अविज्जापच्चयासङ्खारपदकथावण्णना

५९१. अयं पनाति इदानि वक्खमानं. ‘‘कतमा च, भिक्खवे, अविज्जा दुक्खे अञ्ञाण’’न्तिआदिना (म. नि. १.१०३) सुत्तन्तेसु चतुट्ठानिका अविज्जा वुत्ताति ‘‘सुत्तन्तपरियायेना’’ति वुत्तं. निक्खेपकण्डे (ध. स. ११०६) पन सुत्तन्तेसु चतूसु ठानेसु कथिताय एव अविज्जाय अट्ठसु ठानेसु किच्चजातितो कथितत्ता तदत्थवण्णनावसेन विभावनं कातुं ‘‘अभिधम्मपरियायेना’’ति आरभित्वा ‘‘वुत्तञ्हेत’’न्तिआदि वुत्तं. अहापेत्वा विभजितब्बं. विभजनञ्हि अभिधम्मपरियायो. ‘‘अट्ठसु ठानेसु अञ्ञाण’’न्ति आनेत्वा तं सम्बन्धितब्बं. सेसट्ठानेसूति दुक्खसमुदयेसु, पुब्बन्तादीसु च. आरम्मणवसेनाति आरम्मणकरणवसेनापि. इधाति इमस्मिं ‘‘दुक्खे अञ्ञाण’’न्तिआदिके पाठे. साति अविज्जा. उप्पन्नाति असमूहतुप्पन्ना, पगेव पच्चुप्पन्ना. ‘‘पटिच्छादेत्वा’’ति एत्थ वुत्तं पटिच्छादनाकारं दस्सेतुं ‘‘याथावसरसलक्खणं पटिविज्झितुं न देती’’ति वुत्तं. रसितब्बो पटिविज्झितब्बो सभावो रसो, अत्तनो रसो सरसो, याथावो यथाभूतो सरसो याथावसरसो, यो ‘‘पीळनट्ठो’’तिआदिना (पटि. म. २.८) वुत्तो दुक्खसच्चप्पभेदा एव च पुब्बन्तादयो, सो एव लक्खितब्बत्ता याथावसरसलक्खणं. तं पटिविज्झितुं पच्चक्खतो जानितुं न देति.

तदुभयन्ति पुब्बन्तञ्चेव अपरन्तञ्च अतीतं, अनागतञ्च खन्धपञ्चकं. पुब्बन्तापरन्तभागवन्तताय वा पच्चुप्पन्नद्धभूतो मज्झन्तो पुब्बन्तापरन्तो. अयं अविज्जा इमे सङ्खाराति इदप्पच्चयतापटिच्चसमुप्पन्नधम्मेसु पच्चक्खतो जाननाकारदस्सनं. एत्थाति एतेसु दुक्खादीसु. यदिपि अविज्जा दुक्खादीसु आरम्मणकरणवसेनपि पवत्तति, यथा पन निरोधमग्गे आरम्मणं कातुं असक्कोन्ती ते जानितुकामस्स तप्पटिच्छादनवसेन, अनिरोधमग्गेसु निरोधमग्गग्गहणकारणभावेन च पवत्तमाना ते याथावतो पटिविज्झितुं न देति, एवं दुक्खादीसुपीति वेदितब्बं. तथा हि वुत्तं ‘‘पटिच्छादनवसेनेव इधाधिप्पेता’’ति. दुक्खादिविसयो अन्धतमकरो, लोभादीनञ्च अन्धतमकरानं पच्चयभूतो अदस्सनाकारो अञ्ञाणं.

