अविज्जापच्चयासङ्खारपदवित्थारकथावण्णना

६१६. पच्चयेसूति निद्धारणे भुम्मं. दुविधा द्विप्पकारेन. अनेकधाति सत्तरसधा आरम्मणपच्चयादिवसेन.

अभिञ्ञाचित्तेनाति चेतोपरियपुब्बेनिवासअनागतंसञाणसङ्खाताहि अभिञ्ञाहि सहगतचित्तेन. समोहचित्तजाननकालेति परेसं, अत्तनो च समोहस्स चित्तस्स जाननकाले. अविज्जापुब्बङ्गमा अकुसलप्पवत्तियो या काचि विपत्तियो, सब्बा ता मोहमूलिकाति च अविज्जाय आदीनवदस्सनेन अविज्जासमतिक्कमत्थाय विवट्टाभिपत्थनायाति अत्थो. द्विन्नम्पि तेसं पुञ्ञाभिसङ्खारानं. अविज्जासम्मूळ्हत्ताति भवादीनवप्पटिच्छादिकाय अविज्जाय सम्मूळ्हत्ता. तानेव पुञ्ञानीति तानेव यथावुत्तानि कामावचररूपावचरपुञ्ञानि. उपनिस्सयपच्चयेन पच्चयो होतीति सम्बन्धो.

रागादीनन्ति रागदिट्ठिविचिकिच्छुद्धच्चदोमनस्सानं. अविज्जासम्पयुत्तत्ता रागादीनं रागादिअस्सादनकालेसु अविज्जं आरब्भ उप्पत्ति वेदितब्बा. गरुं कत्वा अस्सादनं रागदिट्ठिसम्पयुत्ताय एव अविज्जाय योजेतब्बं. अस्सादनञ्च रागो, तदवियुत्ता च दिट्ठीति अस्सादनवचनेनेव यथावुत्तं अविज्जं गरुं करोन्ती दिट्ठि च वुत्ताति वेदितब्बा. रागादीहि च पाळियं सरूपतो वुत्तेहि तंसम्पयुत्तसङ्खारस्स अविज्जारम्मणादितं दस्सेति. अनादीनवदस्साविनोति पाणातिपातादीसु न आदीनवदस्सिनो. अविज्जाय अनारम्मणस्स, पठमजवनस्स च आरम्मणाधिपतिअनन्तरादिपच्चयवचनेसु अवुत्तस्स, वुत्तस्स च सब्बस्स सङ्गण्हनत्थं ‘‘यं किञ्ची’’ति आह.

वुत्तनयेनाति समतिक्कमभवपत्थनावसेन पुञ्ञाभिसङ्खारे वुत्तनयेन.

६१७. किं पनायन्तिआदिना चोदकस्स अयमधिप्पायो – ‘‘अविज्जापच्चया सङ्खारा सम्भवन्ती’’ति एत्थ सम्भवन्ति एवाति अवधारणं न युज्जति, अवसेसपच्चयसमवायाभावे सङ्खारानं सम्भवाभावतो. तथा सङ्खारा एवाति अवधारणम्पि न युज्जति. कस्मा? अञ्ञेसञ्च पच्चयुप्पन्नधम्मानं सम्भवस्स ततो इच्छितब्बत्ता. वाक्यस्स अवधारणफलत्ता अविज्जापच्चया एव सङ्खारा सम्भवन्तीति अवधारणे गय्हमानेपि अयं दोसो. कस्मा? यस्मा लोभादिकम्मनिदानउपादानवत्थारम्मणमनसिकारादयो अञ्ञेपि पच्चया लब्भन्तियेवाति. तत्थ एकाति असहाया, कारणन्तरनिरपेक्खाति अत्थो. अञ्ञेपि पच्चया सहकारिकारणभूता. दोसमेत्थ वत्तुकामो चोदको पुच्छतीति ञत्वा आचरियो आह ‘‘किं पनेत्था’’ति. एत्थ अविज्जाय पच्चयन्तरेन रहितभावे च सहितभावे च किं पन वत्तब्बं, असमत्ता ते चोदना, अवसिट्ठञ्च ताव कथेहीति वुत्तं होति. एककारणवादो आपज्जतीति दोसप्पसङ्गो वुत्तो. अनिट्ठो हि एककारणवादो सब्बत्थ सब्बकालं सम्भवापत्तितो, एकसदिसासभावापत्तितो च.

यस्मा एकं न एकतोतिआदीसु तीसु पकारेसु अविज्जमानेसु पारिसेसेन अनेकतो अनेकमेवाति एतस्मिं चतुत्थे एव पकारे विज्जमाने एकहेतुफलदीपने अत्थो अत्थि, तस्मा न नुपपज्जति उपपज्जतियेव. एकं फलं एकतो नत्थि, अनेकम्पि एकतो नत्थि. अनेकतोपि एकं फलं नो अत्थीति सम्बन्धो.

