महापजापतिगोतमीथेरीवत्थु

२३५. थेरिपाळिया पठमे यदिदं महापजापतिगोतमीति महापजापतिगोतमी थेरी रत्तञ्ञूनं अग्गाति दस्सेति.

तस्सा पञ्हकम्मे पन अयमनुपुब्बिकथा – अयं किर पदुमुत्तरबुद्धकाले हंसवतियं कुलगेहे पटिसन्धिं गण्हित्वा अपरेन समयेन सत्थु धम्मदेसनं सुणन्ती सत्थारं एकं भिक्खुनिं रत्तञ्ञूनं अग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा अधिकारकम्मं कत्वा तं ठानन्तरं पत्थेसि. सा यावजीवं दानं दत्वा सीलं रक्खित्वा ततो चुतो देवलोके निब्बत्तित्वा पन एकस्मिं बुद्धन्तरे देवलोकतो चवित्वा बाराणसियं पञ्चन्नं दासिसतानं जेट्ठकदासी हुत्वा निब्बत्ति. अथ वस्सूपनायिकसमये पञ्च पच्चेकबुद्धा नन्दमूलकपब्भारतो इसिपतने ओतरित्वा नगरे पिण्डाय चरित्वा इसिपतनमेव गन्त्वा ‘‘वस्सूपनायिककुटिया अत्थाय हत्थकम्मं याचिस्सामा’’ति चिन्तेसुं. कस्मा? वस्सं उपगच्छन्तेन हि नालकपटिपदं पटिपन्नेनापि पञ्चन्नं छदनानं अञ्ञतरेन छदनेन छन्ने सद्वारबद्धे सेनासने उपगन्तब्बं. वुत्तञ्हेतं ‘‘न, भिक्खवे, असेनासनिकेन वस्सं उपगन्तब्बं, यो उपगच्छेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति (महाव. २०४). तस्मा वस्सकाले उपकट्ठे सचे सेनासनं लभति, इच्चेतं कुसलं. नो चे लभति, हत्थकम्मं परियेसित्वापि कातब्बं. हत्थकम्मं अलभन्तेन सामम्पि कातब्बं, न त्वेव असेनासनिकेन वस्सं उपगन्तब्बं. अयमनुधम्मता. तस्मा ते पच्चेकबुद्धा ‘‘हत्थकम्मं याचिस्सामा’’ति चीवरं पारुपित्वा सायन्हसमये नगरं पविसित्वा सेट्ठिस्स घरद्वारे अट्ठंसु. जेट्ठकदासी कुटं गहेत्वा उदकतित्थं गच्छन्ती पच्चेकबुद्धे नगरं पविसन्ते अद्दस. सेट्ठि तेसं आगतकारणं सुत्वा ‘‘अम्हाकं ओकासो नत्थि, गच्छन्तू’’ति आह.

अथ ते नगरा निक्खन्ते जेट्ठकदासी कुटं गहेत्वा पविसन्ती दिस्वा कुटं ओतारेत्वा वन्दित्वा ओनमित्वा मुखं उक्खिपित्वा, ‘‘अय्या, नगरं पविट्ठमत्ताव निक्खन्ता, किं नु खो’’ति पुच्छि. वस्सूपनायिककुटिया हत्थकम्मं याचितुं आगतम्हाति. लद्धं, भन्तेति? न लद्धं उपासिकेति. किं पनेसा कुटि इस्सरेहेव कातब्बा, उदाहु दुग्गतेहिपि सक्का कातुन्ति? येन केनचि सक्का कातुन्ति. साधु, भन्ते, मयं करिस्साम, स्वे मय्हं भिक्खं गण्हथाति निमन्तेत्वा पुन कुटं गहेत्वा आगमनतित्थमग्गे ठत्वा आगतागता अवसेसदासियो ‘‘एत्थेव होथा’’ति वत्वा सब्बासं आगतकाले आह – ‘‘अम्मा, किं निच्चमेव परस्स दासिकम्मं करिस्सथ, उदाहु दासिभावतो मुच्चितुं इच्छथा’’ति. अज्जेव मुच्चितुं इच्छाम, अय्येति. यदि एवं, मया पच्चेकबुद्धा हत्थकम्मं अलभन्ता स्वातनाय निमन्तिता, तुम्हाकं सामिकेहि एकदिवसं हत्थकम्मं दापेथाति. ता ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छित्वा सायं अटवितो आगतकाले सामिकानं आरोचेसुं. ते ‘‘साधू’’ति जेट्ठकदासस्स गेहद्वारे सन्निपतिंसु.

अथ ने जेट्ठकदासी ‘‘स्वे, ताता, पच्चेकबुद्धानं हत्थकम्मं देथा’’ति आनिसंसं आचिक्खित्वा येपि न कातुकामा, ते गाळ्हेन ओवादेन तज्जेत्वा सब्बेपि सम्पटिच्छापेसि. सा पुनदिवसे पच्चेकबुद्धानं भत्तं दत्वा सब्बेसं दासपुत्तानं सञ्ञं अदासि. ते तावदेव अरञ्ञं पविसित्वा दब्बसम्भारे समोधानेत्वा सतं सतं हुत्वा एकेकं कुटिं चङ्कमनादिपरिवारं कत्वा मञ्चपीठपानीय-परिभोजनीयादीनि ठपेत्वा पच्चेकबुद्धानं तेमासं तत्थेव वसनत्थाय पटिञ्ञं कारेत्वा वारभिक्खं पट्ठपेसुं. या अत्तनो वारदिवसे न सक्कोति, तस्सा जेट्ठकदासी सकगेहतो नीहरित्वा देति. एवं तेमासं पटिजग्गित्वा जेट्ठकदासी एकेकं दासिं एकेकं साटकं सज्जापेसि, पञ्च थूलसाटकसतानि अहेसुं. तानि परिवत्तापेत्वा पञ्चन्नं पच्चेकबुद्धानं तिचीवरानि कत्वा अदासि. पच्चेकबुद्धा तासं पस्सन्तीनंयेव आकासेन गन्धमादनपब्बतं अगमंसु.