५९२. पुञ्ञादयोति पुञ्ञाभिसङ्खारादयो. तत्थ पुनाति अत्तनो सन्तानं अपुञ्ञफलतो, दुक्खसंकिलेसतो च सोधेतीति पुञ्ञं. हितसुखज्झासयेन पुञ्ञं करोतीति तन्निप्फादनेन कारकस्स अज्झासयं पूरेति, पुज्जभवं निब्बत्तेतीति वा पुञ्ञं. इति पूरको, पुज्जनिब्बत्तको च निरुत्तिनयेन पुञ्ञन्ति वेदितब्बो. पुञ्ञञ्च सो अत्तनो फलस्स अभिसङ्खरणट्ठेन अभिसङ्खारो चाति पुञ्ञाभिसङ्खारो. पुञ्ञपटिपक्खतो अपुञ्ञन्ति वुत्तविपरियायेन अपुञ्ञाभिसङ्खारो वेदितब्बो. समाधिपच्चनीकानं अतिदूरताय न इञ्जति, अनिञ्जञ्च भवं अभिसङ्खरोतीति आनेञ्जाभिसङ्खारो. कायेन पवत्तितो, कायतो वा पवत्तो, कायस्स वा सङ्खारोति कायसङ्खारो. वचीचित्तसङ्खारेसुपि एसेव नयो. तत्थ पठमत्तिको परिवीमंसनसुत्तादिवसेन गहितो. तत्थ हि ‘‘पुञ्ञं चे सङ्खारं अभिसङ्खरोति, पुञ्ञूपगं होति विञ्ञाण’’न्तिआदिना (सं. नि. २.५१) आगतं. दुतियत्तिको विभङ्गसुत्तवसेन. तत्थ हि ‘‘तयोमे, भिक्खवे, सङ्खारा. कतमे तयो? कायसङ्खारो वचीसङ्खारो चित्तसङ्खारो’’ति (सं. नि. २.२८) वुत्तं.

वित्थारतो पनातिआदि पुञ्ञाभिसङ्खारादीनं सरूपतो, पभेदतो च विभावनं. भावनावसेनेव पवत्ता, न दानसीलवसेनाति तत्थ लब्भमानं पुञ्ञकिरियवत्थुं दस्सेति. एवञ्च कत्वा अरूपावचरचेतनापि ‘‘भावनावसेनेव पवत्ता’’ति वुत्ता. ये पन ‘‘भावनावसेनेवा’’ति अवधारणेन अभिञ्ञाचेतनं निवत्तेतीति वदन्ति, तदयुत्तं तासम्पि अविज्जापच्चयताय विय पुञ्ञाभिसङ्खारभावस्स च इच्छितत्ता. अञ्ञथा अभिञ्ञाचित्तुप्पादस्स पुञ्ञकिरियवत्थूसु असङ्गहो एव सिया, न च युत्तं ‘‘कुसलञ्च पुञ्ञकिरियवत्थुञ्च न होती’’ति. पाणातिपातादीति आदि-सद्देन न तदवसिट्ठअकुसलकम्मपथानंयेव गहणं, अथ खो अनवसेसअकुसलकम्मस्सापि गहणं दट्ठब्बं.

इतरेसु पनाति कायसङ्खारादीसु. पुञ्ञाभिसङ्खारादयो पवत्तमाना इमेहि द्वारेहि पवत्तन्तीति द्वारतो पवत्तिदस्सनत्थं. ‘‘समवीसति चेतना’’ति कस्मा वुत्तं, यदि कायवचीविञ्ञत्तियो समुट्ठापेन्तियो कुसलाकुसलचेतना कायसङ्खारो, वचीसङ्खारोति च वुच्चन्ति, एवं सन्ते अभिञ्ञाचेतनायपि कुसलाय तथा पवत्ताय वचीसङ्खारभावो वत्तब्बोति चोदनं सन्धायाह ‘‘अभिञ्ञाचेतना’’तिआदि. एत्थाति कायवचीसङ्खारग्गहणे, कायवचीसञ्चेतनाग्गहणे वा. न गहिताति अट्ठकथायं न गहिता ‘‘अभिञ्ञाचेतना विञ्ञाणस्स पच्चयो न होती’’ति. कस्मा पन न होति, ननु सापि कुसला, विपाकधम्मा चाति? सच्चमेतं, अनुपच्छिन्नतण्हाविज्जमाने पन सन्ताने सब्यापारप्पवत्तिया तस्सा कुसलता, विपाकधम्मता च वुत्ता, न विपाकुप्पादनेन. सा पन विपाकं उप्पादेन्ती रूपावचरमेव उप्पादेय्य. न हि अञ्ञभूमिकं कम्मं अञ्ञभूमिकं विपाकं उप्पादेतीति. अत्तना सदिसारम्मणं तिट्ठानिकमेव च उप्पादेय्य चित्तुप्पादकण्डे रूपावचरविपाकस्स कम्मसदिसारम्मणस्सेव वुत्तत्ता. न च रूपावचरविपाको परित्तादिआरम्मणो अत्थि, अभिञ्ञाचेतना च परित्तादिआरम्मणाव होति. तस्मा विपाकं न उप्पादेतीति विञ्ञायति. कसिणेसु च उप्पादितस्स चतुत्थज्झानसमाधिस्स आनिसंसभूता अभिञ्ञा. यथाह ‘‘सो एवं समाहिते चित्ते’’तिआदि (दी. नि. १.२४४-२४५; म. नि. १.३८४-३८६, ४३१-४३३; पारा. १२). तस्मा समाधिफलसदिसा सा, न च फलं देति. दानसीलानिसंसभूतो तस्मिं भवे पच्चयलाभो वियाति सापि विपाकं न उप्पादेतीति.