एकेकहेतुफलदीपनन्ति ‘‘अविज्जापच्चया सङ्खारा’’ति एकहेतुदीपनं, ‘‘सङ्खारपच्चया विञ्ञाण’’न्ति एकफलदीपनन्ति एवं तत्थ तत्थ एकेकहेतुफलदीपनं कतं.

वेनेय्यानं अनुरूपतोति वेनेय्यानं अज्झासयस्स अनुरूपतो. एकस्सेव हेतुनो, फलस्स च दीपना सत्थु देसनाविलासतो वा वेनेय्यपुग्गलानं अज्झासयतो वा. तदुभयस्स पनेत्थ कारणं तत्थ तत्थ देसेतब्बस्स अत्थस्स पधानता, पाकटता, असाधारणता च. देसनाविलासप्पत्ता च बुद्धा भगवन्तो ते देसेतब्बे अत्थे बहूसुपि परियायेसु लब्भमानेसु यथारुचितं गहेत्वा धम्मं देसेन्ति, सा देसनाविलासानुरूपता. तत्थ पन येन परियायेन ये वेनेय्या बुज्झन्ति, तेनेव तेसं बोधनं, सा वेनेय्यज्झासयानुरूपता.

यथाफस्सं वेदनाववत्थानतोति ‘‘सुखवेदनीयं, भिक्खवे, फस्सं पटिच्च उप्पज्जति सुखा वेदना’’तिआदिना (सं. नि. ४.१२९), ‘‘चक्खुञ्च पटिच्च रूपे च उप्पज्जति चक्खुविञ्ञाणं, तिण्णं सङ्गति फस्सो, फस्सपच्चया वेदना’’तिआदिना (म. नि. १.२०४, ४००; ३.४२१, ४२५, ४२६; सं. नि. २.४३-४४; २.४.६०; कथा. ४६५, ४६७) च सुखवेदनीयफस्सादिचक्खुसम्फस्सादिअनुरूपेन सुखवेदनादिचक्खुसम्फस्सजावेदनादीनं ववत्थानतो. समानेसुपि हि चक्खुरूपादीसु फस्सवसेन सुखादिविपरियायाभावतो, समानेसु रूपमनसिकारादीसु चक्खादिसङ्घट्टनवसेन चक्खुसम्फस्सजादिविपरियायाभावतो, अञ्ञपच्चयसामञ्ञेपि चक्खुसम्फस्सवसेन सुखादिचक्खुसम्फस्सजादीनं ओळारिकसुखुमादिसङ्कराभावतो चाति अत्थो. यथावुत्तफस्सस्स सुखादीनं अविपरीतो पच्चयभावो एव यथावेदनं फस्सववत्थानं. कारणफलविसेसेन वा फलकारणविसेसनिच्छयो होतीति उभयत्थापि निच्छयो पवत्थानन्ति वुत्तो.

कम्मादयोति कम्मआहारउतुआदयो अपाकटा सेम्हपटिकारेन रोगवूपसमनतो. सेम्हस्स मन्दभावादिना च सेम्हंयेव पाकटं कारणं. अयमिध अविज्जा सङ्खारानं हेतुभावेन दीपिताति सम्बन्धो. अस्सादानुपस्सिनो तण्हा पवड्ढतीति वचनतोति ‘‘संयोजनियेसु, भिक्खवे, धम्मेसु अस्सादानुपस्सिनो तण्हा पवड्ढति, तण्हापच्चया उपादानं, उपादानपच्चया भवो’’ति (सं. नि. २.५३) इमिना सुत्तेन तण्हाय सङ्खारकारणभावस्स वुत्तत्ताति अत्थो. पुन तस्सापि अविज्जाय कारणन्ति दस्सनत्थं ‘‘अविज्जासमुदया आसवसमुदयोति च वचनतो’’ति आह. तण्हा वा चतुरुपादानभूता कामासवदिट्ठासवा च सङ्खारस्स कारणन्ति पाकटा अविज्जाहेतुकाति सुत्तद्वयेनापि अविज्जाय पाकटं सङ्खारानं कारणभावमेव दस्सेति. ‘‘अस्सादानुपस्सिनो’’ति (सं. नि. २.५३) हि वचनेन भवादीनवप्पटिच्छादनकिच्चा अविज्जा तण्हाय कारणन्ति दस्सिता होति. यस्मा अविद्वा, तस्मा पुञ्ञाभिसङ्खारादिके अभिसङ्खरोतीति अविज्जाय सङ्खारकारणभावस्स पाकटत्ता अविद्दसुभावोव सङ्खारकारणभावेन वुत्तो. खीणासवस्स सङ्खाराभावतो, असाधारणत्ता च पुञ्ञाभिसङ्खारादीनं साधारणकारणानि वत्थारम्मणादीनीति पुञ्ञभवादीनवप्पटिच्छादिका अविज्जा पुञ्ञाभिसङ्खारादीनं असाधारणं कारणन्ति वा अत्थो दट्ठब्बो. एतेनेव ‘‘अविज्जापच्चया सङ्खारा, सङ्खारपच्चया विञ्ञाण’’न्ति (म. नि. ३.१२६; सं. नि. २.१; उदा. १; महाव. १; नेत्ति. २४) एत्थ पन पधानत्ता, पाकटत्ता, असाधारणत्ताति एकेकहेतुफलदीपनपरिहारवचनेन सब्बत्थ ‘‘फस्सपच्चया वेदना, वेदनापच्चया तण्हा’’तिआदीसु बोधनेय्यज्झासयवसेन धम्मस्स बोधनसङ्खातं पयोजनं वेदितब्बं.

