सङ्खारपच्चयाविञ्ञाणपदवित्थारकथावण्णना
६२०. यथावुत्तसङ्खारपच्चया उप्पज्जमानं तं कम्मनिब्बत्तमेव भवितुं अरहतीति ‘‘बात्तिंस लोकियविपाकविञ्ञाणानि सङ्गहितानी’’ति आह. धातुकथायं पन विप्पयुत्तेन सङ्गहितासङ्गहितपदनिद्देसे ‘‘सङ्खारपच्चया विञ्ञाणेन ये धम्मा, सळायतनपच्चया फस्सेन ये धम्मा, फस्सपच्चया वेदनाय ये धम्मा विप्पयुत्ता, ते धम्मा कतिहि खन्धेहि…पे… सङ्गहिता? ते धम्मा असङ्खतं खन्धतो ठपेत्वा एकेन खन्धेन, एकादसहि आयतनेहि, एकादसहि धातूहि सङ्गहिता. कतिहि असङ्गहिता? चतूहि खन्धेहि, एकेनायतनेन, सत्तहि धातूहि असङ्गहिता’’ति (धातु. ४६६) वचनतो सब्बविञ्ञाणफस्सवेदनापरिग्गहो कतो. यदि हि एत्थ विञ्ञाणफस्सवेदना सप्पदेसा सियुं, ‘‘विपाका धम्मा’’ति (ध. स. तिकमातिका ३) इमस्स विय विसज्जनं सिया. तस्मा तत्थ अभिधम्मभाजनीयवसेन सङ्खारपच्चया विञ्ञाणादयो गहिताति अधिप्पायो वेदितब्बो. अविज्जापच्चया सङ्खारो च अभिधम्मभाजनीये (विभ. २४३) चतुभूमककुसलसङ्खारो, अकुसलसङ्खारो च वुत्तोति एसो एव धातुकथायं गहितोति दट्ठब्बो. भवो पन धातुकथायं कम्मूपपत्तिभवविसेसदस्सनत्थं न अभिधम्मभाजनीयवसेन गहितो, एवञ्च कत्वा तत्थ ‘‘उपादानपच्चया भवो’’ति अनुद्धरित्वा ‘‘कम्मभवो’’तिआदिना (धातु. ६६) नयेन भवो उद्धटो.
लोकियविपाकमनोविञ्ञाणमेव सन्धायाह ‘‘बावीसतिविधं होती’’ति. छहि विञ्ञाणेहीति यथाअधिकतेहि चक्खुविञ्ञाणादीहि छहि विञ्ञाणेहि. कस्मा पनेत्थ लोकियविपाकविञ्ञाणस्सेव गहणं कतन्ति आह ‘‘लोकुत्तरानि पन वट्टकथाय न युज्जन्ती’’ति. यदि एवं कस्मा धातुकथायं ‘‘सङ्खारपच्चया विञ्ञाणेन ये धम्मा विप्पयुत्ता’’तिआदीसु (धातु. ३६२) लोकुत्तरविपाकानम्पि गहणं कतन्ति? तं यथाधम्मसासनत्ता अभिधम्मदेसनाय विपाकत्तिके (ध. स. तिकमातिका ३) विय अनवसेसविपाकधम्मसङ्गण्हनवसेन वुत्तं. सुत्तन्तदेसना पन यथानुलोमदेसनाति तत्थ पवत्तिनिवत्तियो असङ्करतो दस्सेतब्बा. तस्मा तदत्थसंवण्णनाति कत्वा पवत्तिकथायं लोकियविपाकविञ्ञाणानियेव गहितानि. तेनेवाह ‘‘वट्टकथाय न युज्जन्तीति न गहितानी’’ति.
यथा कतं कम्मं फलदाने समत्थं होति, तथा कतं ‘‘उपचित’’न्ति वुच्चतीति विपाकदानयोग्यमेव सङ्खारं गण्हन्तो ‘‘उपचितकम्माभावे’’ति आह. हेतु नाम ब्यतिरेकप्पधानन्ति अभाव-ग्गहणं, तेन कम्मे सति भावतो, असति अभावतोति अयमेत्थ अधिप्पायो. यथा पनस्स विञ्ञाणस्स सङ्खारपच्चयता न सिद्धा, न एवं विपाकभावो. सो पन सिद्धोति कत्वा आह ‘‘विपाकंहेत’’न्ति. तेन विञ्ञाणस्स विपाकभावेन सङ्खारपच्चयत्तं साधेति. तस्स पन साधनत्थं ‘‘उपचितकम्माभावे विपाकाभावतो’’ति वुत्तन्ति तं विवरन्तो ‘‘विपाकञ्चा’’तिआदिमाह. यदि उप्पज्जेय्याति यदि कम्मनिरपेक्खो विपाको उप्पज्जेय्य. सब्बेसं सत्तानं ब्रह्मत्तं उपगतानं घानादिविञ्ञाणानि महाविपाकविञ्ञाणानीति तस्स तस्स विपाकस्स अनोकासे ठितानम्पि. विपाकानीति विञ्ञाणापेक्खाय नपुंसकनिद्देसो, सब्बविपाकविञ्ञाणानीति अत्थो.
सङ्खारा बहू एकूनतिंसचेतनाभेदतो, विञ्ञाणानि च बहूनि बात्तिंसविधत्ता, न च सब्बतो सब्बानीति आह ‘‘कतरसङ्खारपच्चया कतरविञ्ञाणन्ति चे’’ति. ‘‘विञ्ञाण’’न्ति च इदं विञ्ञाणसामञ्ञं गहेत्वा वुत्तं. कामं खन्धनिद्देसेपि (विसुद्धि. २.४५१ आदयो) इमानि विञ्ञाणानि निद्दिट्ठानि, तं पन अतिसंखित्तं, न च तत्थ नेसं सङ्खारपच्चयता विभाविताति तं पवत्तियं, पटिसन्धियञ्च भवादीसु पवत्तनाकारवसेन वित्थारतो दस्सेतुं ‘‘कामावचरपुञ्ञाभिसङ्खारपच्चया’’तिआदि आरद्धं. मनोविञ्ञाणेति निद्धारणे भूम्मं. महाविपाकानीति विञ्ञाणापेक्खाय नपुंसकनिद्देसो. महाविपाकाति पन पाठे मनोविञ्ञाणधातुयोति आनेत्वा सम्बन्धितब्बं.
६२१. यंसङ्खारपच्चयाति यस्स यस्स सङ्खारस्स पच्चयभावेन. यं विञ्ञाणन्ति ‘‘यं यं विञ्ञाण’’न्ति एवं उभयत्थ आमेडितलोपो दट्ठब्बो. ‘‘होती’’ति इमिना कारणभावे विञ्ञाणस्स सब्भावमत्तं पवेदितं, न पवत्तिविसेसोति तं दस्सेन्तो ‘‘एवं पवत्ति वेदितब्बा’’ति आह. ब्रह्मानम्पि अनिट्ठरूपादिआपाथगमने अकुसलविपाकचक्खुविञ्ञाणादीनि कदाचि उप्पज्जन्तीति ‘‘इमानि तेरस…पे… पवत्तन्ती’’ति वुत्तं. तत्थ पञ्चन्नं खन्धानं वोकारो वित्थारो एत्थाति पञ्चवोकारो, सो एव भवो, एतस्मिं पञ्चवोकारभवे. होति हि भिन्नाधिकरणानम्पि अञ्ञपदत्थसमासो यथा ‘‘उरसिलोमो’’ति. अथ वा यथापच्चयं पवत्तमानेहि पञ्चहि खन्धेहि वोकरीयतीति पञ्चवोकारो, सो एव भवोति सब्बं पुब्बे विय.
‘‘पवत्तियञ्ञेव पवत्तन्ती’’ति सङ्खेपतो वुत्तमत्थं विवरितुं ‘‘कथ’’न्तिआदि आरद्धं.
‘‘येभुय्येन लोभसम्पयुत्तजवनावसाने’’ति इदं पटिघविचिकिच्छुद्धच्चसम्पयुत्तानन्तरं सोमनस्ससहगतस्स अनुप्पज्जनतोति केचि, तं न गहेतब्बं. ‘‘चक्खुं अस्सादेति अभिनन्दति, तं आरब्भ रागो उप्पज्जति, दिट्ठि उप्पज्जति…पे… विचिकिच्छा उप्पज्जति, उद्धच्चं उप्पज्जति, अकुसले निरुद्धे विपाको तदारम्मणता उप्पज्जती’’ति वचनतो. इट्ठं चे आरम्मणं, सोमनस्सतदारम्मणं न न उप्पज्जतीति. जवनेन तदारम्मणनियमे सोमनस्ससहगतानन्तरं सोमनस्ससहगतानेव सन्धाय वुत्तन्ति अपरे, तं विचारेतब्बं उपेक्खासहगतकुसलाकुसलजवनानन्तरम्पि सोमनस्सतदारम्मणस्स इच्छितब्बत्ता. उपेक्खासहगतकिरियाजवनानन्तरमेव हि सोमनस्सतदारम्मणं न इच्छन्ति.
यस्मा पन तिहेतुकजवनावसाने च कदाचि अहेतुकं तदारम्मणं होति, तस्मा ‘‘येभुय्येना’’ति वुत्तं. यस्मा एकचित्तक्खणायुकं जवनारम्मणं होति, तदा तत्थ एकमेव तदारम्मणं होतीति कत्वा ‘‘सकिं वा’’ति वुत्तन्ति केचि. अपरे पन तदारम्मणं नाम जवनारम्मणानुभवनकिच्चं, तं एकचित्तक्खणिके तथा आसन्नभेदे आरम्मणे नुप्पज्जति. तस्मा ‘‘सकिं वा’’ति इदं दिरत्ततिरत्तादि विय वचनसिलिट्ठतावसेन वुत्तन्ति वेदितब्बं, द्विक्खत्तुमेव पन उप्पज्जतीति. ‘‘दिरत्ततिरत्त’’न्ति (पाचि. ५०) एत्थ हि वा-सद्दस्स अभावा वचनसिलिट्ठतामत्तेन दिरत्तग्गहणं कतन्ति युज्जति. ‘‘निरन्तरं तिरत्तदस्सनत्थं वा’’ति इध पन वा-सद्दो विकप्पत्थो वुत्तोति सकिं एव च कदाचि पवत्तिं सन्धाय ‘‘सकिं वा’’ति वुत्तन्ति दट्ठब्बं. तेनेव हि सम्मोहविनोदनियं सकिं तदारम्मणप्पवत्तिया विचारेतब्बतं दस्सेन्तेन ‘‘चित्तप्पवत्तिगणनायं पन सब्बद्वारेसु तदारम्मणे द्वे एव चित्तवारा आगता’’ति (विभ. अट्ठ. २२७) वुत्तं.
