पट्ठानपच्चयकथावण्णना

५९४. तावाति वत्तब्बन्तरापेक्खो निपातो, तेन ‘‘अविज्जा सङ्खारानं पच्चयो’’ति इदं ताव सिद्धं, इदं पन अपरं वत्तब्बन्ति दस्सेति. ‘‘इदं पन वत्तब्ब’’न्ति यमत्थं सन्धाय वुत्तं, तं दस्सेतुं पच्चयधम्मा नाम येसं पच्चया होन्ति, यथा वा पच्चया होन्ति, तदुभयेसं बहुभावतो अनेकधाव पच्चया होन्तीति अविज्जायपि तं आसङ्कन्तो पुच्छि ‘‘कतमेसं सङ्खारानं कथं पच्चयो होती’’ति, पुञ्ञाभिसङ्खारादयो बहू सङ्खारा वुत्ता. अविज्जा च तेसं पच्चयो होति, न सब्बेसं एकधाव होति, तस्मा इमेसं सङ्खारानं एवं पच्चयो होतीति इदं वत्तब्बन्ति अत्थो. तत्राति तस्मिं पच्चयभावे. यदिपि ‘‘कतमेसं सङ्खारान’’न्तिआदिना असाधारणतो पुच्छा आरद्धा, एकदेसेन पन समुदायोपलक्खणमेतन्ति द्वादसन्नं पटिच्चसमुप्पादङ्गानं यथासकं पच्चयुप्पन्नानं पच्चयभावो वत्तब्बोति तं दस्सेतुं, अविज्जाय वा पच्चयभावे पुच्छिते तप्पसङ्गेन सब्बेसम्पि पच्चयधम्मानं पच्चयभावं विसज्जेतुकामो पच्चये ताव पाळिनयेनेव दस्सेतुं ‘‘भगवता ही’’तिआदि आरद्धं. तत्थ च भगवता चतुवीसति पच्चया वुत्ताति सम्बन्धो. तेसं वसेन अविज्जादीनं पच्चयभावो वेदितब्बोति अधिप्पायो.

‘‘हेतु च सो पच्चयो चा’’ति इमिना वचनेन हेतुनो, अधिपतिपच्चयादिभूतस्स च गहणं सियाति तं निवारेन्तो आह ‘‘हेतु हुत्वा पच्चयो’’ति. एवम्पि सो एव दोसो आपज्जतीति पुन आह ‘‘हेतुभावेन पच्चयोति वुत्तं होती’’ति. तेन न इध हेतुसद्देन धम्मग्गहणं कतं, अथ खो धम्मस्स सत्तिविसेसो गहितोति दस्सेति. तस्स हि पच्चयसद्दस्स च समानाधिकरणतं सन्धाय ‘‘हेतु च सो पच्चयो च, हेतु हुत्वा पच्चयो’’ति च वुत्तं. एवञ्च कत्वा परतो पाळियं ‘‘हेतू हेतु…पे… हेतुपच्चयेन पच्चयो’’तिआदिना (पट्ठा. १.१.१) तेन तेन हेतुभावादिउपकारेन तस्स तस्स धम्मस्स उपकारकत्तं वुत्तं. अभिधम्मट्ठकथायं पन ‘‘यो हि धम्मो यं धम्मं अप्पच्चक्खाय तिट्ठति वा उप्पज्जति वा, सो तस्स पच्चयो’’ति (पट्ठा. अट्ठ. पच्चयुद्देसवण्णना), ‘‘मूलट्ठेन उपकारको धम्मो हेतुपच्चयो’’ति (पट्ठा. अट्ठ. पच्चयुद्देसवण्णना) च एवमादिना धम्मपट्ठाननिद्देसेन धम्मतो अञ्ञा धम्मसत्ति नाम नत्थीति धम्मेहेव धम्मसत्तिविभावनं कतन्ति दट्ठब्बं. इधापि वा ‘‘हेतु च सो पच्चयो चा’’ति धम्मेनेव धम्मसत्तिं दस्सेति. न हि ‘‘हेतुपच्चयो’’तिआदिको उद्देसो कुसलादिउद्देसो विय धम्मप्पधानो, अथ खो धम्मानं उपकारकभावप्पधानोति.

‘‘एसेव नयो’’ति इमिना तब्भावेन पच्चयभावं आरम्मणादीसु अतिदिसति ‘‘आरम्मणञ्च तं पच्चयो चाति आरम्मणपच्चयो, आरम्मणं हुत्वा पच्चयो, आरम्मणभावेन पच्चयोति अत्थो’’ति, न कम्मधारयमत्तं.

५९५. वचनावयवोति साधनावयवं सन्धायाह. वचनसभावञ्हि साधनं परेसं अविदितत्थञापनतो लोके साधनन्ति पाकटं पञ्ञातं. तथा हि नं अवयवलक्खणं, वचनसभावञ्च साधनं, अवयवपक्खादीनि वचनानि साधनन्ति च ञायवादिनो वदन्ति. पटिञ्ञा, हेतूतिआदीसूति पटिञ्ञा, हेतु, उदाहरण, उपनय, निगमनानि. उदाहरणसाधम्मिया साध्यसाधनं हेतु. विरूपो हेतूति च एवमादीसु कारणं यं किञ्चि कारणलक्खणं, सम्पापकलक्खणम्पि वा. आदि-सद्देन तस्सापि सङ्गहेतब्बताय, ञापकलक्खणं पन वचनावयवग्गहणेन गहितं. कामं मूलम्पि कारणलक्खणं कारणमेव, कारणन्ति पनेत्थ पच्चयहेतु गहितो. मूलन्ति हेतुहेतूति कारणविसेसविसयत्ता मूलस्स विसुं गहणं. एतीति एतस्स अत्थवचनं वत्ततीति, तञ्च उप्पत्तिट्ठितीनं साधारणवचनं. तेनेवाह ‘‘तिट्ठति वा उप्पज्जति वा’’ति. एकच्चो हि पच्चयो ठितिया एव उपकारको होति यथा पच्छाजातपच्चयो, एकच्चो उप्पत्तिया एव यथा अनन्तरादिको, एकच्चो उभयस्स यथा हेतुआदयो.

उपकारकलक्खणोति च धम्मेन धम्मसत्तिं उपकारं दस्सेतीति दट्ठब्बं. हिनोति पतिट्ठाति एत्थाति हेतु, अनेकत्थत्ता धातुसद्दानं हि-सद्दो मूलसद्दो विय पतिट्ठत्थो वेदितब्बो. हिनोति वा एतेन कम्मनिदानभूतेन उद्धं ओजं अतिहरन्तेन मूलेन विय पादपो तप्पच्चयं फलं गच्छति पवत्तति वुद्धिं विरुळ्हिं आपज्जतीति हेतु. अत्तनो फलं करोतीति कारणं. निददाति दस्सेन्तं विय होतीति निदानं. सम्भवति तं एतस्माति सम्भवो. पभवति एतस्माति पभवोति पच्चयहेतुसद्देहि इतरेसम्पि समानत्थता वेदितब्बा. एवं सन्तेपि कारणविसेसविसयो हेतुसद्दो, कारणसामञ्ञविसयो पच्चयसद्दोति दस्सेन्तो ‘‘मूलट्ठेना’’तिआदिमाह. हेतुअत्थो, पच्चयट्ठो च हेट्ठा पपञ्चवसेन वुत्तोति तं सङ्खिप्पं दस्सेन्तो आह ‘‘सङ्खेपतो…पे… हेतुपच्चयो’’ति.

यथा सालिवीहिबीजादीनि तंतंओसधीनं सालिवीहिआदिभावस्स साधकानि, मणिआदिप्पभावत्थूनि च नीलादिवण्णानि नीलादिप्पभासाधकानि, एवं हेतुपच्चयो यथारहं अत्तना सम्पयुत्तधम्मानं कुसलादिभावस्स साधकोति इममत्थं दस्सेति ‘‘सो सालिआदीन’’न्तिआदिना. आचरियानन्ति च रेवताचरियं सन्धायाह. एवं सन्तेति हेतुपच्चयो यदि कुसलादिभावसाधको, एवं सति. न सम्पज्जति न सिज्झति. यथा कुसलाकुसलहेतु तंसमुट्ठानरूपस्स कुसलाकुसलभावाय न परियत्तो, एवं अब्याकतोपि हेतु तंसमुट्ठानरूपस्स अब्याकतभावाय. सभावेनेव हि तं अब्याकतन्ति आह ‘‘न हि सो तेसं कुसलादिभावं साधेती’’ति. हेतुपच्चयो च तेसं होतियेवाति आह ‘‘न च पच्चयो न होती’’ति. इदानि तमत्थं पाळिया समत्थेतुं ‘‘वुत्तञ्हेत’’न्तिआदि वुत्तं. विना एतेनाति एतेन हेतुना अब्याकतभावसाधकेन विना अहेतुकत्ता, अब्याकतभावो सिद्धो सभावेनेवाति अधिप्पायो.

