सळायतनपच्चयाफस्सपदवित्थारकथावण्णना
६४२. बावीसतिया लोकियविपाकविञ्ञाणेहि सम्पयुत्ता बावीसतिलोकियविञ्ञाणसम्पयुत्ता. ततो एव बावीसति.
तत्थाति तस्मिं सळायतने, तेसु छसु आयतनेसूति अत्थो. अज्झत्तन्ति ससन्ततिपरियापन्नमेव गण्हाति. तञ्हि ससन्ततिपरियापन्नकम्मनिब्बत्तं तादिसस्स फस्सस्स पच्चयो होति. रूपादीनि, पन बहिद्धा अनुपादिन्नानि च फस्सस्स आरम्मणं होन्ति, न तानि चक्खादीनि विय ससन्ततिपरियापन्नकम्मकिलेसनिमित्तप्पवत्तिभावेन फस्सस्स पच्चया होन्तीति पठमाचरियवादे न गहितानि, दुतियाचरियवादे पन यथा तथा वा पच्चयभावे सति न सक्का वज्जेतुन्ति गहितानि.
तत्थाति सळायतनपच्चया फस्सपदे. ये ताव आचरिया महाविहारवासिनोव यथा विञ्ञाणं, एवं नामरूपं, सळायतनं, फस्सं, वेदनञ्च पच्चयं, पच्चयुप्पन्नञ्च ससन्ततिपरियापन्नं दीपेन्ता विपाकमेव इच्छन्ति. ‘‘छट्ठायतनपच्चया फस्सो’’ति अभिधम्मभाजनीयपाळि (विभ. २४३) आरुप्पं सन्धाय वुत्ताति ‘‘छट्ठायतनपच्चया फस्सोति पाळिअनुसारतो’’ति वुत्तं.
सब्बे फस्सा न सम्भोन्तीति योजना. यदि सब्बायतनेहि एको फस्सो सम्भवेय्य, ‘‘सळायतनपच्चया फस्सो’’ति एकस्स वचनं युज्जेय्य, अथापि एकम्हा आयतना सब्बे फस्सा सम्भवेय्युं, तथापि सब्बायतनेहि सब्बफस्ससम्भवतो आयतनभेदेन फस्सभेदो नत्थीति तदभेदवसेन एकस्स वचनं युज्जेय्य, तथा पन असम्भवतो न युत्तन्ति चोदेति ‘‘न सब्बायतनेही’’तिआदिना. अञ्ञस्सापि वा असम्भवन्तस्स विधानस्स बोधनत्थमेतं वुत्तं ‘‘नापि एकम्हा आयतना सब्बे फस्सा’’ति. ‘‘न सब्बायतनेहि एको फस्सो सम्भोती’’ति इदमेव पन एकफस्सवचनस्सायुत्तत्तदीपकं कारणन्ति वेदितब्बं. निदस्सनवसेन वा एतं वुत्तं. नापि एकम्हा आयतना सब्बे फस्सा सम्भोन्ति, एवं न सब्बायतनेहि एको फस्सो सम्भोति. तस्मा एकस्स वचनं अयुत्तन्ति. परिहारं पन अनेकायतनेहि एकफस्सस्स सम्भवतोति दस्सेन्तो ‘‘तत्रिदं विस्सज्जन’’न्तिआदिमाह. अवसेससम्पयुत्तधम्मायतना फस्सवज्जिता तंसम्पयुत्तचेतसिका धम्मा.
एकोपि अनेकायतनप्पभवो एकोपनेकायतनप्पभवो.
छधा पच्चयत्ते पञ्च विभावये, एकं नवधा पच्चयत्ते, बाहिरानि छ आयतनानि आरम्मणादिना यथासम्भवं पच्चयत्ते विभावयेति सम्बन्धो.
अनेकभेदस्साति कुसलविपाकादिपञ्चद्वारादिवसेन अनेकविधस्स द्विपञ्चविञ्ञाणसम्पयुत्तवज्जस्स विपाकफस्सस्स. तानि चाति रूपायतनादीनि. ‘‘मनो च नेसं गोचरविसयं पच्चनुभोती’’ति (म. नि. १.४५५) हि वुत्तं. तथा चाति पच्चुप्पन्नानि रूपादीनि पच्चुप्पन्नञ्च धम्मायतनपरियापन्नं रूपरूपं सन्धाय वुत्तं. आरम्मणपच्चयमत्तेनाति तं सब्बं अपच्चुप्पन्नं, अञ्ञञ्च धम्मायतनं सन्धाय वुत्तं.