विञ्ञाणपच्चयानामरूपपदवित्थारकथावण्णना
६३८. विभागा नामरूपानन्ति नामस्स, रूपस्स च पभेदतो.
तत्थ नामस्स ताव पभेदं दस्सेन्तेन कामं विञ्ञाणम्पि नाममेव, पच्चयपच्चयुप्पन्ने पन असङ्करतो दस्सेतुं ‘‘आरम्मणाभिमुखं नमनतो वेदनादयो तयो खन्धा’’ति वुत्तं. निब्बानस्स पनेत्थ पवत्तिकथायं अप्पच्चयत्ता, नमनट्ठाभावतो च पसङ्गो एव नत्थि. नामनट्ठेन हि तं नामं, न नमनट्ठेन. तेसं नामरूपानं सुखादिवसेन, पथवीआदिवसेन च विभागो.
एकं सत्तावासन्ति असञ्ञसत्तावासं. पुरिमेसु चतूसु, असञ्ञसत्तावासे चाति पञ्चसु.
गब्भसेय्यग्गहणेन जलाबुजा गहिताति ‘‘अण्डजानञ्चा’’ति वुत्तं. अण्डजानञ्च अभावकानन्ति योजेतब्बं. सन्ततिसीसानीति कलापसन्तानमूलानि. यदिपि विकाररूपानि पटिसन्धिक्खणे न सन्ति, लक्खणपरिच्छेदरूपानि पन सन्तीति तानि परमत्थतो अपरिनिप्फन्नानीति वज्जेन्तो आह ‘‘रूपरूपतो’’ति. फस्सादिके सङ्खारक्खन्धभावेन एकत्तं नेत्वा ‘‘तेवीसति धम्मा’’ति वुत्तं. अपनेत्वाति कलापन्तरगते पथवीआदिके समानलक्खणताय अग्गहेत्वा.
तेसन्ति ब्रह्मकायिकादीनं. वित्थारेनाति चतूसुपि सन्ततिसीसेसु रूपानं असङ्खिपनेन.
कामभवे पन यस्मा सेसओपपातिकानन्ति एत्थ किञ्चापि कामभवे ओपपातिका वुत्ता न सन्ति, येन सेसग्गहणं सात्थकं भवेय्य, अण्डजगब्भसेय्यकेहि पन ओपपातिकसंसेदजा सेसा होन्तीति सेसग्गहणं कतन्ति वेदितब्बं. अथ वा ब्रह्मकायिकादिकेहि ओपपातिकेहि वुत्तेहि सेसे सन्धाय ‘‘सेसओपपातिकान’’न्ति आह. ते पन अरूपिनोपि सन्तीति ‘‘कामभवे’’ति वुत्तं. अपरिपुण्णायतनानं पन नामरूपं यथासम्भवं रूपमिस्सकविञ्ञाणनिद्देसे वुत्तनयेन सक्का धम्मगणनतो विञ्ञातुन्ति न वुत्तन्ति दट्ठब्बं.
पटिसन्धिचित्तेन सह पवत्तउतुतोति पटिसन्धिचित्तेन सह उप्पन्नरूपेसु तेजोधातुतो. हदयवत्थुनो तङ्खणुप्पन्नत्ता पटिसन्धिचित्तस्स वत्थुदुब्बलता. तेसं अज्झोहरिताहारेन अनुगते सरीरे आहारसमुट्ठानं सुट्ठद्धकन्ति सम्बन्धो. नरोति तेनेव मातुकुच्छिगतभावेन तिरोक्खो. अवकंसतो द्वे अट्ठकानेव उतुचित्तसमुट्ठानानि होन्तीति ससद्दकालं सन्धाय ‘‘उक्कंसतो द्विन्नं नवकान’’न्ति वुत्तं. पुब्बेति यं पुब्बे सन्ततिद्वयादिकं सत्तकपरियोसानं रूपं इध वुत्तं, तं एकेकस्स चित्तस्स तीसु तीसु खणेसु उप्पज्जमानमेव वुत्तन्ति कत्वा आह ‘‘पुब्बे…पे… सत्ततिविध’’न्ति. दुविधम्पि तन्ति उतुसमुट्ठानं, चित्तसमुट्ठानञ्चाति दुविधम्पि तं सद्दं.
सण्ठातुन्ति अद्धनियभावेन ठातुं, अत्तनो पन खणमत्तं तिट्ठतेव. चतुद्दिसा ववत्थापिताति अञ्ञमञ्ञं संसट्ठसीसा मूलेन चतूसु दिसासु ववत्थापिता. अञ्ञमञ्ञं आलिङ्गेत्वा ठिता भिन्नवाहनिका विय च.
