नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स
विसुद्धिमग्ग-महाटीका
(पठमो भागो)
गन्थारम्भकथा
सद्धम्मरंसिमाली यो, विनेय्यकमलाकरे;
विबोधेसि महामोह-तमं हन्त्वान सब्बसो.
ञाणातिसयबिम्बं तं, विसुद्धकरुणारुणं;
वन्दित्वा निरुपक्लेसं, बुद्धादिच्चं महोदयं.
लोकालोककरं धम्मं, गुणरस्मिसमुज्जलं;
अरियसङ्घञ्च सम्फुल्लं, विसुद्धकमलाकरं.
वन्दनाजनितं पुञ्ञं, इति यं रतनत्तये;
हतन्तरायो सब्बत्थ, हुत्वाहं तस्स तेजसा.
सम्पन्नसीलाचारेन, धीमता सुचिवुत्तिना;
अज्झेसितो दाठानागत्थेरेन थिरचेतसा.
विसुद्धचरितो नाथो, यं विसुद्धिमनुत्तरं;
पत्वा देसेसि करुणासमुस्साहितमानसो.
तस्सा अधिगमूपायो, विसुद्धनयमण्डितो;
विसुद्धिमग्गो यो वुत्तो, सुविसुद्धपदक्कमो.
सुविसुद्धं असंकिण्णं, निपुणत्थविनिच्छयं;
महाविहारवासीनं, समयं अविलोमयं.
तस्स निस्साय पोराणं, कथामग्गं अनाकुलं;
तन्तिनयानुगं सुद्धं, करिस्सामत्थवण्णनं.
इति आकङ्खमानस्स, सद्धम्मस्स चिरट्ठितिं;
विभजन्तस्स तस्सत्थं, निसामयथ साधवोति.
निदानादिकथावण्णना
१. स्वायं विसुद्धिमग्गो यं सुत्तपदं निस्साय पट्ठपीयति, तं ताव निक्खिपित्वा तस्स निदानादिनिद्धारणमुखेन नानप्पकारतो अत्थं संवण्णेतुं ‘‘सीले पतिट्ठाया’’तिआदि आरद्धं. धम्मं संवण्णेन्तेन हि आदितो तस्स निदानं वत्तब्बं, ततो पयोजनं पिण्डत्थो पदत्थो सम्बन्धो अधिप्पायो चोदना सोधनं वत्तब्बं. तथा चेव आचरियेन पटिपन्नं. एत्थ हि भगवन्तं किरातिआदि देसनाय निदानपयोजननिद्धारणं, विसुद्धिमग्गं भासिस्सन्तिआदि पिण्डत्थनिद्धारणं, सीले ठत्वातिआदि पदत्थसम्बन्धाधिप्पायविभावना, किं सीलन्तिआदि चोदना, ततो परं सोधनं, समाधिपञ्ञाकथासुपि एसेव नयो. कस्मा पनेत्थ विस्सज्जनगाथा आदिम्हि निक्खित्ता, न पुच्छागाथा. पुच्छापुब्बिका हि विस्सज्जनाति? वुच्चते – तदत्थस्स मङ्गलभावतो, सासनस्स आदिकल्याणादिभावविभावनतो, भयादिउपद्दवनिवारणेन अन्तरायविधमनतो, उपरि संवण्णेतब्बधम्मसङ्गहतो चाति वेदितब्बं.
एत्थाह – कस्मा पनायं विसुद्धिमग्गकथा वत्थुपुब्बिका आरद्धा, न सत्थुथोमनापुब्बिकाति? वुच्चते – विसुं असंवण्णनादिभावतो. सुमङ्गलविलासिनीआदयो विय हि दीघनिकायादीनं नायं विसुं संवण्णना, न पकरणन्तरं वा अभिधम्मावतारसुमतावतारादि विय. तासंयेव पन सुमङ्गलविलासिनीआदीनं विसेसभूता. तेनेवाह ‘‘मज्झे विसुद्धिमग्गो’’तिआदि (दी. नि. अट्ठ. १.गन्थारम्भकथा; म. नि. अट्ठ. १.गन्थारम्भकथा; सं. नि. अट्ठ. १.१.गन्थारम्भकथा; अ. नि. अट्ठ. १.१.गन्थारम्भकथा). अथ वा थोमनापुब्बिकापि चायं कथा न वत्थुपुब्बिकावाति दट्ठब्बं. सासने हि वत्थुकित्तनं न लोके विय केवलं होति, सासनसम्पत्तिकित्तनत्ता पन सत्थु अविपरीतधम्मदेसनाभावविभावनेन सत्थुगुणसंकित्तनं उल्लिङ्गन्तमेव पवत्तति. तथा हि वक्खति ‘‘एत्तावता तिस्सो सिक्खा’’तिआदि. सोतापन्नादिभावस्स च कारणन्ति एत्थ हि आदि-सद्देन सब्बसकदागामिअनागामिनो विय सब्बेपि अरहन्तो सङ्गय्हन्ति विभागस्स अनुद्धटत्ता. तेन तिण्णम्पि बोधिसत्तानं निब्बेधभागिया सीलादयो इध ‘‘सीले पतिट्ठाया’’तिआदिवचनेन सङ्गहिताति दट्ठब्बं. तिण्णम्पि हि नेसं चरिमभवे विसेसतो संसारभयिक्खणं, यथासकं सीले पतिट्ठाय समथविपस्सनं उस्सुक्कापेत्वा तण्हाजटाविजटनपटिपत्ति च समानाति. अथ वा ‘‘सो इमं विजटये जट’’न्ति साधारणवचनेन सातिसयं, निरतिसयञ्च तण्हाजटाविजटनं गहितं. तत्थ यं निरतिसयं सवासनप्पहानताय. तेन सत्थु पहानसम्पदा कित्तिता होति, तन्निमित्ता ञाणसम्पदा च. तदुभयेन नानन्तरिकताय आनुभावसम्पदादयोपीति. एवम्पि थोमनापुब्बिकायं कथाति वेदितब्बं. अथ वा थोमनापुब्बिका एवायं कथाति दट्ठब्बं, ‘‘सब्बधम्मेसु अप्पटिहतञाणचारो’’तिआदिना सत्थु थोमनं पुरक्खत्वा संवण्णनाय आरद्धत्ता. सा पनायं यस्मा पुच्छन्तस्स अज्झासयानुरूपं ब्याकरणसमत्थताय विभावनवसेन पवत्तिता, आचिण्णञ्चेतं आचरियस्स यदिदं संवण्णेतब्बधम्मानुकूलं संवण्णनारम्भे सत्थु अभित्थवनं. तस्मा इमिना कारणेन एवमेत्थ थोमना पवत्तिताति. थोमनाकारस्स वुच्चमानस्स कारणं उद्धरन्तेन पठमं विस्सज्जनगाथं निक्खिपित्वा तस्सा निदानचोदनामुखेन पुच्छागाथं सरूपतो च अत्थतो च दस्सेत्वा तस्सा पुच्छाय अविपरीतब्याकरणसमत्थभावावजोतनं भगवतो थोमनं पुरक्खत्वा यथाधिप्पेतधम्मसंवण्णना कता. तेनाह ‘‘सीले पतिट्ठाया’’तिआदि. तत्थ गाथाय अत्थो परतो आवि भविस्सति.
इतीतिआदीसु इतीति अयं इति-सद्दो हेतु परिसमापनादिपदत्थविपरियायपकारावधारणनिदस्सनादिअनेकत्थप्पभेदो. तथा हेस ‘‘रुप्पतीति खो, भिक्खवे, तस्मा ‘रूप’न्ति वुच्चती’’तिआदीसु (सं. नि. ३.७९) हेतुम्हि आगतो. ‘‘तस्मातिह मे, भिक्खवे, धम्मदायादा भवथ, मा आमिसदायादा. अत्थि मे तुम्हेसु अनुकम्पा ‘किन्ति मे सावका धम्मदायादा भवेय्युं, नो आमिसदायादा’’तिआदीसु (म. नि. १.२९) परिसमापने. ‘‘इति वा इति एवरूपा नच्चगीतवादितविसूकदस्सना पटिविरतो’’तिआदीसु (दी. नि. १.१९७) आदिअत्थे. ‘‘मागण्डियोति तस्स ब्राह्मणस्स सङ्खा समञ्ञा पञ्ञत्ति वोहारो नामं नामकम्मं नामधेय्यं निरुत्ति ब्यञ्जनं अभिलापो’’तिआदीसु (महानि. ७३, ७५) पदत्थविपरियाये. ‘‘इति खो, भिक्खवे, सप्पटिभयो बालो, अप्पटिभयो पण्डितो. सउपद्दवो बालो, अनुपद्दवो पण्डितो. सउपसग्गो बालो, अनुपसग्गो पण्डितो’’तिआदीसु (म. नि. ३.१२४) पकारे. ‘‘अत्थि इदप्पच्चया जरामरणन्ति इति पुट्ठेन सता, आनन्द, अत्थीतिस्स वचनीयं, किंपच्चया जरामरणन्ति इति चे वदेय्य, जातिपच्चया जरामरणन्ति इच्चस्स वचनीय’’न्तिआदीसु (दी. नि. २.९६) अवधारणे, सन्निट्ठानेति अत्थो. ‘‘अत्थीति खो, कच्चान, अयमेको अन्तो, नत्थीति खो, कच्चान, अयं दुतियो अन्तो’’तिआदीसु (सं. नि. २.१५; ३.९०) निदस्सने. इधापि निदस्सने दट्ठब्बो, पकारेतिपि वत्तुं वट्टतेव. पठमो पन इति-सद्दो परिसमापने दट्ठब्बो. हीति अवधारणे. इदन्ति आसन्नपच्चक्खवचनं यथाधिगतस्स सुत्तपदस्स अभिमुखीकरणतो.
वुत्तन्ति अयं वुत्त-सद्दो सउपसग्गो, अनुपसग्गो च वप्पनवापसमीकरणकेसोहारणजीवितवुत्तिपमुत्तभावपावचनपवत्तितअज्झेसनकथनादीसु दिस्सति. तथा हि अयं –
‘‘गावो तस्स पजायन्ति, खेत्ते वुत्तं विरूहति;
वुत्तानं फलमस्नाति, यो मित्तानं न दुब्भती’’ति. –
आदीसु (जा. २.२२.१९) वप्पने आगतो. ‘‘नो च खो पटिवुत्त’’न्तिआदीसु (पारा. २८९) अट्ठदन्तकादीहि वापसमीकरणे. ‘‘कापटिको माणवो दहरो वुत्तसिरो’’तिआदीसु (म. नि. २.४२६) केसोहारणे. ‘‘पन्नलोमो परदत्तवुत्तो मिगभूतेन चेतसा विहरती’’तिआदीसु (चूळव. ३३२) जीवितवुत्तियं. ‘‘सेय्यथापि नाम पण्डुपलासो बन्धना पवुत्तो अभब्बो हरितत्थाया’’तिआदीसु (म. नि. ३.५९; पारा. ९२; पाचि. ६६६; महाव. १२९) बन्धनतो पमुत्तभावे. ‘‘येसमिदं एतरहि पोराणं मन्तपदं गीतं पवुत्तं समिहित’’न्तिआदीसु (दी. नि. १.२८५; म. नि. २.४२७; महाव. ३००) पावचनभावेन पवत्तिते. लोके पन ‘‘वुत्तो गुणो वुत्तो पारायनो’’तिआदीसु अज्झेसने. ‘‘वुत्तं खो पनेतं भगवता ‘धम्मदायादा मे, भिक्खवे, भवथ, मा आमिसदायादा’ति’’आदीसु (म. नि. १.३०) कथने. इधापि कथने एव दट्ठब्बो. तस्मा ‘‘इति हि एवमेव इदं सुत्तं देसित’’न्ति यथानिक्खित्तं गाथं देसितभावेन निदस्सेति. तस्सा वा देसिताकारं अवधारेति.
कस्माति हेतुम्हि निस्सक्कं. पनाति वचनालङ्कारमत्तं. उभयेनापि कारणं पुच्छति. एतन्ति यथावुत्तं सुत्तपदं पच्चामसति. वुत्तन्ति पुच्छानिमित्तं. तदत्थस्स अत्तनो बुद्धियं विपरिवत्तमानतं उपादाय ‘‘इद’’न्ति वत्वा पुन भगवता भासिताकारं सन्धाय ‘‘एत’’न्ति वुत्तं. सकलेन पनानेन वचनेन देसनाय निदानं जोतितं होति. परतो तस्सा देसकदेसकालपटिग्गाहके विभावेतुं ‘‘भगवन्तं किरा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ किराति अनुस्सवनत्थे निपातो. तेन वुच्चमानस्सत्थस्स अनु अनु सुय्यमानतं दीपेति. रत्तिभागेति रत्तिया एकस्मिं कोट्ठासे, मज्झिमयामेति अधिप्पायो. वेस्सवणादयो विय अपाकटनामधेय्यत्ता अञ्ञतरो. देवो एव देवपुत्तो. संसयसमुग्घाटत्थन्ति विचिकिच्छासल्लसमुद्धरणत्थं पुच्छीति योजना. ‘‘संसयसमुग्घाटत्थ’’न्ति च इमिना पञ्चसु पुच्छासु अयं विमतिच्छेदनापुच्छाति दस्सेति. येन अत्थेन तण्हा ‘‘जटा’’ति वुत्ता, तमेव अत्थं दस्सेतुं ‘‘जालिनिया’’तिआदि वुत्तं. सा हि अट्ठसततण्हाविचरितप्पभेदो अत्तनो अवयवभूतो एव जालो एतिस्सा अत्थीति ‘‘जालिनी’’ति वुच्चति.
इदानिस्सा जटाकारेन पवत्तिं दस्सेतुं ‘‘सा ही’’तिआदि वुत्तं. तत्थ रूपादीसु आरम्मणेसूति तस्सा पवत्तिट्ठानमाह, रूपादिछळारम्मणविनिमुत्तस्स तण्हाविसयस्स अभावतो. हेट्ठुपरियवसेनाति कदाचि रूपारम्मणे कदाचि याव धम्मारम्मणे कदाचि धम्मारम्मणे कदाचि याव रूपारम्मणेति एवं हेट्ठा, उपरि च पवत्तिवसेन. देसनाक्कमेन चेत्थ हेट्ठुपरियता दट्ठब्बा. कदाचि कामभवे कदाचि रूपभवे कदाचि अरूपभवे कदाचि वा अरूपभवे…पे… कदाचि कामभवेति एवमेत्थ हेट्ठुपरियवसेन पवत्ति वेदितब्बा. सब्बसङ्खारानं खणे खणे भिज्जनसभावत्ता अपरापरुप्पत्ति एत्थ संसिब्बनन्ति आह ‘‘पुनप्पुनं उप्पज्जनतो’’ति. ‘‘संसिब्बनट्ठेना’’ति इदं येन सम्बन्धेन जटा वियाति जटाति जटातण्हानं उपमूपमेय्यता, तंदस्सनं. अयं हेत्थ अत्थो – यथा जालिनो वेळुगुम्बस्स साखा, कोससञ्चयादयो च अत्तना अत्तनो अवयवेहि संसिब्बिता विनद्धा ‘‘जटा’’ति वुच्चन्ति, एवं तण्हापि संसिब्बनसभावेनाति, ‘‘संसिब्बितट्ठेना’’ति वा पाठो, अत्तनाव अत्तनो संसिब्बितभावेनाति अत्थो. अयं हि तण्हा कोसकारकिमि विय अत्तनाव अत्तानम्पि संसिब्बन्ती पवत्तति. तेनाह भगवा ‘‘रूपतण्हा लोके पियरूपं सातरूपं, एत्थेसा तण्हा उप्पज्जमाना उप्पज्जति, एत्थ निविसमाना निविसती’’तिआदि (दी. नि. २.४००; म. नि. १.८६; विभ. २०३). इमे सत्ता ‘‘मम इद’’न्ति परिग्गहितं वत्थुं अत्तनिब्बिसेसं मञ्ञमाना अब्भन्तरिमं करोन्ति. अब्भन्तरत्थो च अन्तोसद्दोति सकपरिक्खारे उप्पज्जमानापि तण्हा ‘‘अन्तोजटा’’ति वुत्ता. पब्बजितस्स पत्तादि, गहट्ठस्स हत्थिआदि सकपरिक्खारो.
‘‘अत्ता’’ति भवति एत्थ अभिमानोति अत्तभावो, उपादानक्खन्धपञ्चकं. सरीरन्ति केचि. मम अत्तभावो सुन्दरो, असुकस्स विय मम अत्तभावो भवेय्याति वा आदिना सकअत्तभावादीसु तण्हाय उप्पज्जमानाकारो वेदितब्बो. अत्तनो चक्खादीनि अज्झत्तिकायतनानि. अत्तनो, परेसञ्च रूपादीनि बाहिरायतनानि. परेसं सब्बानि वा, सपरसन्ततिपरियापन्नानि वा चक्खादीनि अज्झत्तिकायतनानि. तथा रूपादीनि बाहिरायतनानि. परित्तमहग्गतभवेसु पवत्तियापि तण्हाय अन्तोजटाबहिजटाभावो वेदितब्बो. कामभवो हि कस्सचिपि किलेसस्स अविक्खम्भितत्ता कथञ्चिपि अविमुत्तो अज्झत्तग्गहणस्स विसेसपच्चयोति ‘‘अज्झत्तं, अन्तो’’ति च वुच्चति. तब्बिपरियायतो रूपारूपभवो ‘‘बहिद्धा, बही’’ति च. तेनाह भगवा ‘‘अज्झत्तसंयोजनो पुग्गलो, बहिद्धासंयोजनो पुग्गलो’’ति (अ. नि. २.३७). विसयभेदेन, पवत्तिआकारभेदेन च अनेकभेदभिन्नम्पि तण्हं जटाभावसामञ्ञेन एकन्ति गहेत्वा ‘‘ताय एवं उप्पज्जमानाय जटाया’’ति वुत्तं. सा पन ‘‘पजा’’ति वुत्तसत्तसन्तानपरियापन्ना एव हुत्वा पुनप्पुनं तं जटेन्ती विनन्धन्ती पवत्ततीति आह ‘‘जटाय जटिता पजा’’ति. तथा हि परमत्थतो यदिपि अवयवब्यतिरेकेन समुदायो नत्थि, एकदेसो पन समुदायो नाम न होतीति अवयवतो समुदायं भिन्नं कत्वा उपमूपमेय्यं दस्सेन्तो ‘‘यथा नाम वेळुजटादीहि…पे… संसिब्बिता’’ति आह. इमं जटन्ति सम्बन्धो. तीसु धातूसु एकम्पि असेसेत्वा संसिब्बनेन तेधातुकं जटेत्वा ठितं. तेनस्सा महाविसयतं, विजटनस्स च सुदुक्करभावमाह. ‘‘विजटेतुं को समत्थो’’ति इमिना ‘‘विजटये’’ति पदं सत्तिअत्थं, न विधिआदिअत्थन्ति दस्सेति.
एवं ‘‘अन्तोजटा’’तिआदिना पुट्ठो पन अस्स देवपुत्तस्स इमं गाथमाहाति सम्बन्धो. ‘‘एदिसोव इमं पञ्हं विस्सज्जेय्या’’ति सत्थारं गुणतो दस्सेन्तो ‘‘सब्बधम्मेसु अप्पटिहतञाणचारो’’तिआदिमाह. तत्थ सब्बधम्मेसूति अतीतादिभेदभिन्नेसु सब्बेसु ञेय्यधम्मेसु. अप्पटिहतञाणचारोति अनवसेसञेय्यावरणप्पहानेन निस्सङ्गचारत्ता नविहतञाणपवत्तिको. एतेन तीसु कालेसु अप्पटिहतञाणताविभावनेन आदितो तिण्णं आवेणिकधम्मानं गहणेनेव तदेकलक्खणताय तदविनाभावतो च भगवतो सेसावेणिकधम्मानम्पि गहितभावो वेदितब्बो. दिब्बन्ति कामगुणादीहि कीळन्ति लळन्ति, तेसु वा विहरन्ति, विजयसमत्थतायोगेन पच्चत्थिके विजेतुं इच्छन्ति, इस्सरियधनादिसक्कारदानग्गहणं, तंतंअत्थानुसासनञ्च करोन्ता वोहरन्ति, पुञ्ञातिसययोगानुभावप्पत्ताय जुतिया जोतन्ति, यथाधिप्पेतञ्च विसयं अप्पटिघातेन गच्छन्ति, यथिच्छितनिप्फादने च सक्कोन्तीति देवा. अथ वा देवनीया तंतंब्यसननित्थरणत्थिकेहि सरणं परायणन्ति गमनीया, अभित्थवनीया वा, सोभाविसेसयोगेन कमनीयाति वा देवा. ते तिविधा – सम्मुतिदेवा उपपत्तिदेवा विसुद्धिदेवाति. भगवा पन निरतिसयाय अभिञ्ञाकीळाय उत्तमेहि दिब्बब्रह्मअरियविहारेहि सपरसन्तानगतपञ्चविधमारविजयिच्छानिप्फत्तिया चित्तिस्सरियसत्तधनादिसम्मापटिपत्ति अवेच्चपसादसक्कारदानग्गहणसङ्खातेन, धम्मसभावपुग्गलज्झासयानुरूपानुसासनीसङ्खातेन च वोहारातिसयेन परमाय पञ्ञासरीरप्पभासङ्खाताय जुतिया, अनञ्ञसाधारणाय ञाणसरीरगतिया, मारविजयसब्बसब्बञ्ञुगुणपरहितनिप्फादनेसु अप्पटिहताय सत्तिया च समन्नागतत्ता सदेवकेन लोकेन ‘‘सरण’’न्ति गमनीयतो, अभित्थवनीयतो, भत्तिवसेन कमनीयतो च सब्बे ते देवे तेहि गुणेहि अभिभुय्य ठितत्ता तेसं देवानं सेट्ठो उत्तमो देवोति देवदेवो. सब्बदेवेहि पूजनीयतरो देवोति वा, विसुद्धिदेवभावस्स वा सब्बञ्ञुगुणालङ्कारस्स वा अधिगतत्ता अञ्ञेसं देवानं अतिसयेन देवोति देवदेवो.
