१७. पञ्ञाभूमिनिद्देसवण्णना
पटिच्चसमुप्पादकथावण्णना
५७०. इमिस्सा पञ्ञायाति इमिस्सा यथाधिगताय विपस्सनाय. भूमिभूतेसूति पवत्तिट्ठानभूतेसु. कामञ्चायं पटिच्चसमुप्पादपटिच्चसमुप्पन्नसमञ्ञा पितापुत्तसमञ्ञा विय अपेक्खासिद्धा, हेतुफलधम्मेसु पन यथाक्कमं ववत्थितावाति ‘‘पटिच्चसमुप्पादो चेवा’’तिआदिना विभज्ज वुत्तं. आदिसद्देनाति ‘‘पटिच्चसमुप्पादादिभेदा’’ति एत्थ वुत्तआदिसद्देन. अवसेसा होन्ति, संवण्णनावसेनाति अधिप्पायो. तेनाह ‘‘तेसं वण्णनाक्कमो अनुप्पत्तो’’ति.
अविज्जादयो धम्मा पटिच्चसमुप्पादो, न समुप्पत्तिमत्तं. स्वायमत्थो इमिना सुत्तपदेन वेदितब्बोति दस्सेन्तो ‘‘वुत्तञ्हेत’’न्तिआदिं वत्वा पटिच्चसमुप्पन्ने पन दस्सेतुं ‘‘जरामरणादयो पना’’तिआदि आरद्धं. कस्मा पनेत्थ अनुलोमतो पटिच्चसमुप्पादधम्मा दस्सिता, पटिलोमतो पटिच्चसमुप्पन्ना धम्माति? यतो ते पच्चयतो उप्पन्ना, तस्स समनन्तरदस्सनत्थं.
न निच्चं न सस्सतन्ति अनिच्चं. समेच्च सम्भूय पच्चयेहि कतन्ति सङ्खतं. पटिच्च पच्चयारहं पच्चयं निस्साय सहितमेव उप्पन्नन्ति पटिच्चसमुप्पन्नं. खयनसभावं खयधम्मं. वयनसभावं वयधम्मं. विरज्जनसभावं पलुज्जनसभावं विरागधम्मं. निरुज्झनसभावं निरोधधम्मं. सेसं यदेत्थ वत्तब्बं, तं परतो आवि भविस्सति.
५७१. एत्थाति एतेसु यथावुत्तेसु सुत्तपदेसु. सङ्खेपोति अत्थसङ्खेपो.
जातिपच्चयाति जातिसङ्खाता पच्चया. हेतुम्हि निस्सक्कवचनं. ठिताव सा धातूति यायं जरामरणस्स इदप्पच्चयता ‘‘जातिपच्चया जरामरण’’न्ति, एसा धातु एस सभावो. सा तथागतानं उप्पादतो पुब्बे, उद्धञ्च अविञ्ञायमानो, मज्झे च विञ्ञायमानो, न तथागतेहि उप्पादितो, अथ खो सम्भवन्तस्स जरामरणस्स सब्बकालं जातिपच्चयतो सम्भवोति ठिता एव. केवलं पन सयम्भूञाणेन अभिसम्बुज्झनतो, ‘‘अयं धम्मो तथागतेन अधिगतो’’ति पवेदनतो च तथागतो ‘‘धम्मस्सामी’’ति वुच्चति न अपुब्बस्स उप्पादनतो. तेन वुत्तं ‘‘ठिताव सा धातू’’ति. सा एव जातिपच्चया जरामरणन्ति एत्थ विपल्लासाभावतो एवं अवबुज्झमानस्स एतस्स सभावस्स, हेतुनो वा तथेव भावतो ठितताति धम्मट्ठितता. जाति वा जरामरणस्स उप्पादट्ठिति पवत्तआयूहनसंयोगपलिबोधसमुदयहेतुपच्चयट्ठितीति तदुप्पादादिभावेनस्सा ठितता ‘‘धम्मट्ठितता’’ति फलं पतिसामत्थियतो हेतुमेव वदति.
अथ वा धारीयति पच्चयेहीति धम्मो, तिट्ठति तत्थ तदायत्तवुत्तिताय फलन्ति ठिति, धम्मस्स ठिति धम्मट्ठिति. धम्मोति वा कारणं, पच्चयोति अत्थो. धम्मस्स ठितिसभावो, धम्मतो च अञ्ञो सभावो नत्थीति धम्मट्ठिति, पच्चयो. तेनाह ‘‘पच्चयपरिग्गहे पञ्ञा धम्मट्ठितिञाण’’न्ति (पटि. म. १.४५). धम्मट्ठिति एव धम्मट्ठितता. सा एव धातु ‘‘जातिपच्चया जरामरण’’न्ति इमस्स सभावस्स, हेतुनो वा अञ्ञथत्ताभावतो ‘‘न जातिपच्चया जरामरण’’न्ति विञ्ञायमानस्स तब्भावाभावतो नियामता ववत्थितभावोति धम्मनियामता. फलस्स वा जरामरणस्स जातिया सति सम्भवो धम्मे हेतुम्हि ठितताति धम्मट्ठितता. असति असम्भवो धम्मे नियतताति धम्मनियामताति एवं फलेन हेतुं विभावेति. तं ‘‘ठिताव सा धातू’’तिआदिना (सं. नि. २.२०) वुत्तं इदप्पच्चयतं अभिसम्बुज्झति पच्चक्खकरणेन अभिमुखं बुज्झति याथावतो पटिविज्झति. अभिसमेतीति तस्स वेवचनं. आदितो कथेन्तो आचिक्खति, उद्दिसतीति अत्थो. तमेव उद्देसं परियोसापेन्तो देसेति. यथाउद्दिट्ठमत्थं निद्दिसनवसेन पकारेहि ञापेन्ता पञ्ञपेति. पकारेहियेव पतिट्ठपेन्तो पट्ठपेति. यथानिद्दिट्ठमत्थं पटिनिद्दिसनवसेन विवरति विभजति, विवटञ्हि विभत्तञ्च अत्थं हेतुधारणदस्सनेहि पाकटं करोन्तो उत्तानीकरोति. उत्तानीकरोन्तो तथापच्चक्खभूतं कत्वा निगमनवसेन पस्सथाति चाह.
५७२. पच्चयलक्खणोति पच्चयभावलक्खणो, पच्चयोति वा लक्खितब्बो. पवत्तिदुक्खस्स अनुबन्धापनकिच्चताय दुक्खानुबन्धनरसो. निब्बानगामिमग्गस्स उप्पथभावतो कुम्मग्गपच्चुपट्ठानो.
सो पनायं पटिच्चसमुप्पादो. यावत्तकेहि पच्चयेहि यं फलं उप्पज्जनारहं, अविकलेहेव तेहि तस्स उप्पत्ति, तदञ्ञेन च तस्स पयोजनं नत्थीति आह ‘‘अनूनाधिकेहेवा’’ति. यथा तं चक्खुरूपालोकमनसिकारेहि चक्खुविञ्ञाणस्स, एतेन तंतंफलनिप्फादनेन तस्सा पच्चयसामग्गिया तप्परता तथताति दस्सेति. सामग्गिन्ति समोधानं, समवायन्ति अत्थो. असम्भवाभावतोति अनुप्पज्जनस्स अभावतो. पच्चयसामग्गियञ्हि सति अनुप्पज्जने तस्सा वितथता सिया. अञ्ञधम्मप्पच्चयेहीति अञ्ञस्स फलधम्मस्स पच्चयेहि. अञ्ञधम्मानुप्पत्तितोति ततो अञ्ञस्स फलधम्मस्स अनुप्पज्जनतो. न हि कदाचि चक्खुरूपालोकमनसिकारेहि सोतविञ्ञाणस्स सम्भवो अत्थि, यदि सिया, तस्सा सामग्गिया अञ्ञथता नाम सिया, न चेतं अत्थीति ‘‘अनञ्ञथता’’ति वुत्तं. पच्चयतोति पच्चयभावतो. पच्चयसमूहतोति एत्थापि एसेव नयो.
५७३. इदप्पच्चया एव इदप्पच्चयताति ता-सद्देन पदं वड्ढितं, न किञ्चि अत्थन्तरं यथा देवो एव देवताति. इदप्पच्चयानं वा समूहो इदप्पच्चयताति समूहत्थं ता-सद्दमाह यथा ‘‘जनानं समूहो जनता’’ति. ननु च ‘‘अत्थि इदप्पच्चया जरामरणन्ति इति पुट्ठेन सता, आनन्द, अत्थीतिस्स वचनीयं. किं पच्चया जरामरणन्ति इति चे वदेय्य, जातिपच्चया जरामरणन्ति इच्चस्स वचनीय’’न्ति (दी. नि. २.९६) जातिसद्दपच्चयसद्दसमानाधिकरणेन किं-सद्देन इदंसद्दस्स समानाधिकरणतादस्सनतो इदप्पच्चयसद्दस्स कम्मधारयसमासो दिस्सति, न हेत्थ ‘‘इमस्स पच्चया इदप्पच्चया’’ति जरामरणस्स, अञ्ञस्स वा पच्चयतो जरामरणसम्भवपुच्छा सम्भवति विदितभावतो, असम्भवतो च, जरामरणस्स पन पच्चयपुच्छा सम्भवति. पच्चय-सद्देन च समानाधिकरणताय इदं-सद्दस्स इमस्मा पच्चयाति पच्चयपुच्छा युज्जति. सा च समानाधिकरणता बाहिरत्थसमासेपि लब्भति. ततो च अञ्ञपदत्थवचनिच्छाभावे कम्मधारयसमासो लब्भति.
सामिवचनसमासे पन समानाधिकरणता नत्थीति न कथञ्चि कम्मधारयसमाससम्भवोति? नयिदमेवं वचनिच्छन्तरभावतो. पटिच्चसमुप्पादवचनिच्छा हेसा ‘‘इदप्पच्चयता पटिच्चसमुप्पादो’’ति एत्थ. ‘‘अत्थि इदप्पच्चया जरामरण’’न्ति एत्थ पन जरामरणस्स पच्चयमत्तपरिपुच्छा, तस्मा यथा इदं-सद्दस्स पटिच्चसमुप्पादविसेसनता, पुच्छितब्बपच्चयविसेसनता च होति, तथा समासविकप्पो एत्थ, तत्थ च कातब्बोति न समासन्तरदस्सनं सामिवचनसमासबाधकं. कस्मा पनेत्थापि कम्मधारयसमासो न इच्छितोति? हेतुप्पभवानं हेतु पटिच्चसमुप्पादोति इमस्सत्थस्स कम्मधारयसमासे असम्भवतो, ‘‘इमस्स अत्तनो पच्चयानुरूपस्स अनुरूपो पच्चयो इदप्पच्चयो’’ति इमस्स च अत्थस्स इच्छितत्ता. यो पनेत्थ इदं-सद्देन गहितो अत्थो, सो ‘‘अत्थि इदप्पच्चया जरामरण’’न्ति एत्थ जरामरणग्गहणेनेव गहितोति इदं-सद्दो पटिच्चसमुप्पन्नतो अभस्सित्वा अञ्ञासम्भवतो पच्चये अवतिट्ठति, तस्मा तत्थ कम्मधारयसमासो. एत्थ पन इदं-सद्दस्स ततो परिच्चजनकारणं नत्थीति सामिवचनसमासो एव. एवम्पि न इदप्पच्चयो एव इदप्पच्चयभावो भवितुं युत्तोति इदप्पच्चयताय पटिच्चसमुप्पादतानुपपत्तीति? नायं दोसो अत्थन्तराभावतोति वुत्तोवायमत्थो.
अथ वा पन होतु इदप्पच्चयभावो इदप्पच्चयताति. भावोति चेत्थ अविनाभाविफलं पति हेतुनो सत्वं. तथा हि इदप्पच्चय-सद्दो जातिआदीसु निरुळ्हो. तञ्च इदप्पच्चयसत्वं इदप्पच्चयतो अञ्ञं नत्थि. यदि अञ्ञं सिया, तं अविज्जमानं सिया. न हि सता अञ्ञं विज्जमानं होति. अथ सत्वं सं नाम, यस्स सतो भावो, तं असं नाम सिया. न हि तं सत्वं सभावं सत्वतो अञ्ञत्ता, तस्मा सतो भावो सत्वन्ति निद्देसो न युज्जति. न च सं-सम्बन्धेन असं सं नाम होति, पगेव सं-सम्बन्धेन. असति च सदितिग्गहणं विपरीतग्गाहोति न गहणतो संसिद्धि. सदिसकप्पनायञ्च माणवकस्स सीहभावो विय न असतो सं-सभावता. यस्मा पन इदप्पच्चयभावो यथावुत्तं सत्वं, न असत्वं. नापि यस्स तं सत्वं, तदसं, तस्मा इदप्पच्चयभावो इदप्पच्चयसरूपं सभावन्तरेहि विनिवत्तभावदस्सनत्थं इमस्सायन्ति विसेसेत्वा इदप्पच्चयताति वुत्तन्ति न इदप्पच्चयताय पटिच्चसमुप्पादभावासम्भवो.
पटिच्च समुप्पज्जति एतस्माति पटिच्चसमुप्पादोति तस्सापि हेतुअत्थभावतो जातिआदिपदानं एवमेव हेतुभाववाचकताय हेतुपधानता योजेतब्बा हेतुप्पभवानं हेतु पटिच्चसमुप्पादोति कत्वा. तथा हि ‘‘दसबलसमन्नागतो, भिक्खवे, तथागतो चतूहि वेसारज्जेहि समन्नागतो आसभं ठानं पटिजानाति, परिसासु सीहनादं नदति, ब्रह्मचक्कं पवत्तेति, इमस्मिं सति इदं होति याव ‘एवमेतस्स केवलस्स दुक्खक्खन्धस्स निरोधो होती’’’ति (सं. नि. २.२१-२२) अनेन सीहनादसुत्तेन पकासितो एवमत्थो. ‘‘किं वादी पनायस्मतो सत्था किमक्खायी’’ति पुट्ठेन आयस्मता अस्सजित्थेरेन –
‘‘ये धम्मा हेतुप्पभवा, तेसं हेतुं तथागतो आह;
तेसञ्च यो निरोधो, एवंवादी महासमणो’’ति. (महाव. ६०; अप. थेर १.१.२८६) –
वुत्तो. तेन विञ्ञायति हेतुप्पभवानं हेतु पटिच्चसमुप्पादोति. सेसमेत्थ वत्तब्बं परतो आवि भविस्सति.
५७४. पटिच्चाति तं तं कारणं निस्साय. सम्माति अविपरीतं अनिच्चतो अनिच्चस्स उप्पादोति कत्वा. निच्चतो हि कारणतो फलस्स उप्पादो विपरीतो. तेनाह ‘‘तित्थिय…पे… निरपेक्खो’’ति. ‘‘उप्पादो पञ्ञायती’’ति (सं. नि. ३.३८; अ. नि. ३.४७; कथा. २१४) एवं वुत्तसङ्खतलक्खणतो अञ्ञो ‘‘पच्चयतो खणतो’’ति एत्थ वुत्तपच्चयलक्खणो एको आकारो उप्पादोति तेसं अधिप्पायो. यं सन्धाय ते ‘‘जातिआदीनं हेतवो जातिआदयो’’ति वदन्ति, तं तेसं मतिमत्तं, निब्बत्तिलक्खणविनिमुत्तस्स तादिसस्स कस्सचि अभावतो. तेनाह ‘‘तं न युज्जती’’तिआदि. गम्भीरनयासम्भवतोति गम्भीरानं नयानञ्च असम्भवतो. सद्दभेदतोति सद्दविनासतो सद्दायोगतो. सुत्तं नत्थि ‘‘पटिच्चसमुप्पादं वो, भिक्खवे, देसेस्सामी’’तिआदिसुत्तपदेहि (सं. नि. २.१, २०) उप्पादमत्तस्स अप्पकासितत्ता. अयमेव हि अत्थो हेट्ठा दस्सितो इदानिपि दस्सीयति. तं उप्पादमत्तं. विहरामि तस्मिं पठमाभिसम्बुद्धकालेति अधिप्पायो. विहरामीति वा कालविपल्लासेन वुत्तं, विहासिन्ति अत्थो. तत्राति तस्मिं पदेसविहारे. पच्चयाकारदस्सनेनाति येनाकारेन पच्चयधम्मो पच्चयुप्पन्नस्स पच्चयो होति, सो पच्चयाकारो पच्चयभावो, तस्स दस्सनेन. इध पन वेदनानं पच्चयभावो अधिप्पेतो. तेनाह ‘‘मिच्छादिट्ठिपच्चयापि वेदयित’’न्तिआदि. वेदनानंयेव हि पच्चयं पस्सन्तेन वुत्तविहारो पटिच्चसमुप्पादस्स एकदेसमेव पस्सतो विहारोति कत्वा पदेसविहारो जातो, अनन्तनयसमन्तपट्ठानमनसिकारो पठमाभिसम्बुद्धविहारो. तञ्हि निप्पदेसतो पच्चयाकारदस्सनन्ति एके. पदेसविहारसुत्तविरोधो आपज्जति तस्स वेदनानं पच्चयधम्ममनसिकारविभावनतो.
लोको समुदेति एतस्माति लोकसमुदयो, अविज्जादिको पच्चयगणो, न लोकसमुदयमत्तं. तेनाह ‘‘अनुलोमपटिच्चसमुप्पादो’’ति. नत्थिताति सब्बसो अभावो, नरन्वयविनासो उच्छेदोति अत्थो. नत्थितासहचरणतो पन उच्छेददिट्ठि नत्थिताति अधिप्पेता. पच्चयानुपरमो पच्चयानं अविच्छेदो. यथा हि अतीतहेतुपञ्चकसन्निस्सयेन एतरहिफलपञ्चकं विय हेतुपञ्चकम्पि होति, एवं एतरहिहेतुपञ्चकसन्निस्सयेन आयतिंफलपञ्चकम्पि भविस्सति. तेनाह ‘‘पच्चयानुपरमे फलानुपरमतो’’ति.
तं गम्भीरत्तं उप्पादमत्ते नत्थि असभावधम्मत्ता. एकत्तनयादयो नया सभावधम्मेसु लब्भमानतो उप्पादमत्ते कथञ्चिपि न लब्भेय्युन्ति आह ‘‘नयचतुक्कं उप्पादमत्ते नत्थी’’ति.
५७५. समाने कत्तरीति एकस्मिंयेव कत्तरि उप्पज्जनकिरियाय यो कत्ता, तस्मिंयेव पच्चयनकिरियाय च कत्तुभूतेति अत्थो. यथा ‘‘न्हत्वा भुञ्जति, भुत्वा सयती’’ति. ‘‘पुब्बकाले’’ति इदञ्च त्वासद्दन्तानं पदानं येभुय्येन पुरिमकालकिरियाय दीपनतो वुत्तं, न इध पटिच्चसद्दस्स पुरिमकालत्थत्ता. एवञ्हि ‘‘चक्खुं पटिच्चा’’ति निदस्सनवचनं निदस्सितब्बेन संसन्देय्य. अथ वा कामञ्चेत्थ उभिन्नं किरियानं समकालता उप्पज्जनकिरियाय पुब्बे पच्चयनकिरियाय असम्भवतो, तथापि फलकिरियाय हेतुकिरिया पुरिमकालो विय वोहरितुं युत्ता. एवमेत्थ हेतुफलववत्थानं सुपाकटं होतीति उपचारसिद्धं पुरिमकालं गहेत्वा वुत्तं ‘‘पुब्बकाले’’ति. अत्थसिद्धिकरोति वाक्यत्थपटिविञ्ञत्तिकरो. पटिच्चसमुप्पादोति हि एत्थ वाक्यत्थावबोधो इध अत्थसिद्धीति अधिप्पेतो. पयुज्जमानो पटिच्चसद्दो उप्पादसद्देन वुच्चमानस्स समानस्स ‘‘कत्तु अभावतो’’ति पदं आनेत्वा योजेतब्बं. अयञ्हेत्थ अत्थो ‘‘चक्खुञ्च पटिच्च रूपे च उप्पज्जति चक्खुविञ्ञाण’’न्तिआदीसु (म. नि. १.२०४, ४००; ३.४२१, ४२५-४२६; सं. नि. २.४३-४४; २.४.६०; कथा. ४६५) पच्चयनकिरियाय, उप्पज्जनकिरियाय च विञ्ञाणमेव कत्ताति समानकत्तुकता लब्भति.
‘‘पटिच्चसमुप्पादो’’ति एत्थ पन उप्पादसद्दस्स भावसाधनताय किरियाव वुत्ताति समानकत्तुलक्खणो सद्दप्पयोगो न सम्भवतीति. तेनाह ‘‘सद्दभेदं गच्छती’’ति, अपसद्दप्पयोगो होतीति अत्थो. न चेत्थ परावरयोगो (पाणिनी ३.४.२०) ‘‘अप्पत्वा नदिं पब्बतो, अतिक्कम्म पब्बतं नदी’’तिआदीसु विय, नापि लक्खणहेतुआदिपयोगो ‘‘सीहं दिस्वा भयं होति, घतं पिवित्वा बलं जायते, ‘ध’न्ति कत्वा दण्डो पतितो’’तिआदीसु विय. नेवेत्थ सद्दभेदो. न हि हत्थतले आमलकं विय सब्बञ्ञेय्यं पच्चक्खं कत्वा ठितानं महेसीनं वचने अक्खरचिन्तकानं विप्पलापो अवसरं लभति. लभतु, वाक्यत्थेन सद्दसिद्धितो ‘‘न्हत्वा गमनं, भुत्वा सयन’’न्तिआदीसु वियाति. एवम्पि न च किञ्चि अत्थं साधेति. यदिपि पच्चेकं पदत्थो लब्भति, वाक्यत्थो पन न युज्जति, तस्मा दसदाळिमादिवाक्यानि विय असम्बन्धत्थताय निरत्थकं होतीति अधिप्पायो.
नामपदे वुत्ते अप्पयुत्तानिपि ‘‘अत्थि, होति, विज्जती’’ति एवरूपानि किरियापदानि आनेत्वा सम्बन्धितब्बानीति ञायं सन्धायाह ‘‘होतिसद्देन सद्धिं योजयिस्सामा’’ति. इमेसूति यथावुत्तेसु देसनापटिञ्ञापुच्छानिगमनवसेन वुत्तेसु पटिच्चसमुप्पादपदेसु. निदस्सनमत्तञ्चेतं, अञ्ञेसुपि ‘‘पटिच्चसमुप्पादमेव साधुकं योनिसो मनसि कारोति. यदिदं इदप्पच्चयता पटिच्चसमुप्पादो (दी. नि. २.६७; म. नि. २.३३७; स. नि. १.१७२; महाव. ७). गम्भीरो चायं, आनन्द, पटिच्चसमुप्पादो’’ति (दी. नि. २.९५; सं. नि. २.६०) एवमादीसुपि एकेनपि सद्धिं होति-सद्दो सम्बन्धं न गच्छति. योगं न गच्छति तथा सम्बन्धवसेन अवुत्तत्ता. ‘‘न च उप्पादो होती’’ति इदं असभावधम्मत्ता उप्पादस्स निब्बत्तिलक्खणायोगं सन्धाय वुत्तं. यथा हि विनासस्स विनासो नत्थि, एवं उप्पादस्स विनासो विय उप्पादोपि नत्थि. यदि सिया, येन उप्पादेन उप्पादो उप्पादवा, सोपि उप्पादवाति अनवट्ठानमेव आपज्जेय्याति वुत्तोवायमत्थो. तेनाह ‘‘सचे हेय्या’’तिआदि. यदि एवं, कथं समुदयो होतीति? नायं दोसो निब्बत्तिया अनधिप्पेतत्ता. एवं दुक्खक्खन्धस्स समुदयो पातुभावो सम्भवतीति अयञ्हेत्थ अत्थो, इध पन पटिच्चसमुप्पादो होतीति तस्स अत्थिभावचोदनाति कत्वा होति, जायतीति निब्बत्तिचोदना कता सियाति अधिप्पायेन वुत्तं ‘‘न उप्पादो होती’’ति.