तत्थ चित्तप्पवत्तिगणनायन्ति विपाककथायं बलवरूपादिआरम्मणे वुत्तं चित्तप्पवत्तिगणनं सन्धायाह. तत्थ हि द्वेव तदारम्मणुप्पत्तिवारा वुत्ता. तदेव हि सन्धाय इधापि वुत्तं ‘‘अभिधम्मट्ठकथायं पन तदारम्मणे द्वे चित्तवारा आगता’’ति. अभिधम्मट्ठकथायं अनियतारम्मणट्ठानकिच्चा हुत्वा पवत्तन्तीति (विभ. अट्ठ. २२७) द्वारं अनामसित्वा एव वुत्तं, तं अनन्तरं परतो वुत्तसहेतुकविपाकविञ्ञाणानं सदिससंवण्णनं कातुकामताधिप्पायेन वुत्तं. अहेतुकद्वयादीनञ्हि भवङ्गभूतानं सयमेव द्वारत्ता, चुतिपटिसन्धिभूतानञ्च भवङ्गसङ्खातेन, अञ्ञेन च द्वारेन अनुप्पत्तितो नियतं, अनियतं वा द्वारं एतेसन्ति न सक्का वत्तुन्ति.
अहेतुकद्वयस्स पन सन्तीरणतदारम्मणभूतस्स द्वारं लब्भति, तञ्च अनियतन्ति तम्पि गण्हन्तो ‘‘अनियतद्वारारम्मणट्ठानकिच्चा हुत्वा पवत्तन्ती’’ति आह. तेनेव चेत्थ महाविपाकानम्पि तदारम्मणभूतानं द्वारं लब्भतीति तत्थापि द्वारग्गहणं कतं.
एकस्स सत्तस्स पवत्तो रूपावचरविपाको पथवीकसिणादीसु यस्मिं आरम्मणे पवत्तो, ततो अञ्ञस्मिं तस्स पवत्ति नत्थीति रूपावचरानं नियतारम्मणता वुत्ता. इतरानि आरुप्पविपाकविञ्ञाणानि. नियतं अवत्थुकानीति नियतावत्थुकानि. कसिणुग्घाटिमाकासादीसुयेव आरम्मणेसु पवत्तनतो नियतारम्मणानि. तत्राति पवत्तियं. अस्साति बात्तिंसविधस्स विपाकविञ्ञाणस्स. ते ते सङ्खाराति यथावुत्ता पुञ्ञाभिसङ्खारादिसङ्खारा. कम्मपच्चयेनाति नानाक्खणिककम्मपच्चयेन. उपनिस्सयपच्चयेनाति पकतूपनिस्सयपच्चयेन.
६२२. एवं पवत्तियं विञ्ञाणप्पवत्तिं दस्सेत्वा पटिसन्धियं दस्सेतुं ‘‘यं पन वुत्त’’न्तिआदिमाह. तत्थ अनुरूपाय पटिसन्धियाति अनुरूपेन पटिसन्धिकिच्चेन. तं पन अनुरूपतं सयमेव वक्खति. भवन्तरेन भवन्तरस्स सन्धानं इध पटिसन्धीति तं अचित्तकम्पि अत्थेवाति कत्वा ‘‘कति पटिसन्धियो’’ति पुच्छं कत्वापि ‘‘कति पटिसन्धिचित्तानी’’ति पुच्छा कता. ‘‘केन कत्था’’ति केन चित्तेन कस्मिं भवे.
तत्थाति तेसु एकूनवीसतिया पटिसन्धिचित्तेसु. कुसलविपाकाय अहेतुकमनोविञ्ञाणधातुयाति सम्बन्धो. नत्थि देवेसु अहेतुका पटिसन्धीति ‘‘मनुस्सलोके’’ति विसेसनं. नपुंसकादीनन्ति आदिसद्देन मम्मादीनं सङ्गहो. केचि पन एकच्चे अहेतुकपटिसन्धिका अविकलिन्द्रिया हुत्वा थोकं विचारणपकतिकापि होन्तियेव, तस्मा तादिसानम्पि इध आदिसद्देन सङ्गहोति वदन्ति. सङ्खेपतोति समासतो, असुकाय पटिसन्धिया असुकं आरम्मणन्ति विभागं अकत्वाति अत्थो.
सेसानन्ति रूपावचरा पञ्च, पठमततियारुप्पा द्वेति इमासं वुत्तावसेसानं सत्तन्नं पटिसन्धीनं. पच्चुप्पन्नारम्मणं चुतिचित्तं नाम नत्थि पटिसन्धिआरम्मणे एव पवत्तनतो. द्वीसु आरम्मणेसूति अतीतनवत्तब्बवसेन द्वीसु आरम्मणेसु.
६२३. तानीति पुब्बे कतानि कम्मानि. अस्साति आसन्नमरणस्स पुग्गलस्स. ओलम्बन्तीति सायन्हे महन्तानं पब्बतकूटानं छाया विय भूमियं तस्स चित्ते अवलम्बन्ति उपतिट्ठन्ति. तस्मिं निरुद्धेति तस्मिं चुतिचित्ते निरुद्धमत्ते तस्स निरोधसमनन्तरमेव. तदेवाति तंयेव यथावुत्तजवनवीथिया आरम्मणभूतं. अविज्जातण्हादीसु किलेसेसु अनुपच्छिन्नेस्वेव कम्मादिनो उपट्ठानं, तञ्च आरब्भ चित्तसन्तानस्स भवन्तरनिन्नपोणपब्भारता होतीति आह ‘‘अनुपच्छिन्नकिलेसबलविनामित’’न्ति. सन्ताने हि विनामिते तदेकदेसभूतं पटिसन्धिचित्तञ्च विनामितमेव होति, न च एकदेसविनामितभावेन विना सन्तानस्स विनामितता अत्थीति. सब्बत्थ पन दुग्गतिपटिसन्धिनिन्नाय चुतिया पुरिमजवनानि अकुसलानि, इतराय च कुसलानीति निच्छिनन्ति. ‘‘निमित्तस्सादगधितं वा, भिक्खवे, विञ्ञाणं तिट्ठमानं तिट्ठति, अनुब्यञ्जनस्सादगधितं वा, तस्मिं चे समये कालं करोति, ठानमेतं विज्जति, यं द्विन्नं गतीनं अञ्ञतरं गतिं उपपज्जेय्य निरयं वा तिरच्छानयोनिं वा’’ति (सं. नि. ४.२३५) हि वुत्तं, तस्मा अकुसलं दुग्गतियं, कुसलञ्च सुगतियं पटिसन्धिया उपनिस्सयो होतीति. अरहतो पन सब्बसो किलेसानं उपच्छिन्नत्ता पटिप्पस्सद्धसब्बभवुस्सुक्कताय कम्मादिनिमित्तं न उपट्ठहति, ततो विज्जमानम्पि कम्मं अलद्धसहायत्ता पटिसन्धिं न जनेति.
वुत्तप्पकारकम्मवसेनाति पापकम्मवसेन, तदुपट्ठापितन्ति अधिप्पायो. ‘‘नरकादीसु अग्गिजालवण्णादिक’’न्ति इदं तंसदिसतावसेन वुत्तं. न हि सो एव निरयग्गिवण्णादि तदा तस्स आपाथं आगच्छति. तत्थ अग्गिजालवण्णादिकन्ति आदि-सद्देन वेत्तरणीसिम्बलिअसिपत्तवनादिवण्णं सङ्गण्हाति. नरकादीसूति पन आदि-सद्देन पेततिरच्छानानं निबद्धसञ्चरणट्ठानपरियापन्नवण्णं. मनोद्वारे आपाथमागच्छतीति कम्मबलेन उपट्ठापितवण्णायतनं सुपिनं पस्सन्तस्स विय, दिब्बचक्खुस्स विय च मनोद्वारे एव गोचरभावं गच्छति. एकं आवज्जनं, पञ्च जवनानि, द्वे तदारम्मणानीति तीणि वीथिचित्तानि.
रागादिहेतुभूतं हीनमारम्मणन्ति अकुसलविपाकस्स आरम्मणं भवितुं युत्तं अनिट्ठमारम्मणमाह. तम्पि हि सङ्कप्पनवसेन रागस्सापि हेतु होतीति. अकुसलविपाकजनककम्मसहजातानं वा तंसदिसासन्नचुतिजवनचेतनासहजातानञ्च रागादीनं हेतुभावो एव हीनता. तञ्हि पच्छानुतापजनककम्मानमारम्मणं कम्मवसेन अनिट्ठं अकुसलविपाकस्स आरम्मणं भवेय्य. अञ्ञथा च इट्ठारम्मणे पवत्तस्स अकुसलकम्मस्स विपाको अकुसलकम्मनिमित्तारम्मणो न भवेय्य. न हि अकुसलविपाको इट्ठारम्मणो भवितुं अरहतीति.