अपरिमाणासु लोकधातूसु अपरिमाणानं सक्कानं, महाब्रह्मानञ्च गुणाभिभवनतो अधिको अतिसयो अतिरेकतरो वा सक्को ब्रह्मा चाति सक्कानं अतिसक्को ब्रह्मानं अतिब्रह्मा. ञाणप्पहानदेसनाविसेसेसु सदेवके लोके केनचि अविक्खम्भनीयट्ठानताय कुतोचिपि उत्रस्ताभावतो चतूहि वेसारज्जेहि विसारदोति चतुवेसारज्जविसारदो. यं सन्धाय वुत्तं ‘‘सम्मासम्बुद्धस्स ते पटिजानतो इमे धम्मा अनभिसम्बुद्धाति तत्र वत मं समणो वा…पे… वेसारज्जप्पत्तो विहरामी’’ति (म. नि. १.१५०; अ. नि. ४.८). ठानाठानञाणादीहि दसहि ञाणबलेहि समन्नागतत्ता दसबलधरो. यं सन्धाय वुत्तं ‘‘इध तथागतो ठानञ्च ठानतो, अट्ठानञ्च अट्ठानतो यथाभूतं पजानाती’’तिआदि (अ. नि. १०.२१; विभ. ८०९). यं किञ्चि ञेय्यं नाम, तत्थ सब्बत्थेव अनावटञाणताय अनावरणञाणो. तञ्च सब्बं समन्ततो सब्बाकारतो हत्थतले आमलकं विय पच्चक्खतो दस्सनसमत्थेन ञाणचक्खुना समन्नागतत्ता समन्तचक्खु, सब्बञ्ञूति अत्थो. इमेहि पन द्वीहि पदेहि पच्छिमानि द्वे असाधारणञाणानि गहितानि. भाग्यवन्ततादीहि कारणेहि भगवा. यं पनेत्थ वत्तब्बं, तं परतो बुद्धानुस्सतिनिद्देसे (विसुद्धि. १.१२३ आदयो) वित्थारतो आगमिस्सति.
एत्थ च ‘‘सब्बधम्मेसु अप्पटिहतञाणचारो’’ति इमिना तियद्धारुळ्हानं पुच्छानं भगवतो ब्याकरणसमत्थताय दस्सिताय किं देवतानम्पि पुच्छं ब्याकातुं समत्थो भगवाति आसङ्काय तन्निवत्तनत्थं ‘‘देवदेवो’’ति वुत्तं. देवानं अतिदेवो सक्को देवानमिन्दो देवतानं पञ्हं विस्सज्जेति, ‘‘ततो इमस्स को विसेसो’’ति चिन्तेन्तानं तन्निवत्तनत्थं ‘‘सक्कानं अतिसक्को’’ति वुत्तं. सक्केनपि पुच्छितमत्थं सनङ्कुमारादयो ब्रह्मानो विस्सज्जेन्ति, ‘‘ततो इमस्स को अतिसयो’’ति चिन्तेन्तानं तन्निवत्तनत्थं ‘‘ब्रह्मानं अतिब्रह्मा’’ति वुत्तं. अयं चस्स विसेसो चतुवेसारज्जदसबलञाणेहि पाकटो जातोति दस्सनत्थं ‘‘चतु…पे… धरो’’ति वुत्तं. इमानि च ञाणानि इमस्स ञाणद्वयस्स अधिगमेन सहेव सिद्धानीति दस्सनत्थं ‘‘अनावरणञाणो समन्तचक्खू’’ति वुत्तं. तयिदं ञाणद्वयं पुञ्ञञाणसम्भारूपचयसिद्धाय भग्गदोसताय सिद्धन्ति दस्सेन्तो ‘‘भगवा’’ति अवोचाति. एवमेतेसं पदानं गहणे पयोजनं, अनुपुब्बि च वेदितब्बा. यं पनेतं पच्छिमं अनावरणञाणं सब्बञ्ञुतञ्ञाणन्ति ञाणद्वयं, तं अत्थतो अभिन्नं. एकमेव हि तं ञाणं विसयपवत्तिमुखेन अञ्ञेहि असाधारणभावदस्सनत्थं द्विधा कत्वा वुत्तं. अनवसेससङ्खतासङ्खतसम्मुतिधम्मारम्मणताय सब्बञ्ञुतञ्ञाणं, तत्थावरणाभावतो निस्सङ्गचारमुपादाय ‘‘अनावरणञाण’’न्तिपि वुत्तं. यं पनेत्थ वत्तब्बं, तं परतो बुद्धानुस्सतिनिद्देसे (विसुद्धि. १.१२३ आदयो) वक्खाम.
२. महन्ते सीलक्खन्धादिके एसी गवेसीति महेसि, भगवा. तेन महेसिना. वण्णयन्तोति विवरन्तो वित्थारेन्तो. यथाभूतन्ति अविपरीतं. सीलादिभेदनन्ति सीलसमाधिपञ्ञादिविभागं. सुदुल्लभन्ति अट्ठक्खणवज्जितेन नवमेन खणेन लद्धब्बत्ता सुट्ठु दुल्लभं. सीलादिसङ्गहन्ति सीलादिक्खन्धत्तयसङ्गहं. अरियमग्गो हि तीहि खन्धेहि सङ्गहितो सप्पदेसत्ता नगरं विय रज्जेन, न तयो खन्धा अरियमग्गेन निप्पदेसत्ता. वुत्तञ्हेतं ‘‘न खो, आवुसो विसाख, अरियेन अट्ठङ्गिकेन मग्गेन तयो खन्धा सङ्गहिता; तीहि च खो, आवुसो विसाख, खन्धेहि अरियो अट्ठङ्गिको मग्गो सङ्गहितो’’ति (म. नि. १.४६२). किलेसचोरेहि अपरिपन्थनीयताय खेमं. अन्तद्वयपरिवज्जनतो, मायादिकायवङ्कादिप्पहानतो च उजुं. सब्बेसं संकिलेसधम्मानं मारणवसेन गमनतो पवत्तनतो, निब्बानस्स मग्गनतो, निब्बानत्थिकेहि मग्गितब्बतो च मग्गं. विसुद्धियाति निब्बानाय, विसुद्धिभावाय वा, अरहत्तायाति अत्थो.
यथाभूतं अजानन्ताति एवं सीलविसुद्धिआदिविसुद्धिपरम्पराय अधिगन्तब्बो एवरूपो एवंकिच्चको एवमत्थोति याथावतो अनवबुज्झन्ता. सकलसंकिलेसतो, संसारतो च सुद्धिं विमुत्तिं कामेन्ति पत्थेन्तीति सुद्धिकामा. अपि-सद्दो सम्भावने. तेन न केवलं सीलमत्तेन परितुट्ठा, अथ खो विसुद्धिकामापि समानाति दस्सेति. इधाति इमस्मिं सासने. भावनाय युत्तपयुत्तताय योगिनो वायमन्तापि विसुद्धिं उद्दिस्स पयोगं परक्कमं करोन्तापि उपायस्स अनधिगतत्ता विसुद्धिं नाधिगच्छन्तीति योजना. तेसन्ति योगीनं. कामञ्चायं विसुद्धिमग्गो समन्तभद्दकत्ता सवनधारणपरिचयादिपसुतानं सब्बेसम्पि पामोज्जकरो, योगीनं पन सातिसयं पमोदहेतूति आह ‘‘तेसं पामोज्जकरण’’न्ति. बाहिरकनिकायन्तरलद्धीहि असम्मिस्सताय सुट्ठु विसुद्धविनिच्छयत्ता सुविसुद्धविनिच्छयं. महाविहारवासीनन्ति अत्तनो अपस्सयभूतं निकायं दस्सेति. देसनानयनिस्सितन्ति धम्मसंवण्णनानयसन्निस्सितं. एत्थ च ‘‘तेसं पामोज्जकरण’’न्तिआदिना सब्बसंकिलेसमलविसुद्धताय विसुद्धिं निब्बानं पत्थेन्तानं योगीनं एकंसेन तदावहत्ता पामोज्जकरो ञाणुत्तरेहि सम्मापटिपन्नेहि अधिट्ठितत्ता सुट्ठु सम्मा विसुद्धविनिच्छयो महाविहारवासीनं कथामग्गोति दस्सेति. सक्कच्चं मे भासतो सक्कच्चं निसामयथाति योजेतब्बं.
एत्थ च ‘‘इमिस्सा दानि गाथाया’’ति इमिना विसुद्धिमग्गभासनस्स निस्सयं, ‘‘कथिताय महेसिना’’ति इमिना तस्स पमाणभावं, ‘‘यथाभूतं अत्थं सीलादिभेदन’’न्ति इमिना अविपरीतपिण्डत्थं, ‘‘सुदुल्लभं…पे… योगिनो’’ति इमिना निमित्तं, ‘‘तेसं पामोज्जकरण’’न्ति इमिना पयोजनं, ‘‘वण्णयन्तो अत्थं, सुविसुद्धविनिच्छयं महाविहारवासीनं देसनानयनिस्सितं, सक्कच्च’’न्ति च इमिना करणप्पकारं दस्सेत्वा ‘‘विसुद्धिकामा सब्बेपि, निसामयथ साधवो’’ति इमिना तत्थ सक्कच्चसवने साधुजने नियोजेति. साधुकं सवनपटिबद्धा हि सासनसम्पत्ति.
३. वचनत्थविभावनेन पवेदितविसुद्धिमग्गसामञ्ञत्थस्स विसुद्धिमग्गकथा वुच्चमाना अभिरुचिं उप्पादेतीति पदत्थतो विसुद्धिमग्गं विभावेतुं ‘‘तत्थ विसुद्धी’’तिआदि आरद्धं. तत्थ तत्थाति यदिदं ‘‘विसुद्धिमग्गं भासिस्स’’न्ति एत्थ विसुद्धिमग्गपदं वुत्तं, तत्थ. सब्बमलविरहितन्ति सब्बेहि रागादिमलेहि, सब्बेहि संकिलेसमलेहि च विरहितं विवित्तं. ततो एव अच्चन्तपरिसुद्धं, सब्बदा सब्बथा च विसुद्धन्ति अत्थो. यथावुत्तं विसुद्धिं मग्गति गवेसति अधिगच्छति एतेनाति विसुद्धिमग्गो. तेनाह ‘‘मग्गोति अधिगमूपायो वुच्चती’’ति. विसुद्धिमग्गोति च निप्परियायेन लोकुत्तरमग्गो वेदितब्बो, तदुपायत्ता पन पुब्बभागमग्गो, तन्निस्सयो कथापबन्धो च तथा वुच्चति.
स्वायं विसुद्धिमग्गो सत्थारा देसनाविलासतो, वेनेय्यज्झासयतो च नानानयेहि देसितो, तेसु अयमेको नयो गहितोति दस्सेतुं ‘‘सो पनाय’’न्तिआदि आरद्धं. तत्थ कत्थचीति किस्मिञ्चि सुत्ते. विपस्सनामत्तवसेनेवाति अवधारणेन समथं निवत्तेति. सो हि तस्सा पटियोगी, न सीलादि. मत्त-सद्देन च विसेसनिवत्तिअत्थेन सविसेसं समाधिं निवत्तेति. सो उपचारप्पनाभेदो विपस्सनायानिकस्स देसनाति कत्वा न समाधिमत्तं. न हि खणिकसमाधिं विना विपस्सना सम्भवति. विपस्सनाति च तिविधापि अनुपस्सना वेदितब्बा, न अनिच्चानुपस्सनाव. न हि अनिच्चदस्सनमत्तेन सच्चाभिसमयो सम्भवति. यं पन गाथायं अनिच्चलक्खणस्सेव गहणं कतं, तं यस्स तदेव सुट्ठुतरं पाकटं हुत्वा उपट्ठाति, तादिसस्स वसेन. सोपि हि इतरं लक्खणद्वयं विभूततरं कत्वा सम्मसित्वा विसेसं अधिगच्छति, न अनिच्चलक्खणमेव.
सब्बे सङ्खाराति सब्बे तेभूमकसङ्खारा, ते हि सम्मसनीया. अनिच्चाति न निच्चा अद्धुवा इत्तरा खणभङ्गुराति. पञ्ञायाति विपस्सनापञ्ञाय. पस्सति सम्मसति. अथ पच्छा उदयब्बयञाणादीनं उप्पत्तिया उत्तरकालं. निब्बिन्दति दुक्खेति तस्मिंयेव अनिच्चाकारतो दिट्ठे ‘‘सब्बे सङ्खारा’’ति वुत्ते तेभूमके खन्धपञ्चकसङ्खाते दुक्खे निब्बिन्दति निब्बिदाञाणं पटिलभति. एस मग्गो विसुद्धियाति एस निब्बिदानुपस्सनासङ्खातो विरागादीनं कारणभूतो निब्बानस्स अधिगमूपायो.
झानपञ्ञावसेनाति समथविपस्सनावसेन. झानन्ति चेत्थ विपस्सनाय पादकभूतं झानं अधिप्पेतं. यम्हीति यस्मिं पुग्गले. झानञ्च पञ्ञा चाति एत्थायमत्थो – यो पुग्गलो झानं पादकं कत्वा विपस्सनं पट्ठपेत्वा तं उस्सुक्कापेति. स वे निब्बानसन्तिकेति सो ब्यत्तं निब्बानस्स समीपे एकन्ततो निब्बानं अधिगच्छतीति.
कम्मन्ति मग्गचेतना. सा हि अपचयगामिताय सत्तानं सुद्धिं आवहति. विज्जाति सम्मादिट्ठि. सीलन्ति सम्मावाचाकम्मन्ता. जीवितमुत्तमन्ति सम्माआजीवो. धम्मोति अवसेसा चत्तारो अरियमग्गधम्मा. अथ वा कम्मन्ति सम्माकम्मन्तस्स गहणं. ‘‘या चावुसो विसाख, सम्मादिट्ठि, यो च सम्मासङ्कप्पो, इमे धम्मा पञ्ञाक्खन्धे सङ्गहिता’’ति (म. नि. १.४६२) वचनतो. विज्जाति सम्मादिट्ठिसम्मासङ्कप्पानं गहणं. धम्मोति समाधि ‘‘एवंधम्मा ते भगवन्तो अहेसु’’न्तिआदीसु (सं. नि. ५.३७८) विय. तग्गहणेनेव ‘‘यो चावुसो विसाख, सम्मावायामो, या च सम्मासति, यो च सम्मासमाधि, इमे धम्मा समाधिक्खन्धे सङ्गहिता’’ति वचनतो सम्मावायामसतीनम्पि गहणं दट्ठब्बं. सीलन्ति सम्मावाचाजीवानं. जीवितमुत्तमन्ति एवरूपस्स अरियपुग्गलस्स जीवितं उत्तमं जीवितन्ति एवमेत्थ अट्ठङ्गिको अरियमग्गो वुत्तोति वेदितब्बो.
सीलादिवसेनाति सीलसमाधिपञ्ञावीरियवसेन. सब्बदाति समादानतो पभुति सब्बकालं. सीलसम्पन्नोति चतुपारिसुद्धिसीलसम्पदाय सम्पन्नो समन्नागतो. पञ्ञवाति लोकियलोकुत्तराय पञ्ञाय समन्नागतो. सुसमाहितोति तंसम्पयुत्तेन समाधिना सुट्ठु समाहितो. आरद्धवीरियोति अकुसलानं धम्मानं पहानाय, कुसलानं धम्मानं उपसम्पदाय पग्गहितवीरियो. पहितत्तोति निब्बानं पतिपेसितत्तताय काये च जीविते च निरपेक्खचित्तो. ओघन्ति कामोघादिचतुब्बिधम्पि ओघं, संसारमहोघमेव वा.
एकायनोति एकमग्गो. मग्गपरियायो हि इध अयन-सद्दो, तस्मा एकपथभूतो अयं, भिक्खवे, मग्गो, न द्वेधापथभूतोति अत्थो. एकं वा निब्बानं अयति गच्छतीति एकायनो, एकेन वा गणसङ्गणिकं पहाय विवेकट्ठेन अयितब्बो पटिपज्जितब्बोति एकायनो, अयन्ति तेनाति वा अयनो, एकस्स सेट्ठस्स भगवतो अयनोति एकायनो, तेन उप्पादितत्ता, एकस्मिं वा इमस्मिंयेव धम्मविनये अयनोति एकायनो. सत्तानं विसुद्धियाति रागादिमलेहि, अभिज्झाविसमलोभादिउपक्किलेसेहि च सत्तानं विसुद्धत्थाय विसुज्झनत्थाय. यदिदन्ति निपातो, ये इमेति अत्थो. पुब्बे सरणलक्खणेन मग्गट्ठेन च मग्गोति वुत्तस्सेव कायादिविसयभेदेन चतुब्बिधत्ता ‘‘चत्तारो सतिपट्ठाना’’ति वुत्तं. सम्मप्पधानादीसूति एत्थ आदि-सद्देन अप्पमादाभिरतिआदीनं सङ्गहो वेदितब्बो. अप्पमादाभिरतिआदिवसेनापि हि कत्थचि विसुद्धिमग्गो देसितो. यथाह –
‘‘अप्पमादरतो भिक्खु, पमादे भयदस्सि वा;
अभब्बो परिहानाय, निब्बानस्सेव सन्तिके’’ति. (ध. प. ३२);
४. तत्राति तस्सं गाथायं. उपरि वुच्चमाना गाथाय वित्थारसंवण्णना निद्देसपटिनिद्देसट्ठानिया, ततो संखित्ततरा अत्थवण्णना उद्देसट्ठानियाति आह ‘‘अयं सङ्खेपवण्णना’’ति. यथाउद्दिट्ठस्स हि अत्थस्स निद्देसपटिनिद्देसा सुकरा, सुबोधा च होन्तीति. सीले पतिट्ठायाति एत्थ सीलेति कुसलसीले. यदिपि ‘‘कतमे च, थपति, अकुसला सीला’’तिआदीसु अकुसला धम्मापि सीलन्ति आगता. वुच्चमानाय पन चित्तपञ्ञाभावनाय अधिट्ठानायोग्यताय किरियसीलानम्पि असम्भवो, कुतो इतरेसन्ति कुसलसीलमेवेत्थ अधिप्पेतं. सीलं परिपूरयमानोतिआदीसु परिपूरयमानोति परिपालेन्तो, परिवड्ढेन्तो वा, सब्बभागेहि संवरन्तो, अवीतिक्कमन्तो चाति अत्थो. तथाभूतो हि तं अविजहन्तो तत्थ पतिट्ठितो नाम होति. ‘‘सीले’’ति हि इदं आधारे भुम्मं. पतिट्ठायाति दुविधा पतिट्ठा निस्सयूपनिस्सयभेदतो. तत्थ उपनिस्सयपतिट्ठा लोकिया, इतरा लोकुत्तरा अभिन्दित्वा गहणे. भिन्दित्वा पन गहणे यथा लोकियचित्तुप्पादेसु सहजातानं, पुरिमपच्छिमानञ्च वसेन निस्सयूपनिस्सयपतिट्ठा सम्भवति, एवं लोकुत्तरेसु हेट्ठिममग्गफलसीलवसेन उपनिस्सयपतिट्ठापि सम्भवति. ‘‘पतिट्ठाया’’ति च पदस्स यदा उपनिस्सयपतिट्ठा अधिप्पेता, तदा ‘‘सद्धं उपनिस्साया’’तिआदीसु (पट्ठा. १.१.४२३) विय पुरिमकालकिरियावसेन अत्थो वेदितब्बो. तेनाह ‘‘पुब्बेव खो पनस्स कायकम्मं वचीकम्मं आजीवो सुपरिसुद्धो होती’’ति (म. नि. ३.४३१). यदा पन निस्सयपतिट्ठा अधिप्पेता, तदा ‘‘चक्खुञ्च पटिच्चा’’तिआदीसु (म. नि. १.२०४; ३.४२१; सं. नि. ४.६०) विय समानकालकिरियावसेन अत्थो वेदितब्बो. सम्मावाचादयो हि अत्तना सम्पयुत्तानं सम्मादिट्ठिआदीनं सहजातवसेनेव निस्सयपच्चया होन्तीति.
नरति नेतीति नरो, पुरिसो. यथा हि पठमपकतिभूतो सत्तो, इतराय पकतिया सेट्ठट्ठेन पुरि उच्चे ठाने सेति पवत्ततीति ‘‘पुरिसो’’ति वुच्चति, एवं नयनट्ठेन ‘‘नरो’’ति वुच्चति. पुत्तभातुभूतोपि हि पुग्गलो मातुजेट्ठभगिनीनं नेतुट्ठाने तिट्ठति, पगेव इतरो इतरासं. नरेन योगतो, नरस्स अयन्ति वा नारी, इत्थी. सापि चेत्थ कामं तण्हाजटाविजटनसमत्थता अत्थि, पधानमेव पन सत्तं दस्सेन्तो ‘‘नरो’’ति आह यथा ‘‘सत्था देवमनुस्सान’’न्ति (दी. नि. १.१५७, २५५). अट्ठकथायं पन अविभागेन पुग्गलपरियायो अयन्ति दस्सेतुं ‘‘नरोति सत्तो’’ति वुत्तं. सपञ्ञोति विपाकभूताय सह पञ्ञाय पवत्ततीति सपञ्ञो. ताय हि आदितो पट्ठाय सन्तानवसेन बहुलं पवत्तमानाय अयं सत्तो सविसेसं ‘‘सपञ्ञो’’ति वत्तब्बतं अरहति. विपाकपञ्ञापि हि सन्तानविसेसनेन भावनापञ्ञुप्पत्तिया उपनिस्सयो होति अहेतुकद्विहेतुकानं तदभावतो. सम्पजञ्ञसङ्खाताय च तंतंकिच्चकारिकाय पञ्ञाय वसेन ‘‘सपञ्ञो’’ति वत्तुं वट्टति. अट्ठकथायं पन निपक-सद्देन पारिहारिकपञ्ञा गय्हतीति विपाकपञ्ञावसेनेवेत्थ अत्थो वुत्तो. कम्मजतिहेतुकपटिसन्धिपञ्ञायाति कम्मजाय तिहेतुकपटिसन्धियं पञ्ञायाति एवं तिहेतुक-सद्दो पटिसन्धि-सद्देन सम्बन्धितब्बो, न पञ्ञा-सद्देन. न हि पञ्ञा तिहेतुका अत्थि. पटिसन्धितो पभुति पवत्तमाना पञ्ञा ‘‘पटिसन्धियं पञ्ञा’’ति वुत्ता तंमूलकत्ता, न पटिसन्धिक्खणे पवत्ता एव.