५७६. इमेसं सङ्खारादीनं पच्चया इदप्पच्चया, अविज्जादयो, तेसं भावो इदप्पच्चयता. को पन सो भावोति आह ‘‘भावो च नामा’’तिआदि. तस्सत्थो – येनाकारेन अविज्जादयो सङ्खारादिपातुभावहेतू होन्ति, तस्मिं अविज्जादीनं पवत्तिआकारविसेसे विकारे पटिच्चसमुप्पादोति अयं समञ्ञाति. तेसं वादीनं तं मञ्ञनं. हेतुवचनतोति हेतुभाववचनतो.
५७७. एत्थाति पटिच्चसमुप्पादपदे. समुप्पादपधानवचनविञ्ञेय्यो ससत्तिको हेतु पटिच्चसमुप्पादोति अविपरीतं अत्थं अजानन्तानं अञ्ञत्थ समुप्पादसद्दस्स भावसाधनस्स दस्सनतो तथा इधापि ब्यञ्जनच्छायाय उप्पादोयेवायं वुत्तो, न हेतूति या सञ्ञा उप्पज्जति, सा इमस्स पटिच्चसमुप्पादपदस्स एवं इदानि वुच्चमानाकारेन अत्थं गहेत्वा वूपसमेतब्बा विनोदेतब्बा.
द्वेधाति गाथाय अयं सङ्खेपत्थो – यस्मा अत्तनो पच्चयवसेन पवत्तो पच्चयुप्पन्नधम्मसमूहो पच्चेतब्बतो पटिच्चो च सो सह उप्पज्जनतो समुप्पादो च, पटिच्च वा कारणसामग्गिं अपच्चक्खाय सह उप्पज्जनतो एवाति च एवं द्वेधा ‘‘पटिच्चसमुप्पादो’’ति इदं वचनं इच्छितब्बं, तस्मा तस्स पच्चयधम्मोपि फलूपचारेन पटिच्चसमुप्पादो इच्चेव वुत्तोति.
पच्चयतायाति पच्चयसमूहतो. पवत्तोति निब्बत्तो. धम्मसमूहोति पच्चयुप्पन्नधम्मपुञ्जो. पतीयमानोति ञाणगतिया अभिमुखं उपेयमानो, अभिसमियमानोति अत्थो. हिताय सुखाय चाति लोकुत्तरहिताय, लोकुत्तरसुखाय च. सह उप्पज्जति एकेकस्स कदाचिपि उप्पत्तिया अभावतो. सम्मा उप्पज्जति अहेतुतो, विसमहेतुतो च अनुप्पज्जनतो. सह उप्पज्जतीति एकज्झं उप्पज्जति अन्तमसो अट्ठन्नं धम्मानं उप्पज्जनतो. न पच्चक्खायाति अपटिक्खिपित्वा, अत्तनो पच्चयभूतधम्मसमुदायेन केनचि न विनाति अत्थो. तस्साति य्वायं ‘‘पटिच्चसमुप्पादो’’ति वुत्तो पच्चयुप्पन्नधम्मसमूहो, तस्स अयं अविज्जादिको हेतुसमूहो. ‘‘तप्पच्चयत्ता’’ति एतेन पटिच्चसमुप्पादपच्चये पटिच्च समुप्पादसमञ्ञाति दस्सेति. तेनाह ‘‘यथा लोके’’तिआदि. यथा हि लोके ‘‘पित्तं मथितं, सूरा दधि, तिपुसं जरो, सेम्हो गुळो, आयु घत’’न्ति च पच्चयो फलवोहारेन वुच्चति, एवं फलूपचारेन पटिच्चसमुप्पादो वुत्तोति वेदितब्बो.
५७८. पटिच्च-सद्दे पटि-सद्दो अभिमुखत्थो, इच्च-सद्दो गम्मत्थोति दस्सेन्तो आह ‘‘पटिमुखमितो’’ति. कस्स पन पटिमुखं, केन वा इतो, को वा इतोति चोदनत्तये पच्छिमं विस्सज्जेन्तो ‘‘हेतुसमूहो’’ति आह. तस्मिञ्हि विस्सट्ठे हेतुसमूहो नाम पच्चयसामग्गीति तत्थ अञ्ञमञ्ञस्स पटिमुखं, अञ्ञमञ्ञेनेव च इतोति विस्सट्ठोवायमत्थो होतीति. सहितेति समुदिते अविनिब्भुत्ते. सोति हेतुसमूहो. समुप्पादो इति वुत्तोति योजना.
पातुभावायाति उप्पादाय. कामं पाळियं ‘‘अविज्जापच्चया सङ्खारा’’ति (सं. नि. २.१; उदा. १; महाव. १; नेत्ति. २४; विभ. २२५) अविज्जाव पच्चयभावेन वुत्ता, तथापि न अविज्जा एकाव पच्चयो होति, अथ खो सहजातधम्मवत्थुआरम्मणादयो, योनिसोमनसिकारादयो, तण्हुपादानादयो च धम्मा यथारहं सङ्खारुप्पादने अविज्जाय सहकारीकारणं होन्तियेव. एवं सङ्खारादयोपि विञ्ञाणादीनन्ति आह ‘‘अविज्जादिएकेकहेतुसीसेन निद्दिट्ठो हेतुसमूहो’’ति. साधारणफलनिप्फादकट्ठेनाति तंसमूहपरियापन्नानं हेतुधम्मानं साधारणस्स फलस्स निब्बत्तकभावेन. अवेकल्लट्ठेनाति अनूनभावेन. तस्मिञ्हि हेतुसमूहे एकच्चासाधारणञ्चेतं फलं, एकच्चेहेव च निब्बत्तेतब्बं सिया, सब्बेसं तेसं पच्चयधम्मानं अञ्ञमञ्ञापेक्खा नत्थीति पटिमुखगमनाभावतो पटिच्चत्थो न परिपूरेय्याति. सामग्गिअङ्गानन्ति पच्चयसामग्गिया अङ्गभूतानं, समूहीनन्ति अत्थो. निद्धारणे चेतं सामिवचनं. फलधम्मानं सहितता नाम विसुं अभावो, न हेतुधम्मानं विय अञ्ञमञ्ञापेक्खाति आह ‘‘अञ्ञमञ्ञं अविनिब्भोगवुत्तिधम्मे’’ति अविनिब्भोगग्गहणञ्चेत्थ रूपधम्मानम्पि सङ्गण्हनत्थं. अञ्ञथा सम्पयुत्तधम्मेति वुच्चेय्य.
५७९. पच्चयताति अयं अविज्जादिको पच्चयसमूहो. अञ्ञोञ्ञन्ति अञ्ञमञ्ञं. पटिच्चाति निस्साय सहकारीकारणं लद्धा. समन्ति अविसमं अवेकल्लेन. सहाति एकज्झं. धम्मेति अत्तनो पच्चयुप्पन्नधम्मे. यस्मा उप्पादेति, ततोपि तस्मापि. एवं पटिच्चसमुप्पादोति मुनिना भगवता भासिताति योजना. न अपटिच्च पटिच्चेवाति अवधारणत्थं दस्सेन्तो गाथायं एव-कारो लुत्तनिद्दिट्ठोति दस्सेति.
एकेकदेसन्ति फलसमुदायस्स एकदेसेकदेसं, भागसोति अत्थो. पुब्बापरभावेनाति पटिपाटिया. सब्बमेतं रूपारूपकलापुप्पादनं सन्धाय वुत्तं. अत्थानुसारवोहारकुसलेनाति परमत्थधम्मानुगतवोहारनिपुणेन.
५८०. पुरिमेन पदेनाति योजना. सस्सतादीनन्ति सस्सतभावादीनं, सस्सतवादादीनं वा. सस्सतसहचरिता हि वादापि सस्सतादयोति वुच्चन्ति यथा ‘‘दुक्खदेसना दुक्ख’’न्ति. उच्छेदादीति एत्थापि एसेव नयो. विघातो विनासो, पहानन्ति अत्थो. ञायोति अन्तद्वयविरहिता मज्झिमा पटिपत्ति.
पवत्तिधम्मानन्ति पवत्तिभूतानं धम्मानं, किलेसवट्टादीनन्ति अत्थो. ‘‘सस्सतो अत्ता च लोको चा’’तिआदिनयप्पवत्तो (दी. नि. १.३१) सस्सतवादो. ‘‘नत्थि हेतु, नत्थि पच्चयो सत्तानं संकिलेसाया’’तिआदिनयप्पवत्तो (दी. नि. १.१६८; म. नि. २.१०१, २२७; सं. नि. ३.२१२) अहेतुवादो. पकति अणुकालादिवसेन लोको पवत्ततीति एवं पवत्तो विसमहेतुवादो. इस्सरपुरिसपजापतिवादा वसवत्तिवादा. अहेतुवादग्गहणेनेव चेत्थ सभावनियति यदिच्छावादानम्पि सङ्गहो दट्ठब्बो. केचि पन ‘‘चक्खु एव चक्खुस्स कारण’’न्ति एवमादिको विसमहेतुवादो. इस्सरादिवादो अहेतुवादन्तोगधो. सभावेनेव धम्मा पवत्तन्तीति वादो ‘‘वसवत्तिवादो’’ति वदन्ति. किं हि पच्चयसामग्गिया पयोजनन्ति अधिप्पायो. समुप्पादपदेन परिदीपितो होतीति योजना. परिदीपनस्स पन अविपरीतकारणं दस्सेतुं ‘‘पच्चयसामग्गियं धम्मानं उप्पत्तितो’’ति वुत्तं. विहताति अब्भाहता. ‘‘पुरिमपुरिमपच्चयवसेना’’ति इमिना अविच्छेदवसेन पवत्तमानं उच्छेददिट्ठिनिवत्तकं हेतुफलपबन्धं दस्सेति. तेनाह ‘‘कुतो उच्छेदो’’ति. उच्छेदाभावकथनेनेव चेत्थ उच्छेदवादस्सापि अभावं दस्सेतीति दट्ठब्बं.
तस्सा तस्सा पच्चयसामग्गियाति तस्मिं तस्मिं हेतुपच्चयसमवाये. सन्ततिं अविच्छिन्दित्वाति हेतुफलपबन्धसङ्खातस्स सन्तानस्स अविच्छिन्दनेन. तेसं तेसं पच्चयुप्पन्नधम्मानं सम्भवतो उप्पज्जनतो सस्सतुच्छेदसङ्खातं अन्तद्वयं अनुपग्गम्म यथासकं पच्चयेहि अनुरूपफलुप्पत्ति इध मज्झिमपटिपदाति अधिप्पेता. कम्मवट्टस्स, विपाकवट्टस्स च भिन्नसभावत्ता, भिन्नकालत्ता च सो करोति सो पटिसंवेदेतीति वादप्पहानं. कुसलाकुसलक्खन्धप्पवत्तियञ्हि कारकवोहारो, विपाकक्खन्धपवत्तियं वेदकवोहारोति. यस्मिं सन्ताने कम्मं निब्बत्तं, तत्थेव तस्स फलस्स निब्बत्तनतो अञ्ञो करोति अञ्ञो पटिसंवेदेतीति वादप्पहानं. न हि कतस्स विनासो, अकतस्स वा अब्भागमो अत्थि. ‘‘इत्थी, पुरिसा’’ति वोहारेन जनपदनिरुत्ति. तत्थ यस्मा पण्डितापि लोके ‘‘पञ्चक्खन्धे आनेतु, नामरूपं आगच्छतू’’ति अवत्वा इत्थी, पुरिसोत्वेव वोहरन्ति, तस्मा ‘‘इत्थी एवायं, पुरिसो एवायन्ति अपरिञ्ञातवत्थुकानं होति अभिनिवेसो. विद्दसुनो पन पटिच्चसमुप्पादं जानन्तस्स तथा तथा पवत्तमाने धम्मे उपादाय पञ्ञत्तिमत्ततो तत्थ परमत्थतो न अभिनिवेसोति आह ‘‘जनपदनिरुत्तिया अनभिनिवेसो’’ति. समञ्ञायाति लोकसमञ्ञाय. अनतिधावनन्ति अनतिक्कमनं. ‘‘सत्तो’’ति हि वुत्ते ‘‘को एत्थ सत्तो, किं रूपं, उदाहु वेदनादयो’’ति विभागं अकत्वा लोकसमञ्ञावसेनेव लोकियेहि विय लोकियो अत्थो समञ्ञं अविलङ्घन्तेन वोहरितब्बो.
अपरो नयो – पच्चेतुमरहतीति पटिच्चो. यो हि नं पच्चेति अभिसमेति, तस्स अच्चन्तमेव दुक्खवूपसमाय संवत्तति. सम्मा, सह च उप्पादेतीति समुप्पादो. पच्चयधम्मो हि अत्तनो फलं उप्पादेन्तो सम्पुण्णमेव उप्पादेति, न विकलं. ये च धम्मे उप्पादेति, ते सब्बे सहेव उप्पादेति, न एकेकं. इति पटिच्चो च सो समुप्पादो चाति पटिच्चसमुप्पादो. अथ वा पटिच्च पटिमुखं इत्वा कारणसामग्गिं अप्पटिक्खिपित्वा सहिते उप्पादेतीति पटिच्चसमुप्पादो. पटिमुखगमनञ्च पच्चयस्स कारणसामग्गिया अङ्गभावेन फलस्स उप्पादनमेव. अप्पटिक्खिपित्वाति च न विना ताय कारणसामग्गिया, अङ्गभावं अगन्त्वा सयमेव न उप्पादेतीति अत्थो. एतेन कारणबहुता दस्सिता, ‘‘सहिते’’ति इमिना पच्चयुप्पन्नधम्मबहुता. उभयेनापि ‘‘एकं न एकतो’’तिआदिना (विसुद्धि. २.६१७) परतो वुच्चमानो सासननयो दीपितो होति.
अथ वा पटिच्च पच्चेतब्बं पच्चयं पटिगन्त्वा न विना तेन सम्बन्धस्स उप्पादो पटिच्चसमुप्पादो (उदा. अट्ठ. १). पटिच्चसमुप्पादोति चेत्थ समुप्पादप्पधानवचनविञ्ञेय्यो ससत्तिको हेतूति वेदितब्बो. तत्थ ‘‘पटिच्चा’’ति वुत्ते किं पटिच्चाति वत्तब्बन्ति आह ‘‘पच्चेतब्ब’’न्ति. सो च पच्चयधम्मोति कत्वा वुत्तं ‘‘पच्चय’’न्ति. इदानि पटिच्चसद्दस्स अत्थमाह ‘‘पटिगन्त्वा’’ति. कारणस्स सभावेन तप्पटिलाभगतिया पत्वा. कथं न विना तेन? सति एव तस्मिं, तस्स च फलस्स उप्पादतो एव, न अञ्ञथा. असति, निरोधतो चाति अयं पच्चयट्ठिति पटिच्चसद्दस्स अत्थो. तेनायं पटिच्चसद्दो यथा ‘‘इमस्मिं सति इमस्सुप्पादो’’ति एते सद्दा भुम्मनिस्सक्कवचनजोतनीयेन इदं-सद्दवचनीयस्स हेतुमतो हेतुआयत्तभावेन भावुप्पादुत्तरकिरियापेक्खेन यायस्स तदायत्तता, ताय समत्थताय हेतुं वदन्ति, एवं गन्त्वा-सद्दन्तरवचनीयेन तंविञ्ञेय्यस्सेव पच्चयनकिरियाकत्तुहेतुमतो हेतुपच्चयनेन हेतुआयत्तभावेन समुप्पादुत्तरकिरियापेक्खेन यायस्स तदायत्तता, ताय समत्थताय हेतुमाह. एवञ्च कत्वा ‘‘अविज्जा पटिच्च, सङ्खारा पटिच्चसमुप्पन्ना’’तिआदि (पटि. म. १.४६) सङ्खारपिटके वुत्तं. समत्थता चेत्थ निदानादिभावो. सो च तदविनाभाविफलं पति सत्वमेव. सम्बन्धस्साति च संयोजनानुरूपतावसेन जातिआदिना सम्बन्धस्स जरामरणादिपच्चयुप्पन्नस्स. उप्पादोति उप्पज्जनं. यदि एवं कथं पटिच्चसद्दप्पयोगो, ननु समानकत्तुकानं पुब्बकाले ईदिसो सद्दप्पयोगोति? ‘‘भुत्वा गच्छति, कसित्वा वपती’’तिआदीसु सच्चमेतं, तं पन येभुय्यवसेन दट्ठब्बं समानापरकाले, असमानकत्तुके च दस्सनतो. समानकाले ताव –
‘‘अन्धकारं निहन्त्वान, उदितायं दिवाकरो;
वण्णपञ्ञावभासेहि, ओभासेत्वा समुग्गतो’’ति. –
उदाहरणं. केचि पन ‘‘मुखं ब्यादाय सयति, अक्खीनि परिवत्तेत्वा पस्सती’’ति उदाहरन्ति. अपरे ‘‘निसज्ज अधीते, ठत्वा कथेती’’ति.
तत्थ ब्यादानपरिवत्तनुत्तरकालभाविसयनदस्सनकिरियापेक्खा पुब्बुत्तरकालता अत्थि, सा च भेदानुपलक्खणा केहिचि न लक्खीयति. ‘‘निसज्ज अधीते, ठत्वा कथेती’’ति च समानकालतायपि अज्झेनकथनेहि पुब्बेपि निसज्जट्ठानानि होन्तीति सक्का पुब्बुत्तरकालता सम्भावेतुं, तस्मा पुरिमानियेव उदाहरणानि युत्तानि. उदयसमकालमेव हि तन्निवत्तनियनिवत्तनन्ति. अपरकाले ‘‘द्वारमावरित्वा पविसति, आवरित्वा निक्खमती’’ति. केचि पन ‘‘डक्कच्च पतितो दण्डो’’ति उदाहरन्ति. अभिघातभूतसहजाताय पन अभिघातजसद्दस्स समानकालता एत्थ लब्भति, तस्मा इधापि पुरिमानियेव उदाहरणानि युत्तानि. पुरिमतावचनिच्छावसेनेव पन लक्खणहेतुकिरियानं लक्खणहेतुभाववचनिच्छाति लक्खणभावतो पुरिमकालो इच्चेव ‘‘निहन्त्वाना’’ति सद्दसिद्धि इच्छिता, एवञ्च पच्चयनकिरिया समुप्पज्जनकिरियाय पुरिमिकावाति पटिच्च-सद्दसिद्धि. तत्थ युत्तं पच्चक्खतो कत्तुदस्सनतो. इध पन तदभावतो न युत्तन्ति चे? नायं दोसो. इधापि अनुमानतो सिद्धो. जरामरणादिको कत्ता अत्थेव ‘‘ञत्वा किरियतो वय’’न्ति एवमादिपयोगदस्सनतो अवस्सं अनुमियमानेन कत्तुना ईदिसो सद्दपयोगो इच्छितब्बो. असमाने पन कत्तरि ‘‘पिसाचं दिस्वा भयं होति, पञ्ञाय चस्स दिस्वा आसवा परिक्खीणा होन्ती’’ति (म. नि. १.२७१; २.१८२; पु. प. २०४) एवमादि वेदितब्बं. यथा च तत्थ पिसाचदस्सनादिपुरिसब्यापारो, एवमिधापि पच्चयनं पच्चयब्यापारो अत्तनो फलुप्पादनं, तञ्च सत्वं समुप्पादोवाति ‘‘पच्चये सति, पच्चयस्स उप्पादा’’ति पच्चयनस्स समुप्पादहेतुताय गमको समानस्स कत्तु अभावेपि पटिच्च-सद्दो सिद्धोति वेदितब्बो. यदि पटिच्चसम्बन्धस्स उप्पादो पटिच्चसमुप्पादो, कथं पच्चयो पटिच्चसमुप्पादोति? हेट्ठा विचारितोवायमत्थो. अपिच योयं समुप्पाद-सद्दविभावितानं पच्चयुप्पन्नानं पटिच्चसद्दविभावितो ससत्तिको हेतु अधिप्पेतो, तस्स समुप्पादाभिमुखताय पधानवचनविञ्ञेय्यसभावत्ता तथा वुत्तोति.
किं पन कारणं समुप्पादपधानेन वचनेन समुप्पादस्स हेतु वेदितब्बो, न पन सहेतुको समुप्पादो एवाति? वुच्चते – दिट्ठस्स दुक्खस्स यो पच्चयो पच्चयनिद्देसेन तस्स विभावितत्ता. कथं? यथाह –
‘‘इध, भिक्खवे, भिक्खु परिवीमंसमानो परिवीमंसति ‘यं खो इदं अनेकविधं नानप्पकारकं दुक्खं लोके उप्पज्जति जरामरणं, इदं नु खो दुक्खं किं निदानं किं समुदयं किं जातिकं किं पभवं, किस्मिं सति जरामरणं होति, किस्मिं असति जरामरणं न होती’ति. सो परिवीमंसमानो एवं पजानाति ‘यं खो इदं…पे… इदं खो दुक्खं जातिनिदान’’’मिच्चादिना (सं. नि. २.५१) –
दिट्ठस्स दुक्खस्स निदानं परिवीमंससुत्ते वुत्तं. तं पजाननञ्च निदानम्पि विञ्ञातब्बन्ति. यथा चाह –
‘‘पुब्बे मे, भिक्खवे, सम्बोधा अनभिसम्बुद्धस्स बोधिसत्तस्सेव सतो एतदहोसि ‘किच्छं वतायं लोको आपन्नो जायति च जीयति च मीयति च चवति च उपपज्जति च, अथ च पनिमस्स दुक्खस्स निस्सरणं नप्पजानाति जरामरणस्स. कुदास्सु नाम इमस्स दुक्खस्स निस्सरणं पञ्ञायिस्सति जरामरणस्सा’ति…पे… तस्स मय्हं, भिक्खवे, योनिसो मनसिकारा अहु पञ्ञाय अभिसमयो ‘जातिया खो सति जरामरणं होति, जातिपच्चया जरामरण’’’न्ति (सं. नि. २.१०) –
आदिना दिट्ठस्स दुक्खस्स पच्चयवीमंसाभिसमया वुत्ता. पच्चयो हि ञातब्बो. तदभिसमयायत्तञ्च दुक्खनिस्सरणपजाननन्ति यो च ञातब्बो, सो पवेदेतब्बोति पटिच्चसमुप्पादसद्दो यं यदिदं समुप्पादसद्दविभावितं दिट्ठं दुक्खं, तं पच्चयं पटिच्चेव, न अञ्ञथाति एवं पच्चयविभावनत्थं वुच्चति. भवति हि ञातुं, पवेदेतुञ्च इच्छितभावेन पधानस्सापि केनचि विसेसेन ञातब्बताय अप्पधानभावेन निद्देसो यथा ‘‘को सोतापन्नो, यस्स तीणि संयोजनानि पहीनानि. को देवदत्तो, यस्स उच्चतरानि गेहानी’’ति, एवमिधापि पच्चयपच्चयनपवेदनट्ठेन निद्देसे सत्तिविसेसेन अत्तनो फलेन पच्चनीयताय ञातब्बभावेन ‘‘पटिच्चा’’ति परियायेन पच्चयो वुत्तो.