‘‘योनिसो, भिक्खवे, मनसि करोतो अनुप्पन्ना चेव कुसला धम्मा उप्पज्जन्ति, उप्पन्ना च कुसला धम्मा अभिवड्ढन्ती’’तिआदि (अ. नि. १.६७) वचनेहि कुसलभावस्स योनिसोमनसिकारप्पटिबद्धता सिद्धाति आह ‘‘योनिसोमनसिकारप्पटिबद्धो कुसलभावो’’ति. एतेनेव अकुसलअब्याकतभावापि कुसलभावो विय न हेतुपटिबद्धाति दस्सितं होति. यं पनेके मञ्ञेय्युं ‘‘अहेतुकहेतुस्स अकुसलभावो विय सहेतुकहेतूनम्पि सभावतोव कुसलादिभावो, अञ्ञेसं तंसम्पयुत्तानं हेतुपटिबद्धो’’ति, तस्स उत्तरं वत्तुं ‘‘यदि चा’’तिआदिमाह. अलोभो कुसलो वा सिया अब्याकतो वाति यदि अलोभो सभावतो कुसलो, सो कुसलसभावत्ता अब्याकतो न सिया. अथ अब्याकतो तंसभावत्ता कुसलो न सिया अलोभसभावस्स अदोसत्ताभावो विय. यस्मा पन उभयथापि होति, तस्मा यथा उभयथा होन्तेसु सद्धादीसु सम्पयुत्तेसु हेतुपटिबद्धं कुसलादिभावं परियेसेथ, न सभावतो, एवं हेतूसुपि कुसलादिता अञ्ञपटिबद्धा परियेसितब्बा, न सभावतोति यं वुत्तं ‘‘सम्पयुत्तहेतूसु सभावतोव कुसलादिभावो’’ति, तं न युज्जति. सा पन परियेसियमाना योनिसोमनसिकारादिपटिबद्धा होतीति हेतूसु विय सम्पयुत्तेसुपि योनिसोमनसिकारादिपटिबद्धो कुसलादिभावो, न हेतुपटिबद्धोति सिद्धं होतीति अधिप्पायो.

विरुळ्हमूला वियाति एतेन मूलानि विय मूलानीति दस्सेति. तेनेवाह ‘‘सुप्पतिट्ठितभावसाधनेना’’ति. स्वायं ‘‘कुसलो धम्मो कुसलस्स, कुसलो धम्मो अब्याकतस्स, कुसलो धम्मो कुसलाब्याकतस्स, अकुसलो धम्मो अकुसलस्स, अकुसलो धम्मो अब्याकतस्स, अकुसलो धम्मो अकुसलाब्याकतस्स, अब्याकतो धम्मो अब्याकतस्सा’’ति एवं सत्तधा पञ्हावारे निद्दिट्ठो. यं पन वुत्तं हेतुकिच्चं दस्सेन्तेन ‘‘हेतू हेतुसम्पयुत्तकानं धम्मानं, तंसमुट्ठानानञ्च रूपानं हेतुपच्चयेन पच्चयो’’ति (पट्ठा. १.१.१), तत्थ पठमो हेतुसद्दो पच्चत्तनिद्दिट्ठो पच्चयधम्मनिद्देसो, तेनस्स हेतुभावेन उपकारकता हेतुपच्चयताति दस्सेति. दुतियो पच्चयुप्पन्नविसेसनं, तेन न येसं केसञ्चि सम्पयुत्तकानं हेतू हेतुपच्चयेन पच्चयो, अथ खो हेतुना सम्पयुत्तानमेवाति दस्सेति. ननु च सम्पयुत्तसद्दस्स सापेक्खत्ता दुतिये हेतुसद्दे अविज्जमानेपि अञ्ञस्स अपेक्खितब्बस्स अनिद्दिट्ठत्ता हेतू अत्तनाव सम्पयुत्तकानं हेतुपच्चयेन पच्चयोति अयमत्थो विञ्ञायतीति? नायमेकन्तो. हेतुसद्दो हि पच्चत्तनिद्दिट्ठो ‘‘हेतुपच्चयेन पच्चयो’’ति एत्थेव ब्यावटो यदा गय्हति, न तदा सम्पयुत्तविसेसनं होतीति सम्पयुत्तअविसिट्ठा ये केचि गहिता भवेय्युन्ति. ननु च यथा ‘‘अरूपिनो आहारा सम्पयुत्तकानं धम्मानं, अरूपिनो इन्द्रिया सम्पयुत्तकानं धम्मान’’न्ति च वुत्ते दुतियेन आहारग्गहणेन, इन्द्रियग्गहणेन च विनापि आहारिन्द्रियसम्पयुत्तकाव गय्हन्ति, एवमिधापि सियाति? न, आहारिन्द्रियासम्पयुत्तस्स वज्जेतब्बस्स अभावतो. वज्जेतब्बाभावतो हि तत्थ दुतिये आहारिन्द्रियग्गहणे असतिपि तंसम्पयुत्तकाव गय्हन्तीति तं न कतं, इध पन वज्जेतब्बं अत्थीति कत्तब्बं दुतियं हेतुग्गहणं. एवम्पि ‘‘हेतू हेतुसम्पयुत्तकान’’न्ति एत्थ हेतुसम्पयुत्तकानं सो एव सम्पयुत्तकहेतूति विसेसनस्स अकतत्ता यो कोचि हेतु यस्स कस्सचि हेतुसम्पयुत्तस्स हेतुपच्चयेन पच्चयोति आपज्जतीति? नापज्जति, पच्चत्तनिद्दिट्ठस्सेव हेतुनो पुन सम्पयुत्तविसेसनभावेन वुत्तत्ता. एतदत्थमेव हि विनापि दुतियेन हेतुसद्देन हेतुसम्पयुत्तभावे सिद्धेपि तस्स गहणं कतं.

अथ वा असति दुतिये हेतुसद्दे हेतुसम्पयुत्तकानं हेतुपच्चयेन पच्चयो, न पन हेतूनन्ति एवम्पि गहणं सियाति तन्निवारणत्थं सो वुत्तो. तेन हेतुसम्पयुत्तभावं ये लभन्ति, तेसं सब्बेसं हेतूनं, अञ्ञेसम्पि हेतू हेतुपच्चयेन पच्चयोति दस्सितं होति. यस्मा पन हेतुझानमग्गा पतिट्ठामत्तादिभावेन अञ्ञधम्मनिरपेक्खा, न आहारिन्द्रिया विय सापेक्खा एव, तस्मा एतेस्वेव दुतियं हेतादिग्गहणं कतं. आहारिन्द्रिया पन आहरितब्बईसितब्बापेक्खा एव, तस्मा ते विनापि दुतियेन आहारिन्द्रियग्गहणेन अत्तना एव आहरितब्बे, ईसितब्बे च आहारिन्द्रियभूते, अञ्ञे च सम्पयुत्तके परिच्छिन्दन्तीति तं तत्थ न कतं. इध च दुतियेन हेतुग्गहणेन पच्चयुप्पन्नानं हेतुना, पच्चयभूतेनेव च सम्पयुत्तानं हेतूनं, अञ्ञेसञ्च परिच्छिन्नत्ता पुन विसेसेन किच्चं नत्थीति पञ्हावारे ‘‘कुसला हेतू सम्पयुत्तकानं खन्धान’’न्तिआदीसु दुतियं हेतुग्गहणं न कतन्ति दट्ठब्बं.

५९६. आरम्मणभावेनाति विसयभावेन, आलम्बितब्बभावेनाति अत्थो. आरभित्वापीति पि-सद्देन इममत्थं दस्सेति – रूपायतनादिमत्ते यस्मिं किस्मिञ्चि एकस्मिं अट्ठत्वा ‘‘यं यं धम्मं आरब्भा’’ति (पट्ठा १.१.२) अनियमेन सब्बरूपायतनानं…पे… सब्बधम्मायतनानञ्च आरम्मणपच्चयभावस्स वुत्तत्ता रूपादिभेदेन छब्बिधेसु सङ्खतासङ्खतपञ्ञत्तिधम्मेसु न कोचि धम्मो आरम्मणपच्चयो न होतीति. स्वायं आरम्मणपच्चयभावो हेट्ठा विभावितो एव. आलम्बित्वाति गहेत्वा. एकन्तसारम्मणभावतो अनारब्भ पवत्ति एव नत्थीति आह ‘‘आरब्भेवा’’ति. स्वायं ‘‘कुसलो धम्मो कुसलस्स, कुसलो धम्मो अकुसलस्स, कुसलो धम्मो अब्याकतस्स, अकुसलो धम्मो अकुसलस्स, कुसलस्स, अब्याकतस्स, अब्याकतो धम्मो अब्याकतस्स, कुसलस्स, अकुसलस्सा’’ति एवं नवप्पकारो वेदितब्बो.

५९७. जेट्ठकट्ठेनाति पमुखभावेन. अत्ताधीनानञ्हि पतिभूतो धम्मो अधिपति. सो तेसं पमुखभावेन पवत्तति. ‘‘छन्दवतो किं नाम न सिज्झती’’तिआदिकं पुरिमाभिसङ्खारूपनिस्सयं लभित्वा उप्पज्जमाने चित्तुप्पादे छन्दादयो धुरभूता जेट्ठकभूता सम्पयुत्तधम्मे साधयमाना वसे वत्तयमाना हुत्वा पवत्तन्ति, सम्पयुत्तधम्मा च तेसं वसेन वत्तन्ति हीनादिभावेन तदनुवत्तनतो, तेन ते अधिपतिपच्चया होन्ति. गरुकातब्बम्पि आरम्मणं तन्निन्नपोणपब्भारानं अस्सादनपच्चवेक्खणमग्गफलानं अत्तनो वसे वत्तयमानं विय पच्चयो होति. तस्मा अयं अत्ताधीनानं पतिभावेन उपकारकत्ता अधिपतिपच्चयोति दट्ठब्बो. छन्दाधिपतीति छन्दसङ्खातो अधिपति, छन्दं धुरं छन्दं जेट्ठकं कत्वा चित्तुप्पत्तिकाले उप्पन्नस्स कत्तुकम्यताछन्दस्सेतं नामं. सेसेसुपि एसेव नयो. कस्मा पन यथा हेतुपच्चयनिद्देसे ‘‘हेतू हेतुसम्पयुत्तकान’’न्ति (पट्ठा. १.१.१) वुत्तं, एवमिध ‘‘अधिपती अधिपतिसम्पयुत्तकान’’न्ति अवत्वा ‘‘छन्दाधिपति छन्दसम्पयुत्तकान’’न्तिआदिना (पट्ठा. १.१.३) नयेन वुत्तन्ति? एकक्खणे अभावतो. हेतवो हि द्वे तयोपि एकक्खणे हेतुपच्चया होन्ति, मूलट्ठेन उपकारकभावस्स अविजहनतो. अधिपति पन जेट्ठकट्ठेन उपकारको, न च एकक्खणे बहू जेट्ठका होन्ति. तस्मा एकतो उप्पन्नानम्पि तेसं एकक्खणे अधिपतिपच्चयभावो नत्थीति ‘‘अधिपती अधिपतिसम्पयुत्तकान’’न्ति अवत्वा ‘‘छन्दाधिपति छन्दसम्पयुत्तकान’’न्तिआदिना नयेन वुत्तं.