चिन्तेति आरम्मणं उपनिज्झायतीति चित्तं, समाधि. सो हि सातिसयं उपनिज्झानकिच्चो. न हि वितक्कादयो विना समाधिना तमत्थं साधेन्ति, समाधि पन तेहि विनापि साधेतीति. पगुणबलवभावापादनेन पच्चयेहि चितं, तथा सन्तानं चिनोतीतिपि चित्तं, समाधि. पठमज्झानादिवसेन चित्तविचित्तताय, इद्धिविधादिचित्तकरणेन च समाधि चित्तन्ति विनापि परोपदेसेनस्स चित्तपरियायो लब्भतेव. अट्ठकथायं पन चित्त-सद्दो विञ्ञाणे निरुळ्होति कत्वा वुत्तं ‘‘चित्तसीसेन हेत्थ समाधि निद्दिट्ठो’’ति. यथासभावं पकारेहि जानातीति पञ्ञा. सा यदिपि कुसलादिभेदतो बहुविधा. ‘‘भावय’’न्ति पन वचनतो भावेतब्बा इधाधिप्पेताति तं दस्सेतुं ‘‘विपस्सन’’न्ति वुत्तं. ‘‘भावय’’न्ति च इदं पच्चेकं योजेतब्बं ‘‘चित्तञ्च भावयं, पञ्ञञ्च भावय’’न्ति. तयिदं द्वयं किं लोकियं, उदाहु लोकुत्तरन्ति? लोकुत्तरन्ति दट्ठब्बं उक्कट्ठनिद्देसतो. तं हि भावयमानो अरियमग्गक्खणे तण्हाजटं समुच्छेदवसेन विजटेतीति वुच्चति, न लोकियं. नानन्तरियभावेन पनेत्थ लोकियापि गहिताव होन्ति लोकियसमथविपस्सनाय विना तदभावतो. समथयानिकस्स हि उपचारप्पनाप्पभेदं समाधिं इतरस्स खणिकसमाधिं, उभयेसम्पि विमोक्खमुखत्तयं विना न कदाचिपि लोकुत्तराधिगमो सम्भवति. तेनाह ‘‘समाधिञ्चेव विपस्सनञ्च भावयमानो’’ति. तत्थ यदा लोकिया समथविपस्सना अधिप्पेता, तदा ‘‘भावय’’न्ति इदं भावनाकिरियाय हेतुभावकथनं, भावनाहेतूति अत्थो. तंभावनाहेतुका हि विजटनकिरियाति. यदा पन लोकुत्तरा अधिप्पेता, तदा केवलं वत्तमानभावनिद्देसो. तदुभयभावनासमकालमेव हि तण्हाजटाविजटनं.
‘‘आतापी निपको’’ति इदं यथावुत्तभावनाय उपकारकधम्मकित्तनं. कम्मट्ठानं अनुयुञ्जन्तस्स हि वीरियं सति सम्पजञ्ञन्ति इमे तयो धम्मा बहूपकारा. वीरियूपत्थद्धञ्हि कम्मट्ठानं सतिसम्पजञ्ञानुपालितं न परिपतति, उपरि च विसेसं आवहति. पतिट्ठासिद्धिया चेत्थ सद्धासिद्धि, सद्धूपनिस्सयत्ता सीलस्स, वीरियादिसिद्धिया च. न हि सद्धेय्यवत्थुं असद्दहन्तस्स यथावुत्तवीरियादयो सम्भवन्ति, तथा समाधिपि. यथा हि हेतुभावतो वीरियादीहि सद्धासिद्धि, एवं फलभावतो तेहि समाधिसिद्धि. वीरियादीसु हि सम्पज्जमानेसु समाधि सम्पन्नोव होति असमाहितस्स तदभावतो. कथं पनेत्थ सतिसिद्धि? निपकग्गहणतो. तिक्खविसदभावप्पत्ता हि सति ‘‘नेपक्क’’न्ति वुच्चति. यथाह ‘‘परमेन सतिनेपक्केन समन्नागतो’’ति. अट्ठकथायं पन ‘‘नेपक्कं पञ्ञा’’ति अयमत्थो दस्सितो. तग्गहणेनेव सतिपि गहिताव होति. न हि सतिविरहिता पञ्ञा अत्थीति. अपरे पन ‘‘सपञ्ञो’’ति इमिनाव पारिहारिकपञ्ञापि गय्हतीति ‘‘निपको’’ति पदस्स ‘‘सतो’’ति अत्थं वदन्ति. यदिपि किलेसानं पहानं आतापनं, तं सम्मादिट्ठिआदीनम्पि अत्थेव. आतप्पसद्दो विय पन आतापसद्दो वीरियेयेव निरुळ्होति आह ‘‘आतापीति वीरियवा’’ति. अथ वा पटिपक्खप्पहाने सम्पयुत्तधम्मानं अब्भुस्सहनवसेन पवत्तमानस्स वीरियस्स सातिसयं तदातापनन्ति वीरियमेव तथा वुच्चति, न अञ्ञे धम्मा. आतापीति चायमीकारो पसंसाय, अतिसयस्स वा दीपको. वीरियवाति वा-सद्दोपि तदत्थो एव दट्ठब्बो. तेन सम्मप्पधानसमङ्गिता वुत्ता होति. तेनाह ‘‘किलेसानं आतापनपरितापनट्ठेना’’ति. आतापनग्गहणेन चेत्थ आरम्भ धातुमाह आदितो वीरियारम्भोति कत्वा, परितापनग्गहणेन निक्कमपरक्कमधातुयो सब्बसो पटिपक्खतो निक्खन्ततं, उपरूपरि विसेसप्पत्तिञ्च उपादाय. निपयति विसोसेति पटिपक्खं, ततो वा अत्तानं निपाति रक्खतीति निपको, सम्पजानो. कम्मट्ठानस्स परिहरणे नियुत्ताति पारिहारिका.
अभिक्कमादीनि सब्बकिच्चानि सात्थकसम्पजञ्ञादिवसेन परिच्छिज्ज नेतीति सब्बकिच्चपरिणायिका. कम्मट्ठानस्स वा उग्गहो परिपुच्छा भावनारम्भो मनसिकारविधि, तत्थ च सक्कच्चकारिता सातच्चकारिता सप्पायकारिता निमित्तकुसलता पहितत्तता अन्तराअसङ्कोचो इन्द्रियसमत्तपटिपादना वीरियसमतापादनं वीरियसमतायोजनन्ति एवमादीनं सब्बेसं किच्चानं परिणायिका सब्बकिच्चपरिणायिका. भयं इक्खतीति भिक्खूति साधारणतो भिक्खुलक्खणकथनेन पटिपत्तियाव भिक्खुभावो, न भिक्खकभिन्नपटधरादिभावेनाति दस्सेति. एवं हि कतकिच्चानं सामणेरादीनं, पटिपन्नानञ्च अपब्बजितानम्पि सङ्गहो कतो होति. इध पन पटिपज्जनकवसेन अत्थो वेदितब्बो. भिन्दति पापके अकुसले धम्मेति वा भिक्खु. सो इमं विजटयेति यो नरो सप्पञ्ञो सीले पतिट्ठाय आतापी निपको चित्तं पञ्ञञ्च भावयन्ति वुत्तो, सो भिक्खु इमं तण्हाजटं विजटयेति सम्बन्धो. इदानि तम्पि विजटनं वेळुगुम्बविजटनेन उपमेत्वा दस्सेतुं गाथाय यथावुत्ते सीलादिधम्मे ‘‘इमिना च सीलेना’’तिआदिना पच्चामसति. तत्थ यस्मा योगावचरसन्तानगता नानाक्खणिका मिस्सका सीलादिधम्मा गाथाय गहिता, तस्मा ते एकच्चं गण्हन्तो ‘‘छहि धम्मेहि समन्नागतो’’ति आह. न हि ते छ धम्मा एकस्मिं सन्ताने एकस्मिं खणे लब्भन्ति. यस्मा च पुग्गलाधिट्ठानेन गाथा भासिता, तस्मा पुग्गलाधिट्ठानमेव उपमं दस्सेन्तो ‘‘सेय्यथापि नाम पुरिसो’’तिआदिमाह. तत्थ सुनिसितन्ति सुट्ठु निसितं, अतिविय तिखिणन्ति अत्थो. सत्थस्स निसानसिलायं निसिततरभावकरणं, बाहुबलेन चस्स उक्खिपनन्ति उभयम्पेतं अत्थापन्नं कत्वा उपमा वुत्ताति तदुभयं उपमेय्ये दस्सेन्तो ‘‘समाधिसिलायं सुनिसितं…पे… पञ्ञाहत्थेन उक्खिपित्वा’’ति आह. समाधिगुणेन हि पञ्ञाय तिक्खभावो. तेनाह भगवा ‘‘समाहितो यथाभूतं पजानाती’’ति (सं. नि. ३.५; ४.९९; ५.१०७१; नेत्ति. ४०; मि. प. २.१.१४). वीरियञ्चस्सा उपत्थम्भकं पग्गण्हनतो. विजटेय्याति विजटेतुं सक्कुणेय्य. वुट्ठानगामिनिविपस्सनाय हि वत्तमानाय योगावचरो तण्हाजटं विजटेतुं समत्थो नाम. विजटनं चेत्थ समुच्छेदवसेन पहानन्ति आह ‘‘सञ्छिन्देय्य सम्पदालेय्या’’ति. दक्खिणं अरहतीति दक्खिणेय्यो, अग्गो च सो दक्खिणेय्यो चाति अग्गदक्खिणेय्यो, अग्गा वा दक्खिणा अग्गदक्खिणा, तं अरहतीति अग्गदक्खिणेय्यो.
५. तत्राति तस्सं गाथायं. अयन्ति ‘‘नरो’’ति च ‘‘भिक्खू’’ति च वुत्तो योगावचरो. पुन तत्राति तस्सं पञ्ञायं. अस्साति भिक्खुनो. कत्तरि चेतं सामिवचनं, अनेनाति अत्थो. करणीयं नत्थि विसेसाधानस्स तिहेतुकपटिसन्धिपञ्ञाय अभावतो. तेनाह ‘‘पुरिमकम्मानुभावेनेव हिस्स सा सिद्धा’’ति. तेनाति योगिना. भावनायं सततपवत्तितवीरियताय सातच्चकारिना. पञ्ञावसेनाति यथावुत्तनेपक्कसङ्खातपञ्ञावसेन. यं किञ्चि कत्तब्बं, तस्स सब्बस्स सम्पजानवसेनेव करणसीलो, तत्थ वा सम्पजानकारो एतस्स अत्थि, सम्पजानस्स वा असम्मोहस्स कारको उप्पादकोति सम्पजानकारी, तेन सम्पजानकारिना. अत्राति अस्सं गाथायं. सीलादिसम्पादने वीरियस्स तेसं अङ्गभावतो तं विसुं अग्गहेत्वा ‘‘सीलसमाधिपञ्ञामुखेना’’ति वुत्तं.
‘‘विसुद्धिमग्गं दस्सेती’’ति अविभागतो देसनाय पिण्डत्थं वत्वा पुन तं विभागतो दस्सेतुं ‘‘एत्तावता’’तिआदि वुत्तं. तत्थ एत्तावताति एत्तकाय देसनाय. सिक्खाति सिक्खितब्बट्ठेन सिक्खा. सिक्खनं चेत्थ आसेवनं दट्ठब्बं. सीलादिधम्मेहि संवरणादिवसेन आसेवन्तो ते सिक्खतीति वुच्चति. सासनन्ति पटिपत्तिसासनं. उपनिस्सयो बलवकारणं. वज्जनं अनुपगमनं. सेवना भावना. पटिपक्खोति पहायकपटिपक्खो. यदिपि गाथायं ‘‘सीले’’ति सामञ्ञतो वुत्तं, न ‘‘अधिसीले’’ति. तं पन तण्हाजटाविजटनस्स पतिट्ठाभूतं अधिप्पेतन्ति आह ‘‘सीलेन अधिसीलसिक्खा पकासिता’’ति. भवगामि हि सीलं सीलमेव, विभवगामि सीलं अधिसीलसिक्खा. सामञ्ञजोतना हि विसेसे अवतिट्ठतीति. एस नयो सेससिक्खासुपि.
सीलेनाति अधिसीलसिक्खाभूतेन सीलेन. तं हि अनञ्ञसाधारणताय सासनस्स आदिकल्याणतं पकासेति, न यमनियमादिमत्तं. तेन वुत्तं ‘‘सीलञ्च सुविसुद्धं, सब्बपापस्स अकरण’’न्ति च. कुसलानन्ति मग्गकुसलानं. कुसलानन्ति वा अनवज्जानं. तेन अरियफलधम्मानम्पि सङ्गहो सिद्धो होति. सब्बपापस्स अकरणन्ति सब्बस्सापि सावज्जस्स अकिरिया अनज्झापज्जनं. एतेन चारित्तवारित्तभेदस्स सब्बस्स सीलस्स गहणं कतं होति. कत्तब्बाकरणम्पि हि सावज्जमेवाति. आदिवचनतोति गाथायं वुत्तसमाधिपञ्ञानं आदिम्हि वचनतो. आदिभावो चस्स तम्मूलकत्ता उत्तरिमनुस्सधम्मानं. आदीनं वा वचनं आदिवचनं. आदिसद्देन चेत्थ ‘‘सीलं समाधि पञ्ञा च, विमुत्ति च अनुत्तरा’’ति (दी. नि. २.१८६) एवमादीनं सङ्गहो दट्ठब्बो. सीलस्स विसुद्धत्ता विप्पटिसारादिहेतूनं दूरीकरणतो अविप्पटिसारादिगुणावहं. ‘‘अविप्पटिसारादिगुणावहत्ता’’ति एतेन न केवलं सीलस्स कल्याणताव विभाविता, अथ खो आदिभावोपीति दट्ठब्बं. तथा हिस्स सुत्ते (परि. ३६६) अविप्पटिसारादीनं विमुत्तिञाणपरियोसानानं परम्परपच्चयता वुत्ता. समाधिनाति अधिचित्तसिक्खाभूतेन समाधिना. सकलं सासनं सङ्गहेत्वा पवत्ताय गाथाय आदिपदेन आदिम्हि पटिपज्जितब्बस्स सीलस्स, ततियपदेन परियोसाने पटिपज्जितब्बाय पञ्ञाय गहितत्ता मज्झे पटिपज्जितब्बो समाधि पारिसेसतो दुतियपदेन गय्हतीति ‘‘कुसलस्स उपसम्पदातिआदिवचनतो हि समाधि सासनस्स मज्झे’’ति वुत्तं, न कुसलसद्दस्स समाधिपरियायत्ता. पुब्बूपनिस्सयवतो हि समाहिततादिअट्ठङ्गसमन्नागमेन अभिनीहारक्खमता समाधिस्स इद्धिविधादिगुणावहत्तं, अग्गमग्गपञ्ञाय अधिगताय यदत्थं पब्बजति, तं परियोसितन्ति पञ्ञा सासनस्स परियोसानं. तेनाह भगवा ‘‘सिक्खानिसंसमिदं, भिक्खवे, ब्रह्मचरियं वुस्सति सद्धाधिपतेय्यं पञ्ञुत्तरं विमुत्तिसार’’न्ति (अ. नि. ४.२४५). सकं चित्तं सचित्तं, सचित्तस्स सब्बसो किलेसानं समुच्छिन्दनेन विसोधनं सचित्तपरियोदापनं. एवं पन पञ्ञाकिच्चे मत्थकप्पत्ते उत्तरि करणीयाभावतो सासनस्स पञ्ञुत्तरता वेदितब्बा. तादिभावावहनतोति यादिसो इट्ठेसु, लाभादीसु च अनुनयाभावतो, तादिसो अनिट्ठेसु, अलाभादीसु च पटिघाभावतो. ततो एव वा यादिसो अनापाथगतेसु इट्ठानिट्ठेसु, तादिसो आपाथगतेसुपीति तादी. तस्स भावो तादिभावो, तस्स आवहनतो. वातेनाति वातहेतु. न समीरतीति न चलति. न समिञ्जन्तीति न फन्दन्ति, कुतो चलनन्ति अधिप्पायो.
तथाति यथा सीलादयो अधिसीलसिक्खादीनं पकासका, तथा तेविज्जतादीनं उपनिस्सयस्साति तेसं पकासनाकारूपसंहारत्थो तथा-सद्दो. यस्मा सीलं विसुज्झमानं सतिसम्पजञ्ञबलेन, कम्मस्सकतञाणबलेन च संकिलेसमलतो विसुज्झति पारिपूरिञ्च गच्छति, तस्मा सीलसम्पदा सिज्झमाना उपनिस्सयसम्पत्तिभावेन सतिबलं, ञाणबलञ्च पच्चुपट्ठपेतीति तस्सा विज्जत्तयूपनिस्सयता वेदितब्बा सभागहेतुसम्पादनतो. सतिनेपक्केन हि पुब्बेनिवासविज्जासिद्धि, सम्पजञ्ञेन सब्बकिच्चेसु सुदिट्ठकारितापरिचयेन चुतूपपातञाणानुबन्धाय दुतियविज्जासिद्धि, वीतिक्कमाभावेन संकिलेसप्पहानसब्भावतो विवट्टूपनिस्सयतावसेन अज्झासयसुद्धिया ततियविज्जासिद्धि. पुरेतरं सिद्धानं समाधिपञ्ञानं पारिपूरिं विना सीलस्स आसवक्खयञाणूपनिस्सयता सुक्खविपस्सकखीणासवेहि दीपेतब्बा. समाधिपञ्ञा विय अभिञ्ञापटिसम्भिदानं सीलं न सभागहेतूति कत्वा वुत्तं ‘‘न ततो पर’’न्ति. ‘‘समाहितो यथाभूतं पजानाती’’ति (सं. नि. ३.५; ४.९९; नेत्ति. ४०; मि. प. २.१.१४) वचनतो समाधिसम्पदा छळभिञ्ञताय उपनिस्सयो. पञ्ञा विय पटिसम्भिदानं समाधि न सभागहेतूति वुत्तं ‘‘न ततो पर’’न्ति. ‘‘योगा वे जायते भूरी’’ति (ध. प. २८२) वचनतो पुब्बयोगेन, गरुवासदेसभासाकओसल्लउग्गहपरिपुच्छादीहि च परिभाविता पञ्ञासम्पत्ति पटिसम्भिदापभेदस्स उपनिस्सयो पच्चेकबोधिसम्मासम्बोधियोपि पञ्ञासम्पत्तिसन्निस्सयाति पञ्ञाय अनधिगन्तब्बस्स विसेसस्स अभावतो, तस्सा च पटिसम्भिदापभेदस्स एकन्तिककारणतो हेट्ठा विय ‘‘न ततो पर’’न्ति अवत्वा ‘‘न अञ्ञेन कारणेना’’ति वुत्तं.
एत्थ च ‘‘सीलसम्पत्तिञ्हि निस्साया’’ति वुत्तत्ता यस्स समाधिविजम्भनभूता अनवसेसा छ अभिञ्ञा न इज्झन्ति, तस्स उक्कट्ठपरिच्छेदवसेन न समाधिसम्पदा अत्थीति. सतिपि विज्जानं अभिञ्ञेकदेसभावे सीलसम्पत्तिसमुदागता एव तिस्सो विज्जा गहिता. यथा हि पञ्ञासम्पत्तिसमुदागता चतस्सो पटिसम्भिदा उपनिस्सयसम्पन्नस्स मग्गेनेव इज्झन्ति, मग्गक्खणे एव तासं पटिलभितब्बतो, एवं सीलसम्पत्तिसमुदागता तिस्सो विज्जा समाधिसम्पत्तिसमुदागता च छ अभिञ्ञा उपनिस्सयसम्पन्नस्स मग्गेनेव इज्झन्तीति मग्गाधिगमेनेव तासं अधिगमो वेदितब्बो. पच्चेकबुद्धानं, सम्मासम्बुद्धानञ्च पच्चेकबोधिसम्मासम्बोधिसमधिगमसदिसा हि इमेसं अरियानं इमे विसेसाधिगमाति. विनयसुत्ताभिधम्मेसु सम्मापटिपत्तिया तेविज्जतादीनं उपनिस्सयतापि यथावुत्तविधिना वेदितब्बा.
सम्पन्नसीलस्स कामसेवनाभावतो सीलेन पठमन्तविवज्जनं वुत्तं. येभुय्येन हि सत्ता कामहेतु पाणातिपातादिवसेनापि असुद्धपयोगा होन्ति. झानसुखलाभिनो कायकिलमथस्स सम्भवो एव नत्थीति समाधिना दुतियन्तविवज्जनं वुत्तं झानसमुट्ठानपणीतरूपफुटकायत्ता. पञ्ञायाति मग्गपञ्ञाय. उक्कट्ठनिद्देसेन हि एकंसतो अरियमग्गोव मज्झिमा पटिपत्ति नाम. एवं सन्तेपि लोकियपञ्ञावसेनपि अन्तद्वयविवज्जनं विभावेतब्बं.
सीलं तंसमङ्गिनो कामसुगतीसुयेव निब्बत्तापनतो चतूहि अपायेहि विमुत्तिया कारणन्ति आह ‘‘सीलेन अपायसमतिक्कमनुपायो पकासितो होती’’ति. न हि पाणातिपातादिपटिविरति दुग्गतिपरिकिलेसं आवहति. समाधि तंसमङ्गिनो महग्गतभूमियंयेव निब्बत्तापनेन सकलकामभवतो विमोचेतीति वुत्तं ‘‘समाधिना कामधातुसमतिक्कमनुपायो पकासितो होती’’ति. न हि कामावचरकम्मस्स अनुबलप्पदायीनं कामच्छन्दादीनं विक्खम्भकं झानं कामधातुपरिकिलेसावहं होति. न चेत्थ उपचारज्झानं निदस्सेतब्बं, अप्पनासमाधिस्स अधिप्पेतत्ता. नापि ‘‘सीलेनेव अतिक्कमितब्बस्स अपायभवस्स समाधिना अतिक्कमितब्बता’’ति वचनोकासो. सुगतिभवम्पि अतिक्कमन्तस्स दुग्गतिसमतिक्कमने का कथाति. सब्बभवसमतिक्कमनुपायोति कामभवादीनं नवन्नम्पि भवानं समतिक्कमनुपायो सीलसमाधीहि अतिक्कन्तापि भवा अनतिक्कन्ता एव, कारणस्स अपहीनत्ता. पञ्ञाय पनस्स सुप्पहीनत्ता ते समतिक्कन्ता एव.