पञ्चद्वारे च आपाथं आगच्छन्तं पच्चुप्पन्नं कम्मनिमित्तं आसन्नकतकम्मारम्मणसन्ततियं उप्पन्नं, तंसदिसञ्च दट्ठब्बं. अञ्ञथा तदेव पटिसन्धिआरम्मणूपट्ठापकं, तदेव च पटिसन्धिजनकं भवेय्य. न च पटिसन्धिया उपचारभूतानि विय, एतस्मिं तया पवत्तितब्बन्ति पटिसन्धिया आरम्मणं अनुप्पादेन्तानि विय च पवत्तानि चुतिआसन्नानि जवनानि पटिसन्धिजनकानि भवेय्युं. ‘‘कतत्ता उपचितत्ता’’ति (ध. स. ४३१) हि वुत्तं. तदा च तंसमानवीथियं विय पवत्तमानानि कथं कतूपचितानि सियुं? तदा न अस्सादितानि. न च लोकियानि लोकुत्तरानि विय समानवीथिफलानि होन्ति. ‘‘पुब्बे वास्स तं कतं होति पापकम्मं दुक्खवेदनीयं, पच्छा वास्स तं कतं होति पापकम्मं दुक्खवेदनीयं, मरणकाले वास्स होति मिच्छादिट्ठि समत्ता होति समादिन्ना. तेन सो कायस्स भेदा परं मरणा अपायं दुग्गतिं विनिपातं निरयं उपपज्जती’’तिआदिना (म. नि. ३.३०३) सुत्ते मरणकाले समत्ताय समादिन्नाय मिच्छादिट्ठिया, सम्मादिट्ठिया च सहजातचेतनाय पटिसन्धिदानं वुत्तं, न च दुब्बलेहि पञ्चद्वारिकजवनेहि मिच्छादिट्ठि, सम्मादिट्ठि वा समत्ता होति समादिन्ना. तथा हि वुत्तं सम्मोहविनोदनियं ‘‘सब्बम्पि हेतं कुसलाकुसलधम्मपटिविजाननादिचवनपरियोसानं किच्चं मनोद्वारिकचित्तेनेव होति, न पञ्चद्वारिकेनाति सब्बस्सपेतस्स किच्चस्स करणे सहजवनकानि वीथिचित्तानि पटिक्खित्तानी’’ति (विभ. अट्ठ. ७६६).
तत्थ हि न किञ्चि धम्मं पटिविजानातीति ‘‘मनोपुब्बङ्गमा धम्मा’’ति (ध. प. १-२) एवं वुत्तं एकम्पि कुसलं वा अकुसलं वा न पटिविजानातीति च वुत्तं. येसं पटिविभावनप्पवत्तिया सुखं वा दुक्खं वा अन्वेति, तेसं सा पवत्ति पञ्चद्वारे पटिक्खित्ता. कुसलाकुसलकम्मसमादानञ्च तादिसमेवाति. तदारम्मणानन्तरं पन चवनं, तदनन्तरा च उपपत्ति मनोद्वारिका एव होति, न सहजवनकवीथिचित्तपरियापन्नाति इमिना अधिप्पायेन इध पञ्चद्वारिकतदारम्मणानन्तरा चुति, तदनन्तरा पटिसन्धि च वुत्ताति दट्ठब्बा. तत्थ अवसेसपञ्चचित्तक्खणायुके रूपादिम्हि उप्पन्नं पटिसन्धिं सन्धाय ‘‘पच्चुप्पन्नारम्मणं उपपत्तिचित्तं पच्चुप्पन्नारम्मणस्स भवङ्गस्स अनन्तरपच्चयेन पच्चयो’’ति, अवसेसएकचित्तक्खणायुके च उप्पन्नं पटिसन्धिं सन्धाय ‘‘पच्चुप्पन्नारम्मणं उपपत्तिचित्तं अतीतारम्मणस्स भवङ्गस्स अनन्तरपच्चयेन पच्चयो’’ति च वुत्तन्ति वेदितब्बं.
६२४. कण्हपक्खे सुक्कपक्खं ठपेत्वाति एत्थ यथा पुब्बे ‘‘पापकम्मं वा कम्मनिमित्तं वा’’ति वुत्ते कण्हपक्खे ‘‘अनवज्जकम्मं वा कम्मनिमित्तं वा’’ति सुक्कपक्खो वुत्तो, एवं ‘‘दुग्गतिपरियापन्नं पटिसन्धिचित्तं, नरकादीसु अग्गिजालवण्णादिकं दुग्गतिनिमित्त’’न्ति च वुत्ते कण्हपक्खे ‘‘सुगतिपरियापन्नं पटिसन्धिचित्तं, मनुस्सलोके रत्तकम्बलसदिसमातुकुच्छिवण्णसङ्खातं, देवलोके वा उय्यानविमानकप्परुक्खादिवण्णसङ्खातं सुगतिनिमित्त’’न्ति एवं सुक्कपक्खं ठपेत्वा सेसं सब्बं पुरिमनयेनेव वेदितब्बं. अतीतपच्चुप्पन्नारम्मणायाति कम्मकम्मनिमित्तवसेन अतीतारम्मणाय, मातुकुच्छिवण्णादिसुगतिनिमित्तवसेन पच्चुप्पन्नारम्मणाय.
६२५. तञ्च खोति यदेतं ‘‘अनवज्जकम्मं वा कम्मनिमित्तं वा’’ति अनियमनं कतं, तञ्च खो. कम्मनिमित्तमेव आपाथमागच्छति एकन्ततो अत्तनो कम्मारम्मणताय महग्गतविपाकस्स. सुद्धाय वाति महग्गतकम्मनिमित्तारम्मणाय जवनवीथिया, तदारम्मणरहितायाति अत्थो, सा पन जवनवीथि महग्गतविपाकस्स उपचारो विय दट्ठब्बा. केचि पन तञ्च वीथिं महग्गतावसानं वदन्ति. ‘‘नवत्तब्बारम्मणा वा’’ति इदं रूपावचरपटिसन्धिं, आरुप्पेसु च पठमं, ततियञ्च सन्धाय वुत्तं. दुतियचतुत्था पन अतीतारम्मणवचनेनेव गहिता.
मातुकुच्छिवण्णसङ्खातन्तिआदिना वण्णो एव गतिनिमित्तभावेन आगतो. तत्थ सद्दो ताव अनुपादिन्नभावेन सुगतिपरियापन्नताय गतिनिमित्तभावेन अट्ठकथासु नागतोति युत्तमेतं, गन्धादीनं पन अनागमने कारणं वीमंसितब्बं.
अयं तात तवत्थाय बुद्धपूजा करीयतीतिआदीसु पुब्बचेतनावसेन पुञ्ञं होति. सब्बन्तिमजवने वत्तमानस्सापीति वदन्ति.
६२६. ‘‘एतेनानुसारेन आरुप्पचुतियापि अनन्तरा पटिसन्धि वेदितब्बा’’ति इदं कस्मा वुत्तं, ननु ‘‘पथवीकसिणज्झानादिवसेन पटिलद्धमहग्गतस्स सुगतियं ठितस्सा’’ति एवमादिके एव नये अयम्पि पटिसन्धि अवरुद्धाति? न, तत्थ रूपावचरचुतिअनन्तराय एव पटिसन्धिया वुत्तत्ता. तत्थ हि ‘‘पथवीकसिणादिकं वा निमित्तं महग्गतचित्तं वा मनोद्वारे आपाथं आगच्छति, चक्खुसोतानं वा’’तिआदिना तेन वचनेन रूपावचरचुतिया एव अनन्तरा पटिसन्धि वुत्ताति विञ्ञायति. अथापि यथासम्भवयोजनाय अयम्पि पटिसन्धि तत्थेव अवरुद्धा, अरूपावचरचुतिअनन्तरा पन रूपावचरपटिसन्धि नत्थि. अरूपावचरे च उपरूपरि चुतिया अनन्तरा हेट्ठिमा हेट्ठिमा पटिसन्धि नत्थीति चतुत्थारुप्पचुतिया नवत्तब्बारम्मणपटिसन्धि नत्थि. तेन ततो तत्थेव अतीतारम्मणा, कामावचरे च अतीतपच्चुप्पन्नारम्मणा पटिसन्धि. इतराहि च यथासम्भवं अतीतनवत्तब्बारम्मणा आरुप्पपटिसन्धि, अतीतपच्चुप्पन्नारम्मणा च कामावचरपटिसन्धि योजेतब्बाति इमस्स विसेसस्स दस्सनत्थं विसुं उद्धरणं कतं.
६२७. एवं आरम्मणवसेन एकविधाय कामावचरसुगतिचुतिया दुविधा दुग्गतिपटिसन्धि, दुग्गतिचुतिया दुविधा सुगतिपटिसन्धि, कामावचरसुगतिचुतिया द्विएकद्विप्पकारानं कामरूपारूपानं वसेन पञ्चविधा सुगतिपटिसन्धि, रूपावचरचुतिया तथेव पञ्चविधा, दुविधाय आरुप्पचुतिया पच्चेकं द्विन्नं द्विन्नं कामारुप्पानं वसेन अट्ठविधा च पटिसन्धि दस्सिता. दुग्गतिचुतिया पन एकविधाय दुग्गतिपटिसन्धि दुविधा न दस्सिता, तं दस्सेतुं ‘‘दुग्गतियं ठितस्स पना’’तिआदि वुत्तं. यथा वुत्ता पन –
द्वे द्वे पञ्चाथ पञ्चट्ठ, द्वे भवालम्बभेदतो;
चुतिया तादिसायेता, चतुवीसति सन्धियो. (विभ. मूलटी. २२७);
६२८. ‘‘कामावचरस्स कुसलस्स कम्मस्स कतत्ता’’तिआदिना (ध. स. ४३१) नानाक्खणिककम्मपच्चयभावो हेट्ठा दस्सितप्पकारोति उपनिस्सयभावमेव दस्सेन्तो ‘‘वुत्तञ्हेत’’न्तिआदिमाह.