६१८. ‘‘एकन्तानिट्ठफलाया’’ति एतेन विरुद्धभावं, ‘‘सावज्जाया’’ति एतेन विजातियभावं अविज्जाय जोतेति. पुञ्ञानेञ्जाभिसङ्खारा हि इट्ठविपाकताय, अनवज्जसभावताय च तस्सा विरुद्धा, विजातिया चाति. कथं न युज्जिस्सतीतिआदि समाधानं, तेन य्वायं एकन्तानिट्ठफलतादिहेतुपदेसो, तस्स अनेकन्तिकतं दस्सेति. अयं हेत्थ अधिप्पायो – यायं तया चोदना ‘‘एवं सन्तेपी’’तिआदिना कता, सा युत्ता विपाकं पति. न हि अनिट्ठवेपक्कं कारणं इट्ठं फलति, इट्ठवेपक्कं वा अनिट्ठं. यस्मा पनेत्थ पच्चयुप्पन्नधम्मानं पच्चयभावलक्खणधम्मानं धम्मता अधिप्पेता, तत्र चायं नियमो नत्थि विचित्तरूपत्ता तस्साति. तेनाह ‘‘विरुद्धो चा’’तिआदि.

तत्थ धम्मानन्ति सभावधम्मानं. ठानन्ति अवट्ठानं. तस्मा ठानविरुद्धोति अत्थिताविरुद्धो. केचि पन ‘‘पटिसन्धिआदीनिठानानी’’ति वदन्ति. एवं सति ‘‘पुरिमचित्तं पच्छिमचित्तस्स ठानविरुद्धो पच्चयो’’ति नयिदं एकन्तिकं सिया. भवङ्गम्पि हि भवङ्गस्स अनन्तरपच्चयो, जवनं जवनस्स, न च सिप्पादीनं पटिसन्धिआदिट्ठानं अत्थि, तस्मा न तं इध अधिप्पेतं. कम्मं रूपस्स नमनरुप्पनविरोधा, सारम्मणानारम्मणादिविरोधा च सभावविरुद्धो पच्चयो. खीरादीनि दधिआदीनं मधुरम्बिलरसादिसभावविरोधा. अविजाननकिच्चो आलोको विजाननकिच्चस्स विञ्ञाणस्स. अमदनकिच्चा च गुळादयो मदनकिच्चस्स आसवस्स.

गोलोमाविलोमादीतिआदीसु गोलोमाविलोमानि दुब्बाय, अवीति च रत्ता एळका वेदितब्बा. विसाणं सरस्स. दधितिलपिट्ठगुळानि भूतिणकस्स. सेवालं तण्डुलेय्यकस्स, खरवळवा अस्सतरस्साति एवमादि आदि-सद्देन सङ्गहितो. यस्मा विपाका एव न, तस्मा दुक्खविपाकायपि अविज्जाय अदुक्खविपाकानं पुञ्ञानेञ्जाभिसङ्खारानं पच्चयत्तं न न युज्जतीति अत्थो.

तदविपाकत्तेपि सावज्जताय तदविरुद्धानं, तंसदिसानञ्च अपुञ्ञाभिसङ्खारानमेव पच्चयो, न इतरेसन्ति एतस्स पसङ्गस्स निवारणत्थं ‘‘विरुद्धो चाविरुद्धो च, सदिसासदिसो तथा. धम्मानं पच्चयो सिद्धो’’ति वुत्तं. तस्मा तमत्थं पाकटं करोन्तो ‘‘इति अयं अविज्जा’’तिआदिमाह.