यं यं धम्मन्ति यं यं आरम्मणधम्मं. गरुं कत्वाति गरुकारचित्तीकारवसेन वा अस्सादनवसेन वा गरुकारिकं लद्धब्बं अविजहितब्बं अनवञ्ञातं कत्वा. ते ते धम्माति ते ते गरुकातब्बा धम्मा. तेसं तेसन्ति तंतंगरुकारकधम्मानं. अधिपतिपच्चयेनाति आरम्मणाधिपतिपच्चयेन. स्वायं ‘‘कुसलो धम्मो कुसलस्स सहजातारम्मणेहि, अकुसलस्स आरम्मणेनेव, अब्याकतस्स सहजातारम्मणेहि, कुसलाब्याकतस्स सहजातेनेवाति कुसलमूला चत्तारो, अकुसलो धम्मो अकुसलस्स सहजातारम्मणेहि, अब्याकतस्स सहजातेनेव, तथा अकुसलाब्याकतस्साति अकुसलमूला तयो, अब्याकतो धम्मो अब्याकतस्स सहजातारम्मणेहि, कुसलस्स आरम्मणेनेव, तथा अकुसलस्साति अब्याकतमूला तयो’’ति सङ्खेपतो दसप्पकारो अधिपतिपच्चयो. एत्थ च सत्तधा सहजाताधिपति, सत्तधा आरम्मणाधिपति वेदितब्बो.

५९८. अन्तरायतीति अन्तरं, ब्यवधायकन्ति अत्थो. नास्स अन्तरं विज्जतीति अनन्तरो, अनन्तरो च सो पच्चयो चाति अनन्तरपच्चयो. ‘‘अत्थानन्तरता अनन्तरपच्चयो, कालानन्तरता समनन्तरपच्चयो’’तिआदिना बहुधा पपञ्चयन्ति, असारं गन्थवित्थारं करोन्ति. यथा पवत्तिओकासदानविसेसभावेन नत्थिविगतपच्चया वुत्ता, न एवं अनन्तरसमनन्तरपच्चया, एते पन चित्तनियमहेतुभावेन वुत्ताति तं चित्तनियमहेतुभावं दस्सेतुं ‘‘यो हि एसा’’तिआदि आरद्धं. तत्थ मनोविञ्ञाणधातूतिआदि चित्तनियमोति एत्थ आदि-सद्देन सन्तीरणानन्तरा वोट्ठब्बनं, चुतिअनन्तरा पटिसन्धीति यस्स यस्स चित्तस्स अनन्तरा यं यं चित्तं उप्पज्जति, तस्स तस्स तदनन्तरुप्पादनियमो तंतंसहकारिपच्चयविसिट्ठस्स पुरिमपुरिमचित्तस्सेव वसेन इज्झतीति दस्सेति.

अत्थानन्तरतायाति अत्थेन केनचि धम्मेन अनन्तरताय. कालानन्तरतायाति कालभेदेन अनन्तरताय. आचरियानन्ति इधापि रेवताचरियमेव सन्धाय वुत्तं. तत्थाति तस्मिं कालानन्तरताय समनन्तरपच्चयभावे, तस्मिं वा यथावुत्तविरोधे. भावनाबलेन पन वारितत्ताति एत्थ यथा रुक्खस्स वेधे दिन्ने पुप्फितुं समत्थस्सेव पुप्फनं न होति, वेधे पन अपनीते ताय एव समत्थताय पुप्फनं होति, एवमिधापि भावनाबलेन वारितत्ता समुट्ठापनसमत्थस्सेव असमुट्ठापनं, तस्मिञ्च अपगते ताय एव समत्थताय समुट्ठापनं होतीति अधिप्पायो. तम्पि वचनं कालानन्तरता नत्थि सत्ताहादिना कालेन अन्तरितभावतो. एतदेव ‘‘कालन्तरितता अत्थि’’ इच्चेव वदाम. ननु च कालो नाम कोचि परमत्थतो नत्थीति वदेय्याति आसङ्कन्तो आह ‘‘कालानन्तर…पे… लद्धी’’ति.

ब्यञ्जनमत्ततोवेत्थ नानाकरणं पच्चेतब्बं, न अत्थतोति उपचयसन्ततिअधिवचननिरुत्तिपदानं विय सद्दत्थमत्ततो नानाकरणं, न वचनीयत्थतोति अधिप्पायो. तेनेव सद्दत्थविसेसं दस्सेतुं ‘‘कथ’’न्तिआदिमाह. तत्थ पुरिमपच्छिमानं निरोधुप्पादन्तराभावतो निरन्तरुप्पादनसमत्थता अनन्तरपच्चयभावो. रूपकलापानं विय सण्ठानाभावतो, पच्चयपच्चयुप्पन्नानं सहावट्ठानाभावतो च ‘‘इदमितो हेट्ठा, उद्धं, तिरिय’’न्ति विभागाभावा अत्तना एकत्तमिव उपनेत्वा सुट्ठु अनन्तरभावेन उप्पादनसमत्थता समनन्तरपच्चयता. उप्पादनसमत्थताति च अब्यापारत्ता धम्मानं यस्मिं यदाकारे निरुद्धे, वत्तमाने वा सति तंतंविसेसवन्तो धम्मा होन्ति, तस्स सोव आकारो वुच्चतीति दट्ठब्बो. धम्मानं पवत्तिमत्तमेव च उपादाय कालवोहारोति निरोधा वुट्ठहन्तस्स नेवसञ्ञानासञ्ञायतनफलसमापत्तीनं असञ्ञभवा चवन्तस्स, पुरिमचुतिपच्छिमपटिसन्धीनञ्च निरोधुप्पादनिरन्तरताय कालन्तरता नत्थि. न हि तेसं अन्तरा अरूपधम्मप्पवत्ति अत्थि, यं उपादाय कालन्तरता वुच्चेय्य, न च रूपधम्मप्पवत्ति अरूपधम्मप्पवत्तिया अन्तरं करोति अञ्ञसन्तानत्ता. रूपारूपसन्ततियो हि द्वे अञ्ञमञ्ञं विसदिससभावत्ता अञ्ञमञ्ञूपकारभावेन पवत्तमानापि विसुंयेव होन्ति. एकसन्ततियञ्च पुरिमपच्छिमानं मज्झे पवत्तमानं तंसन्ततिपरियापन्नताय अन्तरकारकं होति. तादिसञ्च किञ्चि नेवसञ्ञानासञ्ञायतनफलसमापत्तीनं मज्झे नत्थि, न च अभावो अन्तरकारको होति अभावत्ता एव. तस्मा जवनानन्तरस्स जवनस्स विय, भवङ्गानन्तरस्स भवङ्गस्स विय च निरन्तरता सुट्ठु अनन्तरता होतीति तथा उप्पादनसमत्थता नेवसञ्ञानासञ्ञायतनचुतीनम्पि दट्ठब्बा. उप्पत्तिया पच्चयभावो चेत्थ अनन्तरपच्चयादीनं पाकटोति उप्पादनसमत्थताव वुत्ता. पच्चुप्पन्नानं पन धम्मानं पुब्बन्तापरन्तपरिच्छेदेन गहितानं उप्पज्जतीति वचनं अलभन्तानं ‘‘अतीतो धम्मो पच्चुप्पन्नस्स धम्मस्स अनन्तरपच्चयेन पच्चयो’’तिआदिना (पट्ठा. २.१८.४) अनन्तरादिपच्चयभावो वुत्तोति न सो उप्पत्तिया एवाति विञ्ञायति. न हि कुसलादिग्गहणं विय पच्चुप्पन्नग्गहणं अपरिच्छेदं. यतो उप्पत्तिमत्तसमङ्गिनो एव गहणं सिया. तेनेव च अतीतत्तिके पटिच्चवारादयो न सन्तीति. तस्स ‘‘कुसलो धम्मो कुसलस्स, कुसलो धम्मो अब्याकतस्स, अकुसलो धम्मो अकुसलस्स, अकुसलो धम्मो अब्याकतस्स, अब्याकतो धम्मो अब्याकतस्स, अब्याकतो धम्मो कुसलस्स, अब्याकतो धम्मो अकुसलस्सा’’ति सत्तधा भेदो वेदितब्बो.