निस्सयपच्चयभूतेन रूपेन सहपवत्तियेवेत्थ विञ्ञाणस्स तेन मिस्सिता, तदभावो अमिस्सिता. यवन्ति एत्थ सत्ता एकजातिसमन्वयेन अञ्ञमञ्ञमिस्सिता होन्तीति योनियो. सुचरितदुच्चरितवसेन गन्तब्बा पापुणितब्बाति गतियो. तिट्ठति एत्थाति ठिति, विञ्ञाणस्स ठिति विञ्ञाणट्ठिति. नानत्तकायनानत्तसञ्ञीतिआदिआवासो एव सत्तेहि आवसितब्बतो सत्तावासो. असञ्ञसत्तावासस्स इध असम्भवतो ‘‘सत्तावासवसेन अट्ठविधं होती’’ति वुत्तं.
६२९. अञ्ञत्र जातिपण्डकपटिसन्धियाति एत्थ पठमकप्पिकपटिसन्धियापीति वत्तब्बं. सापि हि भावेन विनाव उप्पज्जतीति.
ओमतोति अवमतो, अवकंसतोति अत्थो. आदिनाति ‘‘मिस्सं अमिस्स’’न्ति एतस्मिं दुके आदिम्हि वुत्तेन मिस्सविञ्ञाणेन. ओमतो द्वे वा तयो वा दसका उप्पज्जन्तीति गब्भसेय्यकानं वसेन वुत्तं. अञ्ञत्थ पन अनेके कलापा सह उप्पज्जन्ति. ब्रह्मत्तभावेपि हि अनेकगावुतप्पमाणेन अनेके कलापा सह उप्पज्जन्तीति तिंसतो अधिकानेव रूपानि होन्ति. तदहुजातएळकस्स लोमं जातिउण्णाति केचि. हिमवन्तप्पदेसे जातिमन्तएळकलोमं जातिउण्णाति अपरे. गब्भं फालेत्वा गहितएळकलोमं जातिउण्णाति अञ्ञे. इमासु गतीसु इमा योनियो सम्भवन्ति, इमासु न सम्भवन्तीति एवं योनीनं गतिवसेन सम्भवभेदो.
६३०. भुम्मवज्जेसूति भुम्मदेवानं वज्जनं योनिविभागं पति तेसं मनुस्ससदिसत्ता. योनियो तिस्सो पुरिमिका न होन्तीति योनित्तयपटिक्खेपेन पच्छिमा योनि अनुञ्ञाताति अत्थतो आपन्नमेव होति. गतित्तयेति मनुस्सपेततिरच्छानसञ्ञिते गतित्तये. तञ्हि एत्थ पुब्बे अनामट्ठं.
च-सद्दो अवुत्तसमुच्चयत्थोति दस्सेतुं ‘‘च-सद्देना’’तिआदि वुत्तं. कस्मा पन निज्झामतण्हिकपेतेसु पुरिमिका तिस्सो योनियो न सन्तीति? असम्भवतो. तासञ्हि निच्चातुरभावतो कामसेवा नत्थीति न ता अण्डजादयो होन्ति. कुच्छियं तासं गब्भो नावतिट्ठति जालसब्भावतोति केचि. अग्गिजालाय सन्तप्पमानसरीरा एता निब्बत्तन्तीति अल्लट्ठानेसु, पुप्फादीसु च सम्भवाभावतो संसेदजतापि तासं नत्थेवाति वदन्ति. तेनाह ‘‘ओपपातिका एव हि ते होन्ती’’ति.
रूपीब्रह्मेसु ताव ओपपातिकयोनिकेसूति ओपपातिकयोनिकेहि रूपीब्रह्मे निद्धारेति. रूपीब्रह्मेसूति हि अधिकरणे भुम्मं, ओपपातिकेसूति निद्धारणे. तेन ‘‘ओपपातिकयोनिकेसू’’ति सामञ्ञतो वुत्तरासितो ‘‘रूपीब्रह्मेसू’’ति विसेसेन तदेकदेसं निद्धारेति. चक्खुसोतवत्थुदसकानं, जीवितनवकस्स चाति एत्थ केचि ‘‘चक्खुसोतवत्थुसत्तकानं, जीवितछक्कस्स चाति चतुन्नं कलापानं वसेन रूपभवे पटिसन्धिविञ्ञाणेन सह सत्तवीसति रूपानि उप्पज्जन्ति, तत्थ गन्धरसाहारानं पटिक्खित्तत्ता’’ति कारणं वत्वा तं समत्थेन्ता ‘‘पाळियञ्हि ‘रूपधातुया उपपत्तिक्खणे ठपेत्वा अञ्ञसत्तानं देवानं पञ्चायतनानि पातुभवन्ति, पञ्च धातुयो पातुभवन्ती’ति (विभ. १०१५-१०१६) वुत्तं, तथा ‘रूपधातुया छ आयतनानि, नव धातुयो’ति सब्बसङ्गहकवसेन तत्थ विज्जमानायतनधातुयो दस्सेतुं वुत्तं. कथावत्थुम्हि च घानायतनादीनं विय गन्धायतनादीनञ्च तत्थ भावो पटिक्खित्तो ‘अत्थि तत्थ घानायतनन्ति? आमन्ता. अत्थि तत्थ गन्धायतनन्ति? न हेवं वत्तब्बे’तिआदिना (कथा. ५२०). न च अफोट्ठब्बायतनानं पथवीधातुआदीनं विय अगन्धरसायतनानं गन्धरसानं तत्थ भावो सक्का वत्तुं, फुसितुं सक्कुणेय्यताविनिमुत्तस्स पथवीआदिसभावस्स विय गन्धरसायतनभावविनिमुत्तस्स गन्धरससभावस्स अभावा. यदि च घानसम्फस्सादीनं कारणभावो नत्थीति ‘आयतनानी’ति ते न वुच्चेय्युं, धातुसद्दो पन निस्सत्तनिज्जीववाचकोति ‘गन्धधातु रसधातू’ति अवचने कारणं नत्थि, धम्मभावो च तेसं एकन्तेन इच्छितब्बो सभावधारणादिलक्खणतो अञ्ञस्स अभावा. धम्मानञ्च आयतनभावो एकन्तिको यमके वुत्तो ‘धम्मो आयतनन्ति? आमन्ता’ति (यम. १.आयतनयमक.१३). तस्मा तेसं गन्धरसायतनभावाभावेपि कोचि आयतनभावो वत्तब्बो. यदि च फोट्ठब्बभावतो अञ्ञो पथवीआदिभावो विय गन्धरसभावतो अञ्ञो तेसं कोचि सभावो सिया, तेसं धम्मायतनसङ्गहो. गन्धरसभावे पन आयतनभावे च सति ‘गन्धो च सो आयतनञ्च गन्धायतनं, रसो च सो आयतनञ्च रसायतन’न्ति इदमापन्नमेवाति गन्धरसायतनभावो च न सक्का निवारेतुं. ‘तयो आहारा’ति च वचनतो कबळीकाराहारस्स तत्थ अभावो विञ्ञायति. तस्मा यथा पाळिया अविरोधो होति, तथा रूपगणना कातब्बा. एवञ्हि धम्मता न विलोमिता होती’’ति वदन्ति.
एत्थ वुच्चते – रूपावचरसत्तानं घानजिव्हायतनाभावतो विज्जमानापि गन्धरसा आयतनकिच्चं न करोन्तीति ते अनामसित्वा पाळियं ‘‘पञ्चायतनानि पातुभवन्ती’’ति (विभ. १०१५), ‘‘छ आयतनानी’’ति (विभ. ९९२) च आदि वुत्तं, ‘‘तयो आहारा’’ति च अज्झोहरितब्बस्स आहारस्स अभावेन ओजट्ठमकरूपसमुट्ठापनसङ्खातस्स आहारकिच्चस्स अकरणतो, न सब्बेन सब्बं गन्धरसानं, ओजाय च अभावतो. इति विसयिनो, किच्चस्स च अभावेन विसयो, किच्चवा च धम्मो न वुत्तो. यस्मिञ्हि भवे विसयी नत्थि, तस्मिं तंहेतुको निप्परियायेन विसयस्स आयतनभावो नत्थीति विज्जमानस्सापि अवचनं यथा तत्थेव रूपभवे पथवीतेजोवायोधातूनं फोट्ठब्बायतनभावेन. यस्स पन यत्थ वचनं, तस्स तत्थ विसयीसब्भावहेतुको निप्परियायेन आयतनभावो वुत्तो यथा तत्थेव रूपायतनस्स.
यदि विसयीसब्भावहेतुको विसयस्स निप्परियायेन आयतनभावो, कथमसञ्ञसत्तानं द्वे आयतनानि पातुभवन्तीति, असञ्ञसत्तानञ्हि चक्खायतनं नत्थि, अचक्खायतनभावेन च नेसं रूपायतनं अञ्ञेसं अविसयोति? नायं विरोधो. येन अधिप्पायेन रूपधातुयं सञ्ञीनं गन्धायतनादीनं अवचनं, तेन रूपायतनस्सापि अवचनन्ति असञ्ञीनं एकं आयतनं वत्तब्बं. यथासकञ्हि इन्द्रियगोचरभावापेक्खाय येसं निप्परियायेन आयतनभावो अत्थि, तेसु निद्दिसियमानेसु तदभावतो रूपधातुयं सञ्ञीनं गन्धादिके विसुं आयतनभावेन अवत्वा धम्मसभावानतिवत्तनतो, मनोविञ्ञाणस्स च विसयभावूपगमनतो धम्मायतनन्तोगधे कत्वा ‘‘पञ्चायतनानी’’ति पाळियं (विभ. १०१५) वुत्तं. एतदत्थञ्हि ‘‘धम्मायतन’’न्ति सामञ्ञतो नामकरणं, पिट्ठिवट्टकानि वा तानि कत्वा ‘‘पञ्चायतनानी’’ति वुत्तं.