यो चायं ‘‘अविज्जापच्चया सङ्खारा’’तिआदिको निद्देसो, सो च सकलस्स दुक्खक्खन्धस्स मूलतो पट्ठाय पच्चयानं पवेदनाय निद्दिट्ठोति परियोसानेपि ‘‘एवमेतस्स केवलस्स दुक्खक्खन्धस्स समुदयो होती’’ति एवं-सद्देन समुग्घातं दुक्खं दस्सेत्वा तस्स यथावुत्ते पच्चये तंसमुदयाभिमुखे कत्वा निगमिता पच्चया. पटिपदासुत्तेपि (सं. नि. २.३) ‘‘अविज्जापच्चया…पे… समुदयो होती’’ति वत्वा ‘‘अयं वुच्चति, भिक्खवे, मिच्छापटिपदा’’ति वुत्तं. न च पटिच्चसमुप्पन्नभावेन गहितं दुक्खं मिच्छापटिपदं, अथ खो दुक्खसमुदयभूता पच्चयाति. यथा च ‘‘पञ्चङ्गिको सम्मासमाधि (दी. नि. ३.३३५), पञ्चञाणिको सम्मासमाधी’’ति (दी. नि. ३.३५५) अङ्गञाणपटिवेदनत्थत्ता देसनाय सम्मासमाधिपधानेहि सद्देहि अङ्गञाणपटिवेदनं कतं, एवमिधापि समुप्पादपधानेन सद्देन पच्चयपटिवेदनं कतन्ति वेदितब्बं.
५८१. या पनायं तन्तीति सम्बन्धो. निक्खित्ताति ठपिता, देसिताति अत्थो. यथाधिप्पेतस्स अत्थस्स तननतो तन्ति, गन्थो. ‘‘किं वादी, भन्ते, सम्मासम्बुद्धो’’ति पुच्छितेन ‘‘विभज्जवादी, महाराजा’’ति (पारा. अट्ठ. १.ततियसङ्गीतिकथा; कथा. अट्ठ. निदानकथा) मोग्गलिपुत्ततिस्सत्थेरेन वुत्तत्ता सम्मासम्बुद्धसावका विभज्जवादिनो. ते हि सत्थारा वेनयिकादिभावं विभज्ज वुत्तं अनुवदन्ति, सोमनस्सादीनं, चीवरादीनञ्च सेवितब्बासेवितब्बभावं. सस्सतुच्छेदवादे वा विभज्ज वदन्ति. ‘‘सस्सतो अत्ता च लोको चा’’तिआदीनं (दी. नि. १.३१) ठपनीयानं ठपनतो, रागादिक्खयस्स सस्सतस्स, रागादिकायदुच्चरितादिउच्छेदस्स च वचनतो, न पन एकंसब्याकरणीयादिके तयो पञ्हे अपनेत्वा विभज्जब्याकरणीयमेव वदन्ति. विभज्जवादीनं मण्डलं समूहो विभज्जवादिमण्डलं. विभज्जवादिनो वा भगवतो परिसा विभज्जवादिमण्डलन्तिपि वदन्ति, विभज्ज वा सस्सतुच्छेदे उभो अन्ते अनुपगम्म मज्झिमपटिपदाभूतस्स पटिच्चसमुप्पादस्स देसनतो भगवा, तदनुवादतो तस्स सावका च विभज्जवादिनोति. सेसं पुरिमसदिसं.
ओतरित्वाति ओगाहेत्वा, विभज्जवादी हुत्वाति अत्थो. न हि सयं अविभज्जवादी समानो विभज्जवादीनं अन्तरे ठानमत्तेन विभज्जवादिमण्डलं ओतिण्णो नाम होति. आचरियेहि अवुत्तविपरीतत्थदीपनेन ते नअब्भचिक्खन्तेन. अविज्जा पुञ्ञानेञ्जाभिसङ्खारानम्पि हेतु पच्चयो होतीति वदन्तो, कथावत्थुम्हि पटिक्खित्ते पुग्गलवादादिके च वदन्तो सकसमयं वोक्कमति नाम, तथा अवोक्कमन्तेन. परसमयं दोसारोपनब्यापारविरहेन अनायूहन्तेन. ‘‘इदम्पि सुत्तं गहेतब्ब’’न्ति परसमयं असम्पिण्डेन्तेनाति केचि वदन्ति. ‘‘तथाहं भगवता धम्मं देसितं आजानामि, यथा तदेविदं विञ्ञाणं सन्धावति संसरति अनञ्ञ’’न्तिआदीनि (म. नि. १.३९६) वदन्तो सुत्तं पटिबाहति नाम, तथा अपटिबाहन्तेन. ‘‘तथाहं भगवता धम्मं देसितं आजानामि, यथा येमे अन्तरायिका धम्मा वुत्ता भगवता, ते पटिसेवतो नालं अन्तरायाय (म. नि. १.२३४; पाचि. ४१७, ४१८), सुपिनन्ते कतो वीतिक्कमो आपत्तिकरो होती’’ति च एवमादिं वदन्तो विनयं पटिलोमेति नाम, तब्बिपरियायेन तं अनुलोमेन्तेन. पटिलोमेन्तो हि कम्मन्तरं भिन्दन्तो, धम्मतञ्च विलोमेन्तो कुतो किलेसविनयं अनुलोमेति. सुत्ते (दी. नि. २.१८७ आदयो; अ. नि. ४.१८०) वुत्ते चत्तारो महापदेसे, अट्ठकथायञ्च वुत्ते सुत्तसुत्तानुलोमआचरियवादअत्तनोमतिमहापदेसे ओलोकेन्तेन. तदोलोकनेन हि सुत्ते, विनये च सन्तिट्ठति नातिधावति.
धम्मन्ति पटिच्चसमुप्पादपाळिं. अत्थन्ति तदत्थं. हेतु, हेतुफलानि वा अयमेत्थ हेतु धम्मो, इदमेत्थ हेतुफलं अत्थोति. धम्मन्ति वा धम्मतं. यथा एके ‘‘उप्पादा वा तथागतानं अनुप्पादा वा तथागतानं ठिताव सा धातू’’ति (सं. नि. २.२०) सुत्तपदस्स अत्थं मिच्छा गाहेन्ता ‘‘निच्चो पटिच्चसमुप्पादो’’ति पच्चयाकारधम्मं मिच्छा दीपेन्ति, एवं अदीपेत्वा हेट्ठा वुत्तनयेनेव अत्तनो फलं पति कारणस्स ववत्थितसभावं दीपेन्तेन. यथा च एके ‘‘अनिरोधं अनुप्पाद’’न्तिआदिना पटिच्चसमुप्पादस्स अत्थं मिच्छा गाहेन्ति, एवं गाहे अकत्वा वुत्तनयेनेव अविपरीतं अत्थं सङ्गाहेन्तेन. ‘‘दुक्खादीसु अञ्ञाणं अविज्जा’’ति वुत्तमत्थं परिवत्तेत्वा पुन ‘‘पुब्बन्ते अञ्ञाण’’न्तिआदीहि (ध. स. १०६७) अपरेहिपि परियायेहिनिद्दिसन्तेन. ‘‘सङ्खारा इमिना परियायेन भवोति वुच्चन्ति, तण्हा इमिना परियायेन उपादान’’न्तिआदिना निद्दिसन्तेनाति च वदन्ति. पकतियाति यथावुत्तविधानं अनामसित्वा केवलमेव.
सच्चन्ति चतुसच्चं. सत्तोति सत्तसुञ्ञताति वदन्ति, सत्तसुञ्ञेसु पन सङ्खारेसु सत्तवोहारो, सत्तत्थकिच्चसिद्धि च. पच्चयाकारमेव चाति पच्चयाकारो एव च, म-कारो पदसन्धिकरो. पच्चयधम्मानं अत्तनोयेव फलस्स पच्चयभावो पटिच्चसमुप्पादोति अत्थो.
तस्माति वुत्तनयेन अत्थवण्णनाय कातब्बत्ता, दुक्करत्ता च पतिट्ठं नाधिगच्छामीति यत्थ ठितस्स वण्णना सुकरा होति, तस्सा पतिट्ठाभूतं तं नयं अत्तनोयेव ञाणबलेन नाधिगच्छामीति अत्थो. निस्सयं पन आचिक्खन्तो ‘‘सासनं पनिद’’न्तिआदिमाह. इध सासनन्ति पाळिधम्ममाह, पटिच्चसमुप्पादमेव वा. सो हि अनुलोमपटिलोमादिनानादेसनानयपटिमण्डितो अब्बोच्छिन्नो अज्जापि पवत्ततीति निस्सयो होति. तदट्ठकथासङ्खातो च पुब्बाचरियमग्गो. ‘‘तं सुणाथ समाहिता’’ति आदरजनने, उस्साहने च किं पयोजनन्ति चे, तं दस्सेन्तो आह ‘‘वुत्तञ्हेत’’न्तिआदि. अट्ठि कत्वाति अत्थं कत्वा. यथा वा न नस्सति, एवं अट्ठिगतं विय करोन्तो अट्ठिं कत्वा. पुब्बकालतो अपरकाले भवं पुब्बापरियं. विसेसन्ति पठमारम्भतो पभुति खणे खणे ञाणविसेसं, किलेसक्खयविसेसञ्च लभतीति अत्थो.
५८२. देसनाभेदतोति देसनाविसेसतो. अत्थतो, लक्खणादितो, एकविधादितो च अत्थलक्खणेकविधादितो. अङ्गानञ्च ववत्थानाति अविज्जादीनं द्वादसन्नं अङ्गानं ववत्थानदस्सनतो.
कम्मविपाककिलेसवट्टानं मूलकारणत्ता, आदितो वुत्तत्ता च अविज्जा पटिच्चसमुप्पादस्स मूलं. तत्थ वल्लिया मूले दिट्ठे ततो पभुति वल्लिहरणं विय पटिच्चसमुप्पादस्स मूले दिट्ठे ततो पभुति पटिच्चसमुप्पाददेसनाति उपमासंसन्दना न कातब्बा. न हि भगवतो इदमेव दिट्ठं, इदं अदिट्ठन्ति विभजनीयं अत्थि सब्बस्स दिट्ठत्ता. मूलतो पभुति पन वल्लिहरणं विय मूलतो पभुति पटिच्चसमुप्पाददेसना कताति इदमेत्थ सामञ्ञं अधिप्पेतं, बोधनेय्यज्झासयवसेन वा बोधेतब्बभावेन मूलादिदस्सनसामञ्ञं योजेतब्बं.
तस्साति –
‘‘स खो सो, भिक्खवे, कुमारो वुद्धिमन्वाय इन्द्रियानं परिपाकमन्वाय पञ्चहि कामगुणेहि समप्पितो…पे… रजनीयेहि. सो चक्खुना रूपं दिस्वा पियरूपे रूपे सारज्जति, अप्पियरूपे रूपे ब्यापज्जति, अनुपट्ठितकायसति च विहरति परित्तचेतसो, तञ्च चेतोविमुत्तिं पञ्ञाविमुत्तिं यथाभूतं नप्पजानाति, यत्थस्स ते पापका अकुसला धम्मा अपरिसेसा निरुज्झन्ति. सो एवं अनुरोधविरोधं समापन्नो यं किञ्चि वेदनं वेदेति सुखं वा दुक्खं वा अदुक्खमसुखं वा, सो तं वेदनं अभिनन्दति अभिवदति, अज्झोसाय तिट्ठती’’ति (म. नि. १.४०८) –
एवं वुत्तस्स. एवं सोतद्वारादीसुपि. तस्स अभिनन्दतोति सप्पीतिकतण्हाय अभिमुखभावेन नन्दतो. अभिवदतोति ‘‘अहो सुखं, अहो सुख’’न्ति वचीभेदकरणपवत्ताय बलवतण्हाय ‘‘अहं, ममा’’ति अभिवदतो. ततो बलवतिया मोचेतुं असक्कुणेय्यताय अज्झोसाय तिट्ठतो. ततोपि बलवती पन उपादानभूता तण्हा नन्दी. एत्थ च अभिनन्दनादिना तण्हा वुत्ता, नन्दिवचनेन तप्पच्चयं उपादानं चतुब्बिधम्पि नन्दितातदविप्पयोगताहि, तण्हादिट्ठाभिनन्दनभावेहि चाति वेदितब्बं.
जातिपच्चया जरामरणन्तिआदिकञ्च तत्थेव महातण्हासङ्खयसुत्ते वुत्तं.
विपाकवट्टभूते पटिसन्धिपवत्तिफस्सादिके कम्मसमुट्ठानञ्च ओजं सन्धाय ‘‘चत्तारो आहारा तण्हानिदाना’’तिआदि वुत्तं. वट्टूपथम्भका पन इतरेपि आहारा तण्हापभवे तस्मिं अविज्जमाने न विज्जन्तीति ‘‘तण्हानिदाना’’ति वत्तुं वट्टन्ति.
५८३. ततो ततोति चतुब्बिधासु देसनासु ततो ततो देसनतो. ञायप्पटिवेधाय संवत्ततीति ञायोति मग्गो, सो एव वा पटिच्चसमुप्पादो ‘‘अरियो चस्स ञायो पञ्ञाय सुदिट्ठो होती’’ति (सं. नि. २.४१; ५.१०२४) वचनतो. सयमेव हि सो समन्तभद्दकत्ता तथा तथा पटिविज्झितब्बत्ता ताय ताय देसनाय अत्तनो पटिवेधाय संवत्तति. चतुब्बिधगम्भीरभावप्पत्तियाति धम्मत्थदेसनापटिवेधगम्भीरेसु पतिट्ठाधिगमनेन पतिट्ठितत्ताति अत्थो.
समन्तभद्दकता, देसनाविलासप्पत्ति च चतुन्नम्पि देसनानं समानं कारणन्ति विसेसकारणं वत्तुकामो आह ‘‘विसेसतो’’ति. अस्साति अस्स भगवतो देसना, अस्स वा पटिच्चसमुप्पादस्स देसनाति योजेतब्बं. पवत्तिकारणविभागो अविभत्तसभावा अविज्जादयोव, कारणन्ति वा गहितानं पकतिआदीनं, अविज्जादीनञ्च अकारणता, कारणता च. तत्थ सम्मूळ्हा केचि अकारणं कारणन्ति गण्हन्ति, केचि न किञ्चि कारणं बुज्झन्तीति तेसं यथासकेहि अनुरूपेहि कारणेहि सङ्खारादिपवत्तिसन्दस्सनत्थं, संसारप्पवत्तिसन्दस्सनत्थन्ति अत्थो. पवत्तिआदीनवपटिच्छादिका अविज्जा आदि, ततो सङ्खारा उप्पज्जन्ति, ततो विञ्ञाणन्ति एवं पवत्तिया उप्पत्तिक्कमसन्दस्सनत्थं, गब्भसेय्यकादिवसेन वा तत्थ तत्थ भवे अत्तभावस्स उप्पज्जनानुपुब्बिसन्दस्सनत्थञ्च अनुलोमदेसना पवत्ताति. इतरासं तदत्थतासम्भवेपि न तासं तदत्थमेव पवत्ति अत्थन्तरसब्भावतो. अयं पन तदत्था एवाति एतिस्सा तदत्थता वुत्ता.
अनुविलोकयतो यो सम्बोधितो पुब्बभागे तंतंपच्चयुप्पन्नावबोधसङ्खातो पुब्बभागपटिवेधो पवत्तो, तदनुसारेन तदनुगमेन जरामरणादिकस्स जातिआदिकारणं यं अधिगतं, तस्स सन्दस्सनत्थं अयं पटिलोमदेसना पवत्ता. अनुविलोकयतो पटिलोमदेसना पवत्ताति वा सम्बन्धो. देसेन्तोपि हि भगवा किच्छापन्नं लोकं अनुविलोकेत्वा पुब्बभाग…पे… सन्दस्सनत्थं देसेसीति. आहारतण्हादयो पच्चुप्पन्नद्धा, सङ्खाराविज्जा अतीतद्धाति इमिना अधिप्पायेनाह ‘‘याव अतीतं अद्धानं अतिहरित्वा’’ति. आहारा वा तण्हाय पभावेतब्बा अनागतो अद्धा, तण्हादयो पच्चुप्पन्नो, सङ्खाराविज्जा अतीतोति. पच्चक्खं पन फलं दस्सेत्वा तन्निदानदस्सनवसेन फलकारणपरम्परदस्सनं युज्जतीति आहारा पुरिमतण्हाय उप्पादिता पच्चुप्पन्नो अद्धा, तण्हादयो अतीतो, सङ्खाराविज्जा ततोपि अतीततरो संसारस्स अनादिभावदस्सनत्थं वुत्तोति. याव अतीतद्धानन्ति याव अतीततरं अद्धानन्ति अत्थो युत्तोति. आयतिं पुनब्भवाभिनिब्बत्तिआहारका वा चत्तारो आहारा ‘‘आहारेतीताहं न वदामि…पे… एवं पन मं अवदन्तं यो एवं पुच्छेय्य ‘किस्स नु खो, भन्ते, विञ्ञाणाहारो’ति, एस कल्लो पञ्हो, तत्र कल्लं वेय्याकरणं, विञ्ञाणाहारो आयतिं पुनब्भवाभिनिब्बत्तिया’’ति (सं. नि. २.१२) वचनतो, तंसम्पयुत्तत्ता फस्सचेतनानं, तप्पवत्तिहेतुत्ता च कबळीकाराहारस्स. तेन हि उपत्थम्भितरूपकायस्स, तञ्च इच्छन्तस्स कामविञ्ञाणायूहनं होति. भोजनञ्हि सद्धादीनं, रागादीनञ्च उपनिस्सयोति वुत्तं. तस्मा ते कम्मवट्टसङ्गहिता आहारा पच्चुप्पन्नो अद्धाति इमस्मिं परियाये पुरिमोयेव अत्थो युत्तो.
अतीतद्धतो पभुति ‘‘इति खो, भिक्खवे, अविज्जापच्चया सङ्खारा’’तिआदिना (सं. नि. २.२) अतीते, ततो परञ्च हेतुफलपटिपाटिं पच्चक्खभूतानं आहारानं निदानदस्सनवसेन आरोहित्वा निवत्तनेन विना अबुज्झन्तानं तंसन्दस्सनत्थं सा अयं देसना पवत्ताति अत्थो. अनागतद्धहेतुसमुट्ठानतो पभुतीति अनागतस्स भवस्स हेतुभूतानं धम्मानं उप्पत्तितो पट्ठाय. अनागतद्धसन्दस्सनत्थन्ति अनागतद्धुनो अप्पटिविज्झन्तानं अपस्सन्तानं पच्चक्खं पच्चुप्पन्नं हेतुं दस्सेत्वा हेतुफलपरम्पराय तस्स सन्दस्सनत्थन्ति अत्थो. एत्थ च आदितो पट्ठाय याव परियोसाना, परियोसानतो च पट्ठाय याव आदि पवत्ता देसना द्वादसङ्गा, ततो एव तिसन्धि चतुसङ्खेपा. मज्झतो पट्ठाय याव आदि पवत्ता देसना अट्ठङ्गा द्विसन्धि तिसङ्खेपा. मज्झतो पन पट्ठाय याव परियोसाना पवत्ता देसना छळङ्गा द्विसन्धि तिसङ्खेपा. ‘‘संयोजनियेसु, भिक्खवे, धम्मेसु अस्सादानुपस्सिनो विहरतो तण्हा पवड्ढति, तण्हापच्चया उपादान’’न्तिआदिना (सं. नि. २.५३, ५७) मज्झतो पट्ठाय याव परियोसाना पवत्ता देसना एकसन्धि द्विसङ्खेपा. एवं अयं अनेकङ्गा एव पटिच्चसमुप्पाददेसना आगता. एकङ्गवसेनापि च पटिच्चसमुप्पाददेसना लब्भतेव. यथाह –
‘‘तत्र, भिक्खवे, सुतवा अरियसावको पटिच्चसमुप्पादंयेव साधुकं योनिसो मनसि करोति ‘इति इमस्मिं सति इदं होति, इमस्सुप्पादा इदं उप्पज्जति. इमस्मिं असति इदं न होति, इमस्स निरोधा इदं निरुज्झती’ति. सुखवेदनियं, भिक्खवे, फस्सं पटिच्च उप्पज्जति सुखवेदना’’ति (सं. नि. २.६२) –
आदि. एत्थ हि ‘‘फस्सपच्चया’’ति एत्तको एव पटिच्चसमुप्पादो वुत्तो. तेनेतं विञ्ञायति ‘‘एकङ्गपटिच्चसमुप्पादो’’ति.
तत्थ इमस्मिं सति इदं होतीति इमस्मिं अविज्जादिके पच्चये सति इदं सङ्खारादिकं फलं होति. इमस्सुप्पादा इदं उप्पज्जतीति इमस्स अविज्जादिकस्स पच्चयस्स उप्पादा इदं सङ्खारादिकं फलं उप्पज्जतीति अत्थो. इमस्मिं असति इदं न होति, इमस्स निरोधा इदं निरुज्झतीति अविज्जादीनं अभावे सङ्खारादीनं अभावस्स, अविज्जादीनं निरोधा सङ्खारादीनं निरोधस्स च वचनेन पुरिमस्मिं पच्चयलक्खणे नियमो दस्सितो होति ‘‘इमस्मिं सति एव, न असति, इमस्स उप्पादा एव, न निरोधा’’ति. तेनेतं लक्खणं अन्तोगधनियमं इध पटिच्चसमुप्पादस्स वुत्तन्ति दट्ठब्बं.
निरोधोति च अविज्जादीनं विरागाधिगमेन आयतिं अनुप्पादो अप्पवत्ति. तथा हि वुत्तं ‘‘अविज्जायत्वेव असेसविरागनिरोधा’’तिआदि (महाव. १; उदा. ३). निरोधविरोधी च उप्पादो, येन सो उप्पादविरोधिभावेन वुत्तो ‘‘इमस्स निरोधा इदं निरुज्झती’’ति, तेनेतं दस्सेति ‘‘अनिरोधो उप्पादो नाम, सो चेत्थ अत्थिभावोतिपि वुच्चती’’ति. ‘‘इमस्मिं सति इदं होती’’ति इदमेव हि लक्खणं परियायन्तरेन ‘‘इमस्सुप्पादा इदं उप्पज्जती’’ति वदन्तेन परेन पुरिमं विसेसितं होति, तस्मा न धरमानतंयेव सन्धाय ‘‘इमस्मिं सती’’ति वुत्तं, अथ खो मग्गेन अनिरुद्धभावञ्चाति विञ्ञायति. यस्मा च ‘‘इमस्मिं असति इदं न होति, इमस्स निरोधा इदं निरुज्झती’’ति (उदा. २) द्विधापि उद्दिट्ठलक्खणस्स निरोधस्स निद्देसं वदन्तेन ‘‘अविज्जायत्वेव असेसविरागनिरोधा सङ्खारनिरोधो’’तिआदिना (महाव. १; उदा. ३) निरोधो एव वुत्तो, तस्मा नत्थिभावोपि निरोधो एवाति नत्थिभावविरुद्धो अत्थिभावो अनिरोधोति दस्सितं होति. तेन अनिरोधसङ्खातेन अत्थिभावेन उप्पादं विसेसेति. ततो न इध अत्तलाभमत्तं उप्पादोति अधिप्पेतो, अथ खो अनिरोधसङ्खातो अत्थिभावो चाति अयमत्थो विभावितोति एवमेतं लक्खणद्वयवचनं अञ्ञमञ्ञं विसेसनविसेसितब्बभावेन सात्थकन्ति वेदितब्बं.
