पटाचाराथेरीवत्थु
२३८. चतुत्थे विनयधरानं यदिदं पटाचाराति पटाचारा थेरी विनयधरानं अग्गाति दस्सेति. सा किर पदुमुत्तरबुद्धकाले हंसवतियं कुलगेहे पटिसन्धिं गण्हित्वा अपरभागे सत्थु धम्मदेसनं सुणन्ती सत्थारं एकं भिक्खुनिं विनयधरानं अग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा अधिकारकम्मं कत्वा तं ठानन्तरं पत्थेसि. सा यावजीवं कुसलं कत्वा देवमनुस्सेसु संसरित्वा कस्सपबुद्धकाले किकिस्स कासिरञ्ञो गेहे पटिसन्धिं गण्हित्वा सत्तन्नं भगिनीनं अब्भन्तरा हुत्वा वीसति वस्ससहस्सानि ब्रह्मचरियं चरित्वा भिक्खुसङ्घस्स परिवेणं कत्वा पुन देवलोके निब्बत्तित्वा एकं बुद्धन्तरं सम्पत्तिं अनुभवित्वा इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं सेट्ठिगेहे पटिसन्धिं गण्हि.
सा अपरभागे वयप्पत्ता अत्तनो गेहे एकेन कम्मकारेन सद्धिं सन्थवं कत्वा अपरभागे अत्तनो समानजातिकं कुलं गच्छन्ती कतसन्थवस्स पुरिसस्स सञ्ञं अदासि – ‘‘न त्वं स्वे पट्ठाय मं पटिहारसतेनपि दट्ठुं लभिस्ससि, सचे ते कम्मं अत्थि, इदानि मं गण्हित्वा गच्छाही’’ति. सो ‘‘एवं होतू’’ति अनुच्छविकं हत्थसारं गहेत्वा तं आदाय नगरतो तीणि चत्तारि योजनानि पटिक्कमित्वा एकस्मिं गामके वासं कप्पेसि.
अथ अपरभागे तस्सा कुच्छियं गब्भो पतिट्ठासि. सा गब्भे परिपक्के ‘‘इदं अम्हाकं अनाथट्ठानं, कुलगेहं गच्छाम सामी’’ति आह. सो ‘‘अज्ज गच्छाम, स्वे गच्छामा’’ति गन्तुं असक्कोन्तो कालं वीतिनामेसि. सा तस्स कारणं ञत्वा ‘‘नायं बालो मं नेस्सती’’ति तस्मिं बहि गते ‘‘एकिकाव कुलगेहं गमिस्सामी’’ति मग्गं पटिपज्जि. सो आगन्त्वा तं गेहे अपस्सन्तो पटिविस्सके पुच्छित्वा ‘‘कुलगेहं गता’’ति सुत्वा ‘‘मं निस्साय कुलधीता अनाथा जाता’’ति पदानुपदिकं गन्त्वा सम्पापुणि. तस्सा अन्तरामग्गेव गब्भवुट्ठानं अहोसि. ततो ‘‘यस्सत्थाय मयं गच्छेय्याम, सो अत्थो अन्तरामग्गेव निप्फन्नो, इदानि गन्त्वा किं करिस्सामा’’ति पटिनिवत्तिंसु. पुन तस्सा कुच्छियं गब्भो पतिट्ठासीति पुरिमनयेनेव वित्थारेतब्बं.
अन्तरामग्गे पनस्सा गब्भवुट्ठाने जातमत्तेयेव चतूसु दिसासु महामेघो उट्ठहि. सा तं पुरिसं आह – ‘‘सामि, अवेलाय चतूसु दिसासु मेघो उट्ठितो, अत्तनो वसनट्ठानं कातुं वायमाही’’ति. सो ‘‘एवं करिस्सामी’’ति दण्डकेहि कुटिकं कत्वा ‘‘छदनत्थाय तिणं आहरिस्सामी’’ति एकस्मिं महावम्मिकपादे तिणं छिन्दति. अथ नं वम्मिके निपन्नो कण्हसप्पो पादे डंसि, सो तस्मिंयेव ठाने पतितो. सापि ‘‘इदानि आगमिस्सति, इदानि आगमिस्सती’’ति सब्बरत्तिं खेपेत्वा ‘‘अद्धा मं सो ‘अनाथा एसा’ति मग्गे छड्डेत्वा गतो भविस्सती’’ति आलोके सञ्जाते पदानुसारेन ओलोकेन्ती वम्मिकपादे पतितं दिस्वा ‘‘मं निस्साय नट्ठो पुरिसो’’ति परिदेवित्वा दहरदारकं पस्सेनादाय महल्लकं अङ्गुलीहि गाहापेत्वा मग्गेन गच्छन्ती अन्तरामग्गे एकं उत्ताननदिं दिस्वा ‘‘द्वेपि दारके एकप्पहारेनेव आदाय गन्तुं न सक्खिस्सामी’’ति जेट्ठकं ओरिमतीरे ठपेत्वा दहरं परतीरं नेत्वा पिलोतिकचुम्बटके निपज्जापेत्वा पुन निवत्तित्वा ‘‘इतरं गहेत्वा गमिस्सामी’’ति नदिं ओतरि.
