खेमाथेरीवत्थु
२३६. दुतिये खेमाति एवंनामिका भिक्खुनी. इतो पट्ठाय च पनस्सा पञ्हकम्मे अयमनुपुब्बिकथाति अवत्वा सब्बत्थ अभिनीहारं आदिं कत्वा वत्तब्बमेव वक्खाम.
अतीते किर पदुमुत्तरबुद्धकाले हंसवतियं अयं परपरियापन्ना हुत्वा निब्बत्ति. अथेकदिवसं तस्स भगवतो अग्गसाविकं सुजातत्थेरिं नाम पिण्डाय चरन्तं दिस्वा तयो मोदके दत्वा तंदिवसमेव अत्तनो केसे विस्सज्जेत्वा थेरिया दानं दत्वा ‘‘अनागते बुद्धुप्पादे तुम्हे विय महापञ्ञा भवेय्य’’न्ति पत्थनं कत्वा यावजीवं कुसलकम्मेसु अप्पमत्ता हुत्वा कप्पसतसहस्सं देवमनुस्सेसु संसरन्ती कस्सपबुद्धकाले किकिस्स कासिरञ्ञो गेहे पटिसन्धिं गहेत्वा सत्तन्नं भगिनीनं अब्भन्तरा हुत्वा वीसतिवस्ससहस्सानि गेहेयेव कोमारिब्रह्मचरियं चरित्वा ताहि भगिनीहि सद्धिं दसबलस्स वसनपरिवेणं कारेत्वा एकं बुद्धन्तरं देवमनुस्सेसु संसरन्ती इमस्मिं बुद्धुप्पादे मद्दरट्ठे सागलनगरे राजकुले पटिसन्धिं गण्हि, खेमातिस्सा नामं अकंसु. तस्सा सरीरवण्णो सुवण्णरसपिञ्जरो विय अहोसि. सा वयप्पत्ता बिम्बिसाररञ्ञो गेहं अगमासि.
सा तथागते राजगहं उपनिस्साय वेळुवने विहरन्ते ‘‘सत्था किर रूपे दोसं दस्सेती’’ति रूपमदमत्ता हुत्वा ‘‘मय्हम्पि रूपे दोसं दस्सेय्या’’ति भयेन दसबलं दस्सनाय न गच्छति. राजा चिन्तेसि – ‘‘अहं सत्थु अग्गुपट्ठाको, मादिसस्स च नाम अरियसावकस्स अग्गमहेसी दसबलं दस्सनाय न गच्छति, न मे एतं रुच्चती’’ति. सो कवीहि वेळुवनुय्यानस्स वण्णं बन्धापेत्वा ‘‘खेमाय देविया सवनूपचारे गायथा’’ति आह. सा उय्यानस्स वण्णं सुत्वा गन्तुकामा हुत्वा राजानं पटिपुच्छि. राजा ‘‘उय्यानं गच्छ, सत्थारं पन अदिस्वा आगन्तुं न लभिस्ससी’’ति आह. सा रञ्ञो पटिवचनं अदत्वाव मग्गं पटिपज्जि. राजा ताय सद्धिं गच्छन्ते पुरिसे आह – ‘‘सचे देवी उय्यानतो निवत्तमाना दसबलं पस्सति, इच्चेतं कुसलं. सचे न पस्सति, राजाणाय नं दस्सेथा’’ति. अथ खो सा देवी दिवसभागं उय्याने चरित्वा निवत्तन्ती दसबलं अदिस्वाव गन्तुं आरद्धा. अथ नं राजपुरिसा अत्तनो अरुचियाव देविं सत्थु सन्तिकं नयिंसु.
सत्था तं आगच्छन्तिं दिस्वा इद्धिया एकं देवच्छरं निम्मिनित्वा तालवण्टं गहेत्वा बीजमानं विय अकासि. खेमा देवी तं दिस्वा चिन्तेसि – ‘‘मानम्हि नट्ठा, एवरूपा नाम देवच्छरप्पटिभागा इत्थियो दसबलस्स अविदूरे तिट्ठन्ति, अहं एतासं परिचारिकापि नप्पहोमि, मानमदं हि निस्साय पापचित्तस्स वसेन नट्ठा’’ति तं निमित्तं गहेत्वा तमेव इत्थिं ओलोकयमाना अट्ठासि. अथस्सा पस्सन्तियाव तथागतस्स अधिट्ठानबलेन सा इत्थी पठमवयं अतिक्कम्म मज्झिमवये ठिता विय मज्झिमवयं अतिक्कम्म पच्छिमवये ठिता विय च वलित्तचा पलितकेसा खण्डविरळदन्ता अहोसि. ततो तस्सा पस्सन्तियाव सद्धिं तालवण्टेन परिवत्तित्वा परिपति. ततो खेमा पुब्बहेतुसम्पन्नत्ता तस्मिं आरम्मणे आपाथगते एवं चिन्तेसि – ‘‘एवंविधम्पि नाम सरीरं एवरूपं विपत्तिं पापुणाति, मय्हम्पि सरीरं एवंगतिकमेव भविस्सती’’ति. अथस्सा एवं चिन्तितक्खणे सत्था इमं धम्मपदे गाथमाह –
‘‘ये रागरत्तानुपतन्ति सोतं,
सयंकतं मक्कटकोव जालं;
एतम्पि छेत्वान वजन्ति धीरा,
अनपेक्खिनो सब्बदुक्खं पहाया’’ति.
सा गाथापरियोसाने ठितपदे ठितायेव सह पटिसम्भिदाहि अरहत्तं पापुणि. अगारमज्झे वसन्तेन नाम अरहत्तं पत्तेन तंदिवसमेव परिनिब्बायितब्बं वा पब्बजितब्बं वा होति, सा पन अत्तनो आयुसङ्खारानं पवत्तनभावं ञत्वा ‘‘अत्तनो पब्बज्जं अनुजानापेस्सामी’’ति सत्थारं वन्दित्वा राजनिवेसनं गन्त्वा राजानं अनभिवादेत्वाव अट्ठासि. राजा इङ्गितेनेव अञ्ञासि – ‘‘अरियधम्मं पत्ता भविस्सती’’ति. अथ नं आह – ‘‘देवि गता नु खो सत्थुदस्सनाया’’ति. महाराज, तुम्हेहि दिट्ठदस्सनं परित्तं, अहं पन दसबलं सुदिट्ठमकासिं, पब्बज्जं मे अनुजानाथाति. राजा ‘‘साधु, देवी’’ति सम्पटिच्छित्वा सुवण्णसिविकाय भिक्खुनिउपस्सयं उपनेत्वा पब्बाजेसि. अथस्सा ‘‘खेमाथेरी नाम गिहिभावे ठत्वा अरहत्तं पत्ता’’ति महापञ्ञभावो पाकटो अहोसि. इदमेत्थ वत्थु. अथ सत्था अपरभागे जेतवने निसिन्नो भिक्खुनियो पटिपाटिया ठानन्तरे ठपेन्तो खेमाथेरिं महापञ्ञानं अग्गट्ठाने ठपेसीति.