‘‘यथा च अभिञ्ञाचेतना, एवं उद्धच्चचेतनापि न होती’’ति इदं उद्धच्चसहगतधम्मे विसुं उद्धरित्वा ‘‘तेसं विपाके ञाणं अत्थपटिसम्भिदा’’ति (विभ. ७२५) वुत्तत्ता विचारेतब्बं. सा पन विचारणा हेट्ठा खन्धनिद्देसवण्णनायं अकुसलकथायं विचारिता एवाति तत्थ विचारितनयेनेव वेदितब्बा. अपिचेत्थ यदेके विभज्ज वदन्ति, दस्सनभावनानं अभावेपि येसं पुथुज्जनानं, सेक्खानञ्च दस्सनभावनाहि भवितब्बं, तेसं तदुप्पत्तिकाले तेहि पहातुं सक्कुणेय्या अकुसला दस्सनेन पहातब्बा, भावनाय पहातब्बाति च वुच्चन्ति. पुथुज्जनानं पन भावनाय अभावा भावनाय पहातब्बचिन्ता नत्थि. तेन तेसं पवत्तमाना दस्सनेन पहातुं असक्कुणेय्यापि भावनाय पहातब्बाति न वुच्चन्ति. यदि वुच्चेय्युं, दस्सनेनपहातब्बा भावनायपहातब्बानं केसञ्चि केनचि कदाचि आरम्मणआरम्मणाधिपतिउपनिस्सयपच्चयेहि पच्चयो भवेय्युं? न च पट्ठाने दस्सनेनपहातब्बा भावनायपहातब्बानं केनचि पच्चयेन पच्चयोति वुत्ता. सेक्खानं पन विज्जमाना भावनाय पहातुं सक्कुणेय्याति भावनाय पहातब्बा. तेनेव सेक्खानं दस्सनेन पहातब्बा, चत्तत्ता वन्तत्ता मुत्तत्ता पहीनत्ता पटिनिस्सट्ठत्ता उक्खेटितत्ता समुक्खेटितत्ता अस्सादितब्बा, अभिनन्दितब्बा च न होन्ति. पहीनताय एव सोमनस्सहेतुभूता, अविक्खेपहेतुभूता च न दोमनस्सं, उद्धच्चञ्च उप्पादेन्तीति न ते तेसं आरम्मणआरम्मणाधिपतिभावं, पकतूपनिस्सयभावञ्च गच्छन्ति. न हि पहीने उपनिस्साय अरियो रागादिकिलेसे उप्पादेति.

वुत्तञ्हेतं ‘‘सोतापत्तिमग्गेन ये किलेसा पहीना, ते किलेसे न पुनेति न पच्चेति न पच्चागच्छति…पे… अरहत्तमग्गेन…पे… पच्चागच्छती’’ति (महानि. ८०; चूळनि. मेत्तगूमाणवपुच्छानिद्देस २७). न च पुथुज्जनानं दस्सनेन पहातुं सक्कुणेय्या, इतरेसं न केनचि पच्चयेन पच्चयो होन्तीति न सक्का वत्तुं ‘‘दिट्ठिं अस्सादेति अभिनन्दति, तं आरब्भ रागो उप्पज्जति, दिट्ठि, विचिकिच्छा, उद्धच्चं उप्पज्जति. विचिकिच्छं आरब्भ विचिकिच्छा, दिट्ठि, उद्धच्चं उप्पज्जती’’ति (पट्ठा. १.१.४०७) दिट्ठिविचिकिच्छानं उद्धच्चारम्मणपच्चयभावस्स वुत्तत्ता. एत्थ हि उद्धच्चन्ति उद्धच्चसहगतचित्तुप्पादं सन्धाय वुत्तं. एवञ्च कत्वा अधिपतिपच्चयनिद्देसे ‘‘दिट्ठिं गरुं कत्वा अस्सादेति अभिनन्दति, तं गरुं कत्वा रागो उप्पज्जति, दिट्ठि उप्पज्जती’’ति (पट्ठा. १.१.४१५) एत्तकमेव वुत्तं, न वुत्तं ‘‘उद्धच्चं उप्पज्जती’’ति. तस्मा दस्सनभावनाहि पहातब्बानं अतीतादिभावेन न वत्तब्बत्तेपि यादिसानं ताहि अनुप्पत्तिधम्मता आपादेतब्बा, तेसु पुथुज्जनेसु वत्तमाना दस्सनं अपेक्खित्वा तेन पहातुं सक्कुणेय्या दस्सनेन पहातब्बा, सेक्खेसु वत्तमाना भावनं अपेक्खित्वा ताय पहातुं सक्कुणेय्या भावनाय पहातब्बा.