५९९. उप्पज्जमानोव सह उप्पादनभावेनाति एत्थापि उप्पत्तिया पच्चयभावेन पाकटेन ठितियापि पच्चयभावं निदस्सेतीति दट्ठब्बं, अञ्ञथा पदीपनिदस्सनं न युज्जेय्य. पदीपो हि पभासस्स ठितियापि पच्चयो, न उप्पत्तिया एव. पच्चयुप्पन्नानं सहजातभावेन उपकारकता सहजातपच्चयता. ओक्कन्तिक्खणेति पटिसन्धिक्खणे. तस्मिं हि खणे नामरूपं ओक्कन्तं विय परलोकतो आगन्त्वा इध मातुकुच्छिआदिं पविसन्तं विय उप्पज्जति, तस्मा सो खणो ओक्कन्तिक्खणोति वुच्चति. एत्थ च रूपन्ति हदयवत्थुयेव अधिप्पेतं. तञ्हि नामस्स, नामञ्च तस्स सहजातपच्चयो होति. चित्तचेतसिकाति पवत्तियं चत्तारो खन्धा पटिसन्धिक्खणे चित्तसमुट्ठानानं अभावतो. रूपिनो धम्माति हदयवत्थुं सन्धायाह. तत्थ यदिपि पुब्बे ‘‘ओक्कन्तिक्खणे नामरूप’’न्ति वुत्तं, तथापि तेन खणन्तरे सहजातपच्चयभावो रूपधम्मानं न निवारितोति तन्निवारणत्थमिदं वुत्तन्ति गहेतब्बं. किञ्चि कालेति केचि किस्मिञ्चि कालेति अत्थो, तेन रूपिनो धम्मा केचि वत्थुभूता किस्मिञ्चि पटिसन्धिकालेति अञ्ञेसं रूपधम्मानं, वत्थुनो च पवत्तियं अरूपधम्मानं सहजातपच्चयभावं पुब्बे अनिवारितं निवारेति. एवञ्च कत्वा ‘‘किञ्चि काल’’न्ति वा ‘‘किस्मिञ्चि काले’’ति वा वत्तब्बे तथा अवत्वा विभत्तिविपल्लासं कत्वा वुत्तं. तेन किञ्चीति उपयोगेकवचनं. ‘‘रूपिनो धम्मा’’ति एतेन सम्बन्धे पच्चत्तबहुवचनं जायति. ‘‘काले’’ति एतेन सम्बन्धे भुम्मेकवचनन्ति दीपितन्ति वेदितब्बं. पुरिमेन च ‘‘एको खन्धो, वत्थु च तिण्णन्नं खन्धान’’न्ति (पट्ठा. १.१.४१९) आदिवचनेन नामसहितं एव वत्थु नामस्स पच्चयोति वत्तब्बे आपन्ने इतरेन केवलस्स च तथावत्तब्बतं दस्सेति. स्वायं सहजातपच्चयो ‘‘कुसलो धम्मो कुसलस्स, अब्याकतस्स, कुसलाब्याकतस्स, अकुसलो धम्मो अकुसलस्स, अब्याकतस्स, अकुसलाब्याकतस्स, अब्याकतो धम्मो अब्याकतस्स, कुसलाब्याकतो धम्मो अब्याकतस्स, अकुसलाब्याकतो धम्मो अब्याकतस्सा’’ति (पट्ठा. १.१.४१९) नवविधो वेदितब्बो.

६००. अत्तनो उपकारकस्स उपकारकता अञ्ञमञ्ञपच्चयता. तथा हिस्स तिदण्डं निदस्सितं. उपकारकता च अञ्ञमञ्ञतावसेनेव दट्ठब्बा, न सहजाततादिवसेन. सहजातादिपच्चयो होन्तोयेव हि कोचि अञ्ञमञ्ञपच्चयो न होति, न च सहजातादिपच्चयधम्मेहि विना इमस्स पवत्ति अत्थि. तथा हि सहजातादिपच्चयो च होन्तोयेव हि कोचि अञ्ञमञ्ञपच्चयो होति. यदि च अत्तनो उपकारकस्स उपकारकतामत्तं अञ्ञमञ्ञपच्चयो सिया, पुरेजातपच्छाजातभावेन उपकारस्स उपकारका वत्थुखन्धा अञ्ञमञ्ञपच्चया सियुं, न च तं इच्छितं. तेन वुत्तं ‘‘उपकारकता च अञ्ञमञ्ञवसेनेव दट्ठब्बा’’ति. अयञ्च उप्पत्तिया, ठितिया च उपकारकोति वेदितब्बो. अयं पन ‘‘कुसलो धम्मो कुसलस्स, अकुसलो धम्मो अकुसलस्स, अब्याकतो धम्मो अब्याकतस्सा’’ति तिविधो वेदितब्बो.

६०१. तरुआदीनं पथवी विय अधिट्ठानाकारेन पथवीधातु सेसधातूनं, चक्खादयो चक्खुविञ्ञाणादीनं उपकारका चित्तकम्मस्स पटादयो विय निस्सयाकारेन खन्धादयो तंतंनिस्सयानं खन्धादीनं. पथवीधातुयं पतिट्ठाय एव हि सेसधातुयो उपादारूपानि विय यथासकं किच्चं करोन्ति.

अधिट्ठानाकारेनाति आधाराकारेन. आधाराकारो चेत्थ तेसं सातिसयं तदधीनवुत्तिताय वेदितब्बो. यतो भूतानि अनिद्दिसितब्बट्ठानानि वुच्चन्ति, एवञ्च कत्वा चक्खादीनम्पि अधिट्ठानाकारेन उपकारकता सुट्ठु युज्जति. न हि यथावुत्तं तदधीनवुत्तिताविसेसं मुञ्चित्वा अञ्ञो चक्खादीसु अदेसकानं अरूपधम्मानं अधिट्ठानाकारो सम्भवति. यदिपि यं यं धम्मं पटिच्च ये ये धम्मा उप्पज्जन्ति, तेसं सब्बेसं तदधीनवुत्तिभावो. येन पन पच्चयभावविसेसेन चक्खादीनं पटुमन्दभावेसु चक्खुविञ्ञाणादयो तदनुविधानाकारेनेव पवत्तन्ति, स्वायमिध तेसं तदधीनवुत्तितासिद्धो विसेसोति. एवञ्हि पच्चयभावसामञ्ञे सतिपि आरम्मणपच्चयतो निस्सयपच्चयस्स विसेसो विभावितो होति. स्वायं नयो हेट्ठा पकासितोव. छट्ठो पनाति एत्थ ‘‘रूपिनो धम्मा अरूपीनं धम्मानं किस्मिञ्चि काले’’ति इदं न लब्भति. यं पनेत्थ लब्भति ‘‘रूपिनो धम्मा केची’’ति, तत्थ ते एव धम्मे दस्सेतुं ‘‘चक्खायतन’’न्तिआदि निद्दिट्ठं. यं रूपन्ति हदयवत्थुं सन्धाय वुत्तं. अयं पन निस्सयपच्चयो तेरसविधो. कथं? सहजाततो कुसलमूला तयो, तथा अकुसलमूला, अब्याकतमूलेसु पन पुरेजातं लब्भति. अब्याकतञ्हि अब्याकतस्स सहजातम्पि पच्चयो होति, पुरेजातम्पि कुसलस्स पुरेजातमेव, तथा अकुसलस्स, कुसलाब्याकतं सहजातपुरेजाततो कुसलस्स, सहजाततो एव अब्याकतस्स, तथा अकुसलाब्याकत’’न्ति एवं तेरस.

६०२. तदधीनवुत्तिताय अत्तनो फलेन निस्सितोति यं किञ्चि कारणं निस्सयोति वत्वा तत्थ यो भुसो निस्सयो, तं उपनिस्सयोति निद्धारेति. बलवकारणभावेन उपकारकोति आरम्मणभाववसेन अनन्तरं अनुरूपचित्तुप्पादनसमत्थतावसेन, केवलञ्च बलवन्तं कारणं हुत्वा उपकारको. तेनाह ‘‘सो’’तिआदि.

तत्थ दानं दत्वाति देय्यधम्मं चजित्वा. याय वा चेतनाय सो दिय्यति, सा चेतना दानं. दत्वाति तं चेतनं परियोदपेत्वा विसुद्धं कत्वा. सीलं समादियित्वाति पञ्चङ्गदसङ्गादिवसेन निच्चसीलं गण्हित्वा. इमिना समादानविरतियेव दस्सिता, सम्पत्तविरतिसमुच्छेदविरतियो पन लोके ‘‘सील’’न्ति अपाकटत्ता न वुत्ता. किञ्चापि न वुत्ता, आरम्मणपच्चयो पन होन्तियेव. तत्थ समुच्छेदविरति सेक्खानंयेव कुसलस्स आरम्मणं होति, न इतरेसं. उपोसथकम्मन्ति ‘‘पाणं न हने, न चादिन्नमादिये’’ति (सु. नि. ४०२) एवं वुत्तं उपोसथसीलं. तं गरुं कत्वा पच्चवेक्खतीति तं यथावुत्तं कुसलं सेक्खोपि पुथुज्जनोपि पच्चवेक्खति, अरहापि तं पच्चवेक्खतेव. अरहतोपि हि पुब्बे कतं कुसलं कुसलमेव. येन पन चित्तेन पच्चवेक्खति, तं किरियचित्तं नाम होति. तस्मा ‘‘कुसलो कुसलस्सा’’ति इमस्मिं अधिकारे न लब्भति. पुब्बे सुचिण्णानीति ‘‘दत्वा कत्वा’’ति हि आसन्नकतानि वुत्तानि, इमिना न आसन्नकतानीति वेदितब्बानि, दानादीहि वा सेसानि कामावचरकुसलानि दस्सेतुं इदं वुत्तं. झाना वुट्ठहित्वाति झानं समापन्नो झानतो वुट्ठहित्वा. ‘‘झानं वुट्ठहित्वा’’तिपि पाळि. सेक्खा गोत्रभुन्ति सोतापन्नं सन्धाय वुत्तं. सो हि गोत्रभुं पच्चवेक्खति. ‘‘वोदान’’न्ति इदं पन सकदागामिअनागामिनो सन्धाय वुत्तं. तेसञ्हि तं चित्तं वोदानं नाम होति. सेक्खाति सोतापन्नसकदागामिअनागामिनो. मग्गा वुट्ठहित्वाति मग्गफलभवङ्गातिक्कमवसेन अत्तना पटिलद्धमग्गा वुट्ठहित्वा, सुद्धमग्गतोयेव पन वुट्ठाय पच्चवेक्खणं नाम नत्थि. आदि-सद्देन ‘‘कुसलं अनिच्चतो दुक्खतो अनत्ततो विपस्सन्ती’’ति (पट्ठा. १.१.४०४) एवमादिं सङ्गण्हाति. यदिपि नानत्तं अकत्वाव विभत्तो, तथापि इदम्पि आरम्मणाधिपतिआरम्मणूपनिस्सयानं विसेसोति दस्सेतुं ‘‘तत्था’’तिआदि वुत्तं.