तदङ्गप्पहानवसेनाति दीपालोकेनेव तमस्स पुञ्ञकिरियवत्थुगतेन तेन तेन कुसलङ्गेन तस्स तस्स अकुसलङ्गस्स पहानवसेन. समाधिना विक्खम्भनप्पहानवसेनाति उपचारप्पनाभेदेन समाधिना पवत्तिनिवारणेन घटप्पहारेनेव जलतले सेवालस्स तेसं तेसं नीवरणादिधम्मानं पहानवसेन. पञ्ञायाति अरियमग्गपञ्ञाय. समुच्छेदप्पहानवसेनाति चतुन्नं अरियमग्गानं भावितत्ता तंतंमग्गवतो अत्तनो सन्ताने ‘‘दिट्ठिगतानं पहानाया’’तिआदिना (ध. स. २७७) वुत्तस्स समुदयपक्खियस्स किलेसगणस्स अच्चन्तं अप्पवत्तिसङ्खातसमुच्छिन्दनप्पहानवसेन.
किलेसानं वीतिक्कमपटिपक्खोति संकिलेसधम्मानं, कम्मकिलेसानं वा यो कायवचीद्वारेसु वीतिक्कमो अज्झाचारो, तस्स पटिपक्खो सीलेन पकासितो होति, अवीतिक्कमसभावत्ता सीलस्स. ओकासादानवसेन किलेसानं चित्ते कुसलप्पवत्तिं परियादियित्वा उट्ठानं परियुट्ठानं. तं समाधि विक्खम्भेतीति आह ‘‘समाधिना परियुट्ठानपटिपक्खो पकासितो होती’’ति, समाधिस्स परियुट्ठानप्पहायकत्ता. अप्पहीनभावेन सन्ताने अनु अनु सयनतो कारणलाभे उप्पत्तिरहा अनुसया, ते पन अनुरूपं कारणं लद्धा उप्पज्जनारहा थामगता कामरागादयो सत्त किलेसा वेदितब्बा. ते अरियमग्गपञ्ञाय सब्बसो पहीयन्तीति आह ‘‘पञ्ञाय अनुसयपटिपक्खो पकासितो होती’’ति.
कायदुच्चरितादि दुट्ठु चरितं, किलेसेहि वा दूसितं चरितन्ति दुच्चरितं, तमेव यत्थ उप्पन्नं, तं सन्तानं संकिलेसेति विबाधति, उपतापेति चाति संकिलेसो, तस्स विसोधनं सीलेन तदङ्गवसेन पहानं वीतिक्कमपटिपक्खत्ता सीलस्स. तण्हासंकिलेसस्स विसोधनं विक्खम्भनवसेन पहानं परियुट्ठानपटिपक्खत्ता समाधिस्स, तण्हाय चस्स उजुविपच्चनिकभावतो. दिट्ठिसंकिलेसस्स विसोधनं समुच्छेदवसेन पहानं अनुसयपटिपक्खत्ता पञ्ञाय, दिट्ठिगतानञ्च अयाथावगाहीनं याथावगाहिनिया पञ्ञाय उजुविपच्चनिकभावतो.
कारणन्ति उपनिस्सयपच्चयो. सीलेसु परिपूरकारीति मग्गब्रह्मचरियस्स आदिभूतत्ता आदिब्रह्मचरियकानं पाराजिकसङ्घादिसेससङ्खातानं महासीलसिक्खापदानं अवीतिक्कमनतो खुद्दानुखुद्दकानं आपज्जने सहसाव तेहि वुट्ठानेन सीलेसु यं कत्तब्बं, तं परिपूरं समत्थं करोतीति सीलेसु परिपूरकारी. तथा सकदागामीति ‘‘सीलेसु परिपूरकारी’’ति एतं उपसंहरति तथा-सद्देन. एते हि द्वे अरिया समाधिपारिपन्थिकानं कामरागब्यापादानं पञ्ञापारिपन्थिकस्स सच्चपटिच्छादकमोहस्स सब्बसो असमूहतत्ता समाधिं, पञ्ञञ्च भावेन्तापि समाधिपञ्ञासु यं कत्तब्बं, तं मत्तसो पमाणेन पदेसमत्तमेव करोन्तीति समाधिस्मिं, पञ्ञाय च मत्तसो कारिनो ‘‘सीलेसु परिपूरकारिनो’’इच्चेव वुच्चन्ति. अनागामी पन कामरागब्यापादानं समुच्छिन्नत्ता समाधिस्मिं परिपूरकारी. अरहा सब्बसो सम्मोहस्स सुसमूहतत्ता पञ्ञाय परिपूरकारी.
वुत्तं हेतं भगवता (अ. नि. ३.८७) –
‘‘इध, भिक्खवे, भिक्खु सीलेसु परिपूरकारी होति, समाधिस्मिं मत्तसो कारी, पञ्ञाय मत्तसो कारी. सो यानि तानि खुद्दानुखुद्दकानि सिक्खापदानि, तानि आपज्जतिपि वुट्ठातिपि. तं किस्स हेतु? न हि मेत्थ, भिक्खवे, अभब्बता वुत्ता. यानि च खो तानि सिक्खापदानि आदिब्रह्मचरियकानि ब्रह्मचरियसारुप्पानि, तत्थ धुवसीलो च होति ठितसीलो च, समादाय सिक्खति सिक्खापदेसु. सो तिण्णं संयोजनानं परिक्खया सोतापन्नो होति अविनिपातधम्मो नियतो सम्बोधिपरायणो. इध पन, भिक्खवे, भिक्खु सीलेसु…पे… सो तिण्णं संयोजनानं परिक्खया रागदोसमोहानं तनुत्ता सकदागामी होति. सकिदेव इमं लोकं आगन्त्वा दुक्खस्सन्तं करोति. इध पन, भिक्खवे, भिक्खु सीलेसु परिपूरकारी होति, समाधिस्मिं परिपूरकारी, पञ्ञाय मत्तसो कारी. सो यानि तानि…पे… सिक्खति सिक्खापदेसु. सो पञ्चन्नं ओरम्भागियानं…पे… अनावत्तिधम्मो तस्मा लोका. इध पन, भिक्खवे, भिक्खु सीलेसु परिपूरकारी होति, समाधिस्मिं परिपूरकारी, पञ्ञाय परिपूरकारी. सो यानि तानि खुद्दानुखुद्दकानि…पे… सिक्खति सिक्खापदेसु. सो आसवानं खया…पे… उपसम्पज्ज विहरती’’ति.
‘‘कथ’’न्ति पुच्छित्वा सिक्खादिके विभजित्वा वुत्तमेवत्थं निगमेतुं ‘‘एव’’न्तिआदि वुत्तं. तत्थ अञ्ञे चाति तयो विवेका, तीणि कुसलमूलानि, तीणि विमोक्खमुखानि, तीणि इन्द्रियानीति एवमादयो, सिक्खत्तिकादीहि अञ्ञे च गुणत्तिका. एवरूपाति यादिसका सिक्खत्तिकादयो इध सीलादीहि पकासिता होन्ति, एदिसा.
एत्थ हि विवट्टसन्निस्सितस्स सीलस्स इधाधिप्पेतत्ता सीलेन कायविवेको पकासितो होति, समाधिना चित्तविवेको, पञ्ञाय उपधिविवेको. तथा सीलेन अदोसो कुसलमूलं पकासितं होति, तितिक्खप्पधानताय, अपरूपघातसभावताय च सीलस्स. समाधिना अलोभो कुसलमूलं, लोभपटिपक्खतो, अलोभपधानताय च समाधिस्स. पञ्ञाय पन अमोहोयेव. सीलेन च अनिमित्तविमोक्खमुखं पकासितं होति. अदोसप्पधानं हि सीलसम्पदं निस्साय दोसे आदीनवदस्सिनो अनिच्चानुपस्सना सुखेनेव इज्झति, अनिच्चानुपस्सना च अनिमित्तविमोक्खमुखं. समाधिना अप्पणिहितविमोक्खमुखं. पञ्ञाय सुञ्ञतविमोक्खमुखं. अलोभप्पधानं हि कामनिस्सरणं समाधिसम्पदं निस्साय कामेसु आदीनवदस्सिनो दुक्खानुपस्सना सुखेनेव इज्झति, दुक्खानुपस्सना च अप्पणिहितविमोक्खमुखं. पञ्ञासम्पदं निस्साय अनत्तानुपस्सना सुखेनेव इज्झति, अनत्तानुपस्सना च सुञ्ञतविमोक्खमुखं. तथा सीलेन अनञ्ञातञ्ञस्सामीतिन्द्रियं पकासितं होति. तं हि सीलेसु परिपूरकारिनो अट्ठमकस्स इन्द्रियं. समाधिना अञ्ञिन्द्रियं. तं हि उक्कंसगतं समाधिस्मिं परिपूरकारिनो अनागामिनो, अग्गमग्गट्ठस्स च इन्द्रियं. पञ्ञाय अञ्ञाताविन्द्रियं पकासितं होति. तदुप्पत्तिया हि अरहा पञ्ञाय परिपूरकारीति. इमिना नयेन अञ्ञे च एवरूपा गुणत्तिका सीलादीहि पकासेतब्बा.
१. सीलनिद्देसवण्णना
सीलसरूपादिकथावण्णना
६. एवन्ति वुत्तप्पकारेन. अनेकगुणसङ्गाहकेनाति अधिसीलसिक्खादीनं, अञ्ञेसञ्च अनेकेसं गुणानं सङ्गाहकेन. सीलसमाधिपञ्ञामुखेनाति ‘‘सब्बे सङ्खारा अनिच्चा’’तिआदीसु (ध. प. २७७; थेरगा. ६७६; नेत्ति. ५) विय विपस्सनामत्तादिमुखेन सङ्खेपतो अदेसेत्वा सीलसमाधिपञ्ञामुखेन देसितोपि, सत्ततिंसायपि वा बोधिपक्खियधम्मानं विसुद्धिमग्गन्तोगधत्ता तत्थ सीलसमाधिपञ्ञा मुखं पमुखं कत्वा देसितोपि. एतेन सीलसमाधिपञ्ञासु अवसेसबोधिपक्खियधम्मानं सभावतो, उपकारतो च अन्तोगधभावो दीपितोति वेदितब्बं. अतिसङ्खेपदेसितोयेव होति सभावविभागादितो अविभावितत्ता. नालन्ति न परियत्तं न समत्थं. सब्बेसन्ति नातिसङ्खेपनातिवित्थाररुचीनम्पि, विपञ्चितञ्ञुनेय्यानम्पि वा. सङ्खेपदेसना हि संखित्तरुचीनं, उग्घटितञ्ञूनंयेव च उपकाराय होति, न पनितरेसं. अस्स विसुद्धिमग्गस्स. पुच्छनट्ठेन पञ्हा, किरिया करणं कम्मं, पञ्हाव कम्मं पञ्हाकम्मं, पुच्छनपयोगो.
किं सीलन्ति सरूपपुच्छा. केनट्ठेन सीलन्ति केन अत्थेन सीलन्ति वुच्चति, ‘‘सील’’न्ति पदं कं अभिधेय्यं निस्साय पवत्तन्ति अत्थो. तयिदं सीलं सभावतो, किच्चतो, उपट्ठानाकारतो, आसन्नकारणतो च कथं जानितब्बन्ति आह ‘‘कानस्स लक्खणरसपच्चुपट्ठानपदट्ठानानी’’ति. पटिपत्ति नाम दिट्ठानिसंसे एव होतीति आह ‘‘किमानिसंस’’न्ति. कतिविधन्ति पभेदपुच्छा. विभागवन्तानं हि सभावविभावनं विभागदस्सनमुखेनेव होतीति. वोदानं विसुद्धि. सा च संकिलेसमलविमुत्ति. तं इच्छन्तेन यस्मा उपायकोसल्लत्थिना अनुपायकोसल्लं विय संकिलेसो जानितब्बोति आह ‘‘को चस्स संकिलेसो’’ति.
तत्राति तस्मिं, तस्स वा पञ्हाकम्मस्स. विस्सज्जनन्ति विवरणं. पुच्छितो हि अत्थो अविभावितत्ता निगूळ्हो मुट्ठियं कतो विय तिट्ठति. तस्स विवरणं विस्सज्जनं विभूतभावकारणतो. पाणातिपातादीहीति एत्थ पाणोति वोहारतो सत्तो, परमत्थतो जीवितिन्द्रियं. तस्स सरसेनेव पतनसभावस्स अन्तरे एव अतिव पातनं अतिपातो, सणिकं पतितुं अदत्वा सीघं पातनन्ति अत्थो, अतिक्कम्म वा सत्थादीहि अभिभवित्वा पातनं अतिपातो, पाणघातो. आदिसद्देन अदिन्नादानादिं सङ्गण्हाति. तेहि पाणातिपातादीहि दुस्सील्यकम्मेहि. विरमन्तस्साति समादानविरतिवसेन, सम्पत्तविरतिवसेन च ओरमन्तस्स. वत्तपटिपत्तिन्ति उपज्झायवत्तादिवत्तकरणं. चेतनादयो धम्माति सङ्खेपतो वुत्तमत्थं पाळिवसेन विभजित्वा दस्सेतुं ‘‘वुत्तञ्हेत’’न्तिआदि वुत्तं. तत्थ चेतयतीति चेतना, अत्तना सम्पयुत्तधम्मेहि सद्धिं आरम्मणे अभिसन्दहतीति अत्थो. चेतनाय अनुकूलवसेनेव हि तंसम्पयुत्ता धम्मा आरम्मणे पवत्तन्ति. चेतना कामं कुसलत्तिकसाधारणा, इध पन सीलचेतना अधिप्पेताति कत्वा ‘‘कुसला’’ति वेदितब्बा. चेतसि नियुत्तं चेतसिकं, चित्तसम्पयुत्तन्ति अत्थो. चेतनाय सतिपि चेतसिकत्ते ‘‘चेतना सील’’न्ति विसुं गहितत्ता तदञ्ञमेव विरतिअनभिज्झादिकं चेतसिकं सीलं दट्ठब्बं गोबलीबद्दञायेन. संवरणं संवरो. यथा अकुसला धम्मा चित्ते न ओतरन्ति, तथा पिदहनं. अवीतिक्कमो वीतिक्कमस्स पटिपक्खभूता अवीतिक्कमवसेन पवत्तचित्तचेतसिका. तत्थ चेतना सीलं नामातिआदि यथावुत्तस्स सुत्तपदस्स विवरणं. विरमन्तस्स चेतनाति विरतिसम्पयुत्तं पधानभूतं चेतनमाह. पूरेन्तस्स चेतनाति वत्तपटिपत्तिआयूहिनी. विरमन्तस्स विरतीति विरतिया पधानभावं गहेत्वा वुत्तं.
एत्थ हि यदा ‘‘तिविधा, भिक्खवे, कायसञ्चेतना कुसलं कायकम्म’’न्तिआदि (कथा. ५३९) वचनतो पाणातिपातादीनं पटिपक्खभूता तब्बिरतिविसिट्ठा चेतना तथापवत्ता पधानभावेन पाणातिपातादिपटिविरतिसाधिका होति, तदा तंसम्पयुत्ता विरतिअनभिज्झादयो च चेतनापक्खिका वा, अब्बोहारिका वाति इममत्थं सन्धाय चेतनासीलं वुत्तं. यदा पन पाणातिपातादीहि सङ्कोचं आपज्जन्तस्स ततो विरमणाकारेन पवत्तमाना चेतनाविसिट्ठा विरति, अनभिज्झादयो च तत्थ तत्थ पधानभावेन किच्चसाधिका होन्ति, तदा तंसम्पयुत्ता चेतना विरतिआदिपक्खिका वा होति, अब्बोहारिका वाति इममत्थं सन्धाय चेतसिकसीलं वुत्तं.
इदानि सुत्ते आगतनयेन कुसलकम्मपथवसेन चेतनाचेतसिकसीलानि विभजित्वा दस्सेतुं ‘‘अपिचा’’तिआदि वुत्तं. पजहन्तस्साति समादानवसेन ‘‘इतो पट्ठाय न करिस्सामी’’ति सम्पत्तवत्थुकानिपि अनज्झाचरणेन पजहन्तस्स. सत्त कम्मपथचेतनाति पाणातिपातादिपहानसाधिका पटिपाटिया सत्त कुसलकम्मपथचेतना. अभिज्झादिवसेन यं परदारगमनादि करीयति, तस्स पहायका अनभिज्झादयो सीलन्ति आह ‘‘चेतसिकं सीलं नाम अनभिज्झा…पे… सम्मादिट्ठिधम्मा’’ति. यथा हि अभिज्झाब्यापादवसेन मिच्छाचारपाणातिपातादयो करीयन्ति, एवं मिच्छादिट्ठिवसेनापि ते पुत्तमुखदस्सनादिअत्थं करीयन्ति. तेसञ्च पजहनका अनभिज्झादयोति. पातिमोक्खसंवरो चारित्तवारित्तविभागं विनयपरियापन्नं सिक्खापदसीलं. सतिसंवरो मनच्छट्ठानं इन्द्रियानं आरक्खा, सा च तथापवत्ता सतियेव. ञाणसंवरो पञ्ञा. खन्तिसंवरो अधिवासना, सा च तथापवत्ता अदोसपधाना खन्धा, अदोसो एव वा. वीरियसंवरो कामवितक्कादीनं विनोदनवसेन पवत्तं वीरियं. पातिमोक्खसंवरसतिसंवरादीसु यं वत्तब्बं, तं परतो आवि भविस्सति.
सोतानीति तण्हादिट्ठिअविज्जादुच्चरितअवसिट्ठकिलेससोतानि. ‘‘सोतानं संवरं ब्रूमी’’ति वत्वा ‘‘पञ्ञायेते पिधिय्यरे’’ति वचनेन सोतानं संवरो पिदहनं समुच्छेदनं ञाणन्ति विञ्ञायति.
इदमत्थिकतं मनसि कत्वा येन ञाणेन योनिसो पच्चवेक्खित्वा पच्चया पटिसेवीयन्ति. तं पच्चयपटिसेवनम्पि ञाणसभावत्ता एत्थेव ञाणसंवरे एव समोधानं सङ्गहं गच्छति. खमति अधिवासेतीति खमो. उप्पन्नन्ति तस्मिं तस्मिं आरम्मणे जातं निब्बत्तं. कामवितक्कन्ति कामूपसंहितं वितक्कं. नाधिवासेतीति चित्तं आरोपेत्वा अब्भन्तरे न वासेति. आजीवपारिसुद्धिपीति बुद्धपटिकुट्ठं मिच्छाजीवं पहाय अनवज्जेन पच्चयपरियेसनेन सिज्झनकं आजीवपारिसुद्धिसीलम्पि एत्थेव वीरियसंवरे एव समोधानं गच्छति वीरियसाधनत्ता. एत्थ च यथा ञाणं तण्हादिसोतानं पवत्तिनिवारणतो पिदहनट्ठेन संवरणतो संवरो च, परतो पवत्तनकगुणानं आधारादिभावतो सीलनट्ठेन सीलं, एवं खन्ति अनधिवासनेन उप्पज्जनककिलेसानं अधिवासनेन संवरणतो संवरो च, खमनहेतु उप्पज्जनकगुणानं आधारादिभावतो सीलनट्ठेन सीलं, वीरियं विनोदेतब्बानं पापधम्मानं विनोदनेन संवरणतो संवरो च, विनोदनहेतु उप्पज्जनकगुणानं आधारादिभावतो सीलनट्ठेन सीलन्ति वेदितब्बं. यथा पन पातिमोक्खसीलादि तस्स तस्स पापधम्मस्स पवत्तितुं अप्पदानवसेन संवरणं पिदहनं, तं उपादाय संवरो, एवं असमादिन्नसीलस्स आगतवत्थुतो विरमणम्पीति आह ‘‘या च पापभीरुकानं…पे… संवरसीलन्ति वेदितब्ब’’न्ति. न वीतिक्कमति एतेनाति अवीतिक्कमो. तथापवत्तो कुसलचित्तुप्पादो.
७. अवसेसेसु पन पञ्हेसु. समाधानं सण्ठपनं. दुस्सील्यवसेन हि पवत्ता कायकम्मादयो सम्पति, आयतिञ्च अहितदुक्खावहा, न सम्मा ठपिताति असण्ठपिता विप्पकिण्णा विसटा च नाम होन्ति, सुसील्यवसेन पन पवत्ता तब्बिपरियायतो सण्ठपिता अविप्पकिण्णा अविसटा च नाम होन्ति यथा तं ओक्खित्तचक्खुता अबाहुप्पचालनादि. तेनाह ‘‘कायकम्मादीनं सुसील्यवसेन अविप्पकिण्णताति अत्थो’’ति. एतेन समाधिकिच्चतो सीलनं विसेसेति. तस्स हि समाधानं सम्पयुत्तधम्मानं अविक्खेपहेतुता. इदं कायकम्मादीनं सण्ठपनं संयमनं. उपधारणं अधिट्ठानं मूलभावो. तथा हिस्स आदिचरणादिभावो वुत्तो. तेन पथवीधातुकिच्चतो सीलनं विसेसितं होति. सा हि सहजातरूपधम्मानं सन्धारणवसेन पवत्तति. इदं पन अनवज्जधम्मानं मूलाधिट्ठानभावेन. तेनाह ‘‘कुसलानं धम्मान’’न्तिआदि. तत्थ कुसलधम्मा नाम सपुब्बभागा महग्गतानुत्तरा धम्मा. अञ्ञे पन आचरिया. सिरट्ठोति यथा सिरसि छिन्ने सब्बो अत्तभावो विनस्सति, एवं सीले भिन्ने सब्बं गुणसरीरं विनस्सति. तस्मा तस्स उत्तमङ्गट्ठो सीलट्ठो. ‘‘सिरो सीस’’न्ति वा वत्तब्बे निरुत्तिनयेन ‘‘सील’’न्ति वुत्तन्ति अधिप्पायो. सीतलट्ठो परिळाहवूपसमनट्ठो. तेन त-कारस्स लोपं कत्वा निरुत्तिनयेनेव ‘‘सील’’न्ति वुत्तन्ति दस्सेति. तथा हिदं पयोगसम्पादितं सब्बकिलेसपरिळाहवूपसमकरं होति. एवमादिनाति आदि-सद्देन सयन्ति अकुसला एतस्मिं सति अपविट्ठा होन्तीति सीलं, सुपन्ति वा तेन विहतुस्साहानि सब्बदुच्चरितानीति सीलं, सब्बेसं वा कुसलधम्मानं पवेसारहसालाति सीलन्ति एवमादीनं सङ्गहो दट्ठब्बो.