६१९. सब्बत्थ खन्धानं भेदो मरणन्ति चुतिं अग्गण्हन्तोति इध चुति नाम तत्थ तत्थ भवादीसु रूपादीनं खन्धानं मरणसञ्ञितो चरिमो भेदोति याथावतो अजानन्तो. सत्तस्स सतो विज्जमानस्सेव. देहन्तरसङ्कमनं अञ्ञेन कायेन समागमो.

सब्बत्थ खन्धानं पातुभावोति तत्थ तत्थ भवादीसु खन्धानं पठमाभिनिब्बत्ति. नवसरीरपातुभावोति इध जिण्णस्स सरीरस्स निक्खेपे परलोकपरियापन्नस्स नवकायस्स उप्पादो. यथेके वदन्ति –

‘‘वत्थानि जिण्णानि यथा पहाय,

नवानि गण्हाति नरो परानि;

निक्खिप्प देहं इध जिण्णमेवं,

गण्हाति अत्ताभिनवं सुखेसी’’ति.

अयं सत्तोति अयमत्ता, यो सामी, निवासी, कारको, वेदको चाति अधिप्पेतो. सत्तो मरति, सत्तो उपपज्जतीति एत्थापि एसेव नयो. तीसुपि ठानेसु आदि-सद्देन इस्सरकुत्तब्रह्मकुत्तादिविकप्पनं सङ्गण्हाति.

सभावलक्खणन्ति’रुप्पनानुभवनादिं, कक्खळफुसनादिसभावमेव वा. सामञ्ञलक्खणन्ति अनिच्चतादिं. सङ्खारे अत्ततो अत्तनियतोति रूपादीसु एकच्चं अत्ततो, तदञ्ञं अत्तनियतो.

अत्ता जानाति वाति विकप्पेति कापिलादयो विय. न जानाति वाति काणादाजीविकादयो विय. काणादोपि हि अत्ता सभावेन न जानाति. यदा बुद्धिगुणेन संयुज्जति, तदा जानातीति इच्छति. सो एव करोति च कारेति चाति यो परत्थ सुखदुक्खं अनुभवति, सो एव पुञ्ञापुञ्ञं सयं करोति, अञ्ञञ्च कारेति, न अञ्ञोति अधिप्पायो. सण्ठपेन्ताति द्विअणुकादिउप्पादनवसेन, इच्छावसेन च सम्पादेन्ता. सोति अत्तसञ्ञितो सत्तो. इन्द्रियसम्पन्नोति चक्खादीहि इन्द्रियेहि समन्नागतो, तेन सळायतनप्पवत्तिं दस्सेति. सब्बञ्हेतं यथापच्चयं पवत्तमानानं अविज्जादीनं किच्चं अत्तनो ब्यापारं कत्वा दिट्ठिगतिको विमुय्हतीति दस्सनवसेन वुत्तं. अच्छेज्जसुत्तावुताभेज्जमणीनं विय पुब्बापरियववत्थानं नियति, नियतिया, नियति एव वा सङ्गति समागमो नियतिसङ्गति, ताय भावेसु परिणता मनुस्सदेवविहङ्गादिभावं पत्ता नियतिसङ्गतिभावपरिणता. नियतिया, सङ्गतिया, भावसङ्खातेन सभावेन च परिणता नानप्पकारतं पत्ता नियतिसङ्गतिभावपरिणताति च अत्थं वदन्ति.

एतेहि च विकप्पनेहि अविज्जा अकुसलं चित्तं कत्वा सत्ते पुञ्ञादीसु सङ्खारेसु यत्थ कत्थचि पवत्तेतीति इममत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘सो अविज्जाय अन्धीकतो’’तिआदि. पटिपज्जतीति उपसङ्कमति.

अपरिणायकोति अरहत्तमग्गसम्पटिपादककल्याणमित्तरहितो, अरहत्तमग्गञाणावसानं वा ञाणं समविसमं दस्सेत्वा सत्ते निब्बानं नयतीति परिणायकं, तेन रहितो अपरिणायको. धम्मं ञत्वाति सप्पुरिसूपस्सयेन चतुसच्चप्पकासकं सुत्तादिधम्मं ञत्वा, मग्गञाणेनेव वा सब्बधम्मपवरं निब्बानधम्मं ञत्वा. तंजाननायत्तं पन सेससच्चत्तयाभिसमयं समानकालम्पि तं पुरिमकालं विय कत्वा वुत्तं. उपसन्तो चरिस्सतीति अग्गमग्गाधिगमेन सब्बसो अविज्जूपसमा उपसन्तो सउपादिसेसनिब्बानधातुयं ठितो याव अनुपादिसेसनिब्बानधातुपत्ति, ताव सत्तानं हितचरियाय अत्तभावं पवत्तेन्तो चरिस्सति, दिट्ठधम्मसुखविहारेहि विहरिस्सतीति अत्थो.