धम्मदिन्नाथेरीवत्थु
२३९. पञ्चमे धम्मकथिकानन्ति धम्मकथिकानं भिक्खुनीनं धम्मदिन्ना अग्गाति दस्सेति. सा किर पदुमुत्तरबुद्धकाले हंसवतियं परायत्तट्ठाने निब्बत्तित्वा पदुमुत्तरस्स भगवतो अग्गसावकस्स सुजातत्थेरस्स अधिकारकम्मं कत्वा तं ठानन्तरं पत्थेसि. सा यावजीवं कुसलं कत्वा सग्गे निब्बत्ति. सब्बं हेट्ठा खेमाथेरिया अभिनीहारवसेनेव वेदितब्बं. फुस्सबुद्धकाले पनेसा सत्थु वेमातिकानं तिण्णं भातिकानं दानाधिकारे ठपितकम्मिकस्स गेहे वसमाना ‘‘एकं देही’’ति वुत्ता द्वे अदासि. एवं सब्बं अपरिहापेन्ती दत्वा द्वेनवुतिकप्पे अतिक्कम्म कस्सपबुद्धकाले किकिस्स कासिरञ्ञो गेहे पटिसन्धिं गण्हित्वा सत्तन्नं भगिनीनं अब्भन्तरा हुत्वा वीसति वस्ससहस्सानि ब्रह्मचरियं चरित्वा भिक्खुसङ्घस्स वसनपरिवेणं कारेत्वा एकं बुद्धन्तरं देवमनुस्सेसु संसरन्ती इमस्मिं बुद्धुप्पादे कुलगेहे पटिसन्धिं गण्हित्वा अपरभागे विसाखसेट्ठिनो गेहं गता. विसाखसेट्ठि नाम बिम्बिसारस्स सहायको रञ्ञा सद्धिं दसबलस्स पठमदस्सनं गन्त्वा धम्मं सुत्वा सोतापत्तिफले पतिट्ठितो, अपरभागे अनागामिफलं सच्छाकासि.
सो तंदिवसं घरं गन्त्वा सोपानमत्थके ठिताय धम्मदिन्नाय हत्थे पसारिते हत्थं अनालम्बित्वाव पासादं अभिरुहि. भुञ्जमानोपि ‘‘इमं देथ, इमं हरथा’’ति न ब्याहरि. धम्मदिन्ना कटच्छुं गहेत्वा परिविसमाना चिन्तेसि – ‘‘अयं मे हत्थालम्बकं देन्तियापि हत्थं न आलम्बि, भुञ्जमानोपि किञ्चि न कथेति, को नु खो मय्हं दोसो’’ति? अथ नं भुत्ताविं ‘‘को नु खो मे, अय्य, दोसो’’ति पुच्छि. धम्मदिन्ने तुय्हं दोसो नत्थि, अहं पन अज्ज पट्ठाय सन्थववसेन तुम्हाकं सन्तिके निसीदितुं वा ठातुं वा आहरापेत्वा खादितुं वा भुञ्जितुं वा अभब्बो. त्वं सचे इच्छसि, इमस्मिं गेहे वस. नो चे इच्छसि, यत्तकेन ते धनेन अत्थो, तं गण्हित्वा कुलघरं गच्छाहीति. अय्यपुत्त, एवं सन्ते अहं तुम्हेहि छड्डितखेळं वमितवमनं सीसेन उक्खिपित्वा न चरिस्सामि, मय्हं पब्बज्जं अनुजानाथाति. विसाखो ‘‘साधु, धम्मदिन्ने’’ति रञ्ञो आरोचेत्वा धम्मदिन्नं सुवण्णसिविकाय भिक्खुनिउपस्सयं पब्बज्जत्थाय पेसेसि.