६३९. पञ्चवोकारभवे च पवत्तियन्ति रूपाजनककम्मजपञ्चविञ्ञाणप्पवत्तिकालं, सहजातविञ्ञाणपच्चयञ्च सन्धायाह. तदा हि ततो नाममेव होतीति. कम्मविञ्ञाणपच्चया पन तदापि उभयं होतीति सक्का वत्तुं, पच्छाजातविञ्ञाणपच्चया च रूपं उपत्थद्धं होतीति. असञ्ञेसूतिआदि कम्मविञ्ञाणपच्चयं सन्धाय वुत्तं. पञ्चवोकारभवे च पवत्तियन्ति भवङ्गादिजनककम्मतो अञ्ञेन रूपुप्पत्तिकालं, निरोधसमापत्तिकालं, भवङ्गादिउप्पत्तिकालतो अञ्ञकालञ्च सन्धाय वुत्तन्ति युत्तं. भवङ्गादिउप्पत्तिकाले हि तंजनकेन कम्मुना उप्पज्जमानं रूपं, सो च विपाको कम्मविञ्ञाणपच्चयो होतीति सक्का वत्तुं. सहजातविञ्ञाणपच्चयानपेक्खम्पि हि पवत्तियं कम्मेन पवत्तमानं रूपं, नामञ्च न कम्मविञ्ञाणानपेक्खं होतीति. सब्बत्थाति पटिसन्धियं, पवत्ते च. सहजातविञ्ञाणपच्चया नामरूपं, कम्मविञ्ञाणपच्चया नामरूपञ्च यथासम्भवं योजेतब्बं. नामञ्च रूपञ्च नामरूपञ्चाति एत्थ नामरूपसद्दो अत्तनो एकदेसेन नामसद्देन नामसद्दस्स सरूपो, रूपसद्देन च रूपसद्दस्स, तस्मा सरूपानं एकसेसोति एकदेससरूपेकसेसो, नामरूपसद्दस्स ठानं इतरेसञ्च नामरूपसद्दानं अदस्सनन्ति अत्थो.
विपाकतो अञ्ञं अविपाकं. यतो द्विधा मतं, ततो युत्तमेव इदन्ति योजेतब्बं.
कुसलादिचित्तक्खणेति आदि-सद्देन अकुसलकिरियचित्तक्खणे विय विपाकचित्तक्खणेपि विपाकाजनककम्मसमुट्ठानं सङ्गहितन्ति वेदितब्बं. विपाकचित्तक्खणे पन अभिसङ्खारविञ्ञाणपच्चया पुब्बे वुत्तनयेन उभयञ्च लब्भतीति तादिसविपाकचित्तक्खणवज्जनत्थं ‘‘कुसलादिचित्तक्खणे’’ति वुत्तं.
६४०. सुत्तन्तिकपरियायतोति पट्ठाने रूपानं उपनिस्सयपच्चयस्स अवुत्तत्ता वुत्तं. सुत्तन्ते पन यस्मिं सति यं होति, असति च न होति, सो तस्स उपनिस्सयो निदानं हेतु पभवोति कत्वा ‘‘विञ्ञाणूपनिसं नामरूप’’न्ति रूपस्स च विञ्ञाणूपनिस्सयता वुत्ता. वनपत्थपरियाये च वनपत्थगामनिगमनगरजनपदपुग्गलूपनिस्सयो इरियापथविहारो, ततो च चीवरादीनं जीवितपरिक्खारानं कसिरेन, अप्पकसिरेन च समुदागमनं वुत्तं, न च वनपत्थादयो आरम्मणूपनिस्सयादिभावं इरियापथानं, चीवरादिसमुदागमनस्स च भजन्ति. तस्मा विना अभावो एव सुत्तन्तिकपरियायतो उपनिस्सयभावो दट्ठब्बो. नामस्स अभिसङ्खारविञ्ञाणं कम्मारम्मणपटिसन्धिआदिकाले आरम्मणपच्चयोव होतीति वत्तब्बमेव नत्थीति रूपस्सेव सुत्तन्तिकपरियायतो एकधाव पच्चयभावो वुत्तो. ससंसयस्स हि रूपस्सेतं पच्चयो होतीति वुत्ते नामस्स होतीति वत्तब्बमेव नत्थीति.
पवत्तस्स पाकटत्ता अपाकटं पटिसन्धिं गहेत्वा पुच्छति ‘‘कथं पनेत’’न्तिआदिना. सुत्ततो नामं, युत्तितो रूपं विञ्ञाणपच्चया होतीति जानितब्बं.
युत्तितो साधेत्वा सुत्तेन तं दळ्हं करोन्तो ‘‘कम्मसमुट्ठानस्सापि ही’’तिआदिमाह. चित्तसमुट्ठानस्सेवाति चित्तसमुट्ठानस्स विय. एत्थ च ‘‘विञ्ञाणपच्चया नामरूप’’न्ति (म. नि. ३.१२६; सं. नि. २.१, ३९; महाव. १; उदा. १) भासमानेन भगवता यस्मा उपपरिक्खमानानं पण्डितानं परमत्थतो नामरूपमत्तमेव पवत्तमानं दिस्सति, न सत्तो, न जीवो, तस्मा केनचि अप्पटिवत्तियं अनुत्तरं धम्मचक्कं पवत्तितं होति. सुञ्ञतप्पकासनञ्हि धम्मचक्कप्पवत्तनन्ति. अथ वा नामरूपमत्ततावचनेन पवत्तिया दुक्खसच्चमत्तता वुत्ता. दुक्खसच्चप्पकासनेन च तस्स समुदयो, तस्स च निरोधो, निरोधगामिनिपटिपदा च पकासिता एव होति. अहेतुकस्स दुक्खस्स, हेतुनिरोधा अनिरुज्झनकस्स च अभावा, निरोधस्स च उपायेन विना अनधिगन्तब्बत्ताति चतुसच्चप्पकासनं धम्मचक्कप्पवत्तनं निद्धारेतब्बं.