तापि सब्बा यावजीवं कुसलं कत्वा देवलोके निब्बत्तिंसु. तासु जेट्ठिका ततो चवित्वा बाराणसिया अविदूरे पेसकारगामे पेसकारजेट्ठकस्स गेहे निब्बत्ति. अथेकदिवसं पदुमवतिया पुत्ता पञ्चसता पच्चेकबुद्धा बाराणसिरञ्ञा निमन्तिता राजद्वारं आगन्त्वा कञ्चि ओलोकेन्तम्पि अदिस्वा निवत्तित्वा नगरद्वारेन निक्खमित्वा तं पेसकारगामं अगमंसु. सा इत्थी पच्चेकबुद्धे दिस्वा सम्पियायमाना सब्बे वन्दित्वा भिक्खं अदासि. ते भत्तकिच्चं कत्वा गन्धमादनमेव अगमंसु.

सापि यावजीवं कुसलं कत्वा देवमनुस्सेसु संसरन्ती अम्हाकं सत्थु निब्बत्तितो पुरेतरमेव देवदहनगरे महासुप्पबुद्धस्स गेहे पटिसन्धिं गण्हि, गोतमीतिस्सा नामं अकंसु. महामायाय कनिट्ठभगिनी होति. मन्तज्झायका ब्राह्मणा लक्खणानि परिग्गण्हन्ता ‘‘इमासं द्विन्नम्पि कुच्छियं वसितदारका चक्कवत्तिनो भविस्सन्ती’’ति ब्याकरिंसु. सुद्धोदनमहाराजा वयप्पत्तकाले ता द्वेपि मङ्गलं कत्वा अत्तनो घरं आनेसि. अपरभागे अम्हाकं बोधिसत्तो तुसितपुरा चवित्वा महामायाय देविया कुच्छियं पटिसन्धिं गण्हि. महामाया तस्स जातदिवसतो सत्तमे दिवसे कालं कत्वा तुसितपुरे निब्बत्ति. सुद्धोदनमहाराजा महासत्तस्स मातुच्छं महापजापतिगोतमिं अग्गमहेसिट्ठाने ठपेसि. तस्मिं काले नन्दकुमारो जातो. अयं महापजापति नन्दकुमारं धातीनं दत्वा सयं बोधिसत्तं परिहरि.

अपरेन समयेन बोधिसत्तो महाभिनिक्खमनं निक्खमित्वा सब्बञ्ञुतं पत्वा लोकानुग्गहं करोन्तो अनुक्कमेन कपिलवत्थुं पत्वा नगरं पिण्डाय पाविसि. अथस्स पिता सुद्धोदनमहाराजा अन्तरवीथियंयेव धम्मकथं सुत्वा सोतापन्नो अहोसि. अथ दुतियदिवसे नन्दो पब्बजि, सत्तमे दिवसे राहुलो. सत्था अपरेन समयेन वेसालिं उपनिस्साय कूटागारसालायं विहरति. तस्मिं समये सुद्धोदनमहाराजा सेतच्छत्तस्स हेट्ठा अरहत्तं सच्छिकत्वा परिनिब्बायि. तदा महापजापतिगोतमी पब्बज्जाय चित्तं उप्पादेसि. ततो रोहिणीनदीतीरे कलहविवादसुत्तपरियोसाने (सु. नि. ८६८ आदयो) निक्खमित्वा पब्बजितानं पञ्चन्नं कुमारसतानं पादपरिचारिका सब्बाव एकचित्ता हुत्वा ‘‘महापजापतिया सन्तिकं गन्त्वा सब्बाव सत्थु सन्तिके पब्बजिस्सामा’’ति महापजापतिं जेट्ठिकं कत्वा सत्थु सन्तिकं गन्त्वा पब्बजितुकामा अहेसुं. अयञ्च महापजापति पठममेव एकवारं सत्थारं पब्बज्जं याचमाना नालत्थ, तस्मा कप्पकं पक्कोसापेत्वा केसे छिन्नापेत्वा कासायानि अच्छादेत्वा सब्बा ता साकियानियो आदाय वेसालिं गन्त्वा आनन्दत्थेरेन दसबलं याचापेत्वा अट्ठहि गरुधम्मेहि पब्बज्जञ्च उपसम्पदञ्च अलत्थ. इतरा पन सब्बापि एकतोव उपसम्पन्ना अहेसुं. अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारतो पनेतं वत्थु पाळियं (चूळव. ४०२ आदयो) आगतमेव.

एवं उपसम्पन्ना पन महापजापति सत्थारं उपसङ्कमित्वा अभिवादेत्वा एकमन्तं अट्ठासि, अथस्सा सत्था धम्मं देसेसि. सा सत्थु सन्तिके कम्मट्ठानं गहेत्वा अरहत्तं पापुणि. सेसा पञ्चसता भिक्खुनियो नन्दकोवादसुत्तपरियोसाने (म. नि. ३.३९८ आदयो) अरहत्तं पापुणिंसु. एवमेतं वत्थु समुट्ठितं. अपरभागे सत्था जेतवने निसिन्नो भिक्खुनियो ठानन्तरे ठपेन्तो महापजापतिं रत्तञ्ञूनं अग्गट्ठाने ठपेसीति.