८. ‘‘सीलनट्ठेन सील’’न्ति पुब्बे सद्दत्थुद्धारेन पकासितोपि भावत्थो एवाति आह ‘‘सीलनं लक्खणं तस्सा’’ति. न हि तस्स चेतनादिभेदभिन्नस्स अनवसेसतो सङ्गाहको ततो अञ्ञो अत्थो अत्थि, यो लक्खणभावेन वुच्चेय्य. ननु च अनेकभेदसङ्गाहकं सामञ्ञलक्खणं नाम सिया, न विसेसलक्खणन्ति अनुयोगं मनसि कत्वा आह ‘‘सनिदस्सनत्तं रूपस्स, यथा भिन्नस्सनेकधा’’ति.
यथा हि नीलादिवसेन अनेकभेदभिन्नस्सापि रूपायतनस्स सनिदस्सनत्तं विसेसलक्खणं तदञ्ञधम्मासाधारणतो. न अनिच्चतादि विय, रुप्पनं विय वा सामञ्ञलक्खणं, एवमिधापि दट्ठब्बं. किं पनेतं सनिदस्सनत्तं नाम? दट्ठब्बता चक्खुविञ्ञाणस्स गोचरभावो. तस्स पन रूपायतनतो अनञ्ञत्तेपि अञ्ञेहि धम्मेहि रूपायतनं विसेसेतुं अञ्ञं विय कत्वा सह निदस्सनेन सनिदस्सनन्ति वुच्चति. धम्मसभावसामञ्ञेन हि एकीभूतेसु धम्मेसु यो नानत्तकरो सभावो, सो अञ्ञं विय कत्वा उपचरितुं युत्तो. एवं हि अत्थविसेसावबोधो होतीति. अथ वा ‘‘सह निदस्सनेना’’ति एत्थ तब्भावत्थो सह-सद्दो यथा नन्दिरागसहगताति (सं. नि. ५.१०८१; महाव. १४; पटि. म. २.३०).
दुस्सील्यविद्धंसनरसन्ति कायिकअसंवरादिभेदस्स दुस्सील्यस्स विधमनकिच्चं. अनवज्जरसन्ति अगारय्हसम्पत्तिकं अगरहितब्बभावेन सम्पज्जनकं, अवज्जपटिपक्खभावेन वा सम्पज्जनकं. लक्खणादीसूति लक्खणरसादीसु वुच्चमानेसु किच्चमेव, सम्पत्ति वा रसोति वुच्चति, न रसायतनरसादीति अधिप्पायो. केचि पन ‘‘किच्चमेवा’’ति अवधारणं तस्स इतररसतो बलवभावदस्सनत्थन्ति वदन्ति, तं तेसं मतिमत्तं, किच्चमेव, सम्पत्ति एव वा रसोति इमस्स अत्थस्स अधिप्पेतत्ता.
सोचेय्यपच्चुपट्ठानन्ति कायादीहि सुचिभावेन पच्चुपट्ठाति. गहणभावन्ति गहेतब्बभावं. तेन उपट्ठानाकारट्ठेन पच्चुपट्ठानं वुत्तं, फलट्ठेन पन अविप्पटिसारपच्चुपट्ठानं, समाधिपच्चुपट्ठानं वा. सीलं हि सम्पतियेव अविप्पटिसारं पच्चुपट्ठापेति, परम्पराय समाधिं. इमस्स पन आनिसंसफलस्स आनिसंसकथायं वक्खमानत्ता इध अग्गहणं दट्ठब्बं. केचि पन फलस्स अनिच्छितत्ता इध अग्गहणन्ति वदन्ति, तदयुत्तं फलस्स अनेकविधत्ता, लोकियादिसीलस्सापि विभजियमानत्ता. तथा हि वक्खति ‘‘निस्सितानिस्सितवसेना’’तिआदि (विसुद्धि. १.१०). यथा पथवीधातुया कम्मादि दूरकारणं, सेसभूतत्तयं आसन्नकारणं, यथा च वत्थस्स तन्तवायतुरिवेमसलाकादि दूरकारणं, तन्तवो आसन्नकारणं, एवं सीलस्स सद्धम्मस्सवनादि दूरकारणं, हिरिओत्तप्पमस्स आसन्नकारणन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘हिरोत्तप्पञ्च पना’’तिआदि. हिरोत्तप्पे हीतिआदि तस्स आसन्नकारणभावसाधनं. तत्थ उप्पज्जति समादानवसेन, तिट्ठति अवीतिक्कमवसेनाति वेदितब्बं.
सीलानिसंसकथावण्णना
९. अविप्पटिसारादीति एत्थ विप्पटिसारपटिपक्खो कुसलचित्तुप्पादो अविप्पटिसारो. सो पन विसेसतो ‘‘लाभा वत मे, सुलद्धं वत मे, यस्स मे सुपरिसुद्धं सील’’न्ति अत्तनो सीलस्स पच्चवेक्खणवसेन पवत्तोति वेदितब्बो. आदि-सद्देन पामोज्जभोगसम्पत्तिकित्तिसद्दादिं सङ्गण्हाति. अविप्पटिसारत्थानीति अविप्पटिसारप्पयोजनानि. कुसलानीति अनवज्जानि. अविप्पटिसारानिसंसानीति अविप्पटिसारुद्दयानि. एतेन अविप्पटिसारो नाम सीलस्स उद्दयमत्तं, संवड्ढितस्स रुक्खस्स छायापुप्फसदिसं. अञ्ञो एव पनानेन निप्फादेतब्बो समाधिआदिगुणोति दस्सेति.
सीलवतो सीलसम्पदायाति परिसुद्धं परिपुण्णं कत्वा सीलस्स सम्पादनेन सीलवतो, ताय एव सीलसम्पदाय. अप्पमादाधिकरणन्ति अप्पमादकारणा. भोगक्खन्धन्ति भोगरासिं. कल्याणो कित्तिसद्दो अब्भुग्गच्छतीति ‘‘इतिपि सीलवा, इतिपि कल्याणधम्मो’’ति सुन्दरो थुतिघोसो उट्ठहति, लोकं पत्थरति. विसारदोति अत्तनि किञ्चि गरहितब्बं उपवदितब्बं अपस्सन्तो विगतसारज्जो निब्भयो. अमङ्कुभूतोति अविलक्खो. असम्मूळ्होति ‘‘अकतं वत मे कल्याण’’न्तिआदिना (म. नि. ३.२४८) विप्पटिसाराभावतो, कुसलकम्मादीनंयेव च तदा उपट्ठानतो अमूळ्हो पसन्नमानसो एव कालंकरोति. कायस्स भेदाति उपादिन्नक्खन्धपरिच्चागा, जीवितिन्द्रियस्स उपच्छेदा. परं मरणाति चुतितो उद्धं. सुगतिन्ति सुन्दरं गतिं. तेन मनुस्सगतिपि सङ्गय्हति. सग्गन्ति देवगतिं. सा हि रूपादीहि विसयेहि सुट्ठु अग्गोति सग्गो, लोकियति एत्थ उळारं पुञ्ञफलन्ति लोकोति च वुच्चति.
आकङ्खेय्य चेति यदि इच्छेय्य. पियो च अस्सन्ति पियायितब्बो पियचक्खूहि पस्सितब्बो पेमनियो भवेय्यन्ति अत्थो. मनापोति सब्रह्मचारीनं मनवड्ढनको, तेसं वा मनेन पत्तब्बो, मेत्तचित्तेन फरितब्बोति वुत्तं होति. गरूति गरुट्ठानियो पासाणछत्तसदिसो. भावनीयोति ‘‘अद्धा अयमायस्मा जानं जानाति, पस्सं पस्सती’’ति सम्भावनीयो. सीलेस्वेवस्स परिपूरकारीति चतुपारिसुद्धिसीलेसु एव परिपूरकारी अस्स, अनूनकारी परिपूरणाकारेन समन्नागतो भवेय्य. ‘‘आदिना नयेना’’ति एतेन ‘‘अज्झत्तं चेतोसमथमनुयुत्तो अनिराकतज्झानो विपस्सनाय समन्नागतो ब्रूहेता सुञ्ञागारान’’न्ति (म. नि. १.६५) एवमादिके सीलथोमनसुत्तागते सत्तरस सीलानिसंसे सङ्गण्हाति.
इदानि न केवलमिमे एव अविप्पटिसारादयो, अथ खो अञ्ञेपि बहू सीलानिसंसा विज्जन्तीति ते दस्सेतुं ‘‘अपिचा’’तिआदि आरद्धं. तत्थ सासनेति इमस्मिं सकललोकियलोकुत्तरगुणावहे सत्थुसासने. आचारकुलपुत्तानं यं सीलं विना पतिट्ठा अवट्ठानं नत्थि, तस्स एवं महानुभावस्स सीलस्स आनिसंसानं परिच्छेदं परिमाणं को वदे को वत्तुं सक्कुणेय्याति अत्थो. एतेन सब्बेसंयेव लोकियलोकुत्तरानं गुणानं सीलमेव मूलभूतन्ति दस्सेत्वा ततो परम्पि मलविसोधनेन, परिळाहवूपसमनेन, सुचिगन्धवायनेन, सग्गनिब्बानाधिगमूपायभावेन, सोभालङ्कारसाधनताय भयविधमनेन, कित्तिपामोज्जजनेन च सीलसदिसं अञ्ञं सत्तानं हितसुखावहं नत्थीति दस्सेन्तो ‘‘न गङ्गा’’तिआदिका गाथा अभासि.
तत्थ सरभूति एका नदी, ‘‘यं लोके सरभू’’ति वदन्ति. निन्नगा वाचिरवतीति ‘‘अचिरवती’’ति एवंनामिका नदी, वाति सब्बत्थ वा-सद्दो अनियमत्थो. तेन अवुत्ता गोधावरीचन्दभागादिका सङ्गण्हाति. पाणनट्ठेन पाणीनं सत्तानं यं मलं सीलजलं विसोधयति, तं मलं विसोधेतुं न सक्कुणन्ति गङ्गादयो नदियोति पठमगाथाय न-कारं आनेत्वा सम्बन्धितब्बं. हाराति मुत्ताहारा. मणयोति वेळुरियादिमणयो. अरियन्ति विसुद्धं. सीलसमुट्ठानो कित्तिसद्दो गन्धो मनोहरभावतो, दिसासु अभिब्यापनतो च ‘‘सीलगन्धो’’ति वुत्तो. सो हि पटिवातेपि पवत्तति. तेनाह भगवा ‘‘सतञ्च गन्धो पटिवातमेती’’ति (ध. प. ५४; अ. नि. ३.८०; मि. प. ५.४.१). दोसानं बलं नाम वत्थुज्झाचारो, तं तेसं कातुं अदेन्तं सीलं दोसानं बलं घातेतीति वेदितब्बं.
सीलप्पभेदकथावण्णना
१०. ‘‘कतिविध’’न्ति एत्थ विध-सद्दो कोट्ठासपरियायो ‘‘एकविधेन रूपसङ्गहो’’तिआदीसु विय, पकारत्थो वा, कतिप्पकारं कित्तका सीलस्स पकारभेदाति अत्थो. सीलनलक्खणेनाति सीलनसङ्खातेन सभावेन.
चरन्ति तेन सीलेसु परिपूरकारितं उपगच्छन्तीति चरित्तं, चरित्तमेव चारित्तं. वारिततो तेन अत्तानं तायन्ति रक्खन्तीति वारित्तं. अधिको समाचारो अभिसमाचारो, तत्थ नियुत्तं, सो वा पयोजनं एतस्साति आभिसमाचारिकं. आदि ब्रह्मचरियस्साति आदिब्रह्मचरियं, तदेव आदिब्रह्मचरियकं. विरमति एताय, सयं वा विरमति, विरमणं वा विरति, न विरतीति अविरति. निस्सयतीति निस्सितं, न निस्सितन्ति अनिस्सितं. परियन्तो एतस्स अत्थीति परियन्तं, कालेन परियन्तं कालपरियन्तं, यथापरिच्छिन्नो वा कालो परियन्तो एतस्साति कालपरियन्तं. याव पाणनं जीवनं कोटि एतस्साति आपाणकोटिकं. अत्तनो पच्चयेहि लोके नियुत्तं, तत्थ वा विदितन्ति लोकियं. लोकं उत्तरतीति लोकुत्तरं.
पच्चयतो, फलतो च मज्झिमपणीतेहि निहीनं, तेसं वा गुणेहि परिहीनन्ति हीनं. अत्तनो पच्चयेहि पधानभावं नीतन्ति पणीतं. उभिन्नमेव वेमज्झे भवं मज्झिमं. अत्ताधिपतितो आगतं अत्ताधिपतेय्यं. सेसपदद्वयेपि एसेव नयो. तण्हाय, दिट्ठिया वा परामट्ठं पधंसितन्ति परामट्ठं. तप्पटिक्खेपतो अपरामट्ठं. पटिप्पस्सद्धकिलेसं पटिप्पस्सद्धं. सिक्खासु जातं, सेक्खस्स इदन्ति वा सेक्खं. परिनिट्ठितसिक्खाकिच्चताय असेक्खधम्मपरियापन्नं असेक्खं. तदुभयपटिक्खेपेन नेवसेक्खनासेक्खं. हानं भजति, हानभागो वा एतस्स अत्थीति हानभागियं. सेसेसुपि एसेव नयो. अप्पपरिमाणत्ता परियन्तवन्तं, पारिसुद्धिवन्तञ्च सीलं परियन्तपारिसुद्धिसीलं. अनप्पपरिमाणत्ता अपरियन्तं, पारिसुद्धिवन्तञ्च सीलं अपरियन्तपारिसुद्धिसीलं. सब्बसो पुण्णं, पारिसुद्धिवन्तञ्च सीलं परिपुण्णपारिसुद्धिसीलं.
११. वुत्तनयेनाति ‘‘सीलनट्ठेन सील’’न्तिआदिना (विसुद्धि. १.७) हेट्ठा वुत्तेन नयेन. इदं कत्तब्बन्ति पञ्ञत्तसिक्खापदपूरणन्ति इदं आभिसमाचारिकं कत्तब्बं पटिपज्जितब्बन्ति एवं पञ्ञत्तस्स सिक्खापदसीलस्स पूरणं. सिक्खापदसीलं हि पूरेन्तो सिक्खापदम्पि पूरेति पालेति नाम. सिक्खा एव वा सिक्खितब्बतो, पटिपज्जितब्बतो च सिक्खापदं. तस्स पूरणन्तिपि योजेतब्बं. इदं न कत्तब्बन्ति पटिक्खित्तस्स अकरणन्ति इदं दुच्चरितं न कत्तब्बन्ति भगवता पटिक्खित्तस्स अकरणं विरमणं. चरन्ति तस्मिन्ति तस्मिं सीले तंसमङ्गिनो चरन्तीति सीलस्स अधिकरणतं विभावेन्तो तेसं पवत्तिट्ठानभावं दस्सेति. तेनाह ‘‘सीलेसु परिपूरकारिताय पवत्तन्ती’’ति. वारितन्ति इदं न कत्तब्बन्ति पटिक्खित्तं अकप्पियं. तायन्तीति अकरणेनेव तायन्ति. तेनाति वारित्तसीलमाह. वारेति वा सत्था एत्थ, एतेन वाति वारितं, सिक्खापदं. तं अविकोपेन्तो तायन्ति तेनाति वारित्तं. सद्धावीरियसाधनन्ति सद्धाय, उट्ठानवीरियेन च साधेतब्बं. न हि असद्धो, कुसीतो च वत्तपटिपत्तिं परिपूरेति, सद्धो एव सत्थारा पटिक्खित्ते अणुमत्तेपि वज्जे भयदस्सावी समादाय सिक्खति सिक्खापदेसूति आह ‘‘सद्धासाधनं वारित्त’’न्ति.
अधिसीलसिक्खापरियापन्नत्ता अभिविसिट्ठो समाचारोति अभिसमाचारोति आह ‘‘उत्तमसमाचारो’’ति. अभिसमाचारोव आभिसमाचारिकं, यथा वेनयिकोति (अ. नि. ८.११; पारा. ८) अधिप्पायो. अभिसमाचारो उक्कट्ठनिद्देसतो मग्गसीलं, फलसीलञ्च, तं आरब्भ उद्दिस्स तदत्थं तप्पयोजनं पञ्ञत्तं आभिसमाचारिकं. सुपरिसुद्धानि तीणि कायकम्मानि, चत्तारि वचीकम्मानि, सुपरिसुद्धो आजीवोति इदं आजीवट्ठमकं. तत्थ कामं आजीवहेतुकतो सत्तविधदुच्चरिततो विरति सम्माआजीवोति सोपि सत्तविधो होति, सम्माजीवतासामञ्ञेन पन तं एकं कत्वा वुत्तं. अथ वा तिविधकुहनवत्थुसन्निस्सयतो मिच्छाजीवतो विरतिं एकज्झं कत्वा वुत्तो ‘‘आजीवो सुपरिसुद्धो’’ति. सेट्ठचरियभावतो मग्गो एव ब्रह्मचरियन्ति मग्गब्रह्मचरियं, तस्स. आदिभावभूतन्ति आदिम्हि भावेतब्बतं निप्फादेतब्बतं भूतं पत्तं आदिभावभूतं. किञ्चापि देसनानुक्कमेन सम्मादिट्ठि आदि, पटिपत्तिक्कमेन पन आजीवट्ठमकसीलं आदीति. तस्स सम्पत्तियाति आभिसमाचारिकस्स सम्पज्जनेन परिपूरणेन आदिब्रह्मचरियकं सम्पज्जति. यो हि लहुकानिपि अप्पसावज्जानि परिवज्जेति, सो गरुकानि महासावज्जानि बह्वादीनवानि परिवज्जेस्सतीति वत्तब्बमेव नत्थीति. सुत्तं पन एतमत्थं ब्यतिरेकवसेन विभावेति. तत्थ धम्मन्ति सीलं. तं हि उपरिगुणविसेसानं धारणट्ठेन धम्मोति वुच्चति.
विरतिसीलस्स इतरसीलेन सतिपि सम्पयोगादिके असम्मिस्सकतादस्सनत्थं ‘‘वेरमणिमत्त’’न्ति वुत्तं.
‘‘निस्सितानिस्सितवसेना’’ति एत्थ लब्भमाननिस्सयं ताव दस्सेतुं ‘‘निस्सयो’’तिआदि वुत्तं. तत्थ तण्हाचरितेन निस्सयितब्बतो तण्हाव तण्हानिस्सयो. तथा दिट्ठिनिस्सयो. दिट्ठिचरितो हि असतिपि दिट्ठिया तण्हाविरहे दिट्ठिनिस्सितोव पवत्तति. देवोति चतुमहाराजसक्कसुयामादिपाकटदेवमाह. देवञ्ञतरोति अपाकटं. तण्हं एव निस्सितन्ति तण्हानिस्सितं. तण्हाय निस्सितन्ति च केचि वदन्ति. तेसं ‘‘द्वे निस्सया’’तिआदिना विरुज्झति. सुद्धिदिट्ठियाति ‘‘इति संसारसुद्धि भविस्सती’’ति एवं पवत्तदिट्ठिया, लोकुत्तरं सीलन्ति अधिप्पायो. तस्सेवाति लोकुत्तरस्सेव सम्भारभूतं कारणभूतं, विवट्टूपनिस्सयन्ति अत्थो.
कालपरिच्छेदं कत्वाति ‘‘इमञ्च रत्तिं, इमञ्च दिव’’न्तिआदिना (अ. नि. ८.४१) विय कालवसेन परिच्छेदं कत्वा. कालपरिच्छेदं अकत्वा समादिन्नम्पि अन्तराविच्छिन्नं सम्पत्तविरतिवसेन यावजीवं पवत्तितम्पि आपाणकोटिकं न होतीति दस्सेतुं ‘‘यावजीवं समादियित्वा तथेव पवत्तित’’न्ति वुत्तं.
लाभयसञातिअङ्गजीवितवसेनाति लाभयसानं अनुप्पन्नानं उप्पादनवसेन, उप्पन्नानं रक्खणवसेन चेव वड्ढनवसेन च ञातिअङ्गजीवितानं अविनासनवसेन. किं सो वीतिक्कमिस्सतीति यो वीतिक्कमाय चित्तम्पि न उप्पादेति, सो कायवाचाहि वीतिक्कमिस्सतीति किं इदं, नत्थेतन्ति अत्थो. पटिक्खेपे हि अयं किं-सद्दो.
आरम्मणभावेन वणो विय आसवे कामासवादिके पग्घरतीति सम्पयोगभावाभावेपि सहासवेहीति सासवं. तेभूमकधम्मजातन्ति सीलं तप्परियापन्नन्ति आह ‘‘सासवं सीलं लोकिय’’न्ति. भवविसेसा सम्पत्तिभवा. विनयोति विनयपरियत्ति, तत्थ वा आगतसिक्खापदानि. पामोज्जं तरुणपीति. यथाभूतञाणदस्सनं सपच्चयनामरूपदस्सनं, तदधिट्ठाना वा तरुणविपस्सना. निब्बिदाति निब्बिदाञाणं. तेन बलवविपस्सनमाह. विरागो मग्गो. विमुत्ति अरहत्तफलं. विमुत्तिञाणदस्सनं पच्चवेक्खणा. कथाति विनयकथा. मन्तनाति विनयविचारणा. उपनिसाति यथावुत्तकारणपरम्परासङ्खातो उपनिस्सयो. लोकुत्तरं मग्गफलचित्तसम्पयुत्तं आजीवट्ठमकसीलं. तत्थ मग्गसीलं भवनिस्सरणावहं होति, पच्चवेक्खणञाणस्स च भूमि, फलसीलं पन पच्चवेक्खणाञाणस्सेव भूमि.