येन च पन अधिप्पायेन असञ्ञीनं रूपायतनं वुत्तं, तेन सञ्ञीनम्पि गन्धादीनं विसुं गहणं कातब्बन्ति इमस्स नयस्स दस्सनत्थं ‘‘असञ्ञसत्तानं देवानं द्वे आयतनानि पातुभवन्ती’’ति (विभ. १०१७) वुत्तं. असतिपि हि तत्थ अत्तनो इन्द्रिये रूपस्स वण्णायतनसभावातिक्कमो नत्थेवाति तं रूपायतनन्त्वेव वुच्चति. इमिना च नयदस्सनेन गन्धादीनि तीणि पक्खिपित्वा सञ्ञीनं अट्ठ आयतनानि, असञ्ञीनं पञ्चाति अयमत्थो दस्सितो होति. एवञ्चेतं सम्पटिच्छितब्बं, अञ्ञथा रूपलोके फुसितुं असक्कुणेय्यताय पथवीआदीनं ब्रह्मानं वचीघोसो एव न सिया. न हि पटिघट्टनानिघंसमन्तरेन सद्दप्पवत्ति अत्थि, न च फुसनसभावानं कत्थचि अफुसनभावता सक्का विञ्ञातुं, फोट्ठब्बायतनसङ्खातस्स च भूतत्तयस्स अभावे रूपभवे रूपायतनादीनम्पि सम्भवो एव न सिया. तस्मा फुसितुं सक्कुणेय्यतायपि पथवीआदीनं तत्थ कायिन्द्रियाभावेन तेसं फोट्ठब्बभावो न वुत्तो. एवञ्च कत्वा रूपधातुयं तेसं सप्पटिघवचनञ्च समत्थितं होति. वुत्तञ्हि ‘‘असञ्ञसत्तानं अनिदस्सनसप्पटिघं एकं महाभूतं पटिच्च द्वे महाभूता’’तिआदि (पट्ठा. २.२२.२०).
पटिघो च नाम भूतत्तयस्स कायप्पसादं पति तन्निस्सयभूतघट्टनाद्वारेन अभिमुखभावो, इध पन तंसभावता. सो च फुसितुं असक्कुणेय्यसभावस्स घट्टनाय अभावतो नत्थि. यदि तत्थ असतिपि विसयिनि रूपायतनं गहेत्वा ‘‘द्वे आयतनानी’’ति वुत्तं, अथ कस्मा गन्धायतनादीनि गहेत्वा ‘‘पञ्चायतनानी’’ति न वुत्तन्ति? नयदस्सनवसेन देसना पवत्ताति वुत्तोवायमत्थो. अथ वा तत्थ रूपायतनस्सेव वचनं कदाचि अञ्ञभूमिकानं पसादस्स विसयभावं सन्धाय, न पन इतरेसं अभावतो, नापि परियायेनपि आयतनभावाभावतो. असञ्ञीनञ्हि रूपायतनं समानतलवासीनं वेहप्फलानं, उपरिभूमिकानञ्च सुद्धावासानं पसादस्स विसयभावं गच्छति, न पन गन्धरसाति तेसंयेव तत्थ अवचनं युत्तं. कथावत्थुम्हि च निप्परियायेन गन्धायतनादीनं अत्थिभावं पटिजानन्तं सन्धाय पटिसेधो कतो.
यदिपि चेतं वचनं तत्थ गन्धायतनादीनं अभावविभावनं न होति, अत्थिभावदीपनम्पि पन अञ्ञवचनं नत्थेवाति? नयिदमेवं, अट्ठकथासु तत्थ नेसं अत्थिभावस्स निद्धारेत्वा वुत्तत्ता. यञ्हि अट्ठकथावचनं पाळिया न विरुज्झति, तं पाळि विय पमाणभूतं अगरहिताय आचरियपरम्पराय यावज्जतना आगतत्ता. तत्थ सिया – यं पाळिया न विरुज्झति अट्ठकथावचनं, तं पमाणं, इदं पन विरुज्झतीति? नयिदमेवं, यथा न विरुज्झति, तथा पटिपादितत्ता. चक्खादीनं आयतनानं, तन्निस्सयानञ्च विञ्ञाणानं सत्तसुञ्ञतासन्दस्सनत्थं भगवतो धातुदेसनाति आयतनभावेन वुत्तानंयेव धातुभावदीपनतो धातुभावस्सापि तेसं अवचनं युज्जति एव. तस्मा यथा पाळिया अविरोधो होति, तथा चक्खुदसकादिवसेन इध रूपगणना कताति न एत्थ धम्मताविलोमनासङ्काय ओकासोति वेदितब्बं.
अञ्ञेसु संसेदजओपपातिकयोनिकेसूति रूपीब्रह्मे पन ठपेत्वा अञ्ञेसु ओपपातिकेसु, संसेदजेसु चाति एवमेत्थ सम्बन्धो वेदितब्बो. ओपपातिकविसेसनञ्हेत्थ अञ्ञग्गहणं, न संसेदजविसेसनं असम्भवतो. सति हि सम्भवे, ब्यभिचारे च विसेसनविसेसितब्बता होति. कामावचरदेवेसु सब्बकालं पटिसन्धिपवत्तीसु यथावुत्ताय सन्ततिया रूपानं लब्भनतो वुत्तं ‘‘तानि च निच्चं देवेसू’’ति. न हि ते कदाचिपि विकलिन्द्रिया, अभावका च होन्तीति. चक्खु नेसं दसन्नं पूरणोति कत्वा चक्खुदसको नाम, असाधारणेन वा चक्खुना लक्खितो दसको चक्खुदसको. एवं सेसाति यथा चक्खुदसको वुत्तो, एवं सेसापि दसका योजेत्वा वेदितब्बा. ‘‘संसेदजूपपातयोनीसु, अवकंसतो तिंसा’’ति सङ्खेपेन वुत्तमत्थं विवरन्तो ‘‘अवकंसतो पना’’तिआदिमाह, तं पनेतं पाळिया न समेति. न हि पाळियं कामावचरानं संसेदजोपपातिकानं अघानकानं उपपत्ति वुत्ता. धम्महदयविभङ्गे हि ‘‘कामधातुया उपपत्तिक्खणे कस्सचि एकादसायतनानि पातुभवन्ति, कस्सचि दसायतनानि, कस्सचि अपरानि दसायतनानि, कस्सचि नवायतनानि, कस्सचि सत्तायतनानि पातुभवन्ती’’ति वुत्तं, न वुत्तं ‘‘अट्ठायतनानि पातुभवन्ती’’ति (विभ. १००७). यदि हि अघानकस्सापि उपपत्ति सिया, तिक्खत्तुं ‘‘दसायतनानि पातुभवन्ती’’ति वत्तब्बं सिया, तिक्खत्तुञ्च ‘‘नवायतनानि पातुभवन्ती’’ति, न च तं वुत्तं.
तत्थ उपपत्तिक्खणेति पटिसन्धिक्खणे. एकादसाति परिपुण्णायतनस्स सद्दायतनवज्जानि एकादस आयतनानि. कस्सचि दसायतनानीति अन्धस्स चक्खायतनवज्जानि. अपरानि दसायतनानीति बधिरस्स सोतायतनवज्जानि. नवायतनानीति अन्धबधिरस्स चक्खुसोतायतनवज्जानि. सत्तायतनानीति गब्भसेय्यकस्स रूपगन्धरसकायफोट्ठब्बमनोधम्मायतनवसेन वुत्तं. यदि चक्खुसोतघानविकलोपि उप्पज्जेय्य, तस्स अट्ठेवायतनानि सियुं, न च वुत्तं ‘‘अट्ठायतनानि पातुभवन्ती’’ति. तस्मा नत्थेव चक्खुसोतघानविकलो. सति च अघानकूपपत्तियं पुनपि ‘‘कस्सचि अपरानिपि दसायतनानि पातुभवन्ती’’ति वत्तब्बं सिया. तथा च सति यथा अन्धबधिरस्स वसेन ‘‘कस्सचि नवायतनानि पातुभवन्ती’’ति एकवारं वुत्तं, एवं अन्धाघानकस्स, बधिराघानकस्स च वसेन ‘‘कस्सचि अपरानि नवायतनानि, कस्सचि अपरानिपि नवायतनानि पातुभवन्ती’’ति वत्तब्बं सियाति अत्थो. एवं धातुपातुभावादिपञ्हानिपि वत्तब्बानीति वदन्ति. एत्थ च यथा ‘‘सत्तति उक्कंसतोथ रूपानी’’ति पदं ‘‘संसेदजूपपातयोनीसू’’ति एत्थ योनिद्वयवसेन योजीयति, न एवं ‘‘अवकंसतो तिंसा’’ति इदं. इदं पन संसेदजयोनिवसेनेव योजेतब्बं. एकयोगनिद्दिट्ठस्सापि एकदेसो सम्बन्धं लभतीति संसेदजस्स जच्चन्धबधिरअघानकनपुंसकस्स जिव्हाकायवत्थुदसकानं वसेन तिंस रूपानि उप्पज्जन्तीति वुत्तं, न ओपपातिकस्साति अयमेत्थ अट्ठकथायमधिप्पायो.