नेसं चित्तचेतसिकानं अनन्तरपच्चयअनन्तरूपनिस्सयानं निक्खेपविसेसो अत्थि. यस्मा पुरिमो अब्याकतधम्मवसेन पवत्तो, इतरो कुसलादिवसेनपीति सोपि निक्खेपविसेसो अत्थतो एकीभावमेव गच्छति सब्बेसुपि चित्तुप्पादेसु तदुभयस्स इच्छितब्बत्ता. एवं सन्तेपीतिआदि अनन्तरअनन्तरूपनिस्सयानं विसेसदस्सनं. यथा हीतिआदि अनन्तरूपनिस्सयस्स सम्भवदस्सनं.

पकतोति एत्थ प-कारो उपसग्गो, सो अत्तनो फलस्स उप्पादनसमत्थभावेन सुट्ठुकततं दीपेति. तथा च कतं अत्तनो सन्ताने कतं होतीति आह ‘‘अत्तनो सन्ताने’’तिआदि. करणञ्च दुविधं निप्फादनं, उपसेवनञ्चाति तं दस्सेतुं ‘‘निप्फादितो वा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ निप्फादनं हेतुपच्चयसमोधानेन फलस्स निब्बत्तनं. उपसेवनं पन काये अल्लीयापनवसेन उपयोगूपसेवनं, विजाननसञ्जाननादीनं वसेन आरम्मणूपसेवनञ्च. तेनेव अनागतानम्पि उतुसम्पदादीनं आरम्मणूपसेवनेन उपसेवितानं पकतूपनिस्सयता वुत्ता होति, पगेव अतीतपच्चुप्पन्नानं. पच्चुप्पन्नस्सापि हि ‘‘पच्चुप्पन्नं उतुभोजनं सेनासनं उपनिस्साय झानं उप्पादेती’’तिआदिवचनतो (पट्ठा. २.१८.८) पकतूपनिस्सयभावो लब्भतीति. पकतिया एवाति पच्चयन्तरसङ्कररहितेन अत्तनो सभावेनेव. उपनिस्सयोति बलवकारणं कत्वा. अनेकप्पकारतो पभेदो वेदितब्बो पञ्हावारे आगतनयेन. पच्चयवारे पन –

‘‘पुरिमा पुरिमा कुसला धम्मा पच्छिमानं पच्छिमानं कुसलानं धम्मानं उपनिस्सयपच्चयेन पच्चयो, पुरिमा पुरिमा कुसला धम्मा पच्छिमानं पच्छिमानं अकुसलानं धम्मानं केसञ्चि, कुसला अब्याकतानं, अकुसला अकुसलानं, कुसलानं केसञ्चि, अकुसला अब्याकतानं, अब्याकता अब्याकतानं, अब्याकता कुसलानं, अब्याकता अकुसलानं, पुग्गलोपि, सेनासनम्पि उपनिस्सयपच्चयेन पच्चयो’’ति (पट्ठा. १.१.९).

तत्थ ये पुरिमा येसं पच्छिमानं अनन्तरूपनिस्सयो होन्ति, ते तेसं सब्बेसम्पि एकन्तेनेव होन्ति, न केसञ्चि कदाचि. तस्मा येसु पदेसु अनन्तरूपनिस्सयो लब्भति, तेसु ‘‘केसञ्ची’’ति न सक्का वत्तुन्ति न वुत्तं. ये पन पुरिमा येसं पच्छिमानं आरम्मणूपनिस्सयो वा पकतूपनिस्सयो वा होन्ति, ते तेसं, न सब्बेसं एकन्तेन होन्ति. येसं उप्पत्तिविबन्धका पच्चया बलवन्तो होन्ति, तेसं न भवन्ति, इतरेसं भवन्ति. तस्मा येसु पदेसु अनन्तरपच्चयो न लब्भति, तेसु ‘‘केसञ्ची’’ति वुत्तं. सिद्धानं पच्चयधम्मानं येहि पच्चयुप्पन्नेहि भवितब्बं, तेसं ‘‘केसञ्ची’’ति अयमेत्थ अत्थो.

कसिणपञ्ञत्तिया आरम्मणूपनिस्सयताभावतो एकच्चाय पञ्ञत्तिया सद्धिं सब्बो धम्मो आरम्मणूपनिस्सयो, अनन्तरातीतो चित्तचेतसिकरासि अनन्तरूपनिस्सयो, कुसलाकुसलविपाककिरियारूपवसेन पञ्चविधो पकतूपनिस्सयोति अयमेत्थ सङ्खेपो. वित्थारो पन पट्ठानट्ठकथायं वेदितब्बो.

६०३. पठमतरन्ति पच्चयुप्पन्नतो पुरेतरं. अयञ्हि पुरेजातपच्चयो रूपधम्मवसेनेव लब्भति. पच्चयुप्पन्नो च अरूपधम्मायेव. तेनाह ‘‘वत्तमानभावेन उपकारको’’ति. निस्सयारम्मणाकारादीहि विसिट्ठा पुरेजातभावेन विना उपकारकभावं अगच्छन्तानं वत्थारम्मणानं पुरेजाताकारेन उपकारकता पुरेजातपच्चयता. एवं वत्थारम्मणवसेन दुविधे पुरेजातपच्चये ‘‘चक्खायतन’’न्तिआदि वत्थुवसेन वुत्तं, ‘‘रूपारम्मण’’न्तिआदि आरम्मणवसेन.

यं रूपन्ति हदयवत्थुं सन्धायाह. तत्थ ‘‘किञ्चि काले’’ति पवत्तिकालवसेन वुत्तं. ‘‘किञ्चि कालेन’’ इति पटिसन्धिकालवसेन. यानि आरम्मणपुरेजातेन विना न वत्तन्ति, तेसं चक्खुविञ्ञाणादीनं आरम्मणपुरेजातदस्सनेन मनोद्वारेपि यं यं आरम्मणपुरेजातेन वत्तति, तस्स तस्स आरम्मणपच्चयभूतं सब्बं रूपरूपं आरम्मणपुरेजातन्ति दस्सितमेव होति. तथा हि वुत्तं पञ्हावारे ‘‘आरम्मणपुरेजातं सेक्खा वा पुथुज्जना वा चक्खुं अनिच्चतो दुक्खतो अनत्ततो विपस्सन्ती’’तिआदि (पट्ठा. १.१.४२४). ‘‘अब्याकतो धम्मो अब्याकतस्स धम्मस्स पुरेजातपच्चयेन पच्चयो, अब्याकतो धम्मो कुसलस्स धम्मस्स पुरेजातपच्चयेन पच्चयो, अब्याकतो धम्मो अकुसलस्स धम्मस्स पुरेजातपच्चयेन पच्चयो’’ति (पट्ठा. १.१.४२४) अब्याकतमूलका तयोव वारा. ते च पच्चेकं वत्थुपुरेजातं, आरम्मणपुरेजातन्ति द्विधा विभत्ता.

६०४. पच्चयुप्पन्नधम्मस्स पुरेतरं सिद्धभावे सति पच्चयधम्मस्स पच्छाजातताति वुत्तं ‘‘पुरेजातान’’न्ति. अयञ्च नयो रूपधम्मेसु एव लब्भति, न अरूपधम्मेसूति वुत्तं ‘‘रूपधम्मान’’न्ति. यदि पच्चयुप्पन्नधम्मा पुरेतरमेव जाता, कथं पच्चयभावोति आह ‘‘उपथम्भकत्तेना’’ति. पच्छाजातेन हि विना सन्तानाविच्छेदहेतुभावं अगच्छन्तानं धम्मानं ये पच्छाजाताकारेन उपकारका, तेसं सा विप्पयुत्ताकारादीहि विसिट्ठा उपकारकता पच्छाजातपच्चयता. एवं सब्बपच्चयानं पच्चयन्तराकारविसिट्ठा उपकारकता योजेतब्बा. ‘‘गिज्झपोतकसरीरानं आहारासाचेतना विया’’ति एतेन मनोसञ्चेतनाहारवसेन पवत्तमानेहि अरूपधम्मेहि रूपकायस्स उपत्थम्भितभावं दस्सेति. तेनेव ‘‘आहारासा विया’’ति अवत्वा चेतनाग्गहणं कतं. कायस्साति चतुसमुट्ठानिकभूतुपादायरूपसङ्खातस्स रूपकायस्स. सङ्खेपतो ठपेत्वा रूपधम्मे अविसिट्ठो अरूपक्खन्धो पच्छाजातपच्चयो. सो जातिवसेन कुसलो, अकुसलो, विपाको, किरियाति चतुब्बिधोति वेदितब्बं.