१२. हीनाधिमुत्तिवसेन छन्दादीनम्पि हीनता. पणीताधिमुत्तिवसेन पणीतता. तदुभयवेमज्झतावसेन मज्झिमता. यथेव हि कम्मं आयूहनवसेन हीनादिभेदभिन्नं होति, एवं छन्दादयोपि पवत्तिआकारवसेन. सो च नेसं पवत्तिआकारो अधिमुत्तिभेदेनाति दट्ठब्बं. यसकामतायाति कित्तिसिलोकाभिरतिया, परिवारिच्छाय वा. ‘‘कथं नाम मादिसो ईदिसं करेय्या’’ति पापजिगुच्छाय अरियभावं निस्साय. अनुपक्किलिट्ठन्ति अत्तुक्कंसनपरवम्भनाहि, अञ्ञेहि च उपक्किलेसेहि अनुपक्किलिट्ठं. भवभोगत्थायाति भवसम्पत्तिअत्थञ्चेव भोगसम्पत्तिअत्थञ्च. अत्तनो विमोक्खत्थाय पवत्तितन्ति सावकपच्चेकबोधिसत्तसीलमाह. सब्बसत्तानं विमोक्खत्थायाति सब्बसत्तानं संसारबन्धनतो विमोचनत्थाय. पारमितासीलं महाबोधिसत्तसीलं. या करुणूपायकोसल्लपरिग्गहिता महाबोधिं आरब्भ पवत्ता परमुक्कंसगतसोचेय्यसल्लेखा देसकालसत्तादिविकप्परहिता सीलपारमिता.
अननुरूपन्ति असारुप्पं. अत्ता एव गरु अधिपति एतस्साति अत्तगरु, लज्जाधिको. अत्ताधिपतितो आगतं अत्ताधिपतेय्यं. लोको अधिपति गरु एतस्साति लोकाधिपति, ओत्तप्पाधिको. धम्मो नामायं महानुभावो एकन्तनिय्यानिको, सो च पटिपत्तियाव पूजेतब्बो. तस्मा ‘‘नं सीलसम्पदाय पूजेस्सामी’’ति एवं धम्ममहत्तं पूजेतुकामेन.
परामट्ठत्ताति पराभववसेन आमट्ठत्ता. तण्हादिट्ठियो हि ‘‘इमिनाहं सीलेन देवो वा भविस्सामि देवञ्ञतरो वा, इमिना मे सीलेन संसारसुद्धि भविस्सती’’ति पवत्तस्स सीलं परामसन्तियो तं पराभवं पापेन्ति मग्गस्स अनुपनिस्सयभावकरणतो. पुथुज्जनकल्याणकस्साति पुथुज्जनेसु कल्याणकस्स. सो हि पुथुज्जनोव हुत्वा कल्याणेहि सीलादीहि समन्नागतो. परामसनकिलेसानं विक्खम्भनतो, समुच्छिन्दनतो च तेहि न परामट्ठन्ति अपरामट्ठं. तस्स तस्स किलेसदरथस्स पटिप्पस्सम्भनतो वूपसमनतो पटिप्पस्सद्धं.
कतपटिकम्मन्ति वुट्ठानदेसनाहि यथाधम्मं कतपटिकारं. एवं हि तं सीलं पटिपाकतिकमेव होति. तेनाह ‘‘तं विसुद्ध’’न्ति. ‘‘कतपटिकम्म’’न्ति इमिना च ‘‘न पुनेवं करिस्स’’न्ति अधिट्ठानम्पि सङ्गहितन्ति दट्ठब्बं. ‘‘अच्छमंसं नु खो, सूकरमंसं नु खो’’तिआदिना वत्थुम्हि वा, ‘‘पाचित्तियं नु खो, दुक्कटं नु खो’’तिआदिना आपत्तिया वा, ‘‘मया तं वत्थु वीतिक्कन्तं नु खो, न नु खो वीतिक्कन्त’’न्तिआदिना अज्झाचारे वा वेमतिकस्स संसयापन्नस्स. विसोधेतब्बं यथाधम्मं पटिकम्मेन. विमति एव वेमतिकं, तस्मिं वेमतिके सति, विमतिया उप्पन्नायाति अत्थो. विमति पटिविनेतब्बाति सयं वा तं वत्थुं विचारेत्वा, विनयधरे वा पुच्छित्वा कङ्खा विनोदेतब्बा. निक्कङ्खेन पन कप्पियं चे कातब्बं, अकप्पियं चे छड्डेतब्बं. तेनाह ‘‘इच्चस्स फासु भविस्सती’’ति.
‘‘चतूहि अरियमग्गेही’’तिआदिना मग्गफलपरियापन्नं सीलं मग्गफलसम्पयुत्तं वुत्तं. समुदायेसु पवत्तवोहारा अवयवेसुपि पवत्तन्तीति. सेसन्ति सब्बं लोकियसीलं.
पकतिपीति सभावोपि. सुखसीलो सखिलो सुखसंवासो. तेन परियायेनाति पकतिअत्थवाचकत्थेन. एकच्चं अब्याकतं सीलं इधाधिप्पेतसीलेन एकसङ्गहन्ति अकुसलस्सेवायुज्जमानतं दस्सेतुं ‘‘तत्थ अकुसल’’न्तिआदि वुत्तं. तथा हि सेक्खत्तिकं इध गहितं, इध न उपनीतं कुसलत्तिकन्ति अधिप्पायो. वुत्तनयेनेवाति वुत्तेनेव नयेन कुसलत्तिकं अग्गहेत्वा हीनत्तिकादीनं पञ्चन्नं तिकानं वसेन अस्स सीलस्स तिविधता वेदितब्बा.
१३. योधाति यो इध. वत्थुवीतिक्कमेति आपत्तिया वत्थुनो वीतिक्कमने अज्झाचारे. कामसङ्कप्पादयो नव महावितक्का मिच्छासङ्कप्पा. एवरूपस्साति एदिसस्स. तस्स हि सीलवन्ते अनुपसङ्कमित्वा दुस्सीले सेवन्तस्स ततो एव तेसं दिट्ठानुगतिं आपज्जनेन पण्णत्तिवीतिक्कमे अदोसदस्साविनो मिच्छासङ्कप्पबहुलताय मनच्छट्ठानि इन्द्रियानि अरक्खतो सीलं एकंसेनेव हानभागियं होति, न ठितिभागियं, कुतो विसेसादिभागियता. सीलसम्पत्तियाति सीलपारिपूरिया चतुपारिसुद्धिसीलेन. अघटन्तस्स उत्तरीति उत्तरि विसेसाधिगमाय अवायमन्तस्स. ठितिभागियं सीलं भवति असमाधिसंवत्तनियत्ता. सम्पादिते हि समाधिस्मिं सीलस्स समाधिसंवत्तनियता निच्छियति. समाधत्थायाति समथवसेन समाधानत्थाय. निब्बिदन्ति विपस्सनं. बलवविपस्सनादस्सनत्थं निब्बिदागहणं तावतापि सीलस्स निब्बेधभागियभावसिद्धितो.
यानि च सिक्खापदानि नेसं रक्खितब्बानीति सम्बन्धो, तानि पन असाधारणपञ्ञत्तितो अञ्ञानि. नेसन्ति ‘‘रक्खितब्बानी’’ति पदं अपेक्खित्वा कत्तरि सामिवचनं, तेहि भिक्खूहीति अत्थो. सति वा उस्साहेति उस्सक्कित्वा सीलानि रक्खितुं उस्साहे सति. दसाति सामणेरेहि रक्खितब्बसीलमाह घटिकारादीनं विय. अट्ठाति नच्चादिमालादिवेरमणिं एकं कत्वा सब्बपच्छिमवज्जानि अट्ठ.
अवीतिक्कमोति पञ्चन्नं सीलानं अवीतिक्कमो. पकतिसीलन्ति सभावसीलं. तत्रूपपत्तिनियतं हि सीलं उत्तरकुरुकानं. मरियादाचारित्तन्ति तस्स तस्स सावज्जस्स अकरणे मरियादभूतं, तत्थ तत्थ कुलादीसु पुब्बपुरिसेहि ठपितं चारित्तं. कुलदेसपासण्डधम्मो हि ‘‘आचारसील’’न्ति अधिप्पेतं. तत्थ कुलधम्मो ताव ब्राह्मणादीनं अमज्जपानादि, देसधम्मो एकच्चजनपदवासीनं अहिंसनादि, पासण्डधम्मो तित्थियानं यमनियमादि. तित्थियमतं हि दिट्ठिपासेन, तण्हापासेन च डेति पवत्तति, पासं वा बाधं अरियविनयस्स डेतीति ‘‘पासण्ड’’न्ति वुच्चति. ‘‘पकतिया सीलवती होती’’ति (दी. नि. २.२०) वचनतो बोधिसत्तमातु पञ्चसिक्खापदसीलं परिपुण्णमेव. इदं पन उक्कंसगतं बोधिसत्तपितरिपि चित्तुप्पादमत्तेनपि असंकिलिट्ठं ‘‘धम्मतासील’’न्ति वुत्तं. कामगुणूपसंहितन्ति कामकोट्ठासेसु अस्सादूपसंहितं कामस्सादगधितं. धम्मतासीलन्ति धम्मताय कारणनियामेन आगतं सीलं. सीलपारमिं हि परमुक्कंसं पापेत्वा कुच्छिगतस्स महाबोधिसत्तस्स सीलतेजेन गुणानुभावेन बोधिसत्तमातु सरसेनेव परमसल्लेखप्पत्तं सीलं होति. महाकस्सपादीनन्ति आदि-सद्देन भद्दादिके सङ्गण्हाति. ते किर सुचिरं कालं सुपरिसुद्धसीला एव हुत्वा आगता. तेनाह ‘‘सुद्धसत्तान’’न्ति. तासु तासु जातीसूति सीलवराजमहिंसराजादिजातीसु. पुब्बे पुरिमजातियं सिद्धो हेतु एतस्साति पुब्बहेतुकसीलं. इदं पन पकतिसीलादिसमादानेन विना अवीतिक्कमलक्खणं सम्पत्तविरतिसङ्गहं दट्ठब्बं.
यं भगवता एवं वुत्तं सीलन्ति सम्बन्धो. इधाति वक्खमानसीलपरिपूरकस्स पुग्गलस्स सन्निस्सयभूतसासनपरिदीपनं, अञ्ञसासनस्स च तथाभावपटिसेधनं. वुत्तं हेतं ‘‘इधेव, भिक्खवे, समणो…पे… सुञ्ञा परप्पवादा समणेभि अञ्ञेही’’ति (दी. नि. २.२१४; म. नि. १.१३९; अ. नि. ४.२४१). भिक्खूति तस्स सीलस्स परिपूरकपुग्गलपरिदीपनं. पातिमोक्खसंवरसंवुतोति इदमस्स पातिमोक्खसीले पतिट्ठितभावपरिदीपनं. विहरतीति इदमस्स तदनुरूपविहारसमङ्गिभावपरिदीपनं. आचारगोचरसम्पन्नोति इदं पातिमोक्खसंवरस्स, उपरिअधिगन्तब्बगुणानञ्च उपकारकधम्मपरिदीपनं. अणुमत्तेसु वज्जेसु भयदस्सावीति इदं पातिमोक्खतो अचवनभावपरिदीपनं. समादायाति सिक्खापदानं अनवसेसतो आदानपरिदीपनं. सिक्खतीति सिक्खाय समङ्गिभावपरिदीपनं. सिक्खापदेसूति सिक्खितब्बधम्मपरिदीपनं. यं पनेत्थ वत्तब्बं, तं परतो आवि भविस्सति.
सोति पातिमोक्खसंवरसीले पतिट्ठितभिक्खु. तेन यादिसस्स इन्द्रियसंवरसीलं इच्छितब्बं, तं दस्सेति. चक्खुनाति यतो सो संवरो, तं दस्सेति. रूपन्ति यत्थ सो संवरो, तं दस्सेति. दिस्वा न निमित्तग्गाही होति नानुब्यञ्जनग्गाहीति संवरस्स उपायं दस्सेति. यत्वाधिकरण…पे… अन्वास्सवेय्युन्ति संवरस्स पटिपक्खं तत्थ आदीनवं दस्सेति. संवराय पटिपज्जतीति पगेव सतिया उपट्ठपेतब्बतं दस्सेति. रक्खति चक्खुन्द्रियन्ति सतिया उपट्ठापनमेव चक्खुन्द्रियस्स आरक्खाति दस्सेति. चक्खुन्द्रिये संवरं आपज्जतीति तथाभूता सतियेवेत्थ संवरोति दस्सेति. वीतिक्कमस्स वसेनाति सम्बन्धो. छन्नं सिक्खापदानन्ति ‘‘आजीवहेतु आजीवकारणा असन्तं अभूतं उत्तरिमनुस्सधम्मं उल्लपती’’तिआदिना आगतानं छन्नं पाराजिकादिपटिसंयुत्तानं सिक्खापदानं. सामन्तजप्पनादिना तिविधेन कुहनवत्थुना विम्हापनं कुहना. अत्तानं, दायकं वा उक्खिपित्वा यथा सो किञ्चि ददाति, एवं कथनं लपना. निमित्तं वुच्चति पच्चयदानसञ्ञुप्पादकं कायवचीकम्मं, तेन निमित्तेन चरति, निमित्तं वा करोतीति नेमित्तिको, तस्स भावो नेमित्तिकता. गन्धादयो विय लाभाय परेसं अक्कोसनादिना निपिसतीति निप्पेसो, निप्पेसोव निप्पेसिको, तस्स भावो निप्पेसिकता. महिच्छताय अत्तना लद्धलाभेन परतो लाभपरियेसना लाभेन लाभं निजिगीसनता. एवमादीनन्ति आदि-सद्देन अनुप्पियभाणिताचाटुकम्यतादिं सङ्गण्हाति. पटिसङ्खानेन पच्चवेक्खणाय परिसुद्धो असंकिलिट्ठो पटिसङ्खानपरिसुद्धो. चत्तारो पच्चया परिभुञ्जीयन्ति एतेनाति चतुपच्चयपरिभोगो, तथापवत्ता अनवज्जचेतना.
पातिमोक्खसंवरसीलवण्णना
१४. तत्राति तेसु पातिमोक्खसंवरादीसु. आदितो पट्ठायाति ‘‘इध भिक्खू’’तिआदिना (विभ. ५०८; दी. नि. १.१९४) आगतदेसनाय आदितो पभुति. विनिच्छयकथाति तत्थ संसयविधमनेन विनिच्छयावहा कथा. पठमस्स अत्थस्स सब्बसाधारणत्ता असाधारणं पब्बजितावेणिकं परियायं दस्सेन्तो ‘‘छिन्नभिन्नपटधरादिताय वा’’ति आह. एवं हिस्स परिपुण्णपातिमोक्खसंवरयोग्यता दस्सिता होति. भिन्नपटधरादिभावो च नाम दलिद्दस्सापि निग्गहितस्स होतीति ततो विसेसेतुं ‘‘सद्धापब्बजितो’’ति वत्वा पटिपत्तिया योग्यभावदस्सनत्थं ‘‘कुलपुत्तो’’ति वुत्तं. आचारकुलपुत्तो वा हि पटिपज्जितुं सक्कोति जातिकुलपुत्तो वा. सिक्खापदसीलन्ति चारित्तवारित्तप्पभेदं सिक्खापदवसेन पञ्ञत्तं सीलं. योति अनियमनिद्देसो यो कोचि पुग्गलो. नन्ति विनयपरियापन्नं सीलं. तन्ति पुग्गलं. मोक्खेति सहकारिकारणभावतो. अपाये भवानि आपायिकानि. आदि-सद्देन तदञ्ञं सब्बसंसारदुक्खं सङ्गण्हाति. संवरणं कायवचीद्वारानं पिदहनं. येन ते संवुता पिहिता होन्ति, सो संवरो. यस्मा पन सो सत्तन्नं आपत्तिक्खन्धानं अवीतिक्कमो वीतिक्कमपटिपक्खोति कत्वा, तस्मा वुत्तं ‘‘कायिकवाचसिकस्स अवीतिक्कमस्सेतं नाम’’न्ति. पातिमोक्खसंवरेन संवुतोति पातिमोक्खसंवरेन पिहितकायवचीद्वारो. तथाभूतो च यस्मा तं उपेतो तेन च समङ्गी नाम होति, तस्मा वुत्तं ‘‘उपगतो समन्नागतोति अत्थो’’ति.
अपरो नयो – किलेसानं बलवभावतो, पापकिरियाय सुकरभावतो, पुञ्ञकिरियाय च दुक्करभावतो बहुक्खत्तुं अपायेसु पतनसीलोति पाती, पुथुज्जनो. अनिच्चताय वा भवादीसु कम्मवेगक्खित्तो घटियन्तं विय अनवट्ठानेन परिब्भमनतो गमनसीलोति पाती, मरणवसेन वा तम्हि तम्हि सत्तनिकाये अत्तभावस्स पातनसीलोति पाती, सत्तसन्तानो, चित्तमेव वा. तं पातिनं संसारदुक्खतो मोक्खेतीति पातिमोक्खं. चित्तस्स हि विमोक्खेन सत्तो ‘‘विमुत्तो’’ति वुच्चति. वुत्तं हि ‘‘चित्तवोदाना विसुज्झन्ती’’ति, ‘‘अनुपादाय आसवेहि चित्तं विमुत्त’’न्ति (महाव. २८) च. अथ वा अविज्जादिना हेतुना संसारे पतति गच्छति पवत्ततीति पाती, ‘‘अविज्जानीवरणानं सत्तानं तण्हासंयोजनानं सन्धावतं संसरत’’न्ति (सं. नि. २.१२४) हि वुत्तं. तस्स पातिनो सत्तस्स तण्हादिसंकिलेसत्तयतो मोक्खो एतेनाति पातिमोक्खं. ‘‘कण्ठेकाळो’’तिआदीनं वियस्स समाससिद्धि वेदितब्बा. अथ वा पातेति विनिपातेति दुक्खेति पाति, चित्तं. वुत्तं हि ‘‘चित्तेन नीयति लोको, चित्तेन परिकस्सती’’ति (सं. नि. १.६२). तस्स पातिनो मोक्खो एतेनाति पातिमोक्खं, पतति वा एतेन अपायदुक्खे, संसारदुक्खे चाति पाती, तण्हादिसंकिलेसो. वुत्तं हि ‘‘तण्हा जनेति पुरिसं (सं. नि. १.५५-५७), तण्हादुतियो पुरिसो’’ति (इतिवु. १५, १०५; अ. नि. ४.९; महानि. १९१; चूळनि. पारायनानुगीतिगाथानिद्देस) च आदि. ततो पातितो मोक्खोति पातिमोक्खं. अथ वा पतति एत्थाति पातीनि, छ अज्झत्तिकबाहिरानि आयतनानि. वुत्तं हि ‘‘छसु लोको समुप्पन्नो, छसु कुब्बति सन्थव’’न्ति (सं. नि. १.७०; सु. नि. १७१). ततो छअज्झत्तिकबाहिरायतनसङ्खाततो पातितो मोक्खोति पातिमोक्खं. अथ वा पातो विनिपातो अस्स अत्थीति पाती, संसारो. ततो मोक्खोति पातिमोक्खं, अथ वा सब्बलोकाधिपतिभावतो धम्मिस्सरो भगवा ‘‘पती’’ति वुच्चति. मुच्चति एतेनाति मोक्खो, पतिनो मोक्खो तेन पञ्ञत्तत्ताति पतिमोक्खो, पतिमोक्खो एव पातिमोक्खं. सब्बगुणानं वा मूलभावतो उत्तमट्ठेन पति च सो यथावुत्तेनत्थेन मोक्खो चाति पतिमोक्खो, पतिमोक्खो एव पातिमोक्खं. तथा हि वुत्तं ‘‘पातिमोक्खन्ति मुखमेतं पमुखमेत’’न्ति (महाव. १३५) वित्थारो.
अथ वा प-इति पकारे, अती-ति अच्चन्तत्थे निपातो, तस्मा पकारेहि अच्चन्तं मोक्खेतीति पातिमोक्खं. इदं हि सीलं सयं तदङ्गवसेन, समाधिसहितं पञ्ञासहितञ्च विक्खम्भनवसेन, समुच्छेदवसेन च अच्चन्तं मोक्खेति मोचेतीति पातिमोक्खं, पति पति मोक्खोति वा पतिमोक्खो, तम्हा तम्हा वीतिक्कमदोसतो पच्चेकं मोक्खोति अत्थो, पतिमोक्खो एव पातिमोक्खं. मोक्खोति वा निब्बानं, तस्स मोक्खस्स पटिबिम्बभूतोति पतिमोक्खो. सीलसंवरो हि सूरियस्स अरुणुग्गमनं विय निब्बानस्स उदयभूतो तप्पटिभागो विय यथारहं किलेसनिब्बापनतो, पतिमोक्खोयेव पातिमोक्खं. अथ वा मोक्खं पति वत्तति, मोक्खाभिमुखन्ति वा पतिमोक्खं, पतिमोक्खमेव पातिमोक्खन्ति एवमेत्थ पातिमोक्ख-सद्दस्स अत्थो वेदितब्बो. इरियतीति अत्तभावं पवत्तेति. ‘‘विहरती’’ति इमिना पातिमोक्खसंवरसीले ठितस्स भिक्खुनो इरियापथविहारो दस्सितो. पाळियन्ति झानविभङ्गपाळियं (विभ. ५०८ आदयो).
तत्थ कामं समणचारं, समणगोचरञ्च दस्सेतुं ‘‘आचारगोचरसम्पन्नो’’ति वुत्तं, यथा पन मग्गं आचिक्खन्तो ‘‘वामं मुञ्च, दक्खिणं गण्हा’’ति वज्जेतब्बपुब्बकं गहेतब्बं वदेय्य, यथा वा ससीसन्हानेन पहीनसेदमलजल्लिकस्स मालागन्धविलेपनादिविभूसनसंविधानं युत्तरूपं, एवं पहीनपापधम्मस्स कल्याणधम्मसमायोगो युत्तरूपोति ‘‘अत्थि आचारो, अत्थि अनाचारो’’ति द्वयं उद्दिसित्वा अनाचारं ताव विभजितुं ‘‘तत्थ कतमो अनाचारो’’तिआदि वुत्तं. तत्थ कायिको वीतिक्कमोति तिविधं कायदुच्चरितं. वाचसिको वीतिक्कमोति चतुब्बिधं वचीदुच्चरितं. कायिकवाचसिकोति तदुभयं.