को पनायं अनिरोधो नाम, यो अत्थिभावो, उप्पादोति च वुच्चतीति? अप्पहीनभावो, अनिब्बत्तितफलताप्पहीनारहताहि फलुप्पादनारहता च. ये तेहि पहातब्बा अकुसला धम्मा, तेसं अरियमग्गेन असमुग्घातितभावो, ये पन न पहातब्बा कुसलाब्याकता धम्मा, यानि तेसु संयोजनानि अखीणासवानं, तेसं अपरिक्खीणता च. असमुग्घातितानुसयताय हि ससंयोजनाखन्धप्पवत्ति पटिच्चसमुप्पादो. तथा हि वुत्तं –
‘‘याय च, भिक्खवे, अविज्जाय निवुतस्स बालस्स, याय च तण्हाय सम्पयुत्तस्स अयं कायो समुदागतो, सा चेव अविज्जा बालस्स अप्पहीना, सा च तण्हा अपरिक्खीणा. तं किस्स हेतु? न, भिक्खवे, बालो अचरि ब्रह्मचरियं सम्मा दुक्खक्खयाय, तस्मा बालो कायस्स भेदा कायूपगो होति, सो कायूपगो समानो न परिमुच्चति जातिया जरामरणेना’’ति (सं. नि. २.१९) –
आदि. खीणसंयोजनानं पन अविज्जाय अभावतो सङ्खारानं, तण्हुपादानानं अभावतो उपादानभवानं न सम्भवोति वट्टस्स उपच्छेदो पञ्ञायति. तेनेवाह –
‘‘छन्नन्त्वेव, फग्गुन, फस्सायतनानं असेसविरागनिरोधा फस्सनिरोधो, फस्सनिरोधा वेदनानिरोधो’’ति (सं. नि. २.१२) –
आदि. न हि अग्गमग्गाधिगमतो उद्धं याव परिनिब्बाना सळायतनादीनं अप्पवत्ति, अथ खो नत्थिता, निरोधसद्दवचनीयता, खीणसंयोजनताति निरोधो वुत्तो. अपिच चिरकतम्पि कम्मं अनिब्बत्तितफलताय, अप्पहीनारहताय च फलारहं सन्तं एव नाम होति, न निब्बत्तितफलं, नापि पहीनारहन्ति फलुप्पत्तिपच्चयानं अविज्जासङ्खारादीनं वुत्तनयेन फलारहभावो अनिरोधोति वेदितब्बं. एवं अनिरुद्धभावेनेव हि येन विना फलं न सम्भवति, तं कारणं अतीतादिपि ‘‘इमस्मिं सती’’ति इमिना वचनेन वुत्तं. ततो एव च अवुसितब्रह्मचरियस्स अप्पवत्तिधम्मतं अनापन्नो पच्चयुप्पादो कालभेदं अनामसित्वा अनिवत्तिताय एव ‘‘इमस्सुप्पादा’’ति वुत्तो. अथ वा अवसेसपच्चयसमवाये अविज्जमानस्सापि विज्जमानस्स विय पगेव विज्जमानस्स या फलुप्पत्तिअभिमुखता, सा ‘‘इमस्सुप्पादा’’ति वुत्ता. तदा हि ततो फलं उप्पज्जतीति तदवत्थं कारणं फलस्स उप्पादनभावेन उपट्ठितं उप्पतितं नाम होति, न विज्जमानम्पि अतदवत्थन्ति तदवत्थता उप्पादोति वेदितब्बा.
तत्थ ‘‘सती’’ति इमिना विज्जमानतामत्तेन पच्चयभावं वदन्तो अब्यापारतं पटिच्चसमुप्पादस्स दस्सेति. उप्पादाति उप्पत्तिधम्मतं, असब्बकालभावितं, फलुप्पत्तिअभिमुखतञ्च दीपेन्तो अनिच्चतं पटिच्चसमुप्पादस्स दस्सेति. ‘‘सति, न असति, उप्पादा, न निरोधा’’ति पन हेतुअत्थेहि भुम्मनिस्सक्कवचनेहि समत्थितं निदानसमुदयजातिपभवभावं पटिच्चसमुप्पादस्स दस्सेति. हेतुअत्थता चेत्थ भुम्मवचने यस्स भावेन तदविनाभाविफलस्स भावो लक्खीयति, तत्थ पवत्तिया वेदितब्बा, यथा अधनानं धने अननुप्पदीयमाने दालिद्दियं वेपुल्लमगमासि (दी. नि. ३.९१), निप्फन्ने सस्से सुभिक्खं जायतीति च. निस्सक्कवचनस्सापि हेतुअत्थता फलस्स पभवे पकतियञ्च पवत्तिया, यथा ‘‘कलला होति अब्बुदं, अब्बुदा जायते पेसी’’ति (सं. नि. १.२३५; कथा. ६९२), ‘‘हिमवता गङ्गा पभवति, सिङ्गतो सरो जायती’’ति च. अविज्जादिभावेन च तदविनाभाविसङ्खारादिभावो लक्खीयति, अविज्जादीहि च सङ्खारादयो पभवन्ति, पकरीयन्ति चाति तेसं पभवो, पकति च, तस्मा तदत्थदीपनत्थं ‘‘इमस्मिं सति इमस्सुप्पादा’’ति हेतुअत्था भुम्मनिस्सक्कनिद्देसा कता.
यस्मा चेत्थ ‘‘इमस्मिं सति इदं होति, इमस्सुप्पादा इदं उप्पज्जती’’ति सङ्खेपेन उद्दिट्ठस्स पटिच्चसमुप्पादस्स ‘‘अविज्जापच्चया सङ्खारा’’तिआदिको निद्देसो, तस्मा यथावुत्तो अत्थिभावो, उप्पादो च तेसं तेसं पच्चयुप्पन्नधम्मानं पच्चयभावोति विञ्ञायति. न हि अनिरुद्धतासङ्खातं अत्थिभावं, उप्पादञ्च अनिवत्तसभावतासङ्खातं, उदयावत्थतासङ्खातं वा ‘‘सतियेव, न असति, उप्पादा एव, न निरोधा’’ति अन्तोगधनियमेहि वचनेहि पकासितं मुञ्चित्वा अञ्ञो पच्चयभावो नाम अत्थि, तस्मा यथावुत्तो अत्थिभावो, उप्पादो च पच्चयभावोति वेदितब्बो. येपि हि पट्ठाने आगता हेतुआदयो चतुवीसति पच्चया, तेपि एतस्सेव पच्चयभावस्स विसेसाति वेदितब्बा. तथा य्वायं मूलहेतुनिदानसम्भवपभवादिपरियायेहि, उप्पादट्ठिति पवत्तट्ठिति निमित्तट्ठिति आयूहनट्ठिति संयोगट्ठिति पलिबोधट्ठितीतिआदिपरियायेहि च पकासितो कारणत्थो, सोपि एत्थेव अन्तोगधोति दट्ठब्बो.
५८४. मूलकारणसद्दं अपेक्खित्वा न अकारणन्ति नपुंसकनिद्देसो, अकारणाति अत्थो. अकारणं यदि सिया, सुत्तं पटिबाहितं सियाति दस्सेन्तो ‘‘आसवसमुदया’’ति सुत्तं आहरति. परियायो कारणं. वट्टकथाय सीसभावो वट्टहेतुनो कम्मस्सापि हेतुभावो. तत्थ भवतण्हायपि हेतुभूता अविज्जा, ताय पटिच्छादितादीनवे भवे तण्हाय उप्पज्जनतो अविज्जा विसेसेन सीसभूताति ‘‘मूलकारण’’न्ति वुत्ता.
पुरिमाय कोटिया अपञ्ञायमानाय उप्पादविरहतो निच्चतं गण्हेय्याति आह ‘‘एवं चेतं, भिक्खवे, वुच्चती’’तिआदि. तेन इतो पुब्बे उप्पन्नपुब्बता नत्थीति अपञ्ञायनतो पुरिमकोटिअपञ्ञायनं वुत्तन्ति इममत्थं दस्सेति.
५८५. अविज्जातण्हाहेतुक्कमेन फलेसु वत्तब्बेसु ‘‘सुगतिदुग्गतिगामिनो’’ति वचनं सद्दलक्खणाविरोधनत्थं. पूजितस्स हि द्वन्दे पुब्बनिपातो. सवरा किर मंसस्स अट्ठिना अलग्गनत्थं पुनप्पुनं तापेत्वा कोट्टेत्वा उण्होदकं पायेत्वा विरित्तं सूनं अट्ठितो मुत्तमंसं गाविं मारेन्ति. तेनाह ‘‘अग्गिसन्तापा’’तिआदि. तत्थ यथा वज्झगावी च अविज्जाभिभूतताय यथावुत्तं उण्होदकपानं आरभति, एवं पुथुज्जनो यथावुत्तं दुग्गतिगामिकम्मं. यथा पन सा उण्होदकपाने आदीनवं दिस्वा तण्हावसेन सीतुदकपानं आरभति, एवं पुथुज्जनो अविज्जाय नातिबलवभावतो दुग्गतिगामिकम्मे आदीनवं दिस्वा तण्हावसेन सुगतिगामिकम्मं आरभति. दुक्खे हि अविज्जं तण्हा अनुवत्तति, सुखे तण्हं अविज्जाति.
५८६. कत्थचि सुत्ते. एकधम्ममूलिकं देसनन्ति अविज्जातण्हासु एकोयेव धम्मो मूलं एतिस्साति एकधम्ममूलिका, तं, तत्थ एकं एव धम्मं मूलं कत्वा पटिच्चसमुप्पाददेसनं देसेतीति अत्थो. उपनिसीदति फलं एत्थाति उपनिसा, कारणं, अविज्जा उपनिसा एतेसन्ति अविज्जूपनिसा. अस्सादानुपस्सिनोति उपादानियेसु तेभूमकधम्मेसु विसयभूतेसु अस्सादेतब्बतो अस्सादसञ्ञितं सुखसोमनस्सं अनुपस्सनसीलस्स. अप्पहीनाविज्जताय बाललक्खणयोगेन बालस्स. एवन्ति अविज्जानिवुतत्ता, तण्हासंयुत्तत्ता च. अयं कायोति अयं ममञ्चेव तुम्हाकञ्च पच्चक्खभूतो सविञ्ञाणककायो खन्धपञ्चकं. ‘‘सळायतनपच्चया फस्सो’’ति (महाव. १; उदा. १) वचनतो फस्सकारणञ्चेतं वुच्चतीति आयतनच्छक्कं वा. समुदागतोति उप्पन्नो. बहिद्धा च नामरूपन्ति बहिद्धा सविञ्ञाणककायो खन्धपञ्चकं, सळायतनानि वा. इत्थेतन्ति इत्थं एतं. अत्तनो च परेसञ्च पञ्चक्खन्धा द्वादसायतनानि द्वारालम्बनभावेन ववत्थितानि द्वयं नामाति अत्थो. द्वयं पटिच्च फस्सोति अञ्ञत्थ चक्खुरूपादीनि द्वयानि पटिच्च चक्खुसम्फस्सादयो वुत्ता, इध पन अज्झत्तिकबाहिरानि आयतनानि, महाद्वयं नाम किरेतन्ति वुत्तं. अयमेत्थ अधिप्पायो – अञ्ञत्थ ‘‘चक्खुञ्च पटिच्च रूपे च उप्पज्जति चक्खुविञ्ञाणं, तिण्णं सङ्गति फस्सो’’तिआदिना (म. नि. १.२०४, ४००; ३.४२१, ४२५, ४२६; सं. नि. २.४४; ४.६०; कथा. ४६५) चक्खु चेव रूपा च…पे… मनो चेव धम्मा चाति वुत्तानि द्वयानि पटिच्च चक्खुसम्फस्सादयो वुत्ता. इध पन ‘‘अयञ्चेव कायो’’ति चक्खादिनिस्सये सेसधम्मे चक्खादिनिस्सिते एव कत्वा वुत्तं चक्खादिकायं एकत्तेन ‘‘अज्झत्तिकायतन’’न्ति गहेत्वा, ‘‘बहिद्धा च नामरूप’’न्ति वुत्तं रूपादिआरम्मणं एकत्तेनेव ‘‘बाहिरायतन’’न्ति तानि अज्झत्तिकबाहिरानि आयतनानि पटिच्च फस्सो वुत्तो, तस्मा महाद्वयमेतन्ति.
एवञ्च कत्वा अत्तनो च परस्स च पञ्चहि खन्धेहि, छहि आयतनेहि चाति अयमत्थो दीपेतब्बोवाति वुत्तं. ‘‘अयं कायो’’ति हि वुत्तानि सनिस्सयानि चक्खादीनि अत्तनो पञ्चक्खन्धा, ‘‘बहिद्धा नामरूप’’न्ति वुत्तानि रूपादीनि परेसं. तथा अयं कायो अत्तनो छ अज्झत्तिकानि आयतनानि, बहिद्धा नामरूपं परेसं बाहिरानीति. अञ्ञथा अज्झत्तिकायतनमत्ते एव ‘‘अयं कायो’’ति वुत्तेन अज्झत्तिकायतनानेव अत्तनो पञ्चक्खन्धा होन्तीति अत्तनो च परेसञ्च पञ्चहि खन्धेहि दीपना न सम्भवेय्याति. सळेवायतनानीति सळेव फस्सकारणानि, येहि कारणभूतेहि आयतनेहि उप्पन्नेन फस्सेन फुट्ठो बालो सुखदुक्खं पटिसंवेदेति. आदि-सद्देन ‘‘एतेसं वा अञ्ञतरेन. अविज्जानीवरणस्स, भिक्खवे, पण्डितस्स तण्हाय सम्पयुत्तस्सा’’तिआदि (सं. नि. २.१९) योजेतब्बं. इमस्मिञ्हि सुत्ते सङ्खारे अविज्जातण्हानिस्सिते एव कत्वा कायग्गहणेन विञ्ञाणनामरूपसळायतनानि गहेत्वा तस्मिं काये सळायतनानं फस्सं तंनिस्सितमेव कत्वा वेदनाय विसेसपच्चयभावं दस्सेन्तेन भगवता बालपण्डितानं अतीतद्धाविज्जातण्हामूलको वेदनान्तो पटिच्चसमुप्पादो दस्सितो. पुन च बालपण्डितानं विसेसं दस्सेन्तेन –
‘‘याय च, भिक्खवे, अविज्जाय निवुतस्स बालस्स, याय च तण्हाय सम्पयुत्तस्स अयं कायो समुदागतो, सा चेव अविज्जा बालस्स अप्पहीना, सा च तण्हा अपरिक्खीणा. तं किस्स हेतु? न, भिक्खवे, बालो अचरि ब्रह्मचरियं सम्मा दुक्खक्खयाय. तस्मा बालो कायस्स भेदा कायूपगो होति, सो कायूपगो समानो न परिमुच्चति जातिया…पे… दुक्खस्माति वदामी’’ति (सं. नि. २.१९) –
वेदनापभवं साविज्जं तण्हं दस्सेत्वा, उपादानभवे च तन्निस्सिते कत्वा ‘‘कायूपगो होती’’तिआदिना जातिआदिके दस्सेन्तेन पच्चुप्पन्नहेतुसमुट्ठानतो पभुति उभयमूलवसेन पटिच्चसमुप्पादो वुत्तो, तब्बिपरियायेन च पण्डितस्स पच्चुप्पन्नहेतुपरिक्खयतो पभुति उभयमूलको पटिलोमपटिच्चसमुप्पादोति.
५८७. पूरेतुन्ति वड्ढेतुं, उपचिनितुन्ति अत्थो. दुग्गतिगामिकम्मस्स विसेसपच्चयत्ता अविज्जा ‘‘अविन्दियं विन्दती’’ति वुत्ता, तथा विसेसपच्चयो विन्दियस्स न होतीति ‘‘विन्दियं न विन्दती’’ति च. अत्तनिस्सितानि कत्वा चक्खुविञ्ञाणादीनं पवत्तनं उप्पादनं आयतनं. सम्मोहभावेनेव अनभिसमयभूतत्ता अविदितं अञ्ञातं करोति. अन्तविरहिते जवापेतीति वण्णागमविपरियायविकारविनासधातुअत्थविसेसयोगेहि पञ्चविधस्स निरुत्तिलक्खणस्स वसेन अ-कार वि-कार ज-कारे गहेत्वा अञ्ञेसं वण्णानं लोपं, ज-कारस्स च दुतियस्सागमं कत्वा ‘‘अविज्जा’’ति वुत्तं. ब्यञ्जनत्थं वत्वा सभावत्थं दस्सेतुं ‘‘अपिचा’’तिआदि वुत्तं. चक्खुविञ्ञाणादीनं वत्थारम्मणानि ‘‘इदं वत्थु, इदं आरम्मण’’न्ति अविज्जाय ञातुं न सक्काति अविज्जा तप्पटिच्छादिका वुत्ता. वत्थारम्मणसभावछादनतो एव अविज्जादीनं पटिच्चसमुप्पादभावस्स, जरामरणादीनं पटिच्चसमुप्पन्नभावस्स च छादनतो पटिच्चसमुप्पादपटिच्चसमुप्पन्नच्छादनं वेदितब्बं.
अपच्चक्खित्वाति पच्चक्खानं अकत्वा अपटिक्खिपित्वा. उपकारकट्ठो पच्चयट्ठो यथा पिण्डपातादि सरीरस्स.
सङ्खतमभिसङ्खरोन्तीति यथा सङ्खतं होति, एवं अभिसङ्खरोन्ति. सङ्खारसद्दग्गहणेन आगता सङ्खारा सङ्खारसद्देन आगतसङ्खारा. यदिपि अविज्जापच्चया सङ्खारापि सङ्खारसद्देन आगता, ते पन इमिस्सा देसनाय पधानाति विसुं वुत्ता, तस्मा ‘‘दुविधा’’ति एत्थ सङ्खारसद्देन आगतसङ्खारेसु अभिसङ्खरणकसङ्खारं वज्जेत्वा तदञ्ञे सङ्खारसद्देन आगतसङ्खारा योजेतब्बा. सङ्खारसद्देन आगतसङ्खाराति वा समुदायो वुत्तो. तदेकदेसा च इध वण्णेतब्बभावेन गहिता अविज्जापच्चया सङ्खारा, तस्मा वण्णेतब्बसब्बसङ्गाहकवसेन दुविधता वुत्ताति वेदितब्बा. ‘‘पठमं निरुज्झति वचीसङ्खारो’’तिआदिना (म. नि. १.४६४) वितक्कविचारअस्सासपस्साससञ्ञावेदनावचीसङ्खारादयो वुत्ता, न अविज्जापच्चया सङ्खारेसु वुत्ता कायसञ्चेतनादयो.
सङ्खतसङ्खारा नाम यथासकं पच्चयेहि सङ्खतत्ता. सतिपि पच्चयनिब्बत्तानं सब्बेसम्पि सङ्खतभावे ‘‘ममेतं फल’’न्ति तत्थाभिमुखेन विय कम्मुना निब्बत्तितत्ता तेभूमकविपाककटत्तारूपेसु सातिसयो सङ्खतभावोति अधिप्पायेन अट्ठकथायं (विसुद्धि. २.५८७) कम्मनिब्बत्तानं अभिसङ्खतसङ्खारता वुत्ता. पाळियं पन तथा आगतट्ठानस्स अभावतो ‘‘तेपि …पे… एत्थेव सङ्गहं गच्छन्ती’’ति वुत्तं. अनिच्चा वत सङ्खाराति वुत्ता उभुआदिसमुट्ठानापि सब्बधम्मा. अभिसङ्खरणकसङ्खारोति वुच्चति अत्तनो फलस्स अभिसङ्खरणतो. कायपयोगसमुट्ठापनवीरियं कायिकवीरियं. अभिसङ्खारस्साति पयोगवेगस्स.
वाचं सङ्खरोतीति वचीसङ्खारो. कायेन सङ्खरीयतीति कायसङ्खारो. चित्तेन सङ्खरीयति, चित्तं वा सङ्खरोतीति चित्तसङ्खारो. सङ्खेपतो पन सब्बेपि यथारहं सङ्खरोन्ति, सङ्खरीयन्तीति च सङ्खाराति वेदितब्बा. वुत्तन्ति सङ्खारट्ठपच्चयट्ठादिमाह.
नमतीति एकन्तसारम्मणताय आरम्मणाभिमुखं नमति. परितस्सतीति पिपासति, तण्हापरितापताय वा विचलति. उपादियतीति दळ्हं आदियति. भवतीति उपपत्तिभवं सन्धायाह. भावयतीति कम्मभवं. चुति खन्धानं मरणन्ति ‘‘मरन्ति एतेना’’ति वुत्तं. दुक्खा वेदना उप्पाददुक्खा, ठितिदुक्खाति च कत्वा ‘‘द्वेधा खणती’’ति वुत्तं. आयासो परिस्समो विसादो.
निद्दिट्ठनयदस्सनन्ति यथानिद्दिट्ठविधिसन्दस्सनं. केवल-सद्दो असम्मिस्सवाचको च होति ‘‘केवला सालयो’’तिआदीसु, निरवसेसवाचको च ‘‘केवला अङ्गमगधा’’तिआदीसु, तस्मा द्विधापि अत्थं वदति. तत्थ असम्मिस्सस्साति सुखरहितस्स. न हि एत्थ किञ्चि उप्पादवयरहितं अत्थि. सकलस्साति सब्बभवादिगतस्स, सब्बकालिकस्स च.