६०५. कुसलादिभावेन अत्तना सदिसस्स पयोगेन करणीयस्स पुनप्पुनं करणं पवत्तनं आसेवनट्ठो, अत्तसदिससभावतापादनं वासनं वा. पुरिमपुरिमाभियोगो वियाति उग्गहणसवनधारणादिपुरिमापुरिमासेवना विय. तीसु पन एतेसु पुरिमा पुरिमाति समनन्तरातीता दट्ठब्बा. कस्मा पनेत्थ अनन्तरपच्चये विय ‘‘पुरिमा पुरिमा कुसला धम्मा पच्छिमानं पच्छिमानं अब्याकतान’’न्तिआदिना भिन्नजातियेहि सद्धिं निद्देसो न कतोति? अत्तनो गतिं गाहेतुं असमत्थत्ता. भिन्नजातिका हि भिन्नजातिकानं आसेवनगुणेन पगुणबलवभावं सम्पादेन्ता अत्तनोव कुसलादिभावसङ्खातं गतिं गाहेतुं न सक्कुणन्ति. तस्मा तेहि सद्धिं निद्देसं अकत्वा ये येसं वासनासङ्खातेन आसेवनगुणेन पगुणबलवभावविसिट्ठं अत्तनो कुसलादिभावसङ्खातं गतिं गाहेतुं समत्था, तेसं तेहि समानजातिकेहेव सद्धिं निद्देसो कतोति दट्ठब्बो.

अथ विपाकाब्याकतं कस्मा न गहितं? आसेवनाभावतो. विपाकाब्याकतञ्हि कम्मवसेन विपाकभावप्पत्तं कम्मपरिणामितं हुत्वा पवत्तमानं निरुस्साहं दुब्बलं सन्तं आसेवनगुणेन अत्तनो सभावं गाहेत्वा परिभावेत्वा नेव अञ्ञं विपाकं पवत्तेति, न च पुरिमविपाकानुभावं गहेत्वा उप्पज्जति, अथ खो कम्मवेगक्खित्तं पतितं विय हुत्वा उप्पज्जति. तस्मा सब्बथापि विपाके आसेवना नत्थीति न गहितं. कुसलाकुसलकिरियानन्तरं उप्पज्जमानम्पि सकम्मपटिबद्धवुत्तिताय आसेवनगुणं न गण्हातीति कुसलादयोपि तस्स आसेवनपच्चयो न होन्ति. नानाजातिकत्तापि चेते तस्स आसेवनाधानं न करोन्तेव. भूमितो, पन आरम्मणतो वा नानाजातिकता नाम नत्थीति परित्तकुसलकिरिया महग्गतकुसलकिरियानं, सङ्खारारम्मणञ्च कुसलं निब्बानारम्मणस्स आसेवनपच्चयो होतियेव. स्वायं ‘‘कुसलो धम्मो कुसलस्स, अकुसलो धम्मो अकुसलस्स, अब्याकतो धम्मो अब्याकतस्स आसेवनपच्चयेन पच्चयो’’ति (पट्ठा. १.१.४२६) तिधाव वुत्तो. अब्याकतग्गहणेन आवज्जनवज्जिता किरियधम्मा गहिता.

६०६. चित्तपयोगो चित्तकिरिया, आयूहनन्ति अत्थो. यथा हि कायवचीपयोगो विञ्ञत्ति, एवं चित्तपयोगो चेतना. तेन हि सा उप्पन्नकिरियताविसिट्ठे सन्ताने सेसपच्चयसमागमे पवत्तमानानं विपाककटत्तारूपानम्पि तेनेव सन्तानविसेसेन किरियाभावेन उपकारिका होति. तस्स हि किरियाभावस्स पवत्तत्ता तेसं पवत्ति, न अञ्ञथा. सहजातानं पन आयूहनकिरियाभावेन पवत्तमाना उपकारिकाति किं वत्तब्बं. कम्मन्ति च चेतनाकम्ममेव अधिप्पेतं. न हि चेतनासम्पयुत्तं कम्मं अभिज्झादि कम्मपच्चयो होति. सतिपि विपाकधम्मभावे चेतनावज्जानं अतंसभावत्ता विपाकापि चेतना सहजातकम्मपच्चयो होतियेव, स्वायं कम्मपच्चयो जातिवसेन चतुब्बिधोति सब्बं वत्तब्बं.

६०७. ‘‘निरुस्साहसन्तभावेना’’ति एतेन सउस्साहेहि विपाकधम्मधम्मेहि कुसलाकुसलेहि सारम्मणादिभावेन सदिसानम्पि असदिसं विपाकभावं दस्सेति. सो हि विपाकानं पयोगेन असाधेतब्बताय पयोगेन, अञ्ञथा वा सेसपच्चयेसु सिद्धेसु कम्मस्स कटत्ता एव सिज्झनतो निरुस्साहो सन्तभावो होति, न किलेसवूपसन्तभावो. तथासन्तभावतो एव हि भवङ्गादयो दुविञ्ञेय्या. पञ्चद्वारेपि हि जवनप्पवत्तिया रूपादीनं गहितता विञ्ञायति, अभिनिपातसम्पटिच्छनसन्तीरणमत्ता पन विपाका दुविञ्ञेय्या एव. निरुस्साहसन्तभावायाति निरुस्साहसन्तभावत्थाय. एतेन तप्पच्चयवन्तानं अविपाकानम्पि रूपधम्मानं विपाकानुकूलं पवत्तिं दस्सेति. पवत्तेतिआदि पञ्हावारनयं गहेत्वा वुत्तं. पटिच्चवारे पन ‘‘विपाका चत्तारो खन्धा अरूपिनो अञ्ञमञ्ञं विपाकपच्चयेन पच्चयो’’तिआदिना (पट्ठा. १.१.१४) आगता. एत्थ च येसं एकन्तेन विपाको विपाकपच्चयो होति, तेसं वसेन नयदस्सनं कतन्ति दट्ठब्बं. न हि आरुप्पे कामरूपभूमीसु विय विपाको रूपस्स पच्चयो होति.

६०८. सतिपि जनकभावे उपत्थम्भकत्तं आहारानं पधानकिच्चन्ति आह ‘‘रूपारूपानं उपत्थम्भकत्तेना’’ति. उपत्थम्भकत्तञ्हि सतिपि जनकत्ते अरूपीनं आहारानं, आहारजरूपसमुट्ठापकरूपाहारस्स च होति. असतिपि चतुसमुट्ठानिकरूपूपत्थम्भकरूपाहारस्स, असति पन उपत्थम्भकत्ते आहारानं जनकत्तं नत्थीति उपत्थम्भकत्तं पधानं. अथ वा जनयमानोपि आहारो अविच्छेदवसेन उपत्थम्भेन्तो जनेतीति उपत्थम्भनभावो एव आहारभावोति ‘‘उपत्थम्भकत्तेना’’ति वुत्तं. केचि पन ‘‘रूपाहारो अत्तना जनितस्स आहारपच्चयो न होति, अञ्ञेन जनितस्स होति, तस्मा ‘उपत्थम्भकत्तेना’ति वुत्त’’न्ति वदन्ति. तं ‘‘आहारो रूपस्स पच्चयो होन्तो आहारपच्चयो न होतीति विरुद्धमेत’’न्ति अपरे नानुजानन्ति. रूपाहारो चेत्थ रूपधम्मानं एव आहारपच्चयो होति. अरूपाहारा पन रूपधम्मानम्पि आहारपच्चयो होन्ति. तञ्च खो न केवलं चित्तसमुट्ठानानं रूपानमेव, अथ खो कदाचि कटत्तारूपानम्पीति दस्सेतुं ‘‘पञ्हावारे पना’’तिआदि वुत्तं.

६०९. अधिपतियट्ठेनाति एत्थ न अधिपतिपच्चयधम्मानं विय पवत्तिनिवारके अभिभवित्वा पवत्तनेन गरुभावो अधिपतियट्ठो, अथ खो दस्सनादिकिच्चेसु चक्खुविञ्ञाणादीहि, जीवने कम्मजरूपेहि अरूपधम्मेहि च जीवन्तेहि, मनने सम्पयुत्तधम्मेहि, सुखितादिभावे सुखितादीहि, अधिमोक्खपग्गहूपट्ठानाविक्खेपपजाननेसु, ‘‘अनञ्ञातं ञस्सामी’’ति पवत्तियं आजानने, अञ्ञाताविभावे च सद्धादिसहजातेहीति एवं तंतंकिच्चेसु चक्खादिपच्चयेहि धम्मेहि चक्खादीनं अनुवत्तनीयता. तेसु हि किच्चेसु चक्खादीनं इस्सरियं, तप्पच्चयानञ्च तदनुवत्तनेन तत्थ पवत्ति. कस्मा पनेत्थ इत्थिपुरिसिन्द्रियद्वयं न गहितं, ननु चेतम्पि लिङ्गादीहि अनुवत्तीयतीति? सच्चं अनुवत्तीयति, न पन पच्चयभावतो. यथा हि जीविताहारा येसं पच्चया होन्ति, तेसं अनुपालकउपत्थम्भका, अत्थिअविगतपच्चयभूता च होन्ति, न एवं इत्थिपुरिसभावा लिङ्गादीनं केनचि पकारेन उपकारका होन्ति. यतो पच्चया सियुं, केवलं पन यथासकेहि एव पच्चयेहि पवत्तमानानं लिङ्गादीनं यथा इत्थिआदिग्गहणस्स पच्चयभावो होति, ततो अञ्ञेनाकारेन तंसहितसन्ताने अप्पवत्तितो लिङ्गादीहि अनुवत्तनीयता, इन्द्रियता च तेसं वुच्चति. तस्मा न तेसं इन्द्रियपच्चयभावो वुत्तो. चक्खादयो अरूपधम्मानंयेवाति एत्थ सुखिन्द्रियदुक्खिन्द्रियानिपि चक्खादिग्गहणेन गहितानीति दट्ठब्बानि.

