायो ठानन्तरेसु ठपेन्तो सुप्पवासं कोलियधीतरं पणीतदायिकानं अग्गट्ठाने ठपेसीति.

सुप्पियावत्थु

२६४. सत्तमे गिलानुपट्ठाकीनन्ति गिलानुपट्ठाकीनं उपासिकानं, सुप्पिया उपासिका, अग्गाति दस्सेति. अयं किर पदुमुत्तरबुद्धकाले हंसवतियं कुलगेहे निब्बत्ता अपरभागे सत्थु धम्मदेसनं सुणन्ती सत्थारं एकं उपासिकं गिलानुपट्ठाकीनं अग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा अधिकारकम्मं कत्वा तं ठानन्तरं पत्थेसि. सा कप्पसतसहस्सं देवमनुस्सेसु संसरित्वा इमस्मिं बुद्धुप्पादे बाराणसियं कुलगेहे निब्बत्ति, सुप्पियातिस्सा नामं अकंसु. अपरभागे सत्था भिक्खुसङ्घपरिवारो बाराणसिं अगमासि. सा तथागतस्स पठमदस्सनेयेव धम्मं सुत्वा सोतापत्तिफले पतिट्ठासि.

अथेकदिवसं धम्मस्सवनत्थाय विहारं गता. विहारचारिकं चरमाना एकं भिक्खुं गिलानं दिस्वा अभिवादेत्वा पटिसन्थारं कत्वा ‘‘अय्यस्स किं लद्धुं वट्टती’’ति पुच्छि. रसं लद्धुं वट्टति, उपासिकेति. ‘‘होतु, भन्ते, अहं पहिणिस्सामी’’ति थेरं अभिवादेत्वा अन्तोनगरं गन्त्वा पुनदिवसे पवत्तमंसत्थाय दासिं अन्तरापणं पेसेसि. सा सकलनगरे पवत्तमंसं अलभित्वा अलद्धभावं कथेसि. उपासिका चिन्तेसि – ‘‘अहं अय्यस्स रसं पहिणिस्सामीति वत्वा सचे न पेसेस्सामि, अय्यो अञ्ञतोपि अलभन्तो किलमिस्सति, यंकिञ्चि कत्वा पेसेतुं वट्टती’’ति गब्भं पविसित्वा ऊरुमंसं छिन्दित्वा दासिया अदासि ‘‘इदं मंसं गहेत्वा सम्भारेहि योजेत्वा रसं कत्वा विहारं नेत्वा अय्यस्स देहि. सो चे मं पुच्छति, गिलानाति वदेही’’ति. सा तथा अकासि.

सत्था तं कारणं ञत्वा पुनदिवसे भिक्खाचारवेलाय भिक्खुसङ्घपरिवुतो उपासिकाय गेहं अगमासि. सा तथागतस्स आगतभावं सुत्वा सामिकं आमन्तेसि – ‘‘अय्यपुत्त, अहं सत्थु सन्तिकं गन्तुं न सक्कोमि, गच्छ त्वं सत्थारं अन्तोगेहं पवेसेत्वा निसीदापेही’’ति. सो तथा अकासि. सत्था ‘‘कहं सुप्पिया’’ति पुच्छि. गिलाना, भन्तेति. पक्कोसथ, नन्ति. अथ ते गन्त्वा ‘‘सत्था तं पक्कोसती’’ति आहंसु. सा चिन्तेसि – ‘‘सब्बलोकस्स हितानुकम्पको सत्था न इमं कारणं अदिस्वा पक्कोसापेस्सती’’ति सहसा मञ्चम्हा वुट्ठासि. अथस्सा बुद्धानुभावेन तंखणंयेव वणो रुहित्वा सुच्छवि अहोसि सेसट्ठानतो अतिरेकतरं विप्पसन्नवण्णो. तस्मिं खणे उपासिका सितं कत्वा दसबलं पञ्चपतिट्ठितेन वन्दित्वा एकमन्तं निसीदि. सत्था ‘‘इमिस्सा उपासिकाय किं अफासुक’’न्ति पुच्छि. सा अत्तना कतकारणं सब्बं कथेसि. सत्था कतभत्तकिच्चो विहारं गन्त्वा भिक्खुसङ्घं सन्निपातापेत्वा तं भिक्खुं अनेकपरियायेन विगरहित्वा सिक्खापदं (महाव. २८०) पञ्ञपेसि. एवमेतं वत्थु समुट्ठितं. अपरभागे सत्था जेतवने निसिन्नो उपासिकायो ठानन्तरेसु ठपेन्तो सुप्पियं उपासिकं गिलानुपट्ठाकीनं अग्गट्ठाने ठपेसीति.