सा पब्बजित्वा चिन्तेसि – ‘‘अयं ताव सेट्ठि घरमज्झे ठितोव दुक्खस्सन्तं अकासि, पब्बज्जं लद्धकालतो पट्ठाय पन मयापि दुक्खस्सन्तं कातुं वट्टती’’ति आचरियुपज्झायानं सन्तिकं गन्त्वा, ‘‘अय्ये, मय्हं आकिण्णट्ठाने चित्तं न रमति, गामकावासं गच्छामी’’ति आह. थेरियो तस्सा महाकुला निक्खम्म पब्बजितभावेन चित्तं वारेतुं असक्कोन्तियो तं गहेत्वा गामकावासं अगमंसु. सा अतीते मद्दितसङ्खारताय नचिरस्सेव सह पटिसम्भिदाहि अरहत्तं पापुणि. अथस्सा एतदहोसि – ‘‘मय्हं किच्चं मत्थकं पत्तं, इध वसित्वा किं करिस्सामि, राजगहमेव गच्छामि, तत्र मं निस्साय बहु ञातिसङ्घो पुञ्ञानि करिस्सती’’ति थेरियो गहेत्वा नगरमेव पच्चागता.
विसाखो तस्सा आगतभावं ञत्वा ‘‘सीघं आगता उक्कण्ठिता नु खो भविस्सती’’ति सायन्हसमये तस्सा सन्तिकं गन्त्वा अभिवादेत्वा एकमन्तं निसिन्नो ‘‘उक्कण्ठितभावं पुच्छितुं अयुत्त’’न्ति पञ्चक्खन्धादिवसेन पञ्हे पुच्छि, धम्मदिन्ना खग्गेन उप्पलनालं छिन्दन्ती विय पुच्छितं पुच्छितं विस्सज्जेसि. उपासको धम्मदिन्नाथेरिया ञाणस्स सूरभावं ञत्वा अत्तनो अधिगतट्ठाने पटिपाटिया तीसु मग्गेसु सब्बाकारेन पञ्हे पुच्छित्वा उग्गहवसेन अरहत्तमग्गेपि पुच्छि. धम्मदिन्नाथेरीपि उपासकस्स याव अनागामिफलाव विसयभावं ञत्वा ‘‘इदानि अत्तनो विसयं अतिक्कमित्वा धावती’’ति तं निवत्तेन्ती ‘‘अच्चसरा, आवुसो विसाख, पञ्हे, नासक्खि पञ्हानं परियन्तं गहेतुं, निब्बानोगधञ्हि, आवुसो विसाख, ब्रह्मचरियं निब्बानपरायणं निब्बानपरियोसानं. आकङ्खमानो च त्वं, आवुसो विसाख, भगवन्तं उपसङ्कमित्वा एतमत्थं पुच्छेय्यासि. यथा च ते भगवा ब्याकरोति, तथा नं धारेय्यासी’’ति (म. नि. १.४६६) आह.
विसाखो सत्थु सन्तिकं गन्त्वा सब्बं पुच्छाविस्सज्जननयं कथेसि. सत्था तस्स वचनं सुत्वा ‘‘मम धीताय अतीतानागतपच्चुप्पन्नेसु खन्धेसु तण्हा नत्थी’’ति वत्वा धम्मपदे इमं गाथमाह –
‘‘यस्स पुरे च पच्छा च, मज्झे च नत्थि किञ्चनं;
अकिञ्चनं अनादानं, तमहं ब्रूमि ब्राह्मण’’न्ति. (ध. प. ४२१);
ततो धम्मदिन्नाय साधुकारं दत्वा विसाखं उपासकं एतदवोच – ‘‘पण्डिता, विसाख, धम्मदिन्ना भिक्खुनी, महापञ्ञा विसाख, धम्मदिन्ना भिक्खुनी. मं चेपि त्वं, विसाख, एतमत्थं पुच्छेय्यासि, अहम्पि तं एवमेव ब्याकरेय्यं, यथा तं धम्मदिन्नाय भिक्खुनिया ब्याकतं, एसो चेवेतस्स अत्थो, एवञ्च नं धारेही’’ति. एवमेतं वत्थु समुट्ठितं. अपरभागे सत्था जेतवने निसिन्नो पटिपाटिया भिक्खुनियो ठानन्तरे ठपेन्तो इदमेव चूळवेदल्लं अट्ठुप्पत्तिं कत्वा थेरिं इमस्मिं सासने धम्मकथिकानं अग्गट्ठाने ठपेसीति.