अथस्सा नदीमज्झं पत्तकाले एको सेनो ‘‘मंसपिण्डो अय’’न्ति सञ्ञाय दारकं विज्झितुं आगच्छति. सा हत्थं पसारेत्वा सेनं पलापेसि. तस्सा तं हत्थविकारं दिस्वा महल्लकदारको ‘‘मं पक्कोसती’’ति सञ्ञाय नदिं ओतरित्वा सोते पतितो यथासोतं अगमासि. सोपि सेनो तस्सा असम्पत्ताय एव तं दहरदारकं गण्हित्वा अगमासि. सा बलवसोकाभिभूता अन्तरामग्गे इमं विलापगीतं गायन्ती गच्छति –
‘‘उभो पुत्ता कालङ्कता, पन्थे मय्हं पती मतो’’ति.
सा एवं विलपमानाव सावत्थिं पत्वा कुलसभागं गन्त्वापि सोकवसेनेव अत्तनो गेहं ववत्थपेतुं असक्कोन्ती ‘‘इमस्मिं ठाने एवंविधं नाम कुलं अत्थि, कतरं तं गेह’’न्ति पटिपुच्छि. त्वं तं कुलं पटिपुच्छित्वा किं करिस्ससि? तेसं वसनगेहं वातप्पहारेन पतितं, तत्थेव ते सब्बेपि जीवितक्खयं पत्ता, अथ ने खुद्दकमहल्लके एकचितकस्मिंयेव झापेन्ति, पस्स एसा धूमवट्टि पञ्ञायतीति. सा तं कथं सुत्वाव किं तुम्हे वदथा’’ति अत्तनो निवत्थसाटकं सन्धारेतुं असक्कोन्ती जातनियामेनेव बाहा पग्गय्ह कन्दमाना ञातीनं चितकट्ठानं गन्त्वा तं विलापगीतं परिपुण्णं कत्वा परिदेवमाना –
‘‘उभो पुत्ता कालङ्कता, पन्थे मय्हं पती मतो;
माता पिता च भाता च, एकचितकस्मिं डय्हरे’’ति. –
आह. अञ्ञेन जनेन साटकं दिन्नम्पि फालेत्वा फालेत्वा छड्डेति. अथ नं दिट्ठदिट्ठट्ठाने महाजनो परिवारेत्वा चरति. अथस्सा ‘‘अयं पटाचारं पटपरिहरणं विना चरती’’ति पटाचारातेव नामं अकंसु. यस्मा चस्सा सो नग्गभावेन अलज्जीआचारो पाकटो अहोसि, तस्मा पतितो आचारो अस्साति पटाचारात्वेव नामं अकंसु.
सा एकदिवसं सत्थरि महाजनस्स धम्मं देसेन्ते विहारं पविसित्वा परिसपरियन्ते अट्ठासि. सत्था मेत्ताफरणेन फरित्वा ‘‘सतिं पटिलभ, भगिनि, सतिं पटिलभ, भगिनी’’ति आह. तस्सा सत्थु वचनं सुत्वा बलवहिरोत्तप्पं आगतं, सा तत्थेव भूमियं निसीदि. अविदूरे ठितो पुरिसो उत्तरिसाटकं खिपित्वा अदासि. सा तं निवासेत्वा धम्मं अस्सोसि. सत्था तस्सा चरियवसेन इमा धम्मपदे गाथा आह –
‘‘न सन्ति पुत्ता ताणाय, न पिता नापि बन्धवा;
अन्तकेनाधिपन्नस्स, नत्थि ञातीसु ताणता.
‘‘एतमत्थवसं ञत्वा, पण्डितो सीलसंवुतो;
निब्बानगमनं मग्गं, खिप्पमेव विसोधये’’ति. (ध. प. २८८-२८९);
सा गाथापरियोसाने यथाठिताव सोतापत्तिफले पतिट्ठाय सत्थारं उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा पब्बज्जं याचि. सत्था ‘‘तस्सा भिक्खुनिउपस्सयं गन्त्वा पब्बजा’’ति पब्बज्जं सम्पटिच्छि. सा पब्बजित्वा नचिरस्सेव अरहत्तं पत्वा बुद्धवचनं गण्हन्ती विनयपिटके चिण्णवसी अहोसि. अपरभागे सत्था जेतवने निसिन्नो भिक्खुनियो पटिपाटिया ठानन्तरे ठपेन्तो पटाचारं विनयधरानं अग्गट्ठाने ठपेसीति.