कातियानीवत्थु

२६५. अट्ठमे अवेच्चप्पसन्नानन्ति अधिगतेन अचलप्पसादेन समन्नागतानं उपासिकानं, कातियानी, अग्गाति दस्सेति. सा किर पदुमुत्तरबुद्धकाले हंसवतियं कुलगेहे निब्बत्ता सत्थारं एकं उपासिकं अवेच्चप्पसन्नानं अग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा अधिकारकम्मं कत्वा तं ठानन्तरं पत्थेसि. सा कप्पसतसहस्सं देवमनुस्सेसु संसरित्वा इमस्मिं बुद्धुप्पादे कुररघरनगरे निब्बत्ति, कातियानीतिस्सा नामं अकंसु.

सा अपरभागे वयप्पत्ता कुररघरिकाय, काळिया सहायिका, दळ्हमित्ता अहोसि. यदा पन कुटिकण्णसोणत्थेरो ‘‘दसबलस्स कथितनियामेन मय्हम्पि धम्मं कथेही’’ति मातरा याचितो रत्तिभागे अन्तोनगरे अलङ्कतधम्मासने निसीदित्वा मातरं कायसक्खिं कत्वा धम्मदेसनं आरभि, तदा अयं कातियानी उपासिका काळिया सद्धिं गन्त्वा परिसपरियन्ते धम्मं सुणन्ती अट्ठासि. तस्मिं समये पञ्चमत्तानि चोरसतानि अन्तोनगरे दिवा कतसञ्ञाय कोटितो पट्ठाय उम्मङ्गं खनित्वा इमिस्सा कातियानिया घरं सम्पापुणिंसु. तेसं चोरजेट्ठको तेहि सद्धिं अपविसित्वा ‘‘किं नु खो अयं परिसा सन्निपतिता’’ति वीमंसनत्थाय सोणत्थेरस्स धम्मकथनट्ठानं गन्त्वा परिसपरियन्ते तिट्ठमानो इमिस्सा कातियानिया पिट्ठिपस्से अट्ठासि.

तस्मिं समये, कातियानी, दासिं आमन्तेसि – ‘‘गच्छ जे, गेहं पविसित्वा दीपतेलं आहर, मयं दीपे जालेत्वा धम्मं सोस्सामा’’ति. सा घरं गन्त्वा उम्मङ्गे चोरे दिस्वा दीपतेलं अगण्हित्वाव आगन्त्वा अत्तनो अय्याय आरोचेसि – ‘‘अय्ये, गेहे चोरा उम्मङ्गं खनन्ती’’ति. तं सुत्वा चोरजेट्ठको चिन्तेसि – ‘‘सचायं इमिस्सा कथं गण्हित्वा गेहं गमिस्सति, एत्थेव नं असिना द्वेधा छिन्दिस्सामि. सचे पन गहितनिमित्तेनेव धम्मं सुणिस्सति, चोरेहि गहितभण्डकम्पि पुन दापेस्सामी’’ति. कातियानीपि खो दासिया कथं सुत्वा, ‘‘अम्म, मा सद्दं करि, चोरा नाम हरन्ता अत्तना दिट्ठमेव हरिस्सन्ति, अहं पन अज्ज दुल्लभस्सवनं सुणामि, मा धम्मस्स अन्तरायं करोही’’ति आह. चोरजेट्ठको तस्सा वचनं सुत्वा चिन्तेसि – ‘‘इमिना अज्झासयेन ठिताय नाम गेहे भण्डं हरन्तेहि अम्हेहि महापथवी पविसितब्बा भवेय्या’’ति. सो तावदेव गन्त्वा चोरेहि गहितभण्डं छड्डापेत्वा चोरेहि सद्धिं आगन्त्वा धम्मं सुणन्तो परिसपरियन्ते अट्ठासि. कातियानीपि उपासिका थेरस्स देसनापरियोसाने सोतापत्तिफले पतिट्ठासि.