तेसु भावनाय पहातब्बा सहायविरहा विपाकं न जनयन्तीति भावनाय पहातब्बचेतनाय नानाक्खणिककम्मपच्चयभावो न वुत्तो, अपेक्खितब्बदस्सनभावनारहितानं पन पुथुज्जनेसु उप्पज्जमानानं सकभण्डे छन्दरागादीनं, उद्धच्चसहगतचित्तुप्पादस्स च संयोजनत्तयतदेकट्ठकिलेसानं अनुपच्छिन्नताय अपरिक्खीणसहायानं विपाकुप्पादनं न सक्का पटिसेधितुन्ति उद्धच्चसहगतधम्मानं विपाको विभङ्गे वुत्तो. यदि एवं, अपेक्खितब्बदस्सनभावनारहितानं अकुसलानं नेवदस्सनेन-नभावनायपहातब्बताय नवत्तब्बता आपज्जतीति? नापज्जति, अप्पहातब्बानं ‘‘नेवदस्सनेन-नभावनाय पहातब्बा’’ति (ध. स. तिकमातिका ९) वुत्तत्ता, अप्पहातब्बविरुद्धसभावत्ता च अकुसलानं.

एवम्पि ते इमस्मिं तिके ‘‘नवत्तब्बा’’ति वत्तब्बा आपज्जन्तीति? नापज्जन्ति, चित्तुप्पादकण्डे दस्सितानं द्वादसअकुसलचित्तुप्पादानं द्वीहि पदेहि सङ्गहितत्ता. यथा हि धम्मवसेन सब्बे सङ्खतधम्मा सङ्गहिताति उप्पन्नत्तिके कालवसेन असङ्गहितापि अतीता ‘‘नवत्तब्बा’’ति न वुत्ता चित्तुप्पादरूपभावेन गहितेसु नवत्तब्बस्स अभावा, एवमिधापि चित्तुप्पादभावेन गहितेसु नवत्तब्बस्स असङ्गहितस्स अभावा नवत्तब्बता नवुत्ताति वेदितब्बा. यत्थ हि चित्तुप्पादो कोचि नियोगतो नवत्तब्बो अत्थि, तत्थ तेसं चतुत्थो कोट्ठासो अत्थीति यथावुत्तपदेसु विय तत्थापि भिन्दित्वा भजापेतब्बचित्तुप्पादे भिन्दित्वा भजापेति ‘‘सिया नवत्तब्बा परित्तारम्मणा’’तिआदिना (ध. स. १४२२). तदभावा उप्पन्नत्तिके, इध च तथा न वुत्ता.