ये पन ‘‘ओपपातिकस्स जच्चन्धबधिरअघानकनपुंसकस्स जिव्हाकायवत्थुदसकानं वसेन तिंस रूपानि उप्पज्जन्तीति महाअट्ठकथायं वुत्त’’न्ति वदन्ति, तं न गहेतब्बं. सो हि पमादपाठो. एवञ्च कत्वा आयतनयमकवण्णनायं ‘‘कामधातुयं पन अघानको ओपपातिको नत्थि. यदि भवेय्य, ‘कस्सचि अट्ठायतनानि पातुभवन्ती’ति वदेय्या’’ति (यम. अट्ठ. आयतनयमक १८-२१) वुत्तं. अपरे पनाहु ‘‘कस्सचि एकादसायतनानि पातुभवन्तीति याव ‘कस्सचि नवायतनानी’ति पाळि ओपपातिके सन्धाय वुत्ता. तस्मा पुब्बेनापरं अट्ठकथायं अविरोधो सिद्धो. तथा च यथावुत्तपाळिया अयमत्थवण्णना अञ्ञदत्थु संसन्दति समेतियेवा’’ति. यं पनेके वदन्ति ‘‘ओपपातिकग्गहणेन संसेदजापि सङ्गय्हन्ति. तथा हि धम्महदयविभङ्गे ‘कामधातुया उपपत्तिक्खणे कस्सचि एकादसायतनानि पातुभवन्ती’तिआदीनं (विभ. १००७) निद्देसे ‘ओपपातिकानं पेतान’न्तिआदिना (विभ. १००९) ओपपातिकग्गहणमेव कतं, न संसेदजग्गहण’’न्ति, तं परिपुण्णायतनानंयेव संसेदजानं ओपपातिकेसु सङ्गहणवसेन वुत्तन्ति वेदितब्बं. तथा हि वुत्तं अट्ठकथायं ‘‘संसेदजयोनिका परिपुण्णायतनापरिपुण्णायतनभावेन ओपपातिकसङ्गहं कत्वा वुत्ता’’ति, पधानाय वा योनिया सब्बं परिपुण्णायतनयोनिं दस्सेतुं ‘‘ओपपातिकानन्ति वुत्त’’न्ति च, इध पन योनिद्वयं सरूपेनेव पकासेतुं, संसेदजयोनिवसेनेव च अवकंसतो रूपपवत्तिं दस्सेतुं ओपपातिकयोनिया इतरं असङ्गहेत्वा ‘‘संसेदजूपपातयोनीसू’’ति वुत्तं. तं सब्बं वीमंसित्वा गहेतब्बं.
उक्कंसावकंसानं पन अन्तरेति ‘‘सत्तति, तिंसा’’ति एवं वुत्तानं रूपस्स उक्कंसावकंसपरिच्छेदानं मज्झे. अनुरूपतो विकप्पो वेदितब्बोति अपायेसु अन्धस्स छ चक्खुदसकाभावतो, तथा बधिरस्स सोतदसकाभावतो, अन्धबधिरस्स पन पञ्च चक्खुसोतदसकाभावतोति एवमादिना नयेन वेदितब्बो. यं पनेत्थ वत्तब्बं, तं वुत्तमेवाति.
६३१. चुतिपटिसन्धीनं खन्धादीहि अञ्ञमञ्ञसमानता अभेदो. असमानता भेदो.
आरम्मणतोपि अभिन्नाति चतूसु आरुप्पेसु ततो ततो चवित्वा तत्थ तत्थेव उपपज्जन्तस्स वसेन वुत्तं. तथेव पन हेट्ठा, रूपभवे वा उपपत्ति नत्थि. अरूपभूमितो चवित्वा हेट्ठा उपपत्ति नाम कामभवे एव, तत्थापि तिहेतुकपटिसन्धि एव. रूपभवतो पन चुतो दुहेतुकोपि होतीति वदन्ति. अमहग्गतबहिद्धारम्मणाय चुतिया अनन्तरा महग्गतअज्झत्तारम्मणा दुतियचतुत्थारुप्पपटिसन्धि. एवं नयमत्तस्स दस्सितत्ता वुत्तं, अवुत्तञ्च सब्बं सङ्गहेत्वा आह ‘‘अयं ताव अरूपभूमीसुयेव नयो’’ति. रूपारूपावचरानं उपचारस्स बलवताय ततो चवित्वा दुग्गतियं उपपत्ति नत्थीति ‘‘एकच्चसुगतिचुतिया’’ति आह. एकच्चदुग्गतिपटिसन्धीति एत्थ एकच्चग्गहणस्स पयोजनं मग्गितब्बं. अयं पनेत्थ अधिप्पायो सिया – नानत्तकायनानत्तसञ्ञीसु वुत्ता एकच्चे च विनिपातिका तिहेतुकादिपटिसन्धिका, तेसं पटिसन्धिं विनिपातिकभावेन ‘‘दुग्गतिपटिसन्धी’’ति गहेत्वा सब्बसुगतिचुतिया च सा पटिसन्धि होति, न एकच्चसुगतिचुतिया एवाति तन्निवत्तनत्थं एकच्चदुग्गतिग्गहणं कतं. अपायपटिसन्धि एव हि एकच्चसुगतिचुतिया होति, न सब्बसुगतिचुतियाति. अथ वा दुग्गतिपटिसन्धि दुविधा एकच्चसुगतिचुतिया अनन्तरा, दुग्गतिचुतिया चाति. तत्थ पच्छिमं वज्जेत्वा पुरिमंयेव गहेतुं वुत्तं ‘‘एकच्चदुग्गतिपटिसन्धी’’ति. अहेतुकचुतिया सहेतुकपटिसन्धीति दुहेतुका च तिहेतुका च योजेतब्बा. मण्डूकदेवपुत्तादीनं विय हि अहेतुकचुतिया तिहेतुकपटिसन्धिपि होतीति.
तस्स तस्स विपरीततो च यथायोगं योजेतब्बन्ति ‘‘एकच्चसुगतिचुतिया एकच्चदुग्गतिपटिसन्धी’’तिआदीसु भेदविसेसेसु ‘‘एकच्चदुग्गतिचुतिया एकच्चदुग्गतिपटिसन्धी’’तिआदिना यं यं युज्जति, तं तं योजेतब्बन्ति अत्थो. युज्जमानमत्तापेक्खनवसेन नपुंसकनिद्देसो कतो. योजेतब्बन्ति वा भावत्थता दट्ठब्बा. ‘‘अमहग्गतबहिद्धारम्मणाय महग्गतअज्झत्तारम्मणा’’तिआदीसु पन विपरीतयोजना न कातब्बा. न हि महग्गतअज्झत्तारम्मणाय चुतिया अरूपभूमीसु अमहग्गतबहिद्धारम्मणा पटिसन्धि अत्थि. ‘‘चतुक्खन्धाय आरुप्पचुतिया अनन्तरा पञ्चक्खन्धा कामावचरपटिसन्धी’’ति एतस्स विपरियायो सयमेव योजितो. ‘‘अतीतारम्मणाय चुतिया पच्चुप्पन्नारम्मणा पटिसन्धी’’ति एतस्स च विपरियायो नत्थि एव. भेदविसेसो एव च एवं वित्थारेन दस्सितो, अभेदविसेसो पन एकेकस्मिं भेदे तत्थ तत्थेव चुतिपटिसन्धियोजनावसेन वेदितब्बो ‘‘पञ्चक्खन्धाय कामावचरचुतिया पञ्चक्खन्धा कामावचरा…पे… अवितक्कअविचाराय अवितक्काविचारा’’ति. चतुक्खन्धाय पन चतुक्खन्धा सयमेव योजिता. एतेनेव नयेन सक्का विञ्ञातुन्ति पञ्चक्खन्धादीसु अभेदविसेसो न दस्सितोति.
६३२. इतीति एवं वुत्तप्पकारेन. एतं विञ्ञाणं अविज्जादिसहकारिकारणसहितस्स सङ्खारस्स वसेन लद्धप्पच्चयं. बाहिरककप्पितस्स अधिपतिट्ठनकस्स अभावतो रूपारूपधम्ममत्तं. तेनाह ‘‘न सत्तो न जीवो’’ति. उपेतीति वुच्चति तथावोहारमत्तं, अत्थतो पन पच्चयसामग्गिया भवन्तरभावेन उप्पज्जनमत्तन्ति अधिप्पायो. तेनाह ‘‘तस्स चा’’तिआदि. ततो हेतुं विनाति तत्थ हेतुं विना. मनुस्सचुतिपटिसन्धिक्कमेनाति मनुस्सचुतितो मनुस्सपटिसन्धिक्कमेन. एवञ्हि पाकटग्गहणं उभयविसेसनं होति. पाकटता चेत्थ तदासन्नक्खन्धवसेन वेदितब्बा ‘‘चवमाने उपपज्जमाने’’तिआदीसु (दी. नि. १.२४७) विय. मनुस्सचुतिपटिसन्धिक्कमेनाति वा मनुस्सचुतितो यस्स कस्सचि पटिसन्धिक्कमेन. तथा हि वक्खति ‘‘निस्सयं अस्सादयमानं वा अनास्सादयमानं वा’’ति (विसुद्धि. २.६३२).
सरसेनाति सभावेन, परिक्खीणायुसङ्खारतायाति अत्थो. उपक्कमेनाति अत्तना, परेन वा कतेन सीसच्छेदनादिउपक्कमेन. सब्बेसं अङ्गपच्चङ्गसन्धीनं बन्धनानि सब्बङ्गपच्चङ्गसन्धिबन्धनानि, तेसं छेदकानं. सन्निपातन्ति पतनं पवत्ति. हदयप्पदेसोपि अनुक्कमेन सुस्सित्वा अप्पावसेसो होति, पगेव कायोति आह ‘‘कमेन उपसुस्समाने सरीरे’’ति. तेनेवाह ‘‘तङ्खणावसेसहदयवत्थुसन्निस्सित’’न्ति. ‘‘निरुद्धेसु चक्खादीसू’’ति इदं गब्भसेय्यकानं आयतनानं अनुपुब्बुप्पत्ति विय निरोधोपि अनुपुब्बतो होतीति अधिप्पायेन वुत्तं, अतिमन्दभावूपगमनतं वा सन्धाय ‘‘निरुद्धेसू’’ति वुत्तं, न अनवसेसनिरोधं. पञ्चद्वारिकविञ्ञाणानन्तरम्पि हि पुब्बे चुति दस्सिता. यमके च ‘‘यस्स चक्खायतनं निरुज्झति, तस्स मनायतनं निरुज्झतीति? आमन्ता. यस्स वा पन मनायतनं निरुज्झति, तस्स चक्खायतनं निरुज्झतीति? सचित्तकानं अचक्खुकानं चवन्तानं तेसं मनायतनं निरुज्झति, नो च तेसं चक्खायतनं निरुज्झति. सचक्खुकानं चवन्तानं तेसं मनायतनञ्च निरुज्झति, चक्खायतनञ्च निरुज्झती’’तिआदिना (यम. १.आयतनयमक.१२०) चक्खायतनादीनं चुतिचित्तेन सह निरोधो वुत्तोति.