एवं आजीवट्ठमकसीलस्स वीतिक्कमो दस्सितो. इदानि मानसं अनाचारं दस्सेतुं ‘‘सब्बम्पि दुस्सील्यं अनाचारो’’ति वत्वा तत्थ एकच्चियं दस्सेन्तो ‘‘इधेकच्चो वेळुदानेन वा’’तिआदिमाह. तत्थ वेळुदानेनाति पच्चयुप्पादनत्थेन वेळुदानेन. पत्तदानादीसुपि एसेव नयो. वेळूति मनुस्सानं पयोजनावहो यो कोचि वेळुदण्डो. पत्तं गन्धिकादीनं गन्धपलिवेठनादिअत्थं वा, तालनाळिकेरादिपत्तं वा. पुप्फं यं किञ्चि मनुस्सानं पयोजनावहं. तथा फलं. सिनानं सिरीसचुण्णादिन्हानियचुण्णं. मत्तिकापि एत्थेव सङ्गहं गच्छति. दन्तकट्ठं यं किञ्चि मुखसोधनत्थं दन्तपोनं. चाटुकम्यता अत्तानं दासं विय नीचट्ठाने ठपेत्वा परस्स खलितवचनं सण्ठपेत्वा पियकामताय पग्गय्हवचनं. मुग्गसूप्यताति मुग्गसूपसमता सच्चालिकेन जीवितकप्पनं. यथा हि मुग्गसूपे पच्चन्ते बहू मुग्गा पच्चन्ति, कतिपया न पच्चन्ति, एवं सच्चालिकेन जीवितकप्पने बहु अलिकं होति, अप्पकं सच्चन्ति. परिभटतीति परिभटो, परेसं दारके परिहरन्तो. परिभटस्स कम्मं पारिभट्यं, सा एव पारिभट्यता, अलङ्करणादिना कुलदारकपरिहरणस्सेतं नामं. तेसं तेसं गिहीनं गामन्तरदेसन्तरादीसु सासनपटिसासनहरणं जङ्घपेसनिकं. अञ्ञतरञ्ञतरेनाति एतेसं वा वेळुदानादीनं वेज्जकम्मभण्डागारिककम्मपिण्डपटिपिण्डकम्मसङ्घुप्पादचेतियुप्पादपट्ठपनादीनं वा मिच्छाजीवेन जीवितकप्पनककम्मानं येन केनचि. बुद्धपटिकुट्ठेनाति बुद्धेहि गरहितेन पटिसिद्धेन. मिच्छाजीवेनाति न सम्माआजीवेन. अयं वुच्चति अनाचारोति अयं सब्बोपि ‘‘अनाचारो’’ति कथीयति. आचारनिद्देसो वुत्तपटिपक्खनयेनेव वेदितब्बो.
गोचरनिद्देसेपि पठमं अगोचरस्स वचने कारणं हेट्ठा वुत्तनयेनेव वेदितब्बं. गोचरोति पिण्डपातादीनं अत्थाय उपसङ्कमितुं युत्तट्ठानं. अयुत्तट्ठानं अगोचरो. वेसिया गोचरो अस्साति वेसियागोचरो, मित्तसन्थववसेन उपसङ्कमितब्बट्ठानन्ति अत्थो. वेसिया नाम रूपूपजीविनियो, ता मित्तसन्थववसेन न उपसङ्कमितब्बा, समणभावस्स अन्तरायकरत्ता, परिसुद्धासयस्सापि गरहहेतुतो, तस्मा दक्खिणादानवसेन सतिं उपट्ठपेत्वाव उपसङ्कमितब्बा. विधवा वुच्चन्ति मतपतिका, पवुत्थपतिका वा. थुल्लकुमारिकाति महल्लिका अनिविट्ठकुमारियो, पण्डकाति नपुंसका. ते हि उस्सन्नकिलेसा अवूपसन्तपरिळाहा लोकामिससन्निस्सितकथाबहुला, तस्मा न उपसङ्कमितब्बा. भिक्खुनियो नाम उस्सन्नब्रह्मचरिया. तथा भिक्खूपि. तेसं अञ्ञमञ्ञं विसभागवत्थुभावतो सन्थववसेन उपसङ्कमने कतिपाहेनेव ब्रह्मचरियन्तरायो सिया, तस्मा न उपसङ्कमितब्बा. गिलानपुच्छनादिवसेन उपसङ्कमने सतोकारिना भवितब्बं. पानागारन्ति सुरापानघरं. तं सोण्डजनेहि अविवित्तं होति. तत्थ तेहि सोण्डतादिवसेन न उपसङ्कमितब्बं ब्रह्मचरियन्तरायकरत्ता. संसट्ठो विहरति राजूहीतिआदीसु राजानो नाम ये रज्जमनुसासन्ति. राजमहामत्ता राजिस्सरियसदिसाय इस्सरियमत्ताय समन्नागता. तित्थियाति विपरीतदस्सना बाहिरकपरिब्बाजका. तित्थियसावकाति तेसु दळ्हभत्ता पच्चयदायका. अननुलोमिकेन संसग्गेनाति तिस्सन्नं सिक्खानं अननुलोमिकेन पच्चनीकभूतेन संसग्गेन संसट्ठो विहरति, येन ब्रह्मचरियन्तरायं वा सल्लेखपरिहानिं वा पापुणाति.
इदानि अपरेनपि परियायेन अगोचरं दस्सेतुं ‘‘यानि वा पन तानी’’तिआदि वुत्तं. तत्थ अस्सद्धानीति बुद्धादीसु सद्धाविरहितानि. ततो एव अप्पसन्नानि, कम्मकम्मफलसद्धाय वा अभावेन अस्सद्धानि. रतनत्तयप्पसादाभावेन अप्पसन्नानि. अक्कोसकपरिभासकानीति अक्कोसवत्थूहि अक्कोसकानि चेव भयदस्सनेन सन्तज्जनकानि च. अत्थं न इच्छन्ति अनत्थमेव इच्छन्तीति अनत्थकामानि. हितं न इच्छन्ति अहितमेव इच्छन्तीति अहितकामानि. फासु न इच्छन्ति अफासुंयेव इच्छन्तीति अफासुककामानि. योगक्खेमं निब्भयं न इच्छन्ति, अयोगक्खेममेव इच्छन्तीति अयोगक्खेमकामानि. भिक्खूनन्ति एत्थ सामणेरानम्पि सङ्गहो. भिक्खुनीनन्ति एत्थ सिक्खमानसामणेरीनं. सब्बेसं हि सासनिकानं अनत्थकामतादीपनपदमिदं वचनं. तथारूपानि कुलानीति तादिसानि खत्तियकुलादीनि. सेवतीति निस्साय जीवति. भजतीति उपसङ्कमति. पयिरुपासतीति पुनप्पुनं उपगच्छति. अयं वुच्चतीति अयं वेसियादिको, राजादिको, अस्सद्धकुलादिको च तं तं सेवन्तस्स तिप्पकारोपि अयुत्तो गोचरोति अगोचरो. एत्थ हि वेसियादिको पञ्चकामगुणनिस्सयतो अगोचरो. यथाह ‘‘को च, भिक्खवे, भिक्खुनो अगोचरो परविसयो? यदिदं पञ्च कामगुणा’’ति (सं. नि. ५.३७२). राजादिको समणधम्मस्स अनुपनिस्सयतो, लाभसक्कारासनिविचक्कनिप्पोथनदिट्ठिविपत्तिहेतुतो च. अस्सद्धकुलादिको सद्धाहानिचित्तसन्तासावहतो अगोचरो.
गोचरनिद्देसे ‘‘न वेसियागोचरो’’तिआदीनि वुत्तपटिपक्खवसेन वेदितब्बानि. ओपानभूतानीति उदपानभूतानि भिक्खुसङ्घस्स, भिक्खुनीसङ्घस्स च चतुमहापथे खतपोक्खरणी विय यथासुखं ओगाहनक्खमानि. कासावपज्जोतानीति भिक्खूनं, भिक्खुनीनञ्च निवत्थपारुतकासावानंयेव पभाहि एकोभासानि. इसिवातपटिवातानीति गेहं पविसन्तानं, निक्खमन्तानञ्च भिक्खुभिक्खुनीसङ्खातानं इसीनं चीवरवातेन चेव समिञ्जनपसारणादिजनितसरीरवातेन च पटिवातानि पवायितानि विनिद्धुतकिब्बिसानि वा.
इदानि निद्देसे आगतनयेनापि आचारगोचरे दस्सेतुं ‘‘अपिचा’’तिआदि आरद्धं. एत्थाति एतस्मिं पातिमोक्खसीलनिद्देसे. इमिनापि नयेनाति इदानि वुच्चमानविधिनापि. सङ्घगतोति सङ्घसन्निपातं गतो. अचित्तीकारकतोति अकतचित्तीकारो, अकतगारवोति अत्थो. घट्टयन्तोति सरीरेन, चीवरेन वा घंसन्तो. पुरतोपि तिट्ठति अचित्तीकारकतोति सम्बन्धितब्बं. ठितकोपीति उपरि तिट्ठन्तो विय आसन्नतरट्ठाने ठितकोपि भणति. बाहाविक्खेपकोति बाहुं विक्खिपन्तो. अनुपाहनानन्ति अनादरे सामिवचनं. सउपाहनोति उपाहनारुळ्हो. थेरे भिक्खू अनुपखज्जाति थेरानं भिक्खूनं ठितट्ठानं अनुपविसित्वा तेसं आसन्नतरट्ठानं उपगन्त्वा. कट्ठं पक्खिपति अग्गिकुण्डे. वोक्कम्माति पस्सतो अतिक्कमित्वा. गूळ्हानि सभावतो पटिच्छन्नानि साणिपाकारादिना पटिच्छादितानि. अनापुच्छाति अनापुच्छित्वा. अस्साति अनाचारस्स.
अपिच भिक्खूतिआदि सब्बस्सेव भिक्खुनो आचारदस्सनवसेन पवत्तं अट्ठकथावचनं, न निद्देसपाळि. सद्धासीलसुतचागादिगुणहेतुको गरुभावो गरुकरणं वा गारवो, सह गारवेनाति सगारवो. गरुट्ठानियेसु गारवसारज्जादिवसेन पटिस्सायना पतिस्सा, सप्पतिस्सवपटिपत्ति. सह पतिस्सायाति सप्पतिस्सो. सविसेसं हिरिमनताय, ओत्तप्पिभावेन च हिरोत्तप्पसम्पन्नो. सेखियधम्मपारिपूरिवसेन सुनिवत्थो सुपारुतो. पासादिकेनाति पसादावहेन, इत्थम्भूतलक्खणे चेतं करणवचनं. एसेव नयो इतो परेसुपि छसु पदेसु. अभिक्कन्तेनाति अभिक्कमेन. इरियापथसम्पन्नोति सम्पन्नइरियापथो. तेन सेसइरियापथानम्पि पासादिकतमाह. इन्द्रियेसु गुत्तद्वारोति चक्खुन्द्रियादीसु छसु द्वारेसु सुसंविहितारक्खो. भोजने मत्तञ्ञूति परिभुञ्जितब्बतो भोजनसञ्ञिते चतुब्बिधेपि पच्चये परियेसनपटिग्गहणपरिभोगादिवसेन सब्बसो पमाणञ्ञू. जागरियमनुयुत्तोति पुब्बरत्तापररत्तं भावनामनसिकारसङ्खातं जागरियं सातच्चकारितावसेन अनु अनु युत्तो तत्थ युत्तपयुत्तो. सतिसम्पजञ्ञेन समन्नागतोतिआदि यथावुत्तस्स आचारस्स सम्भारदस्सनं. तत्थ अप्पिच्छोति निइच्छो. सन्तुट्ठोति यथालाभादिवसेन सन्तोसेन तुट्ठो. सक्कच्चकारीति आदरकारी. गरुचित्तीकारबहुलोति गरुट्ठानियेसु गरुकरणबहुलो. अयं वुच्चति आचारोति अयं सगारवतादि अत्थकामेहि आचरितब्बतो आचारो.
सीलादीनं गुणानं उपनिस्सयभूतो उपनिस्सयगोचरो. सतिसङ्खातो चित्तस्स आरक्खभूतो एव गोचरो आरक्खगोचरो. कम्मट्ठानसङ्खातो चित्तस्स उपनिबन्धनट्ठानभूतो गोचरो उपनिबन्धगोचरो. अप्पिच्छतादीहि दसहि विवट्टनिस्सिताय कथाय वत्थुभूतेहि गुणेहि समन्नागतो दसकथावत्थुगुणसमन्नागतो. ततो एव कल्याणो सुन्दरो मित्तोति कल्याणमित्तो. तस्स लक्खणं परतो आगमिस्सति. अस्सुतं सुत्तगेय्यादिं. सुणातीति सुतमयं ञाणं उप्पादेति. सुतं परियोदापेतीति तमेव यथासुतं अविसदताय अपरियोदातं पुनप्पुनं परिपुच्छनादिना विसोधेति निज्जटं निगुम्बं करोति. तत्थ च ये कङ्खट्ठानिया धम्मा, तेसु संसयं छिन्दन्तो कङ्खं वितरति. कम्मकम्मफलेसु, रतनत्तये च सम्मादिट्ठिया उजुकरणेन दिट्ठिं उजुं करोति. ततो एव च दुविधायपि सद्धासम्पदाय चित्तं पसादेति. अथ वा यथासुतं धम्मं परियोदपेत्वा तत्थागते रूपारूपधम्मे परिग्गहेत्वा सपच्चयं नामरूपं परिग्गण्हन्तो सत्तदिट्ठिवङ्कविधमनेन दिट्ठिं उजुं करोति. धम्मानं पच्चयपच्चयुप्पन्नतामत्तदस्सनेन तीसुपि अद्धासु कङ्खं वितरति. ततो परं च उदयब्बयञाणादिवसेन विपस्सनं वड्ढेत्वा अरियभूमिं ओक्कमन्तो अवेच्चपसादेन रतनत्तये चित्तं पसादेति. तथाभूतोव तस्स कल्याणमित्तस्स अनुसिक्खनेन सद्धादीहि गुणेहि न हायति, अञ्ञदत्थु वड्ढतेव. तेनाह ‘‘यस्स वा’’तिआदि.
अन्तरघरन्ति अन्तरे अन्तरे घरानि एत्थ, तं एतस्साति वा ‘‘अन्तरघर’’न्ति लद्धनामं गोचरगामं पविट्ठो. तत्थ घरे घरे भिक्खापरियेसनाय वीथिं पटिपन्नो. ओक्खित्तचक्खूति हेट्ठाखित्तचक्खु. कित्तकेन पन ओक्खित्तचक्खु होतीति आह ‘‘युगमत्तदस्सावी’’ति. सुसंवुतोति संयतो. यथा पनेत्थ सुसंवुतो नाम होति, तं दस्सेतुं ‘‘न हत्थिं ओलोकेन्तो’’तिआदि वुत्तं.
यत्थाति येसु सतिपट्ठानेसु. चित्तं भावनाचित्तं. उपनिबन्धतीति उपनेत्वा निबन्धति. वुत्तञ्हेतं –
‘‘यथा थम्भे निबन्धेय्य, वच्छं दमं नरो इध;
बन्धेय्येवं सकं चित्तं, सतियारम्मणे दळ्ह’’न्ति. (विसुद्धि. १.२१७; दी. नि. अट्ठ. २.३७४; म. नि. अट्ठ. १.१०७; पारा. अट्ठ. २.१६५; पटि. म. अट्ठ. २.१.१६३);
सतिपट्ठानानं उपनिबन्धगोचरभावं दस्सेतुं ‘‘वुत्तञ्हेत’’न्तिआदि वुत्तं. तत्थ सको पेत्तिको विसयोति अत्तनो पितु सम्मासम्बुद्धस्स सन्तको, तेन दिट्ठो दस्सितो च विसयो.
अणुप्पमाणेसूति परमाणुप्पमाणेसु. असञ्चिच्चआपन्नसेखियअकुसलचित्तुप्पादादिभेदेसूति असञ्चिच्च आपन्नसेखियेसु अकुसलचित्तुप्पादादिभेदेसूति एवं असञ्चिच्चग्गहणं सेखियविसेसनं दट्ठब्बं. सेखियग्गहणेन चेत्थ वत्तक्खन्धकादीसु (चूळव. ३५६ आदयो) आगतवत्तादीनम्पि गहणं. तेपि हि सिक्खितब्बट्ठेन ‘‘सेखिया’’ति इच्छिता. तथा हि मातिकायं पाराजिकादीनं विय सेखियानं परिच्छेदो न कतो. एवञ्च कत्वा ‘‘असञ्चिच्च आपन्नसेखिया’’ति असञ्चिच्चग्गहणं समत्थितं होति. न हि मातिकायं आगतेसु पञ्चसत्ततिया सेखियेसु नोसञ्ञाविमोक्खो नाम अत्थि, असञ्चिच्चग्गहणेनेव चेत्थ असतिअजाननानम्पि सङ्गहो कतो. केचि पनेत्थ असिञ्चिच्च आपन्नग्गहणेन अचित्तकापत्तियो गहिताति वदन्ति, तं तेसं मतिमत्तं, गरुकापत्तीसुपि कासञ्चि अचित्तकभावसब्भावतो, अधिट्ठानाविकम्मस्स, देसनाविकम्मस्सेव वा सब्बलहुकस्स वज्जस्स इधाधिप्पेतत्ता. तेनाह ‘‘यानि तानि वज्जानि अप्पमत्तकानि ओरमत्तकानि लहुकानि लहुसम्मतानी’’तिआदि. आदिसद्देन पातिमोक्खसंवरविसुद्धत्थं अनतिक्कमनीयानं अनापत्तिगमनीयानं सङ्गहो दट्ठब्बो. भयदस्सनसीलोति परमाणुमत्तं वज्जं अट्ठसट्ठियोजनसतसहस्सुब्बेधसिनेरुपब्बतसदिसं कत्वा दस्सनसभावो, सब्बलहुकं वा दुब्भासितमत्तं पाराजिकसदिसं कत्वा दस्सनसभावो. यं किञ्चीति मूलपञ्ञत्तिअनुपञ्ञत्तिसब्बत्थपञ्ञत्तिपदेसपञ्ञत्तिआदिभेदं यं किञ्चि सिक्खितब्बं पटिपज्जितब्बं पूरेतब्बं सीलं. सम्मा आदायाति सम्मदेव सक्कच्चं, सब्बसो च आदियित्वा. अयं पन आचारगोचरसम्पदा किं पातिमोक्खसीले परियापन्ना, उदाहु अपरियापन्नाति? परियापन्ना. यदि एवं कस्मा पुन वुत्ताति चोदनं सन्धायाह ‘‘एत्थ चा’’तिआदि.
इन्द्रियसंवरसीलवण्णना
१५. इन्द्रियसंवरसीलं पातिमोक्खसंवरसीलस्स सम्भारभूतं, तस्मिं सतियेव इच्छितब्बन्ति वुत्तं ‘‘सोति पातिमोक्खसंवरसीले ठितो भिक्खू’’ति. सम्पादिते हि एतस्मिं पातिमोक्खसंवरसीलं सुगुत्तं सुरक्खितमेव होति, सुसंविहितकण्टकवति विय सस्सन्ति. कारणवसेनाति असाधारणकारणस्स वसेन. असाधारणकारणवसेन हि फलं अपदिसीयति, यथा यवङ्कुरो भेरिसद्दोति. निस्सयवोहारेन वा एतं निस्सितवचनं, यथा मञ्चा उक्कुट्ठिं करोन्तीति. रूपन्ति रूपायतनं. चक्खुना रूपं दिस्वाति एत्थ यदि चक्खु रूपं पस्सेय्य, अञ्ञविञ्ञाणसमङ्गिनोपि पस्सेय्युं, न चेतं अत्थि, कस्मा? अचेतनत्ता चक्खुस्स. तेनाह ‘‘चक्खु रूपं न पस्सति अचित्तकत्ता’’ति. अथ विञ्ञाणं रूपं पस्सेय्य, तिरोकुट्टादिगतम्पि नं पस्सेय्य अप्पटिघभावतो, इदम्पि नत्थि सब्बस्स विञ्ञाणस्स दस्सनाभावतो. तेनाह ‘‘चित्तं न पस्सति अचक्खुकत्ता’’ति. तत्थ यथा चक्खुसन्निस्सितं विञ्ञाणं पस्सति, न यं किञ्चि. तञ्च केनचि कुट्टादिना अन्तरिते न उप्पज्जति, यत्थ आलोकस्स विबन्धो. यत्थ पन न विबन्धो फलिकगब्भपटलादिके, तत्थ अन्तरितेपि उप्पज्जतेव. एवं विञ्ञाणाधिट्ठितं चक्खु पस्सति, न यं किञ्चीति विञ्ञाणाधिट्ठितं चक्खुं सन्धायेतं वुत्तं ‘‘चक्खुना रूपं दिस्वा’’ति.
द्वारारम्मणसङ्घट्टेति द्वारस्स आरम्मणेन सङ्घट्टे सति, चक्खुस्स रूपारम्मणे आपाथगतेति अधिप्पायो. पसादवत्थुकेन चित्तेनाति चक्खुपसादवत्थुकेन तन्निस्साय पवत्तेन विञ्ञाणेन, यं ‘‘चक्खुविञ्ञाण’’न्ति वुच्चति. पस्सतीति ओलोकेति. चक्खुपसादसन्निस्सये हि विञ्ञाणे आलोकानुग्गहितं रूपारम्मणं सन्निस्सयगुणेन ओभासेन्ते तंसमङ्गिपुग्गलो ‘‘रूपं पस्सती’’ति वुच्चति. ओभासनञ्चेत्थ आरम्मणस्स यथासभावतो विभावनं, यं ‘‘पच्चक्खतो गहण’’न्ति वुच्चति. उसुना लक्खस्स वेधे सिज्झन्ते तस्स सम्भारभूतेन धनुना विज्झतीति वचनं विय विञ्ञाणेन रूपदस्सने सिज्झन्ते चक्खुना रूपं पस्सतीति ईदिसी ससम्भारकथा नामेसा होति. ससम्भारा कथा ससम्भारकथा, दस्सनस्स कारणसहिताति अत्थो. ससम्भारस्स वा दस्सनस्स कथा ससम्भारकथा. तस्माति यस्मा केवलेन चक्खुना, केवलेन वा विञ्ञाणेन रूपदस्सनं नत्थि, तस्मा.