अथ वा यथा सप्पटिघेहि समानसभावत्ता रूपधातुयं तयो महाभूता सप्पटिघाति वुत्ता. यथाह ‘‘असञ्ञसत्तानं अनिदस्सनसप्पटिघं एकं महाभूतं पटिच्च द्वे महाभूता, द्वे महाभूते पटिच्च एकं महाभूत’’न्ति, एवं पुथुज्जनानं पवत्तमाना भावनाय पहातब्बसमानसभावा भावनाय पहातब्बाति वुच्चेय्युन्ति? नत्थि नवत्तब्बतापसङ्गो. एवञ्च सति पुथुज्जनानं पवत्तमानापि भावनाय पहातब्बा सकभण्डे छन्दरागादयो परभण्डे छन्दरागादीनं उपनिस्सयपच्चयो, रागो च रागदिट्ठीनं अधिपतिपच्चयोति अयमत्थो लद्धो होति. यथा पन अफोट्ठब्बत्ता रूपधातुयं तयो महाभूता न परमत्थतो सप्पटिघा, एवं अपेक्खितब्बभावनारहिता पुथुज्जनेसु वत्तमाना सकभण्डे छन्दरागादयो न परमत्थतो भावनाय पहातब्बाति भावनाय पहातब्बानं नानाक्खणिककम्मपच्चयता न वुत्ता. न च दस्सनेनपहातब्बा भावनायपहातब्बानं केनचि पच्चयेन पच्चयोति वुत्ता. ये हि दस्सनेन पहातब्बपच्चया किलेसा, न ते दस्सनतो उद्धं पवत्तन्ति. दस्सनेन पहातब्बपच्चयस्सपि पन उद्धच्चसहगतस्स सहायवेकल्लमत्तमेव दस्सनेन कतं, न तस्स कोचि भावो दस्सनेन अनुप्पत्तिधम्मतं आपादितोति तस्स एकन्तभावनायपहातब्बता वुत्ता. तस्मा तस्स तादिसस्सेव सति सहाये विपाकुप्पादनवचनं, असति च विपाकानुप्पादनवचनं न विरुज्झतीति.

तयिदं सब्बं तेसं आचरियानं अहोपुरिसिकामत्तन्ति अपरे. कस्मा? उद्धच्चसहगतस्स एकन्तेन भावनाय पहातब्बत्ता. एवञ्हि वुत्तं भगवता ‘‘कतमे धम्मा भावनाय पहातब्बा? उद्धच्चसहगतो चित्तुप्पादो’’ति (ध. स. १४०६). यदि हि तं इच्छितं सिया, यथा अतीतारम्मणत्तिके ‘‘नियोगा अनागतारम्मणा नत्थी’’ति (ध. स. १४३३) वत्वा विभज्ज वुत्तं, एवमिधापि ‘‘नियोगा भावनाय पहातब्बा नत्थी’’ति वत्वा ‘‘उद्धच्चसहगतो सिया भावनाय पहातब्बो, सिया न वत्तब्बो’’ति वदेय्य. या च तं समत्थेन्तेन ‘‘यदि वुच्चेय्यु’’न्तिआदिना युत्ति वुत्ता, सापि अयुत्ति. कस्मा? यस्मा दस्सनेन पहातब्बारम्मणानं रागदिट्ठिविचिकिच्छाउद्धच्चानं दस्सनेन पहातब्बभावो एव इच्छितोति. यं पन उद्धच्चग्गहणेन पाळियं उद्धच्चसहगतो चित्तुप्पादो वुत्तोति वत्वा तं साधेतुं अधिपतिपच्चयनिद्देसे उद्धच्चस्स अनुद्धरणं निबन्धनं वुत्तं, तम्पि अनिबन्धनं पट्ठाने सावसेसपाठदस्सनतो. तथा हि ‘‘अतीतो धम्मो पच्चुप्पन्नस्स धम्मस्स, अनागतो धम्मो पच्चुप्पन्नस्स धम्मस्स आरम्मणपच्चयेन पच्चयो’’ति (पट्ठा. २.१८.२) एतेसं विभङ्गे चेतोपरियञाणग्गहणं कत्वा ‘‘पच्चुप्पन्नो धम्मो पच्चुप्पन्नस्स धम्मस्सा’’ति एतस्स विभङ्गे लब्भमानम्पि न उद्धटं.

भावनाय पहातब्बस्स विपाकदानं पति दस्सनेन पहातब्बस्स सहायभावूपगमनं विचारेतब्बं. किं अविज्जादि विय दानसीलादीनं उप्पत्तियायेव विपाकदानसामत्थिया ठानवसेन दस्सनेनपहातब्बं भावनायपहातब्बस्स सहायभावं उपगच्छति, उदाहु किलेसा विय कम्मस्स पटिसन्धिदानं पतीति? किञ्चेत्थ – यदि ताव पुरिमो पक्खो पहीनदस्सनप्पहातब्बत्ता सेक्खसन्ताने पवत्तिनो भावनापहातब्बस्स किरियभावो आपज्जति पहीनाविज्जातण्हामाने सन्ताने पवत्तदानादि विय. अथ दुतियो, तस्सापि दस्सनेनपहातब्बता आपज्जति अपायगमनीयसभावानतिवत्तनतो, तस्मा हेट्ठा विचारितनयेनेव उद्धच्चसहगतस्स विपाकदानं पति पाळिया, अट्ठकथाय च अविरुज्झनवसेनेत्थ अत्थविनिच्छयो वेदितब्बो.

