नामरूपपच्चयासळायतनपदवित्थारकथावण्णना
६४१. तन्ति नामरूपं. तस्साति सळायतनस्स. तादिसस्सेवाति कतेकसेसस्सेव.
इधापि नामन्ति खन्धत्तयस्सेव गहणे कारणं वुत्तनयमेव. नियमतोति इदञ्च चतुन्नं भूतानं, छन्नं वत्थूनं, जीवितस्स च यथासम्भवं सहजातनिस्सयपुरेजातइन्द्रियादिना सळायतनस्स पवत्तमानस्स एकन्तेन पच्चयभावं सन्धाय वुत्तं. रूपायतनादीनं पन सहजातनिस्सयानुपालनभावो नत्थीति अग्गहणं वेदितब्बं. आरम्मणारम्मणपुरेजातादिभावो च तेसं न ससन्ततिपरियापन्नानमेव, न च चक्खादीनं विय एकप्पहारेनेवाति अनियमतो पच्चयभावो. नियमतो…पे… जीवितिन्द्रियन्ति एवन्ति एत्थ एवं-सद्देन वा रूपायतनादीनम्पि सङ्गहो दट्ठब्बो. छट्ठायतनञ्च सळायतनञ्च सळायतनन्ति एत्थ यदिपि छट्ठायतनसळायतनसद्दानं सद्दतो सरूपता नत्थि, अत्थतो पन सळायतनेकदेसोव छट्ठायतनन्ति एकदेससरूपता अत्थीति एकदेससरूपेकसेसो कतोति वेदितब्बो. अत्थतोपि हि सरूपानं एकदेससरूपेकसेसं इच्छन्ति ‘‘वङ्को च कुटिलो च कुटिला’’ति. तस्मा अत्थतो एकदेससरूपानञ्च एकसेसेन भवितब्बन्ति.
अथ वा छट्ठायतनञ्च मनायतनञ्च छट्ठायतनन्ति वा मनायतनन्ति वा छट्ठायतनञ्च छट्ठायतनञ्च छट्ठायतनन्ति वा मनायतनञ्च मनायतनञ्च मनायतनन्ति वा एकसेसं कत्वा चक्खादीहि सद्धिं ‘‘सळायतन’’न्ति वुत्तन्ति तमेव एकसेसं नाममत्तपच्चयस्स, नामरूपपच्चयस्स च मनायतनस्स वसेन कतं अत्थतो दस्सेन्तो आह ‘‘छट्ठायतनञ्च सळायतनञ्च सळायतनन्ति एवं कतेकसेसस्सा’’ति. यथावुत्तोपि हि एकसेसो अत्थतो छट्ठायतनञ्च सळायतनञ्चाति एवं कतो नाम होतीति. सब्बत्थ च एकसेसे कते एकवचननिद्देसो कतेकसेसानं सळायतनादिसद्दवचनीयतासामञ्ञवसेन कतोति दट्ठब्बो.
‘‘न अञ्ञथा’’ति एतेन तस्स तस्स नामस्स, रूपस्स च अभावे तं तं आयतनं न होतीति ब्यतिरेकं विभावेति.
यन्ति यं यं नामं, रूपञ्च. यस्साति यस्स यस्स आयतनस्स. यथाति सहजातादिना येन येन पकारेन. नेय्यन्ति ञेय्यं.
तस्स वसेनाति तस्स हेतुआदिपच्चयस्स वसेन. उक्कंसावकंसोति एत्थ सत्तधा पच्चयभावतो उक्कंसो अट्ठधा पच्चयभावो, ततो नवधा, ततो दसधाति अयं उक्कंसो. अवकंसो पन दसधा पच्चयभावतो नवधा पच्चयभावो, ततो अट्ठधा, ततो सत्तधाति एवं वेदितब्बो, न पन सत्तधा पच्चयभावतो एव द्वेपि उक्कंसावकंसा योजेतब्बा, ततो अवकंसाभावतोति.
विपाकं नामन्ति सम्बन्धो. वुत्तनयेनेवाति सहजातादिवसेन, सत्तधा, हेतुआदिवसेन च. इतरन्ति अविपाकं नामं.
‘‘हदयवत्थुनो सहायं हुत्वा’’ति एतेन अरूपे विय असहायं नामं न होति, हदयवत्थु च नामेन सह छट्ठायतनस्स पच्चयो होतीति एत्तकमेव दस्सेति, न पन यथा हदयवत्थु पच्चयो होति, तथा नामम्पीति अयमत्थो अधिप्पेतो. वत्थु हि नामस्स विप्पयुत्तपच्चयो होति, न नामं. नामञ्च विपाकहेतादिपच्चयो होति, न वत्थूति. पवत्ते अरूपधम्मा कम्मजरूपस्स ठितिप्पत्तस्सेव पच्चया होन्ति, न उप्पज्जमानस्साति विप्पयुत्तअत्थिअविगता च पच्छाजातविप्पयुत्तादयो एव चक्खादीनं योजेतब्बा.
‘‘तत्थेवा’’ति इमिना ‘‘पवत्ते’’ति इदं पच्चामट्ठन्ति आह ‘‘तत्थेव हि पवत्ते’’ति. ‘‘पञ्चवोकारभवे’’ति पन इदं ‘‘पञ्चन्न’’न्ति इमिना दीपितमेवाति. पवत्तियं चक्खायतनादिकस्स नामं विपाकपच्चयो न होति, अत्तना जनितरूपस्सेव होति. पटिसन्धियं पन कम्मसमुट्ठानं चित्तसमुट्ठानसदिसं, तस्मा वत्थुनोपि विपाकपच्चयो होतियेव.
रूपतोति रूपेसु. यं यं आयतनं उप्पज्जतीति पटिसन्धियं अण्डजजलाबुजानं पञ्चसु आयतनेसु कायायतनमेव उप्पज्जति. इतरेसं यथारहं इतरानिपि.
अवसेसमनायतनस्साति एत्थ ‘‘पञ्चक्खन्धभवे पना’’ति एतस्स अनुवत्तमानत्ता पञ्चवोकारभवे एव पवत्तमानं पञ्चविञ्ञाणेहि अवसेसं मनायतनं वुत्तन्ति दट्ठब्बं. नामरूपस्स सहजातादिसाधारणपच्चयभावो, सम्पयुत्तादिअसाधारणपच्चयभावो च यथासम्भवं योजेतब्बो. ‘‘रूपपच्चया पञ्चायतनानी’’ति अयम्पि नयो लब्भति निरोधसमापन्नानं वसेन, सो पन अपचुरभावतो येभुय्येन च पटिसन्धियं पच्चयभूतस्सेव नामरूपस्स पवत्तियं पच्चयभावो विभावितोति न दस्सितोति वेदितब्बं.