६१०. लक्खणारम्मणूपनिज्झानभूतानं वितक्कादीनं वितक्कनादिवसेन आरम्मणं उपगन्त्वा निज्झानं पेक्खनं, चिन्तनं वा वितक्कादीनंयेव आवेणिको ब्यापारो उपनिज्झायनट्ठो. ‘‘ठपेत्वा द्विपञ्चविञ्ञाणे सुखदुक्खवेदनाद्वय’’न्ति वत्वापि ‘‘सत्त झानङ्गानी’’ति वचनेन अझानङ्गानं उपेक्खाचित्तेकग्गतानं निवत्तनं कतन्ति दट्ठब्बं. यदि एवं ‘‘सत्त झानङ्गानी’’ति एतेनेव सिद्धे ‘‘ठपेत्वा सुखदुक्खवेदनाद्वय’’न्ति कस्मा वुत्तं? वेदनाभेदेसु पञ्चसु सुखदुक्खद्वयस्स एकन्तेन अझानङ्गभावदस्सनत्थं झानङ्गट्ठाने निद्दिट्ठत्ता, सतिपि वा झानङ्गवोहारे वेदनाभेदद्वयस्स एकन्तेन झानपच्चयत्ताभावदस्सनत्थं. उपेक्खाचित्तेकग्गतानं पन यदिपि झानपच्चयत्ताभावो अत्थि, नझानपच्चयभावो पन नत्थीति सब्बानिपि सत्त झानङ्गानीति एत्थ गहणं कतं. तत्थ ‘‘सब्बानिपी’’ति वचनं सब्बकुसलादिभेदसङ्गण्हनत्थं, न पन सब्बचित्तुप्पादगतसङ्गण्हनत्थन्ति दट्ठब्बं. येसं पन ‘‘ठपेत्वा द्विपञ्चविञ्ञाणे वेदनात्तय’’न्ति पाठो, तेसं यथावुत्तो विचारो चित्तेकग्गतावसेनेव वेदितब्बो.

६११. यतो ततो वाति सम्मा वा मिच्छा वाति अत्थो. पञ्हावारे पनातिआदि यदिपि पच्चयनिद्देसे तंसमुट्ठानग्गहणेन सो अत्थो ञापितो एव, पञ्हावारे पन सरूपेनेव गहितोति दस्सनत्थं वुत्तं. एते पन द्वेपि…पे… न लब्भन्ति ‘‘यथासङ्ख्य’’न्ति वचनसेसो वेदितब्बो. पट्ठानट्ठकथायं पन ‘‘द्वेपि झानमग्गपच्चया अहेतुकचित्तेसु न लब्भन्ती’’ति वुत्तं. तेनस्स कथमविरोधोति? अधिप्पायवसेन. अयञ्हि तत्थ अधिप्पायो – अहेतुकचित्तेसु एव झानमग्गपच्चया न लब्भन्ति, न सहेतुकचित्तेसूति सहेतुकचित्तेसु अलाभाभावदस्सनत्थं वुत्तं, न अहेतुकचित्तेसु लाभाभावदस्सनत्थन्ति. एवञ्हि अत्थे गय्हमाने अहेतुकचित्तेसु कत्थचि कस्सचि लाभो न निवारितोति विञ्ञायति. तेन सवितक्काहेतुकचित्तेसु झानपच्चयस्स सम्भवो अनुञ्ञातो होति. तत्थ हि येन अलाभेन धम्मसङ्गणियं मनोधातुआदीनं सङ्गहसुञ्ञतवारेसु झानं न उद्धटं, तं अलाभं सन्धाय झानपच्चयस्सपि अहेतुकचित्तेसु अलाभो वुत्तो. यथा हि सहेतुकचित्तुप्पादेसु वितक्कादीनं सहजाते सङ्कड्ढित्वा एकत्तगतभावकरणं उपनिज्झायनब्यापारो बलवा, न तथा अहेतुकचित्तुप्पादेसूति. इध पन दुब्बलम्पि उपनिज्झायनं यदि किञ्चिमत्तम्पि अत्थि, न तेन उपकारकता न होतीति सवितक्काहेतुकचित्तेसुपि झानपच्चयं अनुजानन्तेन ‘‘एते पन द्वेपि झानमग्गपच्चया द्विपञ्चविञ्ञाणाहेतुकचित्तेसु न लब्भन्ती’’ति (पट्ठा. अट्ठ. पच्चयुद्देसवण्णना) वुत्तं. पच्चयकथा नाम समन्तपट्ठाननिस्सिता, न धम्मसङ्गणीनिस्सिताति.

६१२. समं अविसमं, सम्मा, सह वा पकारेहि युत्तताय एकीभावूपगमेन विय उपकारकता सम्पयुत्तपच्चयता. का पन सा पकारेहि युत्तताति आह ‘‘एकवत्थुकएकारम्मणएकुप्पादेकनिरोधसङ्खातेना’’ति. तत्थ ये एकवत्थुका, ते सम्पयुत्ताति एत्तके वुच्चमाने अविनिब्भोगरूपेसु एकं महाभूतं सेसमहाभूतुपादारूपानं निस्सयपच्चयो होति, तेन तानि एकवत्थुकानि, चक्खादिनिस्सयभूतानि वा भूतानि एकं वत्थु एतेसु निस्सितन्ति एकवत्थुकानीति कप्पेन्तस्स तेसं सम्पयुत्ततापत्ति सियाति तन्निवारणत्थं एकारम्मणग्गहणं. ये एकवत्थुका, एकारम्मणा च, ते सम्पयुत्ताति एवम्पि चुतिआसन्नानं सम्पटिच्छनसन्तीरणादीनं सम्पयुत्तता आपज्जेय्याति एकुप्पादग्गहणं. ये एकवत्थुकेकारम्मणेकुप्पादा, ते सम्पयुत्ताति किं पन नानानिरोधापि एवंतिविधलक्खणा होन्ति, उदाहु एकनिरोधा एवाति विचारणायं एकनिरोधा एव एवंलक्खणा होन्तीति दस्सनत्थं ‘‘एकनिरोधा’’ति वुत्तं.

पटिलोमतो वा एकनिरोधा सम्पयुत्ताति वुच्चमाने एकस्मिं खणे निरुज्झमानानं रूपारूपधम्मानं सम्पयुत्तता आपज्जेय्याति ‘‘एकुप्पादा’’ति वुत्तं. एवम्पि अविनिब्भोगरूपानं अत्थि एकुप्पादेकनिरोधताति तेसम्पि सम्पयुत्तता आपज्जेय्याति तन्निवारणत्थं एकारम्मणग्गहणं. ये एकारम्मणा हुत्वा एकुप्पादेकनिरोधा, ते सम्पयुत्ताति अयञ्च नयो एकवत्थुकेसु एव लब्भति, न नानावत्थुकेसूति दस्सनत्थं एकवत्थुकग्गहणं. ये एकवत्थुकेकारम्मणेकुप्पादेकनिरोधा, ते सम्पयुत्ताति पञ्चवोकारभवापेक्खाय चेतं एकवत्थुकग्गहणं. आरुप्पे पन वत्थुयेव नत्थीति कुतो एकवत्थुकग्गहणस्स अवसरो.

६१३. अञ्ञमञ्ञं सम्बन्धताय युत्तानम्पि समानानं विप्पयुत्तभावेन विसंसट्ठताय नानत्तूपगमेन उपकारकता विप्पयुत्तपच्चयता. अयञ्च विप्पयुत्तता न सम्पयुत्तपच्चयताय विय अञ्ञमञ्ञं पच्चयपच्चयुप्पन्नधम्मवसेन गहेतब्बा, अथ खो विसुंयेव. तत्थ हि अरूपधम्मानं समानजातियताय समधुरं, इध रूपारूपधम्मानं विजातियताय विधुरं. तेन वुत्तं ‘‘युत्तानम्पि…पे… विप्पयुत्तपच्चयता’’ति. न हि वत्थुसहजातपच्छाजातवसेन अयुत्तानं रूपादीनं आरम्मणादिभावेन उपकारकानं विप्पयुत्तानम्पि विप्पयुत्तपच्चयता अत्थि. यथा हि ‘‘वत्थु खन्धानं विप्पयुत्तपच्चयेन पच्चयो, सहजाता कुसला खन्धा चित्तसमुट्ठानानं रूपानं, पच्छाजाता कुसला खन्धा पुरेजातस्स इमस्स कायस्स विप्पयुत्तपच्चयेन पच्चयो’’तिआदिवचनतो (पट्ठा. १.१.४३४) वत्थुना, सहजातपच्छाजातवसेन च युत्तानं अत्थि विप्पयुत्तपच्चयभावो, न एवं अयुत्तानं अत्थीति. यदि एवं रूपानं रूपेहि कस्मा विप्पयुत्तपच्चयो न वुत्तोति? रूपानं रूपेहि सतिपि अविनिब्भोगे सम्पयोगो विय विप्पयोगो (धातु. ३) नत्थीति न तेसं विप्पयुत्तपच्चयता. वुत्तञ्हि ‘‘चतूहि सम्पयोगो, चतूहि विप्पयोगो’’ति. सम्पयुज्जमानानञ्हि अरूपानं रूपेहि, रूपानञ्च तेहि सिया सम्पयोगासङ्काति तेसं अञ्ञमञ्ञं विप्पयुत्तपच्चयता वुत्ता. रूपानं पन रूपेहि सम्पयोगो नत्थीति न तेसं विप्पयुत्तपच्चयता वुत्ता.