सापीति उद्धच्चचेतनापि. विञ्ञाणस्स पच्चयभावेति सम्पुण्णस्स विपाकविञ्ञाणस्स पच्चयभावे. यदि अपनेतब्बा, कस्मा ‘‘समवीसति चेतना’’ति वुत्तन्ति तस्स कारणं दस्सेन्तो आह ‘‘अविज्जापच्चया पन सब्बापेता होन्ती’’ति. अभिञ्ञाचेतनायपि पच्चयभावं दस्सेति. यदि एवं अभिञ्ञाचेतनाय सह एकवीसतीति वत्तब्बं, न, तथा अवचनस्स वुत्तकारणत्ता. तं पन इतरावचनस्सापि कारणन्ति समानरूपाय एकिस्सा अवचने यं कारणं अपेक्खित्वा एका न वुत्ता, तेन कारणेन वुत्तायपि अवत्तब्बतं दस्सेति. अयं तिकोति कायसङ्खारत्तिको. पुरिमत्तिकन्ति पुञ्ञाभिसङ्खारत्तिकं. पविसतीति कथं पविसति. पुञ्ञाभिसङ्खारो हि अट्ठकामावचरचेतनापभेदो कायदुच्चरिततो विरमन्तस्स सिया कायसङ्खारो, वचीदुच्चरिततो विरमन्तस्स सिया वचीसङ्खारो, मनोद्वारे पन उप्पन्ना तेरसपि चेतना पुञ्ञाभिसङ्खारो च होति चित्तसङ्खारो च. अपुञ्ञाभिसङ्खारोपि कायदुच्चरितवसेन पवत्तियं सिया कायसङ्खारो, वचीदुच्चरितवसेन पवत्तियं सिया वचीसङ्खारो, द्वे द्वारानि मुञ्चित्वा मनोद्वारे पवत्तियं सिया चित्तसङ्खारो, आनेञ्जाभिसङ्खारो चाति एवं दुतियत्तिको पुरिमत्तिकमेव पविसति. तेन वुत्तं ‘‘अत्थतो पुञ्ञाभिसङ्खारादीनंयेव वसेन अविज्जाय पच्चयभावो वेदितब्बो’’ति.

५९३. अविज्जाभावे भावतोति अविज्जाय अत्थिभावे सङ्खारानं भावतो. न हि अविज्जाय असति कदाचि सङ्खारा सम्भवन्ति. इदानि तं अविज्जाय भावं दस्सेन्तो ‘‘अञ्ञाणं अप्पहीनं होती’’ति आह. तेन मग्गेन अनिरोधो इध अविज्जाय अत्थिभावो, न धरमानता एवाति दस्सेति. स्वायमत्थो हेट्ठा विभावितोयेव. ‘‘अविज्जासङ्खात’’न्ति च इमिना ञाणाभावादिं निवत्तेति. अयञ्हि अ-कारो ‘‘अहेतुका धम्मा (ध. स. दुकमातिका २) अभिक्खुको आवासो’’तिआदीसु (चूळव. ७६) तंयोगनिवत्तियं दिस्सति. अभावो हेत्थ दीपितो. ‘‘अप्पच्चया धम्मा’’ति (ध. स. दुकमातिका ७) तंसम्बन्धितानिवत्तियं. पच्चयुप्पन्नञ्हि पच्चयसम्बन्धीति अप्पच्चयुप्पन्नत्ताति तंसम्बन्धिता एत्थ जोतीयति. ‘‘अनिदस्सना धम्मा’’ति (ध. स. दुकमातिका ९) तंसभावनिवत्तियं. निदस्सनञ्हि दट्ठब्बता. अथ चक्खुविञ्ञाणं निदस्सनं न पस्सतीति तग्गहेतब्बतानिवत्तियं. तथा ‘‘अनासवा धम्मा’’ति (ध. स. दुकमातिका १५). ‘‘अप्पटिघा धम्मा (ध. स. दुकमातिका १०), अनारम्मणा धम्मा’’ति (ध. स. दुकमातिका ५५) तंकिच्चनिवत्तियं. ‘‘अरूपिनो धम्मा (ध. स. तिकमातिका ११), अचेतसिका धम्मा’’ति (ध. स. दुकमातिका ५७) तब्भावनिवत्तियं. तदञ्ञथा हि एत्थ पकासीयति. ‘‘अमनुस्सो’’ति (दी. नि. २.३२१) तब्भावमत्तनिवत्तियं. मनुस्सत्तमत्तं नत्थि, अञ्ञं समानन्ति सदिसता हेत्थ सूचीयति. ‘‘अस्समणो समणपटिञ्ञो (अ. नि. ३.१३, २७; पु. प. ९१, १२४), अपुत्तो’’ति तथा सम्भावनीयगुणनिवत्तियं. गरहा हि एत्थ ञायति. ‘‘कच्चि भोतो अनामयं (जा. १.१५.१४६; २.२०.१२९), अनुदरा कञ्ञा’’ति तदनप्पभावनिवत्तियं. ‘‘अनुप्पन्ना धम्मा’’ति (ध. स. तिकमातिका १७) तंसदिसभावनिवत्तियं. अतीतानञ्हि उप्पन्नपुब्बत्ता, उप्पादिधम्मानञ्च पच्चयेकदेसनिब्बत्तिया आरद्धुप्पादभावा, कालविनिमुत्तस्स च विज्जमानत्ता उप्पन्नानुकूलता, पगेव पच्चुप्पन्नानन्ति तब्बिधुरभावो एत्थ विञ्ञायति. ‘‘असेक्खा धम्मा’’ति (ध. स. तिकमातिका ११) तदपरियोसाननिवत्तियं. तन्निट्ठानञ्हेत्थ पकासीयति. इमेसं पन अत्थानं असम्भवतो पारिसेसेन यथा कुसलपटिपक्खा धम्मा अकुसला, एवं विज्जापटिपक्खा अविज्जाति कत्वा ञाणपटिपक्खो धम्मो अञ्ञाणन्ति वेदितब्बं.