५८८. ‘‘लक्खणेकविधादितो’’ति एत्थ आदि-सद्दो पच्चेकं परिसमापेतब्बोति दस्सेन्तो आह ‘‘लक्खणादितो’’ति. सम्पयुत्ते, तंसमङ्गिपुग्गले वा सम्मोहयतीति सम्मोहनरसा. आरम्मणसभावस्स छादनं हुत्वा गय्हतीति छादनपच्चुपट्ठाना. ‘‘आसवसमुदया अविज्जासमुदयो’’ति (म. नि. १.१०३) वचनतो आसवपदट्ठाना. पटिसन्धिजननत्थं आयूहन्ति ब्यापारं करोन्तीति आयूहनरसा. रासिकरणं वा आयूहनं. चेतनासभावत्ता चेतना हुत्वा गय्हतीति चेतनापच्चुपट्ठाना. नामरूपस्स पुरेचारिकभावेन पवत्ततीति पुब्बङ्गमरसं. पुरिमभवेन सद्धिं घटनं हुत्वा गय्हतीति पटिसन्धिपच्चुपट्ठानं. विञ्ञाणेन सह, अञ्ञमञ्ञञ्च सम्पयुज्जतीति सम्पयोगरसं. समं पकारेहि योगो सम्पयोगो. विसुं अभावो अविनिब्भोगो. रूपं सम्पयोगाभावतो विकिरतीति विकिरणरसं. ततो एव हि पिसियमाना तण्डुलादयो विकिरन्ति, चुण्णीभूता विद्धंसन्ति, नामस्स कदाचि कुसलादिभावोपि अत्थीति ततो विसेसनत्थं ‘‘अब्याकतपच्चुपट्ठान’’न्ति वुत्तं. ‘‘अचेतनो अब्याकतो’’ति (विसुद्धि. १.३११; विभ. अट्ठ. १७३) एत्थ विय अनारम्मणता वा अब्याकतता दट्ठब्बा. आयतनलक्खणन्ति घट्टनलक्खणं, आयानं तननलक्खणं वा. दस्सनस्स यथासकं विसयग्गहणस्स करणतो दस्सनरसं. ‘‘दस्सनादिरस’’न्ति पन सम्मोहविनोदनियं वुत्तं. वत्थुद्वारभावपच्चुपट्ठानं यथारहं विञ्ञाणमनोविञ्ञाणधातूनन्ति अधिप्पायो. वत्थुग्गहणञ्चेत्थ चक्खादिपञ्चकापेक्खं. अकुसलविपाकुपेक्खाय अनिट्ठभावतो दुक्खेन, इतराय इट्ठभावतो सुखेन सङ्गहितत्ता ‘‘सुखदुक्खपच्चुपट्ठाना’’ति वुत्तं. दुक्खसमुदयत्ता हेतुलक्खणा तण्हा. ‘‘तत्रतत्राभिनन्दिनी’’ति (म. नि. १.९१, ४६०; सं. नि. ५.१०८१; विभ. २०३; महाव. १४) वचनतो अभिनन्दनरसा. चित्तस्स, पुग्गलस्स वा रूपादीसु अतित्तभावो हुत्वा गय्हतीति अतित्तभावपच्चुपट्ठाना. अमुञ्चनरसं तण्हादिट्ठाभिनिवेसवसेन. तण्हादळ्हत्तं हुत्वा कामुपादानं, सेसानि दिट्ठि हुत्वा उपट्ठहन्तीति तण्हादळ्हत्तदिट्ठिपच्चुपट्ठानं. कम्मुपपत्तिभववसेन भवस्स लक्खणादयो योजेतब्बा.
५८९. मोहादिभावतोति एत्थ आदि-सद्देन अननुबोधादीनं सङ्गहो. दुक्खादीसु अञ्ञाणवसेन अप्पटिपत्ति, असुभादीसु सुभादिविपल्लासवसेन मिच्छापटिपत्ति. दिट्ठिविप्पयुत्तवसेन वा अप्पटिपत्ति, दिट्ठिसम्पयुत्तवसेन मिच्छापटिपत्ति. द्वारारम्मणतोति द्वारतो, आरम्मणतो च छसु द्वारेसु, छसु आरम्मणेसु च पवत्तनतो. अयं पन विभागो न अविज्जाय एव, अञ्ञेसुपि पटिच्चसमुप्पादङ्गेसु अरूपधम्मानं लब्भतीति आह ‘‘सब्बेसुपी’’ति.
विपाकधम्मधम्मादिभावतोति एत्थ आदि-सद्देन नेवसेक्खानासेक्खसंयोजनियादिभावे सङ्गण्हाति. चतुयोनिसंवत्तनतोति चतुयोनिपरियापन्नत्तभावनिब्बत्तनतो.
लोकियविभागादिभावतोति एत्थ आदि-सद्देन अब्याकतसप्पच्चयसङ्खतादिभावे सङ्गण्हाति. सहेतुकाहेतुकादितोति आदि-सद्देन ससङ्खारासङ्खारादिभेदे सङ्गण्हाति.
कामं नामरूपं पच्चुप्पन्नद्धवसेन वुच्चति, तथापि यथा पच्चुप्पन्नं, एवं अतीतानागतम्पीति अद्धद्वयपरियापन्नस्सापि नयतो गहेतब्बत्ता वुत्तं ‘‘अतीतादितो तिविध’’न्ति.
सञ्जातिसमोसरणट्ठानतोति विञ्ञाणतंसम्पयुत्तधम्मानं उप्पत्तिपवत्तिदेसभावतो. ‘‘भूतप्पसादविञ्ञाणतो’’ति पाठो युत्तो. ‘‘विञ्ञाणादितो’’ति पन पठन्ति. एकसेसनयेन बाहिरायतनस्सापि सङ्गहे सति आदि-सद्देन तस्स सङ्गहितता दट्ठब्बा. नोभयगोचरन्ति मनायतनमाह. न हि अरूपधम्मानं देसवसेन आसन्नता, दूरता वा अत्थि अविग्गहत्ता, तस्मा मनायतनस्स गोचरो मनायतनं सम्पत्तो, असम्पत्तो वाति न वुच्चति. फस्सादीनम्पीति एत्थ फस्सो ताव फुसनसभावतो, लोकियसासवादिभावतो च एकविधो. पटिघसम्फस्सअधिवचनसम्फस्सभेदतो, सहेतुकादिभावतो च दुविधो. भवत्तयपरियापन्नतो, वेदनात्तयसम्पयोगतो, अहेतुकदुहेतुकतिहेतुकतो च तिविधो. योनिगतिवसेन चतुब्बिधो, पञ्चविधो च.
वेदना अनुभवनलक्खणतो, लोकियसासवादिभावतो च एकविधा. पञ्चद्वारिकमनोद्वारिकभेदतो दुविधा. सुखादिभेदतो तिविधा. योनिगतिवसेन चतुब्बिधा, पञ्चविधा च. छळारम्मणभेदतो छब्बिधा.
तण्हा लोकस्स समुदयभावतो एकविधा. दुविधा दिट्ठिसम्पयुत्तविप्पयुत्तभावतो. तिविधा कामभवविभवतण्हाभेदतो. चतुब्बिधा चतुमग्गपहेय्यतो. पञ्चविधा रूपाभिनन्दनादिभावतो. छब्बिधा छतण्हाकायभेदतो.
उपादानं एकविधं दळ्हग्गाहभावतो. दुविधं तण्हादिट्ठिभेदतो. तिविधं भवत्तयूपनिस्सयभावतो. चतुब्बिधं कामुपादानादिभेदतो. पञ्चविधं पञ्चगतिसंवत्तनतो.
भवो एकविधो लोकियसासवादिभावतो. दुविधो कम्मुपपत्तिभेदतो. तिविधो कामभवादिभेदतो. चतुब्बिधो चतुरुपादानपच्चयतो. पञ्चविधो पञ्चगतिसंवत्तनतो. छब्बिधो कामकम्मभवादिभेदतो. सत्तविधो सत्तविञ्ञाणट्ठितिसङ्गहतो. अट्ठविधो चतुरुपादानपच्चयकम्मभवादिभेदतो. नवविधो कामभवादिभेदतो.
जाति एकविधा तत्थ तत्थ भवे पठमाभिनिब्बत्तिभावतो. दुविधा रूपक्खन्धसङ्खारक्खन्धसङ्गहतो. तिविधा भवत्तयपरियापन्नतो. योनिगतिवसेन चतुब्बिधा, पञ्चविधा च. इमिना नयेन जरामरणादीनम्पि एकविधादिभावो वेदितब्बो.
५९०. सोकादीनम्पि गहितत्ता अङ्गबहुत्तप्पसङ्गे ‘‘द्वादसेवा’’ति अङ्गववत्थानं वेदितब्बं. न हि सोकादयो अङ्गभावेन वुत्ता, फलेन पन कारणं अविज्जं मूलङ्गं दस्सेतुं ते वुत्ता. जरामरणब्भाहतस्स हि बालस्स ते सम्भवन्तीति सोकादीनं जरामरणकारणता वुत्ता, न पन ‘‘कायिकाय दुक्खाय वेदनाय फुट्ठो’’ति च सुत्ते जरामरणनिमित्तञ्च दुक्खं सङ्गहितन्ति तं तन्निमित्तानं जरामरणब्भाहतस्स सम्भवे साधकभावेन वुत्तं. यस्मा पन जरामरणेनेव सोकादीनं एकसङ्खेपो कतो, तस्मा तेसं जातिपच्चयता युज्जति. जरामरणपच्चयभावे हि अविज्जाय एकसङ्खेपो कातब्बो सिया. जातिपच्चया पन जरामरणं, सोकादयो च सम्भवन्तीति तत्थ जरामरणं एकन्तिकं अङ्गभावेन गहितं. सोकादयो पन रूपभवादीसु अभावतो अनेकन्तिका केवलं पाकटेन फलेन अविज्जानिदस्सनत्थं गहिता. तेन अनागते जातिया सति ततो पराय पटिसन्धिया हेतुहेतुभूता अविज्जा दस्सिताति भवचक्कस्स अविच्छेदो दस्सितो होतीति. सुत्तञ्च सोकादीनं अविज्जा कारणन्ति एतस्सेव अत्थस्स साधकं दट्ठब्बं, न सोकादीनं बालस्स जरामरणनिमित्ततामत्तस्स. ‘‘अस्सुतवा पुथुज्जनो’’ति हि वचनेन अविज्जा सोकादीनं कारणन्ति दस्सिता, न च जरामरणनिमित्तमेव दुक्खं दुक्खन्ति.
अपरो नयो जरामरणम्पि पच्चयो, अञ्ञथा द्वादसङ्गानि न परिपूरेन्ति. कस्स पन सो पच्चयो? सोकादीनं. यदि एवं कस्मा ‘‘जरामरणपच्चया सोकादयो सम्भवन्ती’’ति अवत्वा ‘‘जातिपच्चया जरामरणं, सोकादयो च सम्भवन्ती’’ति वुत्तन्ति? यस्मा तदञ्ञेनपि दुक्खधम्मेन फुट्ठस्स ते सम्भवन्ति, तस्मा अप्पहीनसंयोजनस्सापि तेसं तप्पच्चयता न एकंसिकाति जातिपच्चयताव वुत्ता. अथ वा जरामरणग्गहणेन उपपत्तिभवो सङ्गहितो. उपादिन्नक्खन्धपरिपाको हि आयुनो संहानि, इन्द्रियानं परिपाको च जरा, तेसञ्च भेदो मरणन्ति. सति च उपपत्तिभवे तत्थ कतुपचितं, पोराणं वा कम्मं कम्मभवो, कम्मादिउपट्ठाने चुतिअनन्तरं पटिसन्धिं जनेतीति उपपत्तिभवो जातिया पच्चयो, तस्मा जरामरणम्पि जातिया पच्चयताय पटिच्चसमुप्पादो. यस्मा पन ‘‘भवपच्चया जाती’’ति एत्थेव उपपत्तिभवस्स जातिया पच्चयता सङ्गहिता, तस्मा वुत्तपरियायसङ्गहतो च ‘‘जरामरणपच्चया जाती’’ति न वुत्तं. एवं जरामरणस्सापि पच्चयभावसिद्धितो पटिच्चसमुप्पादताति द्वादसङ्गता ववत्थिताति वेदितब्बा. तेनाह ‘‘द्वादसेवा’’तिआदि. अयं तावाति ‘‘देसनाभेदतो’’तिआदिना वुत्तं अत्थसंवण्णनं सन्धायाह.
अविज्जापच्चयासङ्खारपदकथावण्णना
५९१. अयं पनाति इदानि वक्खमानं. ‘‘कतमा च, भिक्खवे, अविज्जा दुक्खे अञ्ञाण’’न्तिआदिना (म. नि. १.१०३) सुत्तन्तेसु चतुट्ठानिका अविज्जा वुत्ताति ‘‘सुत्तन्तपरियायेना’’ति वुत्तं. निक्खेपकण्डे (ध. स. ११०६) पन सुत्तन्तेसु चतूसु ठानेसु कथिताय एव अविज्जाय अट्ठसु ठानेसु किच्चजातितो कथितत्ता तदत्थवण्णनावसेन विभावनं कातुं ‘‘अभिधम्मपरियायेना’’ति आरभित्वा ‘‘वुत्तञ्हेत’’न्तिआदि वुत्तं. अहापेत्वा विभजितब्बं. विभजनञ्हि अभिधम्मपरियायो. ‘‘अट्ठसु ठानेसु अञ्ञाण’’न्ति आनेत्वा तं सम्बन्धितब्बं. सेसट्ठानेसूति दुक्खसमुदयेसु, पुब्बन्तादीसु च. आरम्मणवसेनाति आरम्मणकरणवसेनापि. इधाति इमस्मिं ‘‘दुक्खे अञ्ञाण’’न्तिआदिके पाठे. साति अविज्जा. उप्पन्नाति असमूहतुप्पन्ना, पगेव पच्चुप्पन्ना. ‘‘पटिच्छादेत्वा’’ति एत्थ वुत्तं पटिच्छादनाकारं दस्सेतुं ‘‘याथावसरसलक्खणं पटिविज्झितुं न देती’’ति वुत्तं. रसितब्बो पटिविज्झितब्बो सभावो रसो, अत्तनो रसो सरसो, याथावो यथाभूतो सरसो याथावसरसो, यो ‘‘पीळनट्ठो’’तिआदिना (पटि. म. २.८) वुत्तो दुक्खसच्चप्पभेदा एव च पुब्बन्तादयो, सो एव लक्खितब्बत्ता याथावसरसलक्खणं. तं पटिविज्झितुं पच्चक्खतो जानितुं न देति.
तदुभयन्ति पुब्बन्तञ्चेव अपरन्तञ्च अतीतं, अनागतञ्च खन्धपञ्चकं. पुब्बन्तापरन्तभागवन्तताय वा पच्चुप्पन्नद्धभूतो मज्झन्तो पुब्बन्तापरन्तो. अयं अविज्जा इमे सङ्खाराति इदप्पच्चयतापटिच्चसमुप्पन्नधम्मेसु पच्चक्खतो जाननाकारदस्सनं. एत्थाति एतेसु दुक्खादीसु. यदिपि अविज्जा दुक्खादीसु आरम्मणकरणवसेनपि पवत्तति, यथा पन निरोधमग्गे आरम्मणं कातुं असक्कोन्ती ते जानितुकामस्स तप्पटिच्छादनवसेन, अनिरोधमग्गेसु निरोधमग्गग्गहणकारणभावेन च पवत्तमाना ते याथावतो पटिविज्झितुं न देति, एवं दुक्खादीसुपीति वेदितब्बं. तथा हि वुत्तं ‘‘पटिच्छादनवसेनेव इधाधिप्पेता’’ति. दुक्खादिविसयो अन्धतमकरो, लोभादीनञ्च अन्धतमकरानं पच्चयभूतो अदस्सनाकारो अञ्ञाणं.
५९२. पुञ्ञादयोति पुञ्ञाभिसङ्खारादयो. तत्थ पुनाति अत्तनो सन्तानं अपुञ्ञफलतो, दुक्खसंकिलेसतो च सोधेतीति पुञ्ञं. हितसुखज्झासयेन पुञ्ञं करोतीति तन्निप्फादनेन कारकस्स अज्झासयं पूरेति, पुज्जभवं निब्बत्तेतीति वा पुञ्ञं. इति पूरको, पुज्जनिब्बत्तको च निरुत्तिनयेन पुञ्ञन्ति वेदितब्बो. पुञ्ञञ्च सो अत्तनो फलस्स अभिसङ्खरणट्ठेन अभिसङ्खारो चाति पुञ्ञाभिसङ्खारो. पुञ्ञपटिपक्खतो अपुञ्ञन्ति वुत्तविपरियायेन अपुञ्ञाभिसङ्खारो वेदितब्बो. समाधिपच्चनीकानं अतिदूरताय न इञ्जति, अनिञ्जञ्च भवं अभिसङ्खरोतीति आनेञ्जाभिसङ्खारो. कायेन पवत्तितो, कायतो वा पवत्तो, कायस्स वा सङ्खारोति कायसङ्खारो. वचीचित्तसङ्खारेसुपि एसेव नयो. तत्थ पठमत्तिको परिवीमंसनसुत्तादिवसेन गहितो. तत्थ हि ‘‘पुञ्ञं चे सङ्खारं अभिसङ्खरोति, पुञ्ञूपगं होति विञ्ञाण’’न्तिआदिना (सं. नि. २.५१) आगतं. दुतियत्तिको विभङ्गसुत्तवसेन. तत्थ हि ‘‘तयोमे, भिक्खवे, सङ्खारा. कतमे तयो? कायसङ्खारो वचीसङ्खारो चित्तसङ्खारो’’ति (सं. नि. २.२८) वुत्तं.
वित्थारतो पनातिआदि पुञ्ञाभिसङ्खारादीनं सरूपतो, पभेदतो च विभावनं. भावनावसेनेव पवत्ता, न दानसीलवसेनाति तत्थ लब्भमानं पुञ्ञकिरियवत्थुं दस्सेति. एवञ्च कत्वा अरूपावचरचेतनापि ‘‘भावनावसेनेव पवत्ता’’ति वुत्ता. ये पन ‘‘भावनावसेनेवा’’ति अवधारणेन अभिञ्ञाचेतनं निवत्तेतीति वदन्ति, तदयुत्तं तासम्पि अविज्जापच्चयताय विय पुञ्ञाभिसङ्खारभावस्स च इच्छितत्ता. अञ्ञथा अभिञ्ञाचित्तुप्पादस्स पुञ्ञकिरियवत्थूसु असङ्गहो एव सिया, न च युत्तं ‘‘कुसलञ्च पुञ्ञकिरियवत्थुञ्च न होती’’ति. पाणातिपातादीति आदि-सद्देन न तदवसिट्ठअकुसलकम्मपथानंयेव गहणं, अथ खो अनवसेसअकुसलकम्मस्सापि गहणं दट्ठब्बं.
इतरेसु पनाति कायसङ्खारादीसु. पुञ्ञाभिसङ्खारादयो पवत्तमाना इमेहि द्वारेहि पवत्तन्तीति द्वारतो पवत्तिदस्सनत्थं. ‘‘समवीसति चेतना’’ति कस्मा वुत्तं, यदि कायवचीविञ्ञत्तियो समुट्ठापेन्तियो कुसलाकुसलचेतना कायसङ्खारो, वचीसङ्खारोति च वुच्चन्ति, एवं सन्ते अभिञ्ञाचेतनायपि कुसलाय तथा पवत्ताय वचीसङ्खारभावो वत्तब्बोति चोदनं सन्धायाह ‘‘अभिञ्ञाचेतना’’तिआदि. एत्थाति कायवचीसङ्खारग्गहणे, कायवचीसञ्चेतनाग्गहणे वा. न गहिताति अट्ठकथायं न गहिता ‘‘अभिञ्ञाचेतना विञ्ञाणस्स पच्चयो न होती’’ति. कस्मा पन न होति, ननु सापि कुसला, विपाकधम्मा चाति? सच्चमेतं, अनुपच्छिन्नतण्हाविज्जमाने पन सन्ताने सब्यापारप्पवत्तिया तस्सा कुसलता, विपाकधम्मता च वुत्ता, न विपाकुप्पादनेन. सा पन विपाकं उप्पादेन्ती रूपावचरमेव उप्पादेय्य. न हि अञ्ञभूमिकं कम्मं अञ्ञभूमिकं विपाकं उप्पादेतीति. अत्तना सदिसारम्मणं तिट्ठानिकमेव च उप्पादेय्य चित्तुप्पादकण्डे रूपावचरविपाकस्स कम्मसदिसारम्मणस्सेव वुत्तत्ता. न च रूपावचरविपाको परित्तादिआरम्मणो अत्थि, अभिञ्ञाचेतना च परित्तादिआरम्मणाव होति. तस्मा विपाकं न उप्पादेतीति विञ्ञायति. कसिणेसु च उप्पादितस्स चतुत्थज्झानसमाधिस्स आनिसंसभूता अभिञ्ञा. यथाह ‘‘सो एवं समाहिते चित्ते’’तिआदि (दी. नि. १.२४४-२४५; म. नि. १.३८४-३८६, ४३१-४३३; पारा. १२). तस्मा समाधिफलसदिसा सा, न च फलं देति. दानसीलानिसंसभूतो तस्मिं भवे पच्चयलाभो वियाति सापि विपाकं न उप्पादेतीति.
‘‘यथा च अभिञ्ञाचेतना, एवं उद्धच्चचेतनापि न होती’’ति इदं उद्धच्चसहगतधम्मे विसुं उद्धरित्वा ‘‘तेसं विपाके ञाणं अत्थपटिसम्भिदा’’ति (विभ. ७२५) वुत्तत्ता विचारेतब्बं. सा पन विचारणा हेट्ठा खन्धनिद्देसवण्णनायं अकुसलकथायं विचारिता एवाति तत्थ विचारितनयेनेव वेदितब्बा. अपिचेत्थ यदेके विभज्ज वदन्ति, दस्सनभावनानं अभावेपि येसं पुथुज्जनानं, सेक्खानञ्च दस्सनभावनाहि भवितब्बं, तेसं तदुप्पत्तिकाले तेहि पहातुं सक्कुणेय्या अकुसला दस्सनेन पहातब्बा, भावनाय पहातब्बाति च वुच्चन्ति. पुथुज्जनानं पन भावनाय अभावा भावनाय पहातब्बचिन्ता नत्थि. तेन तेसं पवत्तमाना दस्सनेन पहातुं असक्कुणेय्यापि भावनाय पहातब्बाति न वुच्चन्ति. यदि वुच्चेय्युं, दस्सनेनपहातब्बा भावनायपहातब्बानं केसञ्चि केनचि कदाचि आरम्मणआरम्मणाधिपतिउपनिस्सयपच्चयेहि पच्चयो भवेय्युं? न च पट्ठाने दस्सनेनपहातब्बा भावनायपहातब्बानं केनचि पच्चयेन पच्चयोति वुत्ता. सेक्खानं पन विज्जमाना भावनाय पहातुं सक्कुणेय्याति भावनाय पहातब्बा. तेनेव सेक्खानं दस्सनेन पहातब्बा, चत्तत्ता वन्तत्ता मुत्तत्ता पहीनत्ता पटिनिस्सट्ठत्ता उक्खेटितत्ता समुक्खेटितत्ता अस्सादितब्बा, अभिनन्दितब्बा च न होन्ति. पहीनताय एव सोमनस्सहेतुभूता, अविक्खेपहेतुभूता च न दोमनस्सं, उद्धच्चञ्च उप्पादेन्तीति न ते तेसं आरम्मणआरम्मणाधिपतिभावं, पकतूपनिस्सयभावञ्च गच्छन्ति. न हि पहीने उपनिस्साय अरियो रागादिकिलेसे उप्पादेति.