इत्थिपुरिसनिमित्तं वाति एत्थ इत्थिसन्ताननिस्सितरूपमुखेन गय्हमानं सण्ठानं थनमंसाविसदता निम्मस्सुमुखता केसबन्धनवत्थग्गहणं अविसदट्ठानगमनादि च सब्बं ‘‘इत्थी’’ति सञ्जाननस्स कारणभावतो इत्थिनिमित्तं. वुत्तविपरियायतो पुरिसनिमित्तं वेदितब्बं. सुभनिमित्तादिकं वाति एत्थ रागुप्पत्तिहेतुभूतो इट्ठाकारो सुभनिमित्तं. आदि-सद्देन पटिघनिमित्तादीनं सङ्गहो. सो पन दोसुप्पत्तिआदिहेतुभूतो अनिट्ठादिआकारो वेदितब्बो. कामञ्चेत्थ पाळियं अभिज्झादोमनस्साव सरूपतो आगता, उपेक्खानिमित्तस्सापि पन सङ्गहो इच्छितब्बो, असमपेक्खनेन उप्पज्जनकमोहस्सापि असंवरभावतो. तथा हि वक्खति ‘‘मुट्ठसच्चं वा अञ्ञाणं वा’’ति. उपेक्खानिमित्तन्ति चेत्थ अञ्ञाणुपेक्खाय वत्थुभूतं आरम्मणं, तञ्चस्स असमपेक्खनवसेन वेदितब्बं. एवं सङ्खेपतो रागदोसमोहानं कारणं ‘‘सुभनिमित्तादिक’’न्ति वुत्तं. तेनाह ‘‘किलेसवत्थुभूतं निमित्त’’न्ति. दिट्ठमत्तेयेव सण्ठातीति ‘‘दिट्ठे दिट्ठमत्तं भविस्सती’’ति (उदा. १०) सुत्ते वुत्तनयेन वण्णायतने चक्खुविञ्ञाणेन, वीथिचित्तेहि च गहितमत्तेयेव तिट्ठति, न ततो परं किञ्चि सुभादिआकारं परिकप्पेति. पाकटभावकरणतोति परिब्यत्तभावकरणतो विभूतभावकरणतो. विसभागवत्थुनो हि हत्थादिअवयवेसु सुभादितो परिकप्पेन्तस्स अपरापरं तत्थ उप्पज्जमाना किलेसा परिब्यत्ता होन्तीति ते तेसं अनुब्यञ्जना नाम. ते पन यस्मा तथा तथा सन्निविट्ठानं भूतुपादायरूपानं सन्निवेसाकारो. न हि तं मुञ्चित्वा परमत्थतो हत्थादि नाम कोचि अत्थि. तस्मा वुत्तं ‘‘हत्थपाद…पे… आकारं न गण्हाती’’ति. किं पन गण्हातीति आह ‘‘यं तत्थ भूतं, तदेव गण्हाती’’ति. यं तस्मिं सरीरे विज्जमानं केसलोमादि भूतुपादायमत्तं वा, तदेव याथावतो गण्हाति. तत्थ असुभाकारगहणस्स निदस्सनं दस्सेन्तो ‘‘चेतियपब्बतवासी’’तिआदिना महातिस्सत्थेरवत्थुं आहरि.
तत्थ सुमण्डितपसाधिताति सुट्ठु मण्डिता पसाधिता च. आभरणादीहि आहारिमेहि मण्डनं. सरीरस्स उच्छादनादिवसेन पटिसङ्खरणं पसाधनन्ति वदन्ति, आभरणेहि, पन वत्थालङ्कारादीहि च अलङ्करणं पसाधनं. ऊनट्ठानपूरणं मण्डनं. विपल्लत्थचित्ताति रागवसेन विपरीतचित्ता. ओलोकेन्तोति थेरो कम्मट्ठानमनसिकारेनेव गच्छन्तो सद्दकण्टकत्ता पुब्बभागमनसिकारस्स हसितसद्दानुसारेन ‘‘किमेत’’न्ति ओलोकेन्तो. असुभसञ्ञन्ति अट्ठिकसञ्ञं. अट्ठिककम्मट्ठानं हि थेरो तदा परिहरति. अरहत्तं पापुणीति थेरो किर तस्सा हसन्तिया दन्तट्ठिदस्सनेनेव पुब्बभागभावनाय सुभावितत्ता पटिभागनिमित्तं, सातिसयञ्च उपचारज्झानं लभित्वा यथाठितोव तत्थ पठमज्झानं अधिगन्त्वा तं पादकं कत्वा विपस्सनं वड्ढेत्वा मग्गपरम्पराय आसवक्खयं पापुणि. पुब्बसञ्ञं अनुस्सरीति पुब्बकं यथारद्धं कालेन कालं अनुयुञ्जियमानं अट्ठिककम्मट्ठानं अनुस्सरि समन्नाहरि. अनुमग्गन्ति अनुपथं तस्सा पदानुपदं. थेरस्स किर भावनाय पगुणभावतो दन्तट्ठिदस्सनेनेव तस्सा सकलसरीरं अट्ठिकसङ्घातभावेन उपट्ठासि. न तं ‘‘इत्थी’’ति वा ‘‘पुरिसो’’ति वा सञ्जानि. तेनाह ‘‘नाभिजानामि…पे… महापथे’’ति.
‘‘यस्स चक्खुन्द्रियासंवरस्स हेतू’’ति वत्वा पुन ‘‘तस्स चक्खुन्द्रियस्स सतिकवाटेन पिदहनत्थाया’’ति वुत्तं, न असंवरस्साति. यदिदं यं चक्खुन्द्रियासंवरस्स हेतु अभिज्झादिअन्वास्सवनं दस्सितं, तं असंवुतचक्खुन्द्रियस्सेव हेतु पवत्तं दस्सितन्ति कत्वा वुत्तं. चक्खुद्वारिकस्स हि अभिज्झादिअन्वास्सवनस्स तंद्वारिकविञ्ञाणस्स विय चक्खुन्द्रियं पधानकारणं. चक्खुन्द्रियस्स असंवुतत्ते सति ते अन्वास्सवन्तीति असंवरियमानचक्खुन्द्रियहेतुको सो असंवरो तथा वुत्तोति. यत्वाधिकरणन्ति हि यस्स चक्खुन्द्रियस्स कारणाति अत्थो. कीदिसस्स च कारणाति? असंवुतस्स, किञ्च असंवुतं? यस्स चक्खुन्द्रियासंवरस्स हेतु अभिज्झादयो अन्वास्सवन्ति, तस्स संवरायाति अयमेत्थ योजना.
जवनक्खणे पन सचे दुस्सील्यं वातिआदि पुन अवचनत्थं इधेव सब्बं वुत्तन्ति छसु द्वारेसु यथासम्भवं वेदितब्बं. न हि पञ्चद्वारे कायवचीदुच्चरितसङ्खातं दुस्सील्यं अत्थि, तस्मा दुस्सील्यासंवरो मनोद्वारवसेन, सेसासंवरो छद्वारवसेन योजेतब्बो. मुट्ठसच्चादीनं हि सतिपटिपक्खाकुसलधम्मादिभावतो सिया पञ्चद्वारे उप्पत्ति, न त्वेव कायिकवाचसिकवीतिक्कमभूतस्स दुस्सील्यस्स तत्थ उप्पत्ति, पञ्चद्वारिकजवनानं अविञ्ञत्तिजनकत्ता. दुस्सील्यादयो चेत्थ पञ्च असंवरा सीलसंवरादीनं पञ्चन्नं संवरानं पटिपक्खभावेन वुत्ता. तस्मिं सतीति तस्मिं असंवरे सति.
यथा किन्ति येन पकारेन जवने उप्पज्जमानो असंवरो ‘‘चक्खुन्द्रिये असंवरो’’ति वुच्चति, तं निदस्सनं किन्ति अत्थो. यथातिआदिना नगरद्वारे असंवरे सति तंसम्बन्धानं घरादीनं असंवुतता विय जवने असंवरे सति तंसम्बन्धानं द्वारादीनं असंवुतताति एवं अञ्ञासंवरे अञ्ञासंवुतता सामञ्ञमेव निदस्सेति, न पुब्बापरसामञ्ञं, अन्तोबहिसामञ्ञं वा. सति वा द्वारभवङ्गादिके पुन उप्पज्जमानं जवनं बाहिरं विय कत्वा नगरद्वारसमानं वुत्तं, इतरञ्च अन्तोनगरे घरादिसमानं. पच्चयभावेन हि पुरिमनिप्फन्नं जवनकाले असन्तम्पि भवङ्गादि चक्खादि विय फलनिप्फत्तिया सन्तंयेव नाम होति. न हि धरमानंयेव ‘‘सन्त’’न्ति वुच्चति. ‘‘बाहिरं विय कत्वा’’ति च परमत्थतो जवनस्स बाहिरभावे, इतरस्स च अब्भन्तरभावे असतिपि ‘‘पभस्सरमिदं, भिक्खवे, चित्तं, तञ्च खो आगन्तुकेहि उपक्किलिट्ठ’’न्तिआदि (अ. नि. १.४९) वचनतो आगन्तुकभूतस्स कदाचि कदाचि उप्पज्जमानस्स जवनस्स बाहिरभावो, तब्बिधुरसभावस्स इतरस्स अब्भन्तरभावो एकेन परियायेन होतीति कत्वा वुत्तं. जवने वा असंवरे उप्पन्ने ततो परं द्वारभवङ्गादीनं असंवरहेतुभावापत्तितो. असंवरस्स हि उप्पत्तिया द्वारभवङ्गादीनं तस्स हेतुभावो पञ्ञायतीति. नगरद्वारसदिसेन जवनेन पविसित्वा दुस्सील्यादिचोरानं द्वारभवङ्गादीसु मुसनं कुसलभण्डविनासनं कथितं. यस्मिं हि द्वारे असंवरो उप्पज्जति, सो तत्थ द्वारादीनं संवरूपनिस्सयभावं उपच्छिन्दन्तोयेव पवत्ततीति. द्वारभवङ्गादीनं जवनेन सह सम्बन्धो एकसन्ततिपरियापन्नतो दट्ठब्बो.
एत्थ च चक्खुद्वारे रूपारम्मणे आपाथगते नियमितादिवसेन कुसलाकुसलजवने सत्तक्खत्तुं उप्पज्जित्वा भवङ्गं ओतिण्णे तदनुरूपमेव मनोद्वारिकजवने तस्मिंयेवारम्मणे सत्तक्खत्तुंयेव उप्पज्जित्वा भवङ्गं ओतिण्णे पुन तस्मिंयेव द्वारे तदेवारम्मणं निस्साय ‘‘इत्थी पुरिसो’’तिआदिना ववत्थपेन्तं पसादरज्जनादिवसेन सत्तक्खत्तुं जवनं जवति. एवं पवत्तमानं जवनं सन्धाय ‘‘जवने दुस्सील्यादीसु उप्पन्नेसु तस्मिं असंवरे सति द्वारम्पि अगुत्त’’न्तिआदि वुत्तं.
तस्मिं पन जवने. सीलादीसूति सीलसंवरसतिसंवरञाणसंवरखन्तिसंवरवीरियसंवरेसु उप्पन्नेसु. यथा हि पगेव सतिआरक्खं अनुपट्ठपेन्तस्स दुस्सील्यादीनं उप्पत्ति, एवं पगेव सतिआरक्खं उपट्ठपेन्तस्स सीलादीनं उप्पत्ति वेदितब्बा. सद्दादीसुपि यथारहं निमित्तानुब्यञ्जनानि वेदितब्बानि. सोतविञ्ञाणेन हि सद्दं सुत्वा ‘‘इत्थिसद्दो’’ति वा ‘‘पुरिससद्दो’’ति वा इट्ठानिट्ठादिकं वा किलेसवत्थुभूतं निमित्तं न गण्हाति, सुतमत्ते एव सण्ठाति. यो च गीतसद्दादिकस्स किलेसानं अनु अनु ब्यञ्जनतो ‘‘अनुब्यञ्जन’’न्ति लद्धवोहारो मन्दतारादिवसेन ववत्थितो छज्जादिभेदभिन्नो आकारो, तम्पि न गण्हातीति. एवं गन्धादीसुपि यथारहं वत्तब्बं. मनोद्वारे पन सावज्जनभवङ्गं मनोद्वारं तस्मिं द्वारे धम्मारम्मणे आपाथगते तं जवनमनसाव विञ्ञाय विजानित्वातिआदिना योजेतब्बं. किलेसो अनुबन्धो एतस्साति किलेसानुबन्धो, सो एव निमित्तादिगाहो, ततो परिवज्जनलक्खणं किलेसानुबन्धनिमित्तादिग्गाहपरिवज्जनलक्खणं. आदि-सद्देन अनुब्यञ्जनं सङ्गण्हाति.
आजीवपारिसुद्धिसीलवण्णना
१६. वुत्तेति इधेव उद्देसवसेन पुब्बे वुत्ते. तथा हि ‘‘आजीवहेतु पञ्ञत्तानं छन्नं सिक्खापदान’’न्ति पदुद्धारं कत्वा तानि पाळिवसेनेव दस्सेतुं ‘‘यानि तानी’’तिआदि आरद्धं. तत्थ यानि तानि एवं पञ्ञत्तानि छ सिक्खापदानीति सम्बन्धो. आजीवहेतूति जीविकनिमित्तं, ‘‘एवाहं पच्चयेहि अकिलमन्तो जीविस्सामी’’ति अधिप्पायेन. आजीवकारणाति तस्सेव वेवचनं. पापिच्छोति पापिकाय असन्तगुणसम्भावनिच्छाय समन्नागतो. इच्छापकतोति इच्छाय अपकतो उपद्दुतो, अभिभूतो वा. असन्तन्ति अविज्जमानं. अभूतन्ति अनुप्पन्नं. अनुप्पन्नत्ता हि तस्स तं असन्तन्ति पुरिमस्स पच्छिमं कारणवचनं. उत्तरिमनुस्सधम्मन्ति उत्तरिमनुस्सानं उक्कट्ठपुरिसानं धम्मं, मनुस्सधम्मतो वा उत्तरि उक्कट्ठं. उल्लपतीति उग्गतायुको लपति. सीलं हि भिक्खुनो आयु, तं तस्स तथालपनसमकालमेव विगच्छति. तेनाह ‘‘आपत्ति पाराजिकस्सा’’ति पाराजिकसङ्खाता आपत्ति अस्स, पाराजिकसञ्ञितस्स वा वीतिक्कमस्स आपज्जनं उल्लपनन्ति अत्थो. सञ्चरित्तं समापज्जतीति सञ्चरणभावं आपज्जति, इत्थिया वा पुरिसमतिं, पुरिसस्स वा इत्थिमतिं आरोचेतीति अधिप्पायो. ‘‘इमेसं छन्नं सिक्खापदानं वीतिक्कमस्स वसेना’’ति सम्बन्धो हेट्ठा दस्सितो एव.
कुहनातिआदीसूति हेट्ठा उद्दिट्ठपाळियाव पदुद्धारो. अयं पाळीति अयं विभङ्गे (विभ. ८६१) आगता निद्देसपाळि.
१७. चीवरादिपच्चया लब्भन्तीति लाभा. ते एव सक्कच्चं आदरवसेन दिय्यमाना सक्कारा. पत्थटयसता कित्तिसद्दो. तं लाभञ्च सक्कारञ्च कित्तिसद्दञ्च. सन्निस्सितस्साति एत्थ तण्हानिस्सयो अधिप्पेतोति आह ‘‘पत्थयन्तस्सा’’ति. असन्तगुणदीपनकामस्साति असन्ते अत्तनि अविज्जमाने सद्धादिगुणे सम्भावेतुकामस्स. असन्तगुणसम्भावनतालक्खणा, पटिग्गहणे च अमत्तञ्ञुतालक्खणा हि पापिच्छता. इच्छाय अपकतस्साति पापिकाय इच्छाय सम्माआजीवतो अपेतो कतोति अपकतो. तथाभूतो च आजीवूपद्दवेन उपद्दुतोति कत्वा आह ‘‘उपद्दुतस्साति अत्थो’’ति.
कुहनमेव पच्चयुप्पादनस्स वत्थूति कुहनवत्थु. तिविधम्पेतं तत्थ आगतं तस्स निस्सयभूताय इमाय पाळिया दस्सेतुन्ति एवमत्थो दट्ठब्बो. तदत्थिकस्सेवाति तेहि चीवरादीहि अत्थिकस्सेव. पटिक्खिपनेनाति चीवरादीनं पटिक्खिपनहेतु. अस्साति भवेय्य. पटिग्गहणेन चाति च-सद्देन पुब्बे वुत्तं पटिक्खिपनं समुच्चिनोति.
भिय्योकम्यतन्ति बहुकामतं. यन्ति किरियापरामसनं, तस्मा ‘‘धारेय्या’’ति एत्थ यदेतं सङ्घाटिं कत्वा धारणं, एतं समणस्स सारुप्पन्ति योजना. पापणिकानीति आपणतो छड्डितानि. नन्तकानीति अन्तरहितानि चोळखण्डानि. उच्चिनित्वाति उञ्छनेन चिनित्वा सङ्गहेत्वा. उञ्छाचरियायाति उञ्छाचरियाय लद्धेन. गिलानस्स पच्चयभूता भेसज्जसङ्खाता जीवितपरिक्खारा गिलानपच्चयभेसज्जपरिक्खारा. पूतिमुत्तन्ति पुराणस्स, अपुराणस्स च सब्बस्स गोमुत्तस्सेतं नामं. पूतिमुत्तेनाति पूतिभावेन मुत्तेन परेहि छड्डितेन, पूतिभूतेन वा गोमुत्तेन. धुतवादोति परेसम्पि धुतगुणवादी. सम्मुखीभावाति सम्मुखतो विज्जमानत्ता, लब्भमानतायाति अत्थो.
अत्तानं उत्तरिमनुस्सधम्माधिगमस्स सामन्ते कत्वा जप्पनं सामन्तजप्पनं. महेसक्खोति महानुभावो, उत्तरिमनुस्सधम्माधिगमेनाति अधिप्पायो. ‘‘मित्तो’’ति सामञ्ञतो वत्वा पुन तं विसेसेति ‘‘सन्दिट्ठो सम्भत्तो’’ति. दिट्ठमत्तो हि मित्तो सन्दिट्ठो. दळ्हभत्तिको सम्भत्तो. सहायोति सह आयनको, सखाति अत्थो. सत्तपदिनो हि ‘‘सखा’’ति वुच्चन्ति. विहारो पाकारपरिच्छिन्नो सकलो आवासो. अड्ढयोगो दीघपासादो, गरुळसण्ठानपासादोतिपि वदन्ति. पासादो चतुरस्सपासादो. हम्मियं मुण्डच्छदनपासादो. कूटागारं द्वीहि कण्णिकाहि कत्तब्बपासादो. अट्टो पटिराजूनम्पि पटिबाहनयोग्यो चतुपञ्चभूमको पटिस्सयविसेसो. माळो एककूटसङ्गहितो अनेककोणवन्तो पटिस्सयविसेसो. उद्दण्डो अगब्भिका एकद्वारा दीघसालाति वदन्ति. अपरे पन भणन्ति – विहारो नाम दीघमुखपासादो. अड्ढयोगो एकपस्सेन छदनकसेनासनं. तस्स किर एकपस्से भित्ति उच्चतरा होति, इतरपस्से नीचा, तेन तं एकपस्सछदनकं होति. पासादो आयतचतुरस्सपासादो. हम्मियं मुण्डच्छदनं चन्दिकङ्गणयुत्तं. गुहा केवला पब्बतगुहा. लेणं द्वारबद्धं. कूटागारं यो कोचि कण्णिकाबद्धपासादो. अट्टो बहलभित्तिगेहं. यस्स गोपानसियो अग्गहेत्वा इट्ठकाहि एव छदनं होति. अट्टालकाकारेन करीयतीतिपि वदन्ति. माळो वट्टाकारेन कतसेनासनं. उद्दण्डो एको पटिस्सयविसेसो. यो ‘‘भण्डसाला, उदोसित’’न्तिपि वुच्चति. उपट्ठानसाला सन्निपतनट्ठानं.
कुच्छितरजभूताय पापिच्छताय निरत्थकं कायवचीविप्फन्दनिग्गण्हनं कोरजं, तं एतस्स अत्थीति कोरजिको, कोहञ्ञेन संयतकायो, अतिविय, अभिण्हं वा कोरजिको कोरजिककोरजिको. अतिपरिसङ्कितोति केचि. अतिविय कुहो कुहककुहको, सातिसयविम्हापकोति अत्थो. अतिविय लपो लपनको लपकलपको. मुखसम्भाविकोति कोरजिककोरजिकादिभावेन पवत्तवचनेहि अत्तनो मुखमत्तेन अञ्ञेहि सम्भाविको. सो एवरूपो एवरूपताय एव अत्तानं परं विय कत्वा ‘‘अयं समणो’’तिआदीनि कथेति. गम्भीरन्तिआदि तस्सा कथाय उत्तरिमनुस्सधम्मपटिबद्धताय वुत्तं.
सम्भावनाधिप्पायकतेनाति ‘‘कथं नु खो मं जनो ‘अरियो’ति वा ‘विसेसलाभी’ति वा सम्भावेय्या’’ति इमिना अधिप्पायेन कतेन. गमनं सण्ठपेतीति विसेसलाभीनं गमनं विय अत्तनो गमनं सक्कच्चं ठपेति, सतो सम्पजानोव गच्छन्तो विय होति. पणिधायाति ‘‘अरहाति मं जानन्तू’’ति चित्तं सण्ठपेत्वा, पत्थेत्वा वा. समाहितो वियाति झानसमाधिना समाहितो विय. आपाथकज्झायीति मनुस्सानं आपाथट्ठाने समाधिसमापन्नो विय निसीदन्तो आपाथके जनस्स पाकटट्ठाने झायी. इरियापथसङ्खातन्ति इरियापथसण्ठपनसङ्खातं.
पच्चयपटिसेवनसङ्खातेनाति अयोनिसो उप्पादितानं पच्चयानं पटिसेवनन्ति एवं कथितेन, तेन वा पच्चयपटिसेवनेन सङ्खातब्बेन कथितब्बेन. अञ्ञं विय कत्वा अत्तनो समीपे भणनं सामन्तजप्पितं. आ-कारस्स रस्सत्तं कत्वा ‘‘अट्ठपना’’ति वुत्तं. कुहनं कुहो, तस्स अयना पवत्ति कुहायना, कुहस्स वा पुग्गलस्स अयना गति किरिया कुहायना. कुहेति, कुहेन वा इतोति कुहितो, कुहको.