अथ अरुणे उग्गते चोरजेट्ठको गन्त्वा उपासिकाय पादेसु पतित्वा, ‘‘अय्ये, सब्बेसंयेव नो खमाही’’ति आह. किं पन तुम्हेहि मय्हं कतन्ति? सो सब्बं अत्तना कतदोसं आरोचेसि. तेन हि, ताता, खमामि तुम्हाकन्ति. अय्ये, अम्हाकं एवं खमितं नाम न होति, तुम्हाकं पन पुत्तत्थेरस्स सन्तिके सब्बेसंयेव नो पब्बज्जं दापेहीति. सा सब्बेपि ते गहेत्वा कुटिकण्णसोणत्थेरस्स सन्तिके पब्बाजेसि. तेपि खो चोरा थेरस्स सन्तिके पब्बजिता सब्बेव अरहत्तं पापुणिंसु. एवमेतं वत्थु समुट्ठितं. अपरभागे सत्था जेतवने विहरन्तो उपासिकायो ठानन्तरेसु ठपेन्तो कातियानिं उपासिकं अवेच्चप्पसन्नानं अग्गट्ठाने ठपेसीति.

नकुलमातावत्थु

२६६. नवमे विस्सासिकानन्ति विस्सासकथं कथेन्तीनं उपासिकानं, नकुलमाता गहपतानी, अग्गाति दस्सेति. यं पनेत्थ वत्तब्बं, तं सब्बं हेट्ठा उपासकपाळियं वुत्तमेव. केवलं इध नकुलमातरं धुरं कत्वा वेदितब्बन्ति.

काळीकुररघरिकावत्थु

२६७. दसमे अनुस्सवप्पसन्नानन्ति अनुस्सवेनेव उप्पन्नेन पसादेन समन्नागतानं उपासिकानं अन्तरे, काळी उपासिका, कुररघरिका अग्गाति दस्सेति. सा किर पदुमुत्तरबुद्धकाले हंसवतियं कुररघरनगरे निब्बत्ता सत्थु धम्मकथं सुणन्ती सत्थारं एकं उपासिकं अनुस्सवप्पसन्नानं अग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा अधिकारकम्मं कत्वा तं ठानन्तरं पत्थेसि. सा कप्पसतसहस्सं देवमनुस्सेसु संसरित्वा इमस्मिं बुद्धुप्पादे राजगहनगरे कुलगेहे निब्बत्ति, काळीतिस्सा नामं अकंसु.

सा वयप्पत्ता कुररघरनगरे कुलगेहं गता. अथस्सा संवासेन गब्भो पतिट्ठहि. सा परिपुण्णगब्भा ‘‘परेसं गेहे गब्भवुट्ठानं नाम अप्पतिरूप’’न्ति अत्तनो कुलनगरमेव आगन्त्वा रत्तिभागसमनन्तरे अत्तनो पासादस्स उपरि आकासे ठितानं सातागिरहेमवतानं रतनत्तयस्स वण्णं कथेन्तानं कथं सुत्वा अनुस्सविकप्पसादं उप्पादेत्वा सत्थु अदस्सनेनेव सोतापत्तिफले पतिट्ठासि, अपरभागे पनस्सा गब्भवुट्ठानं अहोसीति सब्बं वत्थु हेट्ठा वित्थारितमेव. अपरभागे पन सत्था जेतवने भिक्खुसङ्घमज्झे निसीदित्वा उपासिकायो ठानन्तरेसु ठपेन्तो इमं उपासिकं अनुस्सवप्पसन्नानं अग्गट्ठाने ठपेसीति.

दससुत्तपरिमाणाय उपासिकापाळिया वण्णना निट्ठिता.

एत्तावता च मनोरथपूरणिया

अङ्गुत्तरनिकाय-अट्ठकथाय

सब्बापि एतदग्गपाळिवण्णना निट्ठिता.