वुत्तञ्हेतं ‘‘सोतापत्तिमग्गेन ये किलेसा पहीना, ते किलेसे न पुनेति न पच्चेति न पच्चागच्छति…पे… अरहत्तमग्गेन…पे… पच्चागच्छती’’ति (महानि. ८०; चूळनि. मेत्तगूमाणवपुच्छानिद्देस २७). न च पुथुज्जनानं दस्सनेन पहातुं सक्कुणेय्या, इतरेसं न केनचि पच्चयेन पच्चयो होन्तीति न सक्का वत्तुं ‘‘दिट्ठिं अस्सादेति अभिनन्दति, तं आरब्भ रागो उप्पज्जति, दिट्ठि, विचिकिच्छा, उद्धच्चं उप्पज्जति. विचिकिच्छं आरब्भ विचिकिच्छा, दिट्ठि, उद्धच्चं उप्पज्जती’’ति (पट्ठा. १.१.४०७) दिट्ठिविचिकिच्छानं उद्धच्चारम्मणपच्चयभावस्स वुत्तत्ता. एत्थ हि उद्धच्चन्ति उद्धच्चसहगतचित्तुप्पादं सन्धाय वुत्तं. एवञ्च कत्वा अधिपतिपच्चयनिद्देसे ‘‘दिट्ठिं गरुं कत्वा अस्सादेति अभिनन्दति, तं गरुं कत्वा रागो उप्पज्जति, दिट्ठि उप्पज्जती’’ति (पट्ठा. १.१.४१५) एत्तकमेव वुत्तं, न वुत्तं ‘‘उद्धच्चं उप्पज्जती’’ति. तस्मा दस्सनभावनाहि पहातब्बानं अतीतादिभावेन न वत्तब्बत्तेपि यादिसानं ताहि अनुप्पत्तिधम्मता आपादेतब्बा, तेसु पुथुज्जनेसु वत्तमाना दस्सनं अपेक्खित्वा तेन पहातुं सक्कुणेय्या दस्सनेन पहातब्बा, सेक्खेसु वत्तमाना भावनं अपेक्खित्वा ताय पहातुं सक्कुणेय्या भावनाय पहातब्बा.
तेसु भावनाय पहातब्बा सहायविरहा विपाकं न जनयन्तीति भावनाय पहातब्बचेतनाय नानाक्खणिककम्मपच्चयभावो न वुत्तो, अपेक्खितब्बदस्सनभावनारहितानं पन पुथुज्जनेसु उप्पज्जमानानं सकभण्डे छन्दरागादीनं, उद्धच्चसहगतचित्तुप्पादस्स च संयोजनत्तयतदेकट्ठकिलेसानं अनुपच्छिन्नताय अपरिक्खीणसहायानं विपाकुप्पादनं न सक्का पटिसेधितुन्ति उद्धच्चसहगतधम्मानं विपाको विभङ्गे वुत्तो. यदि एवं, अपेक्खितब्बदस्सनभावनारहितानं अकुसलानं नेवदस्सनेन-नभावनायपहातब्बताय नवत्तब्बता आपज्जतीति? नापज्जति, अप्पहातब्बानं ‘‘नेवदस्सनेन-नभावनाय पहातब्बा’’ति (ध. स. तिकमातिका ९) वुत्तत्ता, अप्पहातब्बविरुद्धसभावत्ता च अकुसलानं.
एवम्पि ते इमस्मिं तिके ‘‘नवत्तब्बा’’ति वत्तब्बा आपज्जन्तीति? नापज्जन्ति, चित्तुप्पादकण्डे दस्सितानं द्वादसअकुसलचित्तुप्पादानं द्वीहि पदेहि सङ्गहितत्ता. यथा हि धम्मवसेन सब्बे सङ्खतधम्मा सङ्गहिताति उप्पन्नत्तिके कालवसेन असङ्गहितापि अतीता ‘‘नवत्तब्बा’’ति न वुत्ता चित्तुप्पादरूपभावेन गहितेसु नवत्तब्बस्स अभावा, एवमिधापि चित्तुप्पादभावेन गहितेसु नवत्तब्बस्स असङ्गहितस्स अभावा नवत्तब्बता नवुत्ताति वेदितब्बा. यत्थ हि चित्तुप्पादो कोचि नियोगतो नवत्तब्बो अत्थि, तत्थ तेसं चतुत्थो कोट्ठासो अत्थीति यथावुत्तपदेसु विय तत्थापि भिन्दित्वा भजापेतब्बचित्तुप्पादे भिन्दित्वा भजापेति ‘‘सिया नवत्तब्बा परित्तारम्मणा’’तिआदिना (ध. स. १४२२). तदभावा उप्पन्नत्तिके, इध च तथा न वुत्ता.
अथ वा यथा सप्पटिघेहि समानसभावत्ता रूपधातुयं तयो महाभूता सप्पटिघाति वुत्ता. यथाह ‘‘असञ्ञसत्तानं अनिदस्सनसप्पटिघं एकं महाभूतं पटिच्च द्वे महाभूता, द्वे महाभूते पटिच्च एकं महाभूत’’न्ति, एवं पुथुज्जनानं पवत्तमाना भावनाय पहातब्बसमानसभावा भावनाय पहातब्बाति वुच्चेय्युन्ति? नत्थि नवत्तब्बतापसङ्गो. एवञ्च सति पुथुज्जनानं पवत्तमानापि भावनाय पहातब्बा सकभण्डे छन्दरागादयो परभण्डे छन्दरागादीनं उपनिस्सयपच्चयो, रागो च रागदिट्ठीनं अधिपतिपच्चयोति अयमत्थो लद्धो होति. यथा पन अफोट्ठब्बत्ता रूपधातुयं तयो महाभूता न परमत्थतो सप्पटिघा, एवं अपेक्खितब्बभावनारहिता पुथुज्जनेसु वत्तमाना सकभण्डे छन्दरागादयो न परमत्थतो भावनाय पहातब्बाति भावनाय पहातब्बानं नानाक्खणिककम्मपच्चयता न वुत्ता. न च दस्सनेनपहातब्बा भावनायपहातब्बानं केनचि पच्चयेन पच्चयोति वुत्ता. ये हि दस्सनेन पहातब्बपच्चया किलेसा, न ते दस्सनतो उद्धं पवत्तन्ति. दस्सनेन पहातब्बपच्चयस्सपि पन उद्धच्चसहगतस्स सहायवेकल्लमत्तमेव दस्सनेन कतं, न तस्स कोचि भावो दस्सनेन अनुप्पत्तिधम्मतं आपादितोति तस्स एकन्तभावनायपहातब्बता वुत्ता. तस्मा तस्स तादिसस्सेव सति सहाये विपाकुप्पादनवचनं, असति च विपाकानुप्पादनवचनं न विरुज्झतीति.
तयिदं सब्बं तेसं आचरियानं अहोपुरिसिकामत्तन्ति अपरे. कस्मा? उद्धच्चसहगतस्स एकन्तेन भावनाय पहातब्बत्ता. एवञ्हि वुत्तं भगवता ‘‘कतमे धम्मा भावनाय पहातब्बा? उद्धच्चसहगतो चित्तुप्पादो’’ति (ध. स. १४०६). यदि हि तं इच्छितं सिया, यथा अतीतारम्मणत्तिके ‘‘नियोगा अनागतारम्मणा नत्थी’’ति (ध. स. १४३३) वत्वा विभज्ज वुत्तं, एवमिधापि ‘‘नियोगा भावनाय पहातब्बा नत्थी’’ति वत्वा ‘‘उद्धच्चसहगतो सिया भावनाय पहातब्बो, सिया न वत्तब्बो’’ति वदेय्य. या च तं समत्थेन्तेन ‘‘यदि वुच्चेय्यु’’न्तिआदिना युत्ति वुत्ता, सापि अयुत्ति. कस्मा? यस्मा दस्सनेन पहातब्बारम्मणानं रागदिट्ठिविचिकिच्छाउद्धच्चानं दस्सनेन पहातब्बभावो एव इच्छितोति. यं पन उद्धच्चग्गहणेन पाळियं उद्धच्चसहगतो चित्तुप्पादो वुत्तोति वत्वा तं साधेतुं अधिपतिपच्चयनिद्देसे उद्धच्चस्स अनुद्धरणं निबन्धनं वुत्तं, तम्पि अनिबन्धनं पट्ठाने सावसेसपाठदस्सनतो. तथा हि ‘‘अतीतो धम्मो पच्चुप्पन्नस्स धम्मस्स, अनागतो धम्मो पच्चुप्पन्नस्स धम्मस्स आरम्मणपच्चयेन पच्चयो’’ति (पट्ठा. २.१८.२) एतेसं विभङ्गे चेतोपरियञाणग्गहणं कत्वा ‘‘पच्चुप्पन्नो धम्मो पच्चुप्पन्नस्स धम्मस्सा’’ति एतस्स विभङ्गे लब्भमानम्पि न उद्धटं.
भावनाय पहातब्बस्स विपाकदानं पति दस्सनेन पहातब्बस्स सहायभावूपगमनं विचारेतब्बं. किं अविज्जादि विय दानसीलादीनं उप्पत्तियायेव विपाकदानसामत्थिया ठानवसेन दस्सनेनपहातब्बं भावनायपहातब्बस्स सहायभावं उपगच्छति, उदाहु किलेसा विय कम्मस्स पटिसन्धिदानं पतीति? किञ्चेत्थ – यदि ताव पुरिमो पक्खो पहीनदस्सनप्पहातब्बत्ता सेक्खसन्ताने पवत्तिनो भावनापहातब्बस्स किरियभावो आपज्जति पहीनाविज्जातण्हामाने सन्ताने पवत्तदानादि विय. अथ दुतियो, तस्सापि दस्सनेनपहातब्बता आपज्जति अपायगमनीयसभावानतिवत्तनतो, तस्मा हेट्ठा विचारितनयेनेव उद्धच्चसहगतस्स विपाकदानं पति पाळिया, अट्ठकथाय च अविरुज्झनवसेनेत्थ अत्थविनिच्छयो वेदितब्बो.
सापीति उद्धच्चचेतनापि. विञ्ञाणस्स पच्चयभावेति सम्पुण्णस्स विपाकविञ्ञाणस्स पच्चयभावे. यदि अपनेतब्बा, कस्मा ‘‘समवीसति चेतना’’ति वुत्तन्ति तस्स कारणं दस्सेन्तो आह ‘‘अविज्जापच्चया पन सब्बापेता होन्ती’’ति. अभिञ्ञाचेतनायपि पच्चयभावं दस्सेति. यदि एवं अभिञ्ञाचेतनाय सह एकवीसतीति वत्तब्बं, न, तथा अवचनस्स वुत्तकारणत्ता. तं पन इतरावचनस्सापि कारणन्ति समानरूपाय एकिस्सा अवचने यं कारणं अपेक्खित्वा एका न वुत्ता, तेन कारणेन वुत्तायपि अवत्तब्बतं दस्सेति. अयं तिकोति कायसङ्खारत्तिको. पुरिमत्तिकन्ति पुञ्ञाभिसङ्खारत्तिकं. पविसतीति कथं पविसति. पुञ्ञाभिसङ्खारो हि अट्ठकामावचरचेतनापभेदो कायदुच्चरिततो विरमन्तस्स सिया कायसङ्खारो, वचीदुच्चरिततो विरमन्तस्स सिया वचीसङ्खारो, मनोद्वारे पन उप्पन्ना तेरसपि चेतना पुञ्ञाभिसङ्खारो च होति चित्तसङ्खारो च. अपुञ्ञाभिसङ्खारोपि कायदुच्चरितवसेन पवत्तियं सिया कायसङ्खारो, वचीदुच्चरितवसेन पवत्तियं सिया वचीसङ्खारो, द्वे द्वारानि मुञ्चित्वा मनोद्वारे पवत्तियं सिया चित्तसङ्खारो, आनेञ्जाभिसङ्खारो चाति एवं दुतियत्तिको पुरिमत्तिकमेव पविसति. तेन वुत्तं ‘‘अत्थतो पुञ्ञाभिसङ्खारादीनंयेव वसेन अविज्जाय पच्चयभावो वेदितब्बो’’ति.
५९३. अविज्जाभावे भावतोति अविज्जाय अत्थिभावे सङ्खारानं भावतो. न हि अविज्जाय असति कदाचि सङ्खारा सम्भवन्ति. इदानि तं अविज्जाय भावं दस्सेन्तो ‘‘अञ्ञाणं अप्पहीनं होती’’ति आह. तेन मग्गेन अनिरोधो इध अविज्जाय अत्थिभावो, न धरमानता एवाति दस्सेति. स्वायमत्थो हेट्ठा विभावितोयेव. ‘‘अविज्जासङ्खात’’न्ति च इमिना ञाणाभावादिं निवत्तेति. अयञ्हि अ-कारो ‘‘अहेतुका धम्मा (ध. स. दुकमातिका २) अभिक्खुको आवासो’’तिआदीसु (चूळव. ७६) तंयोगनिवत्तियं दिस्सति. अभावो हेत्थ दीपितो. ‘‘अप्पच्चया धम्मा’’ति (ध. स. दुकमातिका ७) तंसम्बन्धितानिवत्तियं. पच्चयुप्पन्नञ्हि पच्चयसम्बन्धीति अप्पच्चयुप्पन्नत्ताति तंसम्बन्धिता एत्थ जोतीयति. ‘‘अनिदस्सना धम्मा’’ति (ध. स. दुकमातिका ९) तंसभावनिवत्तियं. निदस्सनञ्हि दट्ठब्बता. अथ चक्खुविञ्ञाणं निदस्सनं न पस्सतीति तग्गहेतब्बतानिवत्तियं. तथा ‘‘अनासवा धम्मा’’ति (ध. स. दुकमातिका १५). ‘‘अप्पटिघा धम्मा (ध. स. दुकमातिका १०), अनारम्मणा धम्मा’’ति (ध. स. दुकमातिका ५५) तंकिच्चनिवत्तियं. ‘‘अरूपिनो धम्मा (ध. स. तिकमातिका ११), अचेतसिका धम्मा’’ति (ध. स. दुकमातिका ५७) तब्भावनिवत्तियं. तदञ्ञथा हि एत्थ पकासीयति. ‘‘अमनुस्सो’’ति (दी. नि. २.३२१) तब्भावमत्तनिवत्तियं. मनुस्सत्तमत्तं नत्थि, अञ्ञं समानन्ति सदिसता हेत्थ सूचीयति. ‘‘अस्समणो समणपटिञ्ञो (अ. नि. ३.१३, २७; पु. प. ९१, १२४), अपुत्तो’’ति तथा सम्भावनीयगुणनिवत्तियं. गरहा हि एत्थ ञायति. ‘‘कच्चि भोतो अनामयं (जा. १.१५.१४६; २.२०.१२९), अनुदरा कञ्ञा’’ति तदनप्पभावनिवत्तियं. ‘‘अनुप्पन्ना धम्मा’’ति (ध. स. तिकमातिका १७) तंसदिसभावनिवत्तियं. अतीतानञ्हि उप्पन्नपुब्बत्ता, उप्पादिधम्मानञ्च पच्चयेकदेसनिब्बत्तिया आरद्धुप्पादभावा, कालविनिमुत्तस्स च विज्जमानत्ता उप्पन्नानुकूलता, पगेव पच्चुप्पन्नानन्ति तब्बिधुरभावो एत्थ विञ्ञायति. ‘‘असेक्खा धम्मा’’ति (ध. स. तिकमातिका ११) तदपरियोसाननिवत्तियं. तन्निट्ठानञ्हेत्थ पकासीयति. इमेसं पन अत्थानं असम्भवतो पारिसेसेन यथा कुसलपटिपक्खा धम्मा अकुसला, एवं विज्जापटिपक्खा अविज्जाति कत्वा ञाणपटिपक्खो धम्मो अञ्ञाणन्ति वेदितब्बं.
सुखसञ्ञाय गहेत्वा दुक्खदुक्खविपरिणामदुक्खसङ्खारदुक्खताहि विञ्ञूहि दुक्खन्त्वेव गहेतब्बं संसारदुक्खं सुखन्ति सञ्ञाय अभिनिविसित्वा, एतेन तत्थ तण्हापवत्तिं दस्सेति. आरभतीति निब्बत्तेति. तण्हापरिक्खारेति तण्हाय ‘‘सुखं सुभ’’न्तिआदिना सङ्खते परिक्खते, अलङ्कतेति अत्थो. तण्हा हि दुक्खस्स समुदयोति अजानन्तो बालो ‘‘अहो वताहं कायस्स भेदा परं मरणा खत्तियमहासालानं सहब्यतं उपपज्जेय्य’’न्तिआदिना (म. नि. १.४४२) परितस्सन्तो कायसङ्खारे परिक्खरोति. तण्हापरिक्खारेति वा तण्हाय परिवारभूते. तण्हावत्थुं हि चक्खादिं, रूपादिञ्च अभिसङ्खरित्वा तंसमङ्गीनं देन्ता सङ्खरा तण्हाय उपनेन्ता तस्सा परिवारा विय होन्तीति. गतिविसेसे ब्रह्मलोकादिके. अनेकसतपसुबद्धभिंसनो वाजपेय्यादिको यञ्ञो. अमरणत्थाति गहिता दुक्करकिरिया अमरतपो. अमरो वा देवो वा भवेय्यं, देवञ्ञतरो वाति पवत्तिता वतचरिया अमरतपो. दुक्खत्ता वा मरो मारको तपो अमरतपो. दिट्ठे अदिट्ठसद्दो विय मरे अमरसद्दो दट्ठब्बो.
जातिआदिपपातदुक्खजननतो मरुप्पपातसदिसता पुञ्ञाभिसङ्खारस्स वुत्ता. ‘‘महापरिळाहजनिक’’न्ति इमिना अनुदहनट्ठेन तिणुक्कासदिसतं पुञ्ञफलस्स दस्सेति. अप्पस्सादतञ्चाति च-सद्देन अधिकुट्टनविनिविज्झनअङ्गपच्चङ्गपलिभञ्जनादिं सङ्गण्हाति. तप्पच्चयन्ति तस्स विपरिणामदुक्खसभावस्स सुगतिफलस्स पच्चयभूतं. रमणीयभावेन च अस्सादभावेन च गय्हमानं पुञ्ञफलं दीपसिखामधुलित्तसत्थधारासदिसं. तदत्थो च पुञ्ञाभिसङ्खारो तंनिपातलेहनसदिसो वुत्तो. ‘‘सुखो इमिस्सा परिब्बाजिकाय तरुणाय मुदुकाय लोमसाय बाहाय सम्फस्सो’’तिआदिना (म. नि. १.४६९) सुखसञ्ञाय असुभभावस्स असल्लक्खणेनेव एकच्चकामपरिभोगोति बालो विय गूथकीळनं, किलेसाभिभूतताय कोधारतिअभिभूतो असवसो मरितुकामो विय विसखादनं सम्पति किरियाखणे, आयतिं फलक्खणे च जिगुच्छनीयं, दुक्खञ्च अपुञ्ञाभिसङ्खारं आरभति. लोभसहगतस्स वा गूथकीळनसदिसता, दोससहगतस्स विसखादनसदिसता योजेतब्बा. सभयस्सापि पिसाचनगरस्स कामगुणसमिद्धिया सुखविपल्लासहेतुभावो विय आरुप्पविपाकानं निरन्तरताय, अनुपलक्खियमानउप्पादवयानं दीघसन्तानताय अगय्हमानविपरिणामानं सङ्खारविपरिणामदुक्खभूतानम्पि निच्चादिविपल्लासहेतुभावोति, तेसं पिसाचनगरसदिसता, तदभिमुखगमनसदिसता च आनेञ्जाभिसङ्खारस्स योजेतब्बा.
अविज्जाभावतोव सङ्खारभावो, न अभावतोति सङ्खारानं अविज्जापच्चयभावे सङ्खेपेन अन्वयतो, ब्यतिरेकतो च वुत्तमत्थं सुत्तेन समत्थेतुं ‘‘वुत्तम्पि चेत’’न्तिआदिना सुत्तपदं आभतं. तत्थ अविद्वाति अविद्दसु. अविज्जागतोति अविज्जाय समन्नागतो, अप्पहीनाविज्जोति अधिप्पायो.
पट्ठानपच्चयकथावण्णना
५९४. तावाति वत्तब्बन्तरापेक्खो निपातो, तेन ‘‘अविज्जा सङ्खारानं पच्चयो’’ति इदं ताव सिद्धं, इदं पन अपरं वत्तब्बन्ति दस्सेति. ‘‘इदं पन वत्तब्ब’’न्ति यमत्थं सन्धाय वुत्तं, तं दस्सेतुं पच्चयधम्मा नाम येसं पच्चया होन्ति, यथा वा पच्चया होन्ति, तदुभयेसं बहुभावतो अनेकधाव पच्चया होन्तीति अविज्जायपि तं आसङ्कन्तो पुच्छि ‘‘कतमेसं सङ्खारानं कथं पच्चयो होती’’ति, पुञ्ञाभिसङ्खारादयो बहू सङ्खारा वुत्ता. अविज्जा च तेसं पच्चयो होति, न सब्बेसं एकधाव होति, तस्मा इमेसं सङ्खारानं एवं पच्चयो होतीति इदं वत्तब्बन्ति अत्थो. तत्राति तस्मिं पच्चयभावे. यदिपि ‘‘कतमेसं सङ्खारान’’न्तिआदिना असाधारणतो पुच्छा आरद्धा, एकदेसेन पन समुदायोपलक्खणमेतन्ति द्वादसन्नं पटिच्चसमुप्पादङ्गानं यथासकं पच्चयुप्पन्नानं पच्चयभावो वत्तब्बोति तं दस्सेतुं, अविज्जाय वा पच्चयभावे पुच्छिते तप्पसङ्गेन सब्बेसम्पि पच्चयधम्मानं पच्चयभावं विसज्जेतुकामो पच्चये ताव पाळिनयेनेव दस्सेतुं ‘‘भगवता ही’’तिआदि आरद्धं. तत्थ च भगवता चतुवीसति पच्चया वुत्ताति सम्बन्धो. तेसं वसेन अविज्जादीनं पच्चयभावो वेदितब्बोति अधिप्पायो.
‘‘हेतु च सो पच्चयो चा’’ति इमिना वचनेन हेतुनो, अधिपतिपच्चयादिभूतस्स च गहणं सियाति तं निवारेन्तो आह ‘‘हेतु हुत्वा पच्चयो’’ति. एवम्पि सो एव दोसो आपज्जतीति पुन आह ‘‘हेतुभावेन पच्चयोति वुत्तं होती’’ति. तेन न इध हेतुसद्देन धम्मग्गहणं कतं, अथ खो धम्मस्स सत्तिविसेसो गहितोति दस्सेति. तस्स हि पच्चयसद्दस्स च समानाधिकरणतं सन्धाय ‘‘हेतु च सो पच्चयो च, हेतु हुत्वा पच्चयो’’ति च वुत्तं. एवञ्च कत्वा परतो पाळियं ‘‘हेतू हेतु…पे… हेतुपच्चयेन पच्चयो’’तिआदिना (पट्ठा. १.१.१) तेन तेन हेतुभावादिउपकारेन तस्स तस्स धम्मस्स उपकारकत्तं वुत्तं. अभिधम्मट्ठकथायं पन ‘‘यो हि धम्मो यं धम्मं अप्पच्चक्खाय तिट्ठति वा उप्पज्जति वा, सो तस्स पच्चयो’’ति (पट्ठा. अट्ठ. पच्चयुद्देसवण्णना), ‘‘मूलट्ठेन उपकारको धम्मो हेतुपच्चयो’’ति (पट्ठा. अट्ठ. पच्चयुद्देसवण्णना) च एवमादिना धम्मपट्ठाननिद्देसेन धम्मतो अञ्ञा धम्मसत्ति नाम नत्थीति धम्मेहेव धम्मसत्तिविभावनं कतन्ति दट्ठब्बं. इधापि वा ‘‘हेतु च सो पच्चयो चा’’ति धम्मेनेव धम्मसत्तिं दस्सेति. न हि ‘‘हेतुपच्चयो’’तिआदिको उद्देसो कुसलादिउद्देसो विय धम्मप्पधानो, अथ खो धम्मानं उपकारकभावप्पधानोति.