रूपिनो धम्मा अरूपीनं धम्मानं, अरूपिनोपि रूपीनन्ति एत्थ अरूपग्गहणं चतुन्नं खन्धानं वसेन वेदितब्बं. अरूपधम्मेसु हि चत्तारो एव खन्धा सहजातपुरेजातानं रूपधम्मानं विप्पयुत्तपच्चया होन्ति. निब्बानं पन यथा अरूपधम्मानं सम्पयुत्तपच्चयो न होति, एवं रूपधम्मानं विप्पयुत्तपच्चयो न होति. ‘‘चतूहि सम्पयोगो, चतूहि विप्पयोगो’’ति (धातु. ३) हि वुत्तं. तस्मा अरूपधम्मेसु चतुन्नं खन्धानमेव विप्पयुत्तपच्चयता. वुत्तञ्च पञ्हावारे ‘‘सहजाता कुसला खन्धा चित्तसमुट्ठानानं रूपानं विप्पयुत्तपच्चयेन पच्चयो’’तिआदि (पट्ठा. १.१.४३४). रूपिनो धम्माति चेतं हदयवत्थुनो चेव चक्खादीनञ्च वसेन वेदितब्बं. रूपधम्मेसु हि छ वत्थूनियेव अरूपक्खन्धानं विप्पयुत्तपच्चयो. रूपायतनादयो पन आरम्मणधम्मा किञ्चापि विप्पयुत्तधम्मा, विप्पयुत्तपच्चयो पन न होन्ति. किं कारणा? सम्पयोगासङ्काभावतो. अरूपक्खन्धा हि चक्खादीनं वत्थूनं अब्भन्तरतो निक्खमन्ता विय उप्पज्जन्तीति सिया तत्थ आसङ्का ‘‘किं नु खो इमे इमेहि सम्पयुत्ता, उदाहु विप्पयुत्ता’’ति? आरम्मणधम्मा पन वत्थुसन्निस्सयेन उप्पज्जमानानं आरम्मणमत्तं होन्तीति नत्थि तेसु सम्पयोगासङ्काति न ते विप्पयुत्ता. सम्पयोगासङ्कासब्भावतो वत्थूनियेव विप्पयुत्तपच्चया होन्ति. वुत्तम्पि चेतं पञ्हावारे ‘‘वत्थु कुसलानं खन्धानं विप्पयुत्तपच्चयेन पच्चयो, वत्थु अकुसलानं खन्धानं, चक्खायतनं चक्खुविञ्ञाणधातुया’’तिआदि. स्वायं विप्पयुत्तपच्चयो ‘‘सहजातपच्छाजाततो कुसलेन अब्याकतं, तथा अकुसलेन अब्याकतं, सहजातपुरेजातपच्छाजाततो अब्याकतेन अब्याकतं, वत्थुपुरेजाततो अब्याकतेन कुसलं, तथा अकुसलन्ति कुसलमूलमेकं, अकुसलमूलमेकं, अब्याकतमूलानि तीणी’’ति पञ्चविधो वेदितब्बो.

६१४. पच्चुप्पन्नलक्खणेनाति पच्चुप्पन्नसभावेन. तेन ‘‘अत्थि मे पापकम्मं कतं, अत्थि पुग्गलो अत्तहिताय पटिपन्नो’’ति (पु. प. चतुक्कउद्देस २४) च एवमादीसु वुत्तं निब्बत्तितूपलब्भमानतालक्खणं अत्थिभावं निवारेति. सतिपि जनकत्ते उपत्थम्भकत्तप्पधाना अत्थिभावेन उपकारकताति आह ‘‘उपत्थम्भकत्तेना’’ति. इदञ्च उपत्थम्भकत्तं वत्थारम्मणसहजातादीनं साधारणं अत्थिभावेन उपकारकत्तन्ति दट्ठब्बं. ‘‘सत्तधा मातिका निक्खित्ता’’ति वुत्तमत्थं पाळिया एव दस्सेतुं ‘‘यथाहा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ ‘‘चत्तारो खन्धा अरूपिनो’’तिआदिना सहजातवसेन अत्थिपच्चयोदस्सितो, ‘‘चक्खायतन’’न्तिआदिना पुरेजातवसेन, ‘‘यं रूपं निस्साया’’तिआदिना सहजातपुरेजातवसेन. एवमयं पाठो सहजातपुरेजातअत्थिपच्चयवसेनेव आगतो.

अञ्ञत्थ पन ततो अञ्ञथापि आगतोति दस्सेतुं ‘‘पञ्हावारे पना’’तिआदिमाह. तं तेन पच्छाजाताहारिन्द्रियवसेनापि अत्थिपच्चयत्तं विभावेति. पुरिमपाठे पन सावसेसा देसना कताति वेदितब्बं. सति च येसं पच्चया होन्ति, तेहि एकतो, पुरेतरं, पच्छा च उप्पन्नभावे सहजातादिपच्चयत्ताभावतो आहारो, इन्द्रियञ्च सहजातादिभेदं न लभन्ति, तदभावो च तेसं धम्मसभाववसेन दट्ठब्बो. स्वायं अत्थिपच्चयो ‘‘सहजाततो कुसलेन कुसलं, सहजातपच्छाजाततो कुसलेन अब्याकतं, सहजाततो एव कुसलेन कुसलाब्याकतन्ति कुसलमूला तयो, तथा अकुसलमूला. सहजातपुरेजातपच्छाजाताहारिन्द्रियतो पन अब्याकतेन अब्याकतं, वत्थारम्मणपुरेजाततो अब्याकतेन कुसलं, तथा अकुसलं. सहजातपुरेजाततो कुसलञ्च अब्याकतञ्च कुसलस्स, सहजातपुरेजातपच्छाजाताहारिन्द्रियतो कुसलञ्च अब्याकतञ्च अब्याकतस्स, सहजातपुरेजाततो अकुसलञ्च अब्याकतञ्च अकुसलस्स, सहजातपुरेजातपच्छाजाताहारिन्द्रियतो अकुसलञ्च अब्याकतञ्च अब्याकतस्सा’’ति एवं तेरसविधो. सङ्खेपेन कुसलाकुसलविपाककिरियरूपवसेन पञ्चविधो अत्थिपच्चयो, न निब्बानं. यो हि अत्थिभावाभावेन अनुपकारको अत्थिभावं लभित्वा उपकारको होति, सो अत्थिपच्चयो होति. निब्बानञ्च निब्बानारम्मणानं न अत्तनो अत्थिभावाभावेन अनुपकारकं हुत्वा अत्थिभावलाभेन उपकारकं होतीति, उप्पादादियुत्तानं वा नत्थिभावोपकारकताविरुद्धो उपकारकभावो अत्थिपच्चयताति, न निब्बानं अत्थिपच्चयो होति.

६१५. आरम्मणे फुसनादिवसेन पवत्तमानानं फस्सादीनं अनेकेसं सहभावो नत्थीति एकस्मिं फस्सादिसमुदाये सति दुतियो न होति, असति पन होतीति तेन नत्थिभावेन उपकारकता नत्थिपच्चयता. सतिपि पुरिमतरचित्तानं नत्थिभावे न तेन तानि नत्थिभावेन उपकारकानि, अनन्तरमेव पन अत्तनो अत्थिभावेन पवत्तिओकासं अलभमानं नत्थिभावेन ओकासं ददमानं विय उपकारकं होतीति ‘‘पवत्तिओकासदानेन उपकारका’’ति आह. पटुप्पन्नानन्ति पच्चुप्पन्नानं.

‘‘ते एवा’’ति एतेन नत्थिविगतपच्चयानं धम्मतो विसेसाभावमाह. एवं सन्तेपि अभावमत्तेन उपकारकता ओकासदानं नत्थिपच्चयता, सभावाविगमेन अप्पवत्तमानानं सभावविगमेन उपकारकता विगतपच्चयता. नत्थिता च निरोधानन्तरा सुञ्ञता, विगतता निरोधप्पत्तताति अयमेतेसं विसेसो.

अत्थिपच्चयधम्मा एव चाति च-सद्दो सम्पिण्डनत्थो. तेन न केवलं नत्थिविगतपच्चया एव धम्मतो अविसिट्ठा, अथ खो अत्थिअविगतपच्चयापीति इममत्थं दीपेति. यदिपिमे पच्चया धम्मतो अविसिट्ठा, तथापि अत्थिताय ससभावताय उपकारकता अत्थिपच्चयता, सभावाविगमेन निरोधस्स अप्पत्तिया उपकारकता अविगतपच्चयताति पच्चयभावविसेसो धम्माविसेसेपि वेदितब्बो. धम्मानञ्हि समत्थताविसेसं सब्बं याथावतो अभिसम्बुज्झित्वा भगवता चतुवीसतिपच्चयविसेसा वुत्ताति धम्मस्सामिम्हि सद्धाय ‘‘एवं विसेसा एते धम्मा’’ति सुतमयञाणं उप्पादेत्वा चिन्ताभावनामयेहि तदभिसमयाय योगो करणीयो.

एत्थ च आरम्मणअनन्तरसमनन्तरउपनिस्सयपुरेजातआसेवनसम्पयुत्तनत्थिविगतपच्चया अरूपधम्मानंयेव, पच्छाजातपच्चयो रूपधम्मानंयेव, इतरे चुद्दस रूपारूपधम्मानं.

हेतुअनन्तरसमनन्तरासेवनपच्छाजातकम्मविपाकझानमग्गसम्पयुत्तनत्थिविगतपच्चया अरूपधम्मा एव, पुरेजातपच्चयो रूपमेव, उभयं आरम्मणूपनिस्सये ठपेत्वा सेसा, ते द्वे पञ्ञत्तिसभावापि होन्ति.

अनन्तरसमनन्तरासेवननत्थिविगतपच्चया अतीता एव. आरम्मणारम्मणाधिपतिआरम्मणूपनिस्सया तिकालिका, कालविनिमुत्ता च. कम्मपच्चयो अतीतपच्चुप्पन्नवसेन द्विकालिको. सेसा पञ्चदस पच्चुप्पन्नाव.

तथा अनन्तरसमनन्तरअनन्तरूपनिस्सयपकतूपनिस्सयासेवनपच्चया, नानाक्खणिककम्मपच्चयो, नत्थिविगतपच्चया चाति इमे पच्चया जनका एव, न उपत्थम्भका. पच्छाजातपच्चयो उपत्थम्भको एव, न जनको. सेसा जनका च उपत्थम्भका चाति अयम्पि विसेसो वेदितब्बो.