हदयवत्थुमत्तेति हदयवत्थुपदेसमत्ते. न हि हदयवत्थुं निस्साय कायिन्द्रियं पवत्तति. हदयवत्थुपि तदा आतपे पक्खित्तहरिततालपण्णं विय अप्पावसेसं होतीति ‘‘तङ्खणावसेसहदयवत्थुसन्निस्सित’’न्ति वुत्तन्ति वदन्ति. इतरवत्थूनं पन सकिच्चासमत्थताय केवलं हदयवत्थुसन्निस्सितमेव, तदा विञ्ञाणं होतीति वुत्तं ‘‘तङ्खणावसेसहदयवत्थुसन्निस्सित’’न्ति. मातुघातादि, महग्गतमञ्ञं वा तादिसं गरुकं नाम. समासेवितं अभिण्हसो कतं. आसन्नं मरणकाले कतं, यदा तदा वा कतम्पि परिब्यत्तं हुत्वा अनुस्सरितं. पुब्बकतं अपरापरियायवेदनीयं. लद्धो अवसेसो अविज्जादिको विञ्ञाणस्स पच्चयो एतेनाति लद्धावसेसपच्चयो, सङ्खारो. एतेन विपच्चितुं कतोकासं यथूपचितं कुसलाकुसलचेतनमाह. कम्मनिमित्तं नाम यं वत्थुं आरम्मणं कत्वा आयूहनकाले कम्मं आयूहति, तं. अतीते कप्पकोटिसतसहस्समत्थकेपि हि कम्मे कते विपच्चनकाले आगन्त्वा कम्मं वा कम्मनिमित्तं वा उपतिट्ठति. गतिनिमित्तं नाम निब्बत्तनकओकासे एको वण्णो. सो च निरये निब्बत्तनारहस्स ‘‘अग्गिजालवण्णादिको’’तिआदिना हेट्ठा वुत्तोयेव. अविज्जापटिच्छादितादीनवे तस्मिं कम्मादिविसये पटिसन्धिविञ्ञाणस्स आरम्मणभावेन उप्पत्तिट्ठानभूते.
तण्हाय अप्पहीनत्ता एव, पुरिमुप्पन्नाय च सन्ततिया तथापरिणतत्ता पटिसन्धिट्ठानाभिमुखं विञ्ञाणं निन्नपोणपब्भारं हुत्वा पवत्ततीति आह ‘‘तण्हा नामेती’’ति. सहजातसङ्खाराति चुतिआसन्नजवनविञ्ञाणसहजाता चेतना, सब्बेपि वा फस्सादयो. तस्मिं पटिसन्धिट्ठाने कम्मादिविसये विञ्ञाणं खिपन्ति. खिपन्ता विय तस्मिं विसये पटिसन्धिवसेन विञ्ञाणपतिट्ठानस्स हेतुभावेन पवत्तन्तीति अत्थो. तन्ति तं विञ्ञाणं. चुतिपटिसन्धितदासन्नविञ्ञाणानं सन्ततिवसेन विञ्ञाणन्ति उपनीतेकत्तं. तण्हाय नामियमानं…पे… पवत्ततीति नमनखिपनपुरिमनिस्सयजहनअपरनिस्सयस्सादननिस्सयरहितपवत्तनानि सन्ततिवसेन तस्सेवेकस्स विञ्ञाणस्स होन्ति, न अञ्ञस्साति दस्सेति. सन्ततिवसेनाति च वदन्तो ‘‘तदेविदं विञ्ञाणं सन्धावति संसरति अनञ्ञ’’न्ति (म. नि. १.३९६) इमञ्च मिच्छागाहं पटिक्खिपति. सति हि नानत्तनये सन्ततिवसेन एकत्तनयो होतीति. एत्थ च ओरिमतीररुक्खविनिबद्धरज्जु विय पुरिमभवत्तभावविनिबद्धं कम्मादिआरम्मणं दट्ठब्बं, पुरिसो विय विञ्ञाणं, तस्स मातिकातिक्कमनिच्छा विय तण्हा, अतिक्कमनपयोगो विय खिपनकसङ्खारा, यथा च सो पुरिसो परतीरे पतिट्ठहमानो परतीररुक्खविनिबद्धं किञ्चि अस्सादयमानो वा अनस्सादयमानो वा केवलं पथवियं सकबलपयोगेहेव पतिट्ठाति, एवमिदम्पि भवन्तरत्तभावविनिबद्धं हदयवत्थुसङ्खातं निस्सयं पञ्चवोकारभवे अस्सादयमानं, चतुवोकारभवे अनस्सादयमानं वा केवलं आरम्मणसम्पयुत्तकम्मेहेव पवत्तति. तत्थ अस्सादयमानन्ति पापुणन्तं, पटिलभमानन्ति अत्थो.
भवन्तरादिपटिसन्धानतोति भवन्तरस्स अञ्ञभवस्स आदिपटिसन्धानभावतो. भवन्तरादयो वा भवयोनिगतिविञ्ञाणट्ठितिसत्तावासन्तरानि, तेसं पटिसन्धानतोति अत्थो. तदेतं विञ्ञाणं नापि इधागतं इमस्मिंयेव भवे उप्पन्नत्ता. कम्मन्ति पटिसन्धिजनकं कम्मं. सङ्खाराति चुतिआसन्नजवनविञ्ञाणसहगता खिपनकसङ्खारा. नतीति नमनवसेन पवत्ततण्हा. विसयो कम्मादि.
६३३. सद्दपटिघोसादीनं सतिपि पच्चयपच्चयुप्पन्नभावे सन्तानबन्धो न पाकटोति तेसं एकत्तनानत्तभावं अनामसित्वा अनागमनातीतहेतुसमुप्पादमेव दस्सेन्तो ‘‘एत्थ चा’’तिआदिमाह. सद्दादिहेतुकाति एत्थ पटिघोसो सद्दहेतुको. पदीपो पदीपन्तरादिहेतुको. मुद्दा लञ्छनहेतुका. छाया आदासादिअभिमुखमुखादिहेतुका. होन्ति अञ्ञत्र अगन्त्वाति सद्दादिपच्चयदेसं अनुपगन्त्वा सद्दादिहेतुका होन्ति ततो पुब्बे अभावा. एवं इदम्पि पटिसन्धिविञ्ञाणं न हेतुदेसं गन्त्वा तंहेतुकं होति ततो पुब्बे अभावा. तस्मा न इदं हेतुदेसतो पुरिमभवतो इधागतं पटिघोसादयो विय सद्दादिदेसतो, नापि तत्थ हेतुना विना उप्पन्नं सद्दादीहि विना पटिघोसादयो वियाति अत्थो. अथ वा होन्ति अञ्ञत्र अगन्त्वाति पुब्बे पच्चयदेसे सन्निहिता हुत्वा ततो अञ्ञत्र गन्त्वा तप्पच्चया न होन्ति उप्पत्तितो पुब्बे अभावा, नापि सद्दादिपच्चया न होन्ति, एवं इदम्पीति वुत्तनयेनेव योजेतब्बं.
नत्थि एकता एकसन्तानेकत्तेपि अञ्ञस्सेव विञ्ञाणस्स पातुभवनतो. नापि नानता सन्तानबन्धतो पदीपो विय. खणिकाय हि पदीपजालाय सन्तानेकत्तं उपादाय सो एवाति वुच्चति, अत्थकिच्चञ्च साधेति, एवमिधापि दट्ठब्बं. ‘‘यदि ही’’तिआदिना सन्तानबन्धे एकन्तं एकताय, नानताय च अग्गहेतब्बतं, गहणे च दोसं दस्सेति. एस नयोति अतिदेसेन बीजङ्कुरादीसु सब्बहेतुहेतुसमुप्पन्नेसु यथासम्भवं योजना कातब्बाति दस्सेति. इधापि हि हेतुहेतुसमुप्पन्नविञ्ञाणानं एकन्तमेकत्ते सति न मनुस्सगतितो देवगति सम्भूता सिया. एकन्तनानत्ते न कम्मवतो फलं सिया, ततो ‘‘रत्तस्स बीजं रत्तस्स फल’’न्तिआदिकस्स विय ‘‘भूतपुब्बाहं, भन्ते, रोहितस्सो नाम इसि अहोसि’’न्तिआदिकस्स (सं. नि. १.१०७) वोहारस्स लोपो सिया, तस्मा एत्थ सन्तानबन्धेसु हेतुहेतुसमुप्पन्नेसु न एकन्तमेकता वा नानता वा उपगन्तब्बा न गहेतब्बा. एत्थ च एकन्तएकतापटिसेधेन ‘‘सयंकतं सुखं दुक्ख’’न्ति (विभ. मूलटी. २२७) इमं दिट्ठिं निवारेति, एकन्तनानतापटिसेधेन ‘‘परंकतं सुखं दुक्ख’’न्ति (विभ. मूलटी. २२७), हेतुहेतुसमुप्पन्नतावचनेन ‘‘अधिच्चसमुप्पन्न’’न्ति (विभ. मूलटी. २२७) इमं दिट्ठिं निवारेति.
६३४. तत्थाति फलुप्पत्तिट्ठाने. अञ्ञस्साति येन तं कम्मं कतं, ततो अञ्ञस्स. अञ्ञतोति यं तं कम्मं निब्बत्तितं, ततो अञ्ञतो. ‘‘धम्ममत्तं भवन्तरमुपेती’’ति (विसुद्धि. २.६३२; विभ. अट्ठ. २२७; महानि. अट्ठ. २७; पटि. म. अट्ठ. १.१.१०५) वुत्तत्ता फलस्स उपभुञ्जके च असति कस्स तं फलं सियाति अनुयुञ्जेति. तत्राति तस्मिं यथावुत्ते अनुयोगे.