‘‘एसेव नयो’’ति इमिना तब्भावेन पच्चयभावं आरम्मणादीसु अतिदिसति ‘‘आरम्मणञ्च तं पच्चयो चाति आरम्मणपच्चयो, आरम्मणं हुत्वा पच्चयो, आरम्मणभावेन पच्चयोति अत्थो’’ति, न कम्मधारयमत्तं.
५९५. वचनावयवोति साधनावयवं सन्धायाह. वचनसभावञ्हि साधनं परेसं अविदितत्थञापनतो लोके साधनन्ति पाकटं पञ्ञातं. तथा हि नं अवयवलक्खणं, वचनसभावञ्च साधनं, अवयवपक्खादीनि वचनानि साधनन्ति च ञायवादिनो वदन्ति. पटिञ्ञा, हेतूतिआदीसूति पटिञ्ञा, हेतु, उदाहरण, उपनय, निगमनानि. उदाहरणसाधम्मिया साध्यसाधनं हेतु. विरूपो हेतूति च एवमादीसु कारणं यं किञ्चि कारणलक्खणं, सम्पापकलक्खणम्पि वा. आदि-सद्देन तस्सापि सङ्गहेतब्बताय, ञापकलक्खणं पन वचनावयवग्गहणेन गहितं. कामं मूलम्पि कारणलक्खणं कारणमेव, कारणन्ति पनेत्थ पच्चयहेतु गहितो. मूलन्ति हेतुहेतूति कारणविसेसविसयत्ता मूलस्स विसुं गहणं. एतीति एतस्स अत्थवचनं वत्ततीति, तञ्च उप्पत्तिट्ठितीनं साधारणवचनं. तेनेवाह ‘‘तिट्ठति वा उप्पज्जति वा’’ति. एकच्चो हि पच्चयो ठितिया एव उपकारको होति यथा पच्छाजातपच्चयो, एकच्चो उप्पत्तिया एव यथा अनन्तरादिको, एकच्चो उभयस्स यथा हेतुआदयो.
उपकारकलक्खणोति च धम्मेन धम्मसत्तिं उपकारं दस्सेतीति दट्ठब्बं. हिनोति पतिट्ठाति एत्थाति हेतु, अनेकत्थत्ता धातुसद्दानं हि-सद्दो मूलसद्दो विय पतिट्ठत्थो वेदितब्बो. हिनोति वा एतेन कम्मनिदानभूतेन उद्धं ओजं अतिहरन्तेन मूलेन विय पादपो तप्पच्चयं फलं गच्छति पवत्तति वुद्धिं विरुळ्हिं आपज्जतीति हेतु. अत्तनो फलं करोतीति कारणं. निददाति दस्सेन्तं विय होतीति निदानं. सम्भवति तं एतस्माति सम्भवो. पभवति एतस्माति पभवोति पच्चयहेतुसद्देहि इतरेसम्पि समानत्थता वेदितब्बा. एवं सन्तेपि कारणविसेसविसयो हेतुसद्दो, कारणसामञ्ञविसयो पच्चयसद्दोति दस्सेन्तो ‘‘मूलट्ठेना’’तिआदिमाह. हेतुअत्थो, पच्चयट्ठो च हेट्ठा पपञ्चवसेन वुत्तोति तं सङ्खिप्पं दस्सेन्तो आह ‘‘सङ्खेपतो…पे… हेतुपच्चयो’’ति.
यथा सालिवीहिबीजादीनि तंतंओसधीनं सालिवीहिआदिभावस्स साधकानि, मणिआदिप्पभावत्थूनि च नीलादिवण्णानि नीलादिप्पभासाधकानि, एवं हेतुपच्चयो यथारहं अत्तना सम्पयुत्तधम्मानं कुसलादिभावस्स साधकोति इममत्थं दस्सेति ‘‘सो सालिआदीन’’न्तिआदिना. आचरियानन्ति च रेवताचरियं सन्धायाह. एवं सन्तेति हेतुपच्चयो यदि कुसलादिभावसाधको, एवं सति. न सम्पज्जति न सिज्झति. यथा कुसलाकुसलहेतु तंसमुट्ठानरूपस्स कुसलाकुसलभावाय न परियत्तो, एवं अब्याकतोपि हेतु तंसमुट्ठानरूपस्स अब्याकतभावाय. सभावेनेव हि तं अब्याकतन्ति आह ‘‘न हि सो तेसं कुसलादिभावं साधेती’’ति. हेतुपच्चयो च तेसं होतियेवाति आह ‘‘न च पच्चयो न होती’’ति. इदानि तमत्थं पाळिया समत्थेतुं ‘‘वुत्तञ्हेत’’न्तिआदि वुत्तं. विना एतेनाति एतेन हेतुना अब्याकतभावसाधकेन विना अहेतुकत्ता, अब्याकतभावो सिद्धो सभावेनेवाति अधिप्पायो.
‘‘योनिसो, भिक्खवे, मनसि करोतो अनुप्पन्ना चेव कुसला धम्मा उप्पज्जन्ति, उप्पन्ना च कुसला धम्मा अभिवड्ढन्ती’’तिआदि (अ. नि. १.६७) वचनेहि कुसलभावस्स योनिसोमनसिकारप्पटिबद्धता सिद्धाति आह ‘‘योनिसोमनसिकारप्पटिबद्धो कुसलभावो’’ति. एतेनेव अकुसलअब्याकतभावापि कुसलभावो विय न हेतुपटिबद्धाति दस्सितं होति. यं पनेके मञ्ञेय्युं ‘‘अहेतुकहेतुस्स अकुसलभावो विय सहेतुकहेतूनम्पि सभावतोव कुसलादिभावो, अञ्ञेसं तंसम्पयुत्तानं हेतुपटिबद्धो’’ति, तस्स उत्तरं वत्तुं ‘‘यदि चा’’तिआदिमाह. अलोभो कुसलो वा सिया अब्याकतो वाति यदि अलोभो सभावतो कुसलो, सो कुसलसभावत्ता अब्याकतो न सिया. अथ अब्याकतो तंसभावत्ता कुसलो न सिया अलोभसभावस्स अदोसत्ताभावो विय. यस्मा पन उभयथापि होति, तस्मा यथा उभयथा होन्तेसु सद्धादीसु सम्पयुत्तेसु हेतुपटिबद्धं कुसलादिभावं परियेसेथ, न सभावतो, एवं हेतूसुपि कुसलादिता अञ्ञपटिबद्धा परियेसितब्बा, न सभावतोति यं वुत्तं ‘‘सम्पयुत्तहेतूसु सभावतोव कुसलादिभावो’’ति, तं न युज्जति. सा पन परियेसियमाना योनिसोमनसिकारादिपटिबद्धा होतीति हेतूसु विय सम्पयुत्तेसुपि योनिसोमनसिकारादिपटिबद्धो कुसलादिभावो, न हेतुपटिबद्धोति सिद्धं होतीति अधिप्पायो.
विरुळ्हमूला वियाति एतेन मूलानि विय मूलानीति दस्सेति. तेनेवाह ‘‘सुप्पतिट्ठितभावसाधनेना’’ति. स्वायं ‘‘कुसलो धम्मो कुसलस्स, कुसलो धम्मो अब्याकतस्स, कुसलो धम्मो कुसलाब्याकतस्स, अकुसलो धम्मो अकुसलस्स, अकुसलो धम्मो अब्याकतस्स, अकुसलो धम्मो अकुसलाब्याकतस्स, अब्याकतो धम्मो अब्याकतस्सा’’ति एवं सत्तधा पञ्हावारे निद्दिट्ठो. यं पन वुत्तं हेतुकिच्चं दस्सेन्तेन ‘‘हेतू हेतुसम्पयुत्तकानं धम्मानं, तंसमुट्ठानानञ्च रूपानं हेतुपच्चयेन पच्चयो’’ति (पट्ठा. १.१.१), तत्थ पठमो हेतुसद्दो पच्चत्तनिद्दिट्ठो पच्चयधम्मनिद्देसो, तेनस्स हेतुभावेन उपकारकता हेतुपच्चयताति दस्सेति. दुतियो पच्चयुप्पन्नविसेसनं, तेन न येसं केसञ्चि सम्पयुत्तकानं हेतू हेतुपच्चयेन पच्चयो, अथ खो हेतुना सम्पयुत्तानमेवाति दस्सेति. ननु च सम्पयुत्तसद्दस्स सापेक्खत्ता दुतिये हेतुसद्दे अविज्जमानेपि अञ्ञस्स अपेक्खितब्बस्स अनिद्दिट्ठत्ता हेतू अत्तनाव सम्पयुत्तकानं हेतुपच्चयेन पच्चयोति अयमत्थो विञ्ञायतीति? नायमेकन्तो. हेतुसद्दो हि पच्चत्तनिद्दिट्ठो ‘‘हेतुपच्चयेन पच्चयो’’ति एत्थेव ब्यावटो यदा गय्हति, न तदा सम्पयुत्तविसेसनं होतीति सम्पयुत्तअविसिट्ठा ये केचि गहिता भवेय्युन्ति. ननु च यथा ‘‘अरूपिनो आहारा सम्पयुत्तकानं धम्मानं, अरूपिनो इन्द्रिया सम्पयुत्तकानं धम्मान’’न्ति च वुत्ते दुतियेन आहारग्गहणेन, इन्द्रियग्गहणेन च विनापि आहारिन्द्रियसम्पयुत्तकाव गय्हन्ति, एवमिधापि सियाति? न, आहारिन्द्रियासम्पयुत्तस्स वज्जेतब्बस्स अभावतो. वज्जेतब्बाभावतो हि तत्थ दुतिये आहारिन्द्रियग्गहणे असतिपि तंसम्पयुत्तकाव गय्हन्तीति तं न कतं, इध पन वज्जेतब्बं अत्थीति कत्तब्बं दुतियं हेतुग्गहणं. एवम्पि ‘‘हेतू हेतुसम्पयुत्तकान’’न्ति एत्थ हेतुसम्पयुत्तकानं सो एव सम्पयुत्तकहेतूति विसेसनस्स अकतत्ता यो कोचि हेतु यस्स कस्सचि हेतुसम्पयुत्तस्स हेतुपच्चयेन पच्चयोति आपज्जतीति? नापज्जति, पच्चत्तनिद्दिट्ठस्सेव हेतुनो पुन सम्पयुत्तविसेसनभावेन वुत्तत्ता. एतदत्थमेव हि विनापि दुतियेन हेतुसद्देन हेतुसम्पयुत्तभावे सिद्धेपि तस्स गहणं कतं.
अथ वा असति दुतिये हेतुसद्दे हेतुसम्पयुत्तकानं हेतुपच्चयेन पच्चयो, न पन हेतूनन्ति एवम्पि गहणं सियाति तन्निवारणत्थं सो वुत्तो. तेन हेतुसम्पयुत्तभावं ये लभन्ति, तेसं सब्बेसं हेतूनं, अञ्ञेसम्पि हेतू हेतुपच्चयेन पच्चयोति दस्सितं होति. यस्मा पन हेतुझानमग्गा पतिट्ठामत्तादिभावेन अञ्ञधम्मनिरपेक्खा, न आहारिन्द्रिया विय सापेक्खा एव, तस्मा एतेस्वेव दुतियं हेतादिग्गहणं कतं. आहारिन्द्रिया पन आहरितब्बईसितब्बापेक्खा एव, तस्मा ते विनापि दुतियेन आहारिन्द्रियग्गहणेन अत्तना एव आहरितब्बे, ईसितब्बे च आहारिन्द्रियभूते, अञ्ञे च सम्पयुत्तके परिच्छिन्दन्तीति तं तत्थ न कतं. इध च दुतियेन हेतुग्गहणेन पच्चयुप्पन्नानं हेतुना, पच्चयभूतेनेव च सम्पयुत्तानं हेतूनं, अञ्ञेसञ्च परिच्छिन्नत्ता पुन विसेसेन किच्चं नत्थीति पञ्हावारे ‘‘कुसला हेतू सम्पयुत्तकानं खन्धान’’न्तिआदीसु दुतियं हेतुग्गहणं न कतन्ति दट्ठब्बं.
५९६. आरम्मणभावेनाति विसयभावेन, आलम्बितब्बभावेनाति अत्थो. आरभित्वापीति पि-सद्देन इममत्थं दस्सेति – रूपायतनादिमत्ते यस्मिं किस्मिञ्चि एकस्मिं अट्ठत्वा ‘‘यं यं धम्मं आरब्भा’’ति (पट्ठा १.१.२) अनियमेन सब्बरूपायतनानं…पे… सब्बधम्मायतनानञ्च आरम्मणपच्चयभावस्स वुत्तत्ता रूपादिभेदेन छब्बिधेसु सङ्खतासङ्खतपञ्ञत्तिधम्मेसु न कोचि धम्मो आरम्मणपच्चयो न होतीति. स्वायं आरम्मणपच्चयभावो हेट्ठा विभावितो एव. आलम्बित्वाति गहेत्वा. एकन्तसारम्मणभावतो अनारब्भ पवत्ति एव नत्थीति आह ‘‘आरब्भेवा’’ति. स्वायं ‘‘कुसलो धम्मो कुसलस्स, कुसलो धम्मो अकुसलस्स, कुसलो धम्मो अब्याकतस्स, अकुसलो धम्मो अकुसलस्स, कुसलस्स, अब्याकतस्स, अब्याकतो धम्मो अब्याकतस्स, कुसलस्स, अकुसलस्सा’’ति एवं नवप्पकारो वेदितब्बो.
५९७. जेट्ठकट्ठेनाति पमुखभावेन. अत्ताधीनानञ्हि पतिभूतो धम्मो अधिपति. सो तेसं पमुखभावेन पवत्तति. ‘‘छन्दवतो किं नाम न सिज्झती’’तिआदिकं पुरिमाभिसङ्खारूपनिस्सयं लभित्वा उप्पज्जमाने चित्तुप्पादे छन्दादयो धुरभूता जेट्ठकभूता सम्पयुत्तधम्मे साधयमाना वसे वत्तयमाना हुत्वा पवत्तन्ति, सम्पयुत्तधम्मा च तेसं वसेन वत्तन्ति हीनादिभावेन तदनुवत्तनतो, तेन ते अधिपतिपच्चया होन्ति. गरुकातब्बम्पि आरम्मणं तन्निन्नपोणपब्भारानं अस्सादनपच्चवेक्खणमग्गफलानं अत्तनो वसे वत्तयमानं विय पच्चयो होति. तस्मा अयं अत्ताधीनानं पतिभावेन उपकारकत्ता अधिपतिपच्चयोति दट्ठब्बो. छन्दाधिपतीति छन्दसङ्खातो अधिपति, छन्दं धुरं छन्दं जेट्ठकं कत्वा चित्तुप्पत्तिकाले उप्पन्नस्स कत्तुकम्यताछन्दस्सेतं नामं. सेसेसुपि एसेव नयो. कस्मा पन यथा हेतुपच्चयनिद्देसे ‘‘हेतू हेतुसम्पयुत्तकान’’न्ति (पट्ठा. १.१.१) वुत्तं, एवमिध ‘‘अधिपती अधिपतिसम्पयुत्तकान’’न्ति अवत्वा ‘‘छन्दाधिपति छन्दसम्पयुत्तकान’’न्तिआदिना (पट्ठा. १.१.३) नयेन वुत्तन्ति? एकक्खणे अभावतो. हेतवो हि द्वे तयोपि एकक्खणे हेतुपच्चया होन्ति, मूलट्ठेन उपकारकभावस्स अविजहनतो. अधिपति पन जेट्ठकट्ठेन उपकारको, न च एकक्खणे बहू जेट्ठका होन्ति. तस्मा एकतो उप्पन्नानम्पि तेसं एकक्खणे अधिपतिपच्चयभावो नत्थीति ‘‘अधिपती अधिपतिसम्पयुत्तकान’’न्ति अवत्वा ‘‘छन्दाधिपति छन्दसम्पयुत्तकान’’न्तिआदिना नयेन वुत्तं.
यं यं धम्मन्ति यं यं आरम्मणधम्मं. गरुं कत्वाति गरुकारचित्तीकारवसेन वा अस्सादनवसेन वा गरुकारिकं लद्धब्बं अविजहितब्बं अनवञ्ञातं कत्वा. ते ते धम्माति ते ते गरुकातब्बा धम्मा. तेसं तेसन्ति तंतंगरुकारकधम्मानं. अधिपतिपच्चयेनाति आरम्मणाधिपतिपच्चयेन. स्वायं ‘‘कुसलो धम्मो कुसलस्स सहजातारम्मणेहि, अकुसलस्स आरम्मणेनेव, अब्याकतस्स सहजातारम्मणेहि, कुसलाब्याकतस्स सहजातेनेवाति कुसलमूला चत्तारो, अकुसलो धम्मो अकुसलस्स सहजातारम्मणेहि, अब्याकतस्स सहजातेनेव, तथा अकुसलाब्याकतस्साति अकुसलमूला तयो, अब्याकतो धम्मो अब्याकतस्स सहजातारम्मणेहि, कुसलस्स आरम्मणेनेव, तथा अकुसलस्साति अब्याकतमूला तयो’’ति सङ्खेपतो दसप्पकारो अधिपतिपच्चयो. एत्थ च सत्तधा सहजाताधिपति, सत्तधा आरम्मणाधिपति वेदितब्बो.
५९८. अन्तरायतीति अन्तरं, ब्यवधायकन्ति अत्थो. नास्स अन्तरं विज्जतीति अनन्तरो, अनन्तरो च सो पच्चयो चाति अनन्तरपच्चयो. ‘‘अत्थानन्तरता अनन्तरपच्चयो, कालानन्तरता समनन्तरपच्चयो’’तिआदिना बहुधा पपञ्चयन्ति, असारं गन्थवित्थारं करोन्ति. यथा पवत्तिओकासदानविसेसभावेन नत्थिविगतपच्चया वुत्ता, न एवं अनन्तरसमनन्तरपच्चया, एते पन चित्तनियमहेतुभावेन वुत्ताति तं चित्तनियमहेतुभावं दस्सेतुं ‘‘यो हि एसा’’तिआदि आरद्धं. तत्थ मनोविञ्ञाणधातूतिआदि चित्तनियमोति एत्थ आदि-सद्देन सन्तीरणानन्तरा वोट्ठब्बनं, चुतिअनन्तरा पटिसन्धीति यस्स यस्स चित्तस्स अनन्तरा यं यं चित्तं उप्पज्जति, तस्स तस्स तदनन्तरुप्पादनियमो तंतंसहकारिपच्चयविसिट्ठस्स पुरिमपुरिमचित्तस्सेव वसेन इज्झतीति दस्सेति.
अत्थानन्तरतायाति अत्थेन केनचि धम्मेन अनन्तरताय. कालानन्तरतायाति कालभेदेन अनन्तरताय. आचरियानन्ति इधापि रेवताचरियमेव सन्धाय वुत्तं. तत्थाति तस्मिं कालानन्तरताय समनन्तरपच्चयभावे, तस्मिं वा यथावुत्तविरोधे. भावनाबलेन पन वारितत्ताति एत्थ यथा रुक्खस्स वेधे दिन्ने पुप्फितुं समत्थस्सेव पुप्फनं न होति, वेधे पन अपनीते ताय एव समत्थताय पुप्फनं होति, एवमिधापि भावनाबलेन वारितत्ता समुट्ठापनसमत्थस्सेव असमुट्ठापनं, तस्मिञ्च अपगते ताय एव समत्थताय समुट्ठापनं होतीति अधिप्पायो. तम्पि वचनं कालानन्तरता नत्थि सत्ताहादिना कालेन अन्तरितभावतो. एतदेव ‘‘कालन्तरितता अत्थि’’ इच्चेव वदाम. ननु च कालो नाम कोचि परमत्थतो नत्थीति वदेय्याति आसङ्कन्तो आह ‘‘कालानन्तर…पे… लद्धी’’ति.
ब्यञ्जनमत्ततोवेत्थ नानाकरणं पच्चेतब्बं, न अत्थतोति उपचयसन्ततिअधिवचननिरुत्तिपदानं विय सद्दत्थमत्ततो नानाकरणं, न वचनीयत्थतोति अधिप्पायो. तेनेव सद्दत्थविसेसं दस्सेतुं ‘‘कथ’’न्तिआदिमाह. तत्थ पुरिमपच्छिमानं निरोधुप्पादन्तराभावतो निरन्तरुप्पादनसमत्थता अनन्तरपच्चयभावो. रूपकलापानं विय सण्ठानाभावतो, पच्चयपच्चयुप्पन्नानं सहावट्ठानाभावतो च ‘‘इदमितो हेट्ठा, उद्धं, तिरिय’’न्ति विभागाभावा अत्तना एकत्तमिव उपनेत्वा सुट्ठु अनन्तरभावेन उप्पादनसमत्थता समनन्तरपच्चयता. उप्पादनसमत्थताति च अब्यापारत्ता धम्मानं यस्मिं यदाकारे निरुद्धे, वत्तमाने वा सति तंतंविसेसवन्तो धम्मा होन्ति, तस्स सोव आकारो वुच्चतीति दट्ठब्बो. धम्मानं पवत्तिमत्तमेव च उपादाय कालवोहारोति निरोधा वुट्ठहन्तस्स नेवसञ्ञानासञ्ञायतनफलसमापत्तीनं असञ्ञभवा चवन्तस्स, पुरिमचुतिपच्छिमपटिसन्धीनञ्च निरोधुप्पादनिरन्तरताय कालन्तरता नत्थि. न हि तेसं अन्तरा अरूपधम्मप्पवत्ति अत्थि, यं उपादाय कालन्तरता वुच्चेय्य, न च रूपधम्मप्पवत्ति अरूपधम्मप्पवत्तिया अन्तरं करोति अञ्ञसन्तानत्ता. रूपारूपसन्ततियो हि द्वे अञ्ञमञ्ञं विसदिससभावत्ता अञ्ञमञ्ञूपकारभावेन पवत्तमानापि विसुंयेव होन्ति. एकसन्ततियञ्च पुरिमपच्छिमानं मज्झे पवत्तमानं तंसन्ततिपरियापन्नताय अन्तरकारकं होति. तादिसञ्च किञ्चि नेवसञ्ञानासञ्ञायतनफलसमापत्तीनं मज्झे नत्थि, न च अभावो अन्तरकारको होति अभावत्ता एव. तस्मा जवनानन्तरस्स जवनस्स विय, भवङ्गानन्तरस्स भवङ्गस्स विय च निरन्तरता सुट्ठु अनन्तरता होतीति तथा उप्पादनसमत्थता नेवसञ्ञानासञ्ञायतनचुतीनम्पि दट्ठब्बा. उप्पत्तिया पच्चयभावो चेत्थ अनन्तरपच्चयादीनं पाकटोति उप्पादनसमत्थताव वुत्ता. पच्चुप्पन्नानं पन धम्मानं पुब्बन्तापरन्तपरिच्छेदेन गहितानं उप्पज्जतीति वचनं अलभन्तानं ‘‘अतीतो धम्मो पच्चुप्पन्नस्स धम्मस्स अनन्तरपच्चयेन पच्चयो’’तिआदिना (पट्ठा. २.१८.४) अनन्तरादिपच्चयभावो वुत्तोति न सो उप्पत्तिया एवाति विञ्ञायति. न हि कुसलादिग्गहणं विय पच्चुप्पन्नग्गहणं अपरिच्छेदं. यतो उप्पत्तिमत्तसमङ्गिनो एव गहणं सिया. तेनेव च अतीतत्तिके पटिच्चवारादयो न सन्तीति. तस्स ‘‘कुसलो धम्मो कुसलस्स, कुसलो धम्मो अब्याकतस्स, अकुसलो धम्मो अकुसलस्स, अकुसलो धम्मो अब्याकतस्स, अब्याकतो धम्मो अब्याकतस्स, अब्याकतो धम्मो कुसलस्स, अब्याकतो धम्मो अकुसलस्सा’’ति सत्तधा भेदो वेदितब्बो.
५९९. उप्पज्जमानोव सह उप्पादनभावेनाति एत्थापि उप्पत्तिया पच्चयभावेन पाकटेन ठितियापि पच्चयभावं निदस्सेतीति दट्ठब्बं, अञ्ञथा पदीपनिदस्सनं न युज्जेय्य. पदीपो हि पभासस्स ठितियापि पच्चयो, न उप्पत्तिया एव. पच्चयुप्पन्नानं सहजातभावेन उपकारकता सहजातपच्चयता. ओक्कन्तिक्खणेति पटिसन्धिक्खणे. तस्मिं हि खणे नामरूपं ओक्कन्तं विय परलोकतो आगन्त्वा इध मातुकुच्छिआदिं पविसन्तं विय उप्पज्जति, तस्मा सो खणो ओक्कन्तिक्खणोति वुच्चति. एत्थ च रूपन्ति हदयवत्थुयेव अधिप्पेतं. तञ्हि नामस्स, नामञ्च तस्स सहजातपच्चयो होति. चित्तचेतसिकाति पवत्तियं चत्तारो खन्धा पटिसन्धिक्खणे चित्तसमुट्ठानानं अभावतो. रूपिनो धम्माति हदयवत्थुं सन्धायाह. तत्थ यदिपि पुब्बे ‘‘ओक्कन्तिक्खणे नामरूप’’न्ति वुत्तं, तथापि तेन खणन्तरे सहजातपच्चयभावो रूपधम्मानं न निवारितोति तन्निवारणत्थमिदं वुत्तन्ति गहेतब्बं. किञ्चि कालेति केचि किस्मिञ्चि कालेति अत्थो, तेन रूपिनो धम्मा केचि वत्थुभूता किस्मिञ्चि पटिसन्धिकालेति अञ्ञेसं रूपधम्मानं, वत्थुनो च पवत्तियं अरूपधम्मानं सहजातपच्चयभावं पुब्बे अनिवारितं निवारेति. एवञ्च कत्वा ‘‘किञ्चि काल’’न्ति वा ‘‘किस्मिञ्चि काले’’ति वा वत्तब्बे तथा अवत्वा विभत्तिविपल्लासं कत्वा वुत्तं. तेन किञ्चीति उपयोगेकवचनं. ‘‘रूपिनो धम्मा’’ति एतेन सम्बन्धे पच्चत्तबहुवचनं जायति. ‘‘काले’’ति एतेन सम्बन्धे भुम्मेकवचनन्ति दीपितन्ति वेदितब्बं. पुरिमेन च ‘‘एको खन्धो, वत्थु च तिण्णन्नं खन्धान’’न्ति (पट्ठा. १.१.४१९) आदिवचनेन नामसहितं एव वत्थु नामस्स पच्चयोति वत्तब्बे आपन्ने इतरेन केवलस्स च तथावत्तब्बतं दस्सेति. स्वायं सहजातपच्चयो ‘‘कुसलो धम्मो कुसलस्स, अब्याकतस्स, कुसलाब्याकतस्स, अकुसलो धम्मो अकुसलस्स, अब्याकतस्स, अकुसलाब्याकतस्स, अब्याकतो धम्मो अब्याकतस्स, कुसलाब्याकतो धम्मो अब्याकतस्स, अकुसलाब्याकतो धम्मो अब्याकतस्सा’’ति (पट्ठा. १.१.४१९) नवविधो वेदितब्बो.
६००. अत्तनो उपकारकस्स उपकारकता अञ्ञमञ्ञपच्चयता. तथा हिस्स तिदण्डं निदस्सितं. उपकारकता च अञ्ञमञ्ञतावसेनेव दट्ठब्बा, न सहजाततादिवसेन. सहजातादिपच्चयो होन्तोयेव हि कोचि अञ्ञमञ्ञपच्चयो न होति, न च सहजातादिपच्चयधम्मेहि विना इमस्स पवत्ति अत्थि. तथा हि सहजातादिपच्चयो च होन्तोयेव हि कोचि अञ्ञमञ्ञपच्चयो होति. यदि च अत्तनो उपकारकस्स उपकारकतामत्तं अञ्ञमञ्ञपच्चयो सिया, पुरेजातपच्छाजातभावेन उपकारस्स उपकारका वत्थुखन्धा अञ्ञमञ्ञपच्चया सियुं, न च तं इच्छितं. तेन वुत्तं ‘‘उपकारकता च अञ्ञमञ्ञवसेनेव दट्ठब्बा’’ति. अयञ्च उप्पत्तिया, ठितिया च उपकारकोति वेदितब्बो. अयं पन ‘‘कुसलो धम्मो कुसलस्स, अकुसलो धम्मो अकुसलस्स, अब्याकतो धम्मो अब्याकतस्सा’’ति तिविधो वेदितब्बो.
६०१. तरुआदीनं पथवी विय अधिट्ठानाकारेन पथवीधातु सेसधातूनं, चक्खादयो चक्खुविञ्ञाणादीनं उपकारका चित्तकम्मस्स पटादयो विय निस्सयाकारेन खन्धादयो तंतंनिस्सयानं खन्धादीनं. पथवीधातुयं पतिट्ठाय एव हि सेसधातुयो उपादारूपानि विय यथासकं किच्चं करोन्ति.
अधिट्ठानाकारेनाति आधाराकारेन. आधाराकारो चेत्थ तेसं सातिसयं तदधीनवुत्तिताय वेदितब्बो. यतो भूतानि अनिद्दिसितब्बट्ठानानि वुच्चन्ति, एवञ्च कत्वा चक्खादीनम्पि अधिट्ठानाकारेन उपकारकता सुट्ठु युज्जति. न हि यथावुत्तं तदधीनवुत्तिताविसेसं मुञ्चित्वा अञ्ञो चक्खादीसु अदेसकानं अरूपधम्मानं अधिट्ठानाकारो सम्भवति. यदिपि यं यं धम्मं पटिच्च ये ये धम्मा उप्पज्जन्ति, तेसं सब्बेसं तदधीनवुत्तिभावो. येन पन पच्चयभावविसेसेन चक्खादीनं पटुमन्दभावेसु चक्खुविञ्ञाणादयो तदनुविधानाकारेनेव पवत्तन्ति, स्वायमिध तेसं तदधीनवुत्तितासिद्धो विसेसोति. एवञ्हि पच्चयभावसामञ्ञे सतिपि आरम्मणपच्चयतो निस्सयपच्चयस्स विसेसो विभावितो होति. स्वायं नयो हेट्ठा पकासितोव. छट्ठो पनाति एत्थ ‘‘रूपिनो धम्मा अरूपीनं धम्मानं किस्मिञ्चि काले’’ति इदं न लब्भति. यं पनेत्थ लब्भति ‘‘रूपिनो धम्मा केची’’ति, तत्थ ते एव धम्मे दस्सेतुं ‘‘चक्खायतन’’न्तिआदि निद्दिट्ठं. यं रूपन्ति हदयवत्थुं सन्धाय वुत्तं. अयं पन निस्सयपच्चयो तेरसविधो. कथं? सहजाततो कुसलमूला तयो, तथा अकुसलमूला, अब्याकतमूलेसु पन पुरेजातं लब्भति. अब्याकतञ्हि अब्याकतस्स सहजातम्पि पच्चयो होति, पुरेजातम्पि कुसलस्स पुरेजातमेव, तथा अकुसलस्स, कुसलाब्याकतं सहजातपुरेजाततो कुसलस्स, सहजाततो एव अब्याकतस्स, तथा अकुसलाब्याकत’’न्ति एवं तेरस.
६०२. तदधीनवुत्तिताय अत्तनो फलेन निस्सितोति यं किञ्चि कारणं निस्सयोति वत्वा तत्थ यो भुसो निस्सयो, तं उपनिस्सयोति निद्धारेति. बलवकारणभावेन उपकारकोति आरम्मणभाववसेन अनन्तरं अनुरूपचित्तुप्पादनसमत्थतावसेन, केवलञ्च बलवन्तं कारणं हुत्वा उपकारको. तेनाह ‘‘सो’’तिआदि.
तत्थ दानं दत्वाति देय्यधम्मं चजित्वा. याय वा चेतनाय सो दिय्यति, सा चेतना दानं. दत्वाति तं चेतनं परियोदपेत्वा विसुद्धं कत्वा. सीलं समादियित्वाति पञ्चङ्गदसङ्गादिवसेन निच्चसीलं गण्हित्वा. इमिना समादानविरतियेव दस्सिता, सम्पत्तविरतिसमुच्छेदविरतियो पन लोके ‘‘सील’’न्ति अपाकटत्ता न वुत्ता. किञ्चापि न वुत्ता, आरम्मणपच्चयो पन होन्तियेव. तत्थ समुच्छेदविरति सेक्खानंयेव कुसलस्स आरम्मणं होति, न इतरेसं. उपोसथकम्मन्ति ‘‘पाणं न हने, न चादिन्नमादिये’’ति (सु. नि. ४०२) एवं वुत्तं उपोसथसीलं. तं गरुं कत्वा पच्चवेक्खतीति तं यथावुत्तं कुसलं सेक्खोपि पुथुज्जनोपि पच्चवेक्खति, अरहापि तं पच्चवेक्खतेव. अरहतोपि हि पुब्बे कतं कुसलं कुसलमेव. येन पन चित्तेन पच्चवेक्खति, तं किरियचित्तं नाम होति. तस्मा ‘‘कुसलो कुसलस्सा’’ति इमस्मिं अधिकारे न लब्भति. पुब्बे सुचिण्णानीति ‘‘दत्वा कत्वा’’ति हि आसन्नकतानि वुत्तानि, इमिना न आसन्नकतानीति वेदितब्बानि, दानादीहि वा सेसानि कामावचरकुसलानि दस्सेतुं इदं वुत्तं. झाना वुट्ठहित्वाति झानं समापन्नो झानतो वुट्ठहित्वा. ‘‘झानं वुट्ठहित्वा’’तिपि पाळि. सेक्खा गोत्रभुन्ति सोतापन्नं सन्धाय वुत्तं. सो हि गोत्रभुं पच्चवेक्खति. ‘‘वोदान’’न्ति इदं पन सकदागामिअनागामिनो सन्धाय वुत्तं. तेसञ्हि तं चित्तं वोदानं नाम होति. सेक्खाति सोतापन्नसकदागामिअनागामिनो. मग्गा वुट्ठहित्वाति मग्गफलभवङ्गातिक्कमवसेन अत्तना पटिलद्धमग्गा वुट्ठहित्वा, सुद्धमग्गतोयेव पन वुट्ठाय पच्चवेक्खणं नाम नत्थि. आदि-सद्देन ‘‘कुसलं अनिच्चतो दुक्खतो अनत्ततो विपस्सन्ती’’ति (पट्ठा. १.१.४०४) एवमादिं सङ्गण्हाति. यदिपि नानत्तं अकत्वाव विभत्तो, तथापि इदम्पि आरम्मणाधिपतिआरम्मणूपनिस्सयानं विसेसोति दस्सेतुं ‘‘तत्था’’तिआदि वुत्तं.
नेसं चित्तचेतसिकानं अनन्तरपच्चयअनन्तरूपनिस्सयानं निक्खेपविसेसो अत्थि. यस्मा पुरिमो अब्याकतधम्मवसेन पवत्तो, इतरो कुसलादिवसेनपीति सोपि निक्खेपविसेसो अत्थतो एकीभावमेव गच्छति सब्बेसुपि चित्तुप्पादेसु तदुभयस्स इच्छितब्बत्ता. एवं सन्तेपीतिआदि अनन्तरअनन्तरूपनिस्सयानं विसेसदस्सनं. यथा हीतिआदि अनन्तरूपनिस्सयस्स सम्भवदस्सनं.
पकतोति एत्थ प-कारो उपसग्गो, सो अत्तनो फलस्स उप्पादनसमत्थभावेन सुट्ठुकततं दीपेति. तथा च कतं अत्तनो सन्ताने कतं होतीति आह ‘‘अत्तनो सन्ताने’’तिआदि. करणञ्च दुविधं निप्फादनं, उपसेवनञ्चाति तं दस्सेतुं ‘‘निप्फादितो वा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ निप्फादनं हेतुपच्चयसमोधानेन फलस्स निब्बत्तनं. उपसेवनं पन काये अल्लीयापनवसेन उपयोगूपसेवनं, विजाननसञ्जाननादीनं वसेन आरम्मणूपसेवनञ्च. तेनेव अनागतानम्पि उतुसम्पदादीनं आरम्मणूपसेवनेन उपसेवितानं पकतूपनिस्सयता वुत्ता होति, पगेव अतीतपच्चुप्पन्नानं. पच्चुप्पन्नस्सापि हि ‘‘पच्चुप्पन्नं उतुभोजनं सेनासनं उपनिस्साय झानं उप्पादेती’’तिआदिवचनतो (पट्ठा. २.१८.८) पकतूपनिस्सयभावो लब्भतीति. पकतिया एवाति पच्चयन्तरसङ्कररहितेन अत्तनो सभावेनेव. उपनिस्सयोति बलवकारणं कत्वा. अनेकप्पकारतो पभेदो वेदितब्बो पञ्हावारे आगतनयेन. पच्चयवारे पन –
‘‘पुरिमा पुरिमा कुसला धम्मा पच्छिमानं पच्छिमानं कुसलानं धम्मानं उपनिस्सयपच्चयेन पच्चयो, पुरिमा पुरिमा कुसला धम्मा पच्छिमानं पच्छिमानं अकुसलानं धम्मानं केसञ्चि, कुसला अब्याकतानं, अकुसला अकुसलानं, कुसलानं केसञ्चि, अकुसला अब्याकतानं, अब्याकता अब्याकतानं, अब्याकता कुसलानं, अब्याकता अकुसलानं, पुग्गलोपि, सेनासनम्पि उपनिस्सयपच्चयेन पच्चयो’’ति (पट्ठा. १.१.९).
तत्थ ये पुरिमा येसं पच्छिमानं अनन्तरूपनिस्सयो होन्ति, ते तेसं सब्बेसम्पि एकन्तेनेव होन्ति, न केसञ्चि कदाचि. तस्मा येसु पदेसु अनन्तरूपनिस्सयो लब्भति, तेसु ‘‘केसञ्ची’’ति न सक्का वत्तुन्ति न वुत्तं. ये पन पुरिमा येसं पच्छिमानं आरम्मणूपनिस्सयो वा पकतूपनिस्सयो वा होन्ति, ते तेसं, न सब्बेसं एकन्तेन होन्ति. येसं उप्पत्तिविबन्धका पच्चया बलवन्तो होन्ति, तेसं न भवन्ति, इतरेसं भवन्ति. तस्मा येसु पदेसु अनन्तरपच्चयो न लब्भति, तेसु ‘‘केसञ्ची’’ति वुत्तं. सिद्धानं पच्चयधम्मानं येहि पच्चयुप्पन्नेहि भवितब्बं, तेसं ‘‘केसञ्ची’’ति अयमेत्थ अत्थो.
कसिणपञ्ञत्तिया आरम्मणूपनिस्सयताभावतो एकच्चाय पञ्ञत्तिया सद्धिं सब्बो धम्मो आरम्मणूपनिस्सयो, अनन्तरातीतो चित्तचेतसिकरासि अनन्तरूपनिस्सयो, कुसलाकुसलविपाककिरियारूपवसेन पञ्चविधो पकतूपनिस्सयोति अयमेत्थ सङ्खेपो. वित्थारो पन पट्ठानट्ठकथायं वेदितब्बो.
६०३. पठमतरन्ति पच्चयुप्पन्नतो पुरेतरं. अयञ्हि पुरेजातपच्चयो रूपधम्मवसेनेव लब्भति. पच्चयुप्पन्नो च अरूपधम्मायेव. तेनाह ‘‘वत्तमानभावेन उपकारको’’ति. निस्सयारम्मणाकारादीहि विसिट्ठा पुरेजातभावेन विना उपकारकभावं अगच्छन्तानं वत्थारम्मणानं पुरेजाताकारेन उपकारकता पुरेजातपच्चयता. एवं वत्थारम्मणवसेन दुविधे पुरेजातपच्चये ‘‘चक्खायतन’’न्तिआदि वत्थुवसेन वुत्तं, ‘‘रूपारम्मण’’न्तिआदि आरम्मणवसेन.
यं रूपन्ति हदयवत्थुं सन्धायाह. तत्थ ‘‘किञ्चि काले’’ति पवत्तिकालवसेन वुत्तं. ‘‘किञ्चि कालेन’’ इति पटिसन्धिकालवसेन. यानि आरम्मणपुरेजातेन विना न वत्तन्ति, तेसं चक्खुविञ्ञाणादीनं आरम्मणपुरेजातदस्सनेन मनोद्वारेपि यं यं आरम्मणपुरेजातेन वत्तति, तस्स तस्स आरम्मणपच्चयभूतं सब्बं रूपरूपं आरम्मणपुरेजातन्ति दस्सितमेव होति. तथा हि वुत्तं पञ्हावारे ‘‘आरम्मणपुरेजातं सेक्खा वा पुथुज्जना वा चक्खुं अनिच्चतो दुक्खतो अनत्ततो विपस्सन्ती’’तिआदि (पट्ठा. १.१.४२४). ‘‘अब्याकतो धम्मो अब्याकतस्स धम्मस्स पुरेजातपच्चयेन पच्चयो, अब्याकतो धम्मो कुसलस्स धम्मस्स पुरेजातपच्चयेन पच्चयो, अब्याकतो धम्मो अकुसलस्स धम्मस्स पुरेजातपच्चयेन पच्चयो’’ति (पट्ठा. १.१.४२४) अब्याकतमूलका तयोव वारा. ते च पच्चेकं वत्थुपुरेजातं, आरम्मणपुरेजातन्ति द्विधा विभत्ता.
६०४. पच्चयुप्पन्नधम्मस्स पुरेतरं सिद्धभावे सति पच्चयधम्मस्स पच्छाजातताति वुत्तं ‘‘पुरेजातान’’न्ति. अयञ्च नयो रूपधम्मेसु एव लब्भति, न अरूपधम्मेसूति वुत्तं ‘‘रूपधम्मान’’न्ति. यदि पच्चयुप्पन्नधम्मा पुरेतरमेव जाता, कथं पच्चयभावोति आह ‘‘उपथम्भकत्तेना’’ति. पच्छाजातेन हि विना सन्तानाविच्छेदहेतुभावं अगच्छन्तानं धम्मानं ये पच्छाजाताकारेन उपकारका, तेसं सा विप्पयुत्ताकारादीहि विसिट्ठा उपकारकता पच्छाजातपच्चयता. एवं सब्बपच्चयानं पच्चयन्तराकारविसिट्ठा उपकारकता योजेतब्बा. ‘‘गिज्झपोतकसरीरानं आहारासाचेतना विया’’ति एतेन मनोसञ्चेतनाहारवसेन पवत्तमानेहि अरूपधम्मेहि रूपकायस्स उपत्थम्भितभावं दस्सेति. तेनेव ‘‘आहारासा विया’’ति अवत्वा चेतनाग्गहणं कतं. कायस्साति चतुसमुट्ठानिकभूतुपादायरूपसङ्खातस्स रूपकायस्स. सङ्खेपतो ठपेत्वा रूपधम्मे अविसिट्ठो अरूपक्खन्धो पच्छाजातपच्चयो. सो जातिवसेन कुसलो, अकुसलो, विपाको, किरियाति चतुब्बिधोति वेदितब्बं.
६०५. कुसलादिभावेन अत्तना सदिसस्स पयोगेन करणीयस्स पुनप्पुनं करणं पवत्तनं आसेवनट्ठो, अत्तसदिससभावतापादनं वासनं वा. पुरिमपुरिमाभियोगो वियाति उग्गहणसवनधारणादिपुरिमापुरिमासेवना विय. तीसु पन एतेसु पुरिमा पुरिमाति समनन्तरातीता दट्ठब्बा. कस्मा पनेत्थ अनन्तरपच्चये विय ‘‘पुरिमा पुरिमा कुसला धम्मा पच्छिमानं पच्छिमानं अब्याकतान’’न्तिआदिना भिन्नजातियेहि सद्धिं निद्देसो न कतोति? अत्तनो गतिं गाहेतुं असमत्थत्ता. भिन्नजातिका हि भिन्नजातिकानं आसेवनगुणेन पगुणबलवभावं सम्पादेन्ता अत्तनोव कुसलादिभावसङ्खातं गतिं गाहेतुं न सक्कुणन्ति. तस्मा तेहि सद्धिं निद्देसं अकत्वा ये येसं वासनासङ्खातेन आसेवनगुणेन पगुणबलवभावविसिट्ठं अत्तनो कुसलादिभावसङ्खातं गतिं गाहेतुं समत्था, तेसं तेहि समानजातिकेहेव सद्धिं निद्देसो कतोति दट्ठब्बो.
अथ विपाकाब्याकतं कस्मा न गहितं? आसेवनाभावतो. विपाकाब्याकतञ्हि कम्मवसेन विपाकभावप्पत्तं कम्मपरिणामितं हुत्वा पवत्तमानं निरुस्साहं दुब्बलं सन्तं आसेवनगुणेन अत्तनो सभावं गाहेत्वा परिभावेत्वा नेव अञ्ञं विपाकं पवत्तेति, न च पुरिमविपाकानुभावं गहेत्वा उप्पज्जति, अथ खो कम्मवेगक्खित्तं पतितं विय हुत्वा उप्पज्जति. तस्मा सब्बथापि विपाके आसेवना नत्थीति न गहितं. कुसलाकुसलकिरियानन्तरं उप्पज्जमानम्पि सकम्मपटिबद्धवुत्तिताय आसेवनगुणं न गण्हातीति कुसलादयोपि तस्स आसेवनपच्चयो न होन्ति. नानाजातिकत्तापि चेते तस्स आसेवनाधानं न करोन्तेव. भूमितो, पन आरम्मणतो वा नानाजातिकता नाम नत्थीति परित्तकुसलकिरिया महग्गतकुसलकिरियानं, सङ्खारारम्मणञ्च कुसलं निब्बानारम्मणस्स आसेवनपच्चयो होतियेव. स्वायं ‘‘कुसलो धम्मो कुसलस्स, अकुसलो धम्मो अकुसलस्स, अब्याकतो धम्मो अब्याकतस्स आसेवनपच्चयेन पच्चयो’’ति (पट्ठा. १.१.४२६) तिधाव वुत्तो. अब्याकतग्गहणेन आवज्जनवज्जिता किरियधम्मा गहिता.