तत्थाति एकसन्ताने. यस्मिं धम्मपुञ्जे कम्मं निब्बत्तं, तस्सेव सन्तानेति अत्थो. एतस्स अत्थस्साति हेतुफलानं अत्थतो अञ्ञत्तेपि तेनेव हेतुफलभावेन सम्बन्धत्ता तं फलं ‘‘अञ्ञस्स, अञ्ञतो’’ति वा न वत्तब्बन्ति एतस्स अत्थस्स. चतुमधुरअलत्तकरसादिभावना अम्बमातुलुङ्गादिबीजानं अभिसङ्खारो. एत्थ च अभिसङ्खतं बीजं विय कम्मवा सत्तो, अभिसङ्खारो विय कम्मं, बीजस्स अङ्कुरादिप्पबन्धो विय सत्तस्स पटिसन्धिविञ्ञाणादिप्पबन्धो. तत्थुप्पन्नस्स मधुरस्स रत्तकेसरस्स वा फलस्स वा तस्सेव बीजस्स, ततो एव च अभिसङ्खारतो भावो विय कम्मकारकस्सेव सत्तस्स, तंकम्मतो एव च फलस्स भावो वेदितब्बो. बालसरीरे कतं विज्जापरियापुणनं, सिप्पसिक्खनं, ओसधप्पयोगो च न वुड्ढसरीरं गच्छन्ति. अथ च तन्निमित्तं विज्जापाटवं सिप्पजाननं, अनामयता च वुड्ढसरीरे होन्ति, न च तानि अञ्ञस्स होन्ति तंसन्ततिपरियापन्ने एव वुड्ढसरीरे उप्पज्जनतो, न च यथापयुत्तेन विज्जापरियापुणनादिना विना तानि अञ्ञतो होन्ति तदभावे अभावतो, एवं इधापि सन्ताने यं फलं, एतं नाञ्ञस्स. न च अञ्ञतोति योजेतब्बं. एतेन च सङ्खाराभावे फलाभावमेव दस्सेति, न अञ्ञपच्चयनिवारणं करोति.
यम्पि वुत्तं, तत्थ वदामाति वचनसेसो. तत्थ वा उपभुञ्जके असति सिद्धा भुञ्जकसम्मुतीति सम्बन्धो. फलतीति सम्मुति फलतिसम्मुति.
रुक्खसङ्खातानं धम्मानन्ति रुक्खपञ्ञत्तिया उपादानभूतानं भूतुपादायधम्मानं. तस्माति यस्मा यथा खन्धसन्ताने कुसलाकुसलचेतनुप्पत्तियं ‘‘पुञ्ञं करोति, पापं करोती’’ति कत्तुवोहारो, एवं तस्स फलुप्पत्तियं ‘‘सुखं अनुभवति, दुक्खं अनुभवती’’ति उपभुञ्जकवोहारो, तस्मा न एत्थ खन्धविनिमुत्तेन अञ्ञेन उपभुञ्जकेन नाम कोचि अत्थो अत्थीति.
६३५. एवं सन्तेपीति असङ्कन्तिपातुभावे तत्थ च यथावुत्तदोसपरिहरणे सति, सिद्धेति अत्थो. पवत्तिक्खणेयेवाति सङ्खारानं पवत्तमानक्खणे एव. पवत्तितो पुब्बेति कम्मायूहनक्खणतो पुब्बे, अविज्जमानताय समानत्ता एवं वुत्तं. पच्छा चाति विपच्चनप्पपत्तितो पच्छा च.
अविपक्कविपाका कतत्ता चे पच्चया, विपक्कविपाकानम्पि कतत्तं समानन्ति तेसम्पि फलावहता सियाति आसङ्कानिवत्तनत्थं आह ‘‘न च निच्चं फलावहा’’ति.
‘‘न विज्जमानत्ता अविज्जमानत्ता वा’’ति एतेन विज्जमानत्तं, अविज्जमानत्तञ्च निस्साय वुत्तदोसे परिहरति. तस्सा पाटिभोगकिरियाय, भण्डकीणनकिरियाय, इणग्गहणकिरियाय वा करणमत्तं तंकिरियाकरणमत्तं, तदेव तदत्थनिय्यातने पटिभण्डदाने, इणदाने च पच्चयो होति, अफलितनिय्यातनादिफलन्ति अत्थो.
६३६. सम्मोहविघातत्थन्ति बात्तिंसाय विञ्ञाणेसु यथावुत्तसङ्खारानं पटिसन्धियं, पवत्तियञ्च पच्चयभावे विभज्ज अविभाविते पवत्तनकसम्मोहस्स अपनयनत्थं.
पुञ्ञाभिसङ्खारेति निद्धारणे भुम्मं. अविसेसेनाति ‘‘तिहेतुको तिहेतुकस्सा’’तिआदिकं भेदं अकत्वा सामञ्ञतो, पिण्डवसेनाति अत्थो. सब्बत्थ उपनिस्सयपच्चयो बलवकम्मस्स वसेन योजेतब्बो. ‘‘दुब्बलञ्हि कम्मं उपनिस्सयपच्चयो न होती’’ति पट्ठानसंवण्णनाय दस्सितमेतं. रूपावचरपञ्चकुसलचेतनाभेदोति ‘‘ठपेत्वा अभिञ्ञाप्पत्त’’न्ति विसेसेत्वा वत्तब्बं, न वा वत्तब्बं विपाकस्स पच्चयभावकथाय अविपाकारहस्स पसङ्गाभावतो. अभिञ्ञाचेतनाय हि अविपाकता हेट्ठा विभाविता एव. अविसेसेन पनाति एत्थापि एसेव नयो. पञ्चन्नं विपाकविञ्ञाणानन्ति आनेत्वा सम्बन्धितब्बं.
पञ्चन्नन्ति चक्खुसोतविञ्ञाणानं, सम्पटिच्छनमनोधातुया, द्विन्नं सन्तीरणमनोविञ्ञाणधातूनञ्चाति एतेसं पञ्चन्नं. तथेवाति द्वेधा एव. कथं पन इट्ठारम्मणेयेव पवत्तनकानि कुसलविपाकविञ्ञाणानि दुग्गतियं पवत्तन्तीति आह ‘‘निरये महामोग्गल्लानत्थेरस्सा’’तिआदि. थेरो हि तत्थ इद्धिया वस्सं निम्मिनित्वा कतिपयं वेलं निरयग्गिं वूपसमेत्वा तेसं धम्मं देसेति.
स्वेव कामावचरो पुञ्ञाभिसङ्खारो. अविसेसेन पन पुञ्ञाभिसङ्खारोति कामावचरं, रूपावचरञ्चाति दुविधम्पि पुञ्ञाभिसङ्खारं एकज्झं सङ्गण्हाति.
द्वादसाकुसलचेतनाभेदोति एत्थ उद्धच्चसहगतचेतनाय गहणे कारणं न दिस्सति, विचारेतब्बमेतं. एकस्स विञ्ञाणस्स तथेव पच्चयो पटिसन्धियं, नो पवत्तेति एकस्सेव पच्चयभावनियमो पटिसन्धियं, नो पवत्ते. पवत्ते हि सत्तन्नम्पि पच्चयोति अधिप्पायो.
रूपभवे चतुन्नन्ति अकुसलविपाकानं चक्खुसोतविञ्ञाणसम्पटिच्छनसन्तीरणानं. तानि पन एकन्ततो अनिट्ठारम्मणानि, रूपभवे च कथं अनिट्ठारम्मणसमायोगोति आह ‘‘सो च खो’’तिआदि. ‘‘तथा कामावचरदेवलोकेपि अनिट्ठरूपादयो नत्थी’’ति इदं येभुय्यवसेन वुत्तं. बहुलञ्हि तेसं इट्ठा एव रूपादयो उपट्ठहन्ति, कदाचि अनिट्ठं. देवानञ्हि केसञ्चिदेव पुब्बनिमित्तपातुभावकालादीसु मिलातमालादिअनिट्ठारम्मणसमायोगो होतीति.
६३७. यत्थ वित्थारप्पकासनं कतं, ततो भवतो पट्ठाय मुखमत्तप्पकासनं कातुकामो आह ‘‘आदितो पट्ठाया’’ति. तेनेव ‘‘द्वीसु भवेसू’’तिआदि वुत्तं. मनुस्सापि केचि अण्डजा, संसेदजा च होन्तीति तदपेक्खाय ‘‘चतूसु योनीसू’’ति वुत्तं. एकत्तकायएकत्तसञ्ञितासामञ्ञेन चतुत्थझानभूमिकापि असञ्ञारुप्पवज्जा चतुत्थिंयेव विञ्ञाणट्ठितिं भजन्ति. एस पुञ्ञाभिसङ्खारो. वुत्तनयेनेवाति ‘‘नानाक्खणिककम्मपच्चयेन चेव उपनिस्सयपच्चयेन चा’’ति वुत्तनयेनेव. यथासम्भवन्ति एकवीसतिकामावचररूपावचरकुसलविपाकेसु चुद्दसन्नं पटिसन्धियं, पवत्ते च, सत्तन्नं पवत्ते एवाति अयं यथासम्भवो.
तादिसेयेवाति नानत्तकायएकत्तसञ्ञीसङ्खातेयेव.
चतुन्नं विञ्ञाणानन्ति भवादयो अपेक्खित्वा वुत्तं. चतूसु अन्तोगधानं पन तिण्णं विञ्ञाणानं तीसु विञ्ञाणट्ठितीसु पच्चयभावो योजेतब्बो. अविञ्ञाणके सत्तावासे सङ्खारपच्चया विञ्ञाणे अलब्भमानेपि तस्स सङ्खारहेतुकत्तं लब्भतेव. तथा हि तत्थ पुञ्ञाभिसङ्खारो कटत्तारूपानं नानाक्खणिककम्मपच्चयेन पच्चयो होति. एतस्मिञ्च मुखमत्तप्पकासने पुञ्ञाभिसङ्खारादीनं दुग्गतिआदीसु पवत्तियं कुसलविपाकादिविञ्ञाणानं पच्चयभावो भवेसु वुत्तनयेनेव विञ्ञायतीति न वुत्तोति वेदितब्बो.