सुखसञ्ञाय गहेत्वा दुक्खदुक्खविपरिणामदुक्खसङ्खारदुक्खताहि विञ्ञूहि दुक्खन्त्वेव गहेतब्बं संसारदुक्खं सुखन्ति सञ्ञाय अभिनिविसित्वा, एतेन तत्थ तण्हापवत्तिं दस्सेति. आरभतीति निब्बत्तेति. तण्हापरिक्खारेति तण्हाय ‘‘सुखं सुभ’’न्तिआदिना सङ्खते परिक्खते, अलङ्कतेति अत्थो. तण्हा हि दुक्खस्स समुदयोति अजानन्तो बालो ‘‘अहो वताहं कायस्स भेदा परं मरणा खत्तियमहासालानं सहब्यतं उपपज्जेय्य’’न्तिआदिना (म. नि. १.४४२) परितस्सन्तो कायसङ्खारे परिक्खरोति. तण्हापरिक्खारेति वा तण्हाय परिवारभूते. तण्हावत्थुं हि चक्खादिं, रूपादिञ्च अभिसङ्खरित्वा तंसमङ्गीनं देन्ता सङ्खरा तण्हाय उपनेन्ता तस्सा परिवारा विय होन्तीति. गतिविसेसे ब्रह्मलोकादिके. अनेकसतपसुबद्धभिंसनो वाजपेय्यादिको यञ्ञो. अमरणत्थाति गहिता दुक्करकिरिया अमरतपो. अमरो वा देवो वा भवेय्यं, देवञ्ञतरो वाति पवत्तिता वतचरिया अमरतपो. दुक्खत्ता वा मरो मारको तपो अमरतपो. दिट्ठे अदिट्ठसद्दो विय मरे अमरसद्दो दट्ठब्बो.

जातिआदिपपातदुक्खजननतो मरुप्पपातसदिसता पुञ्ञाभिसङ्खारस्स वुत्ता. ‘‘महापरिळाहजनिक’’न्ति इमिना अनुदहनट्ठेन तिणुक्कासदिसतं पुञ्ञफलस्स दस्सेति. अप्पस्सादतञ्चाति च-सद्देन अधिकुट्टनविनिविज्झनअङ्गपच्चङ्गपलिभञ्जनादिं सङ्गण्हाति. तप्पच्चयन्ति तस्स विपरिणामदुक्खसभावस्स सुगतिफलस्स पच्चयभूतं. रमणीयभावेन च अस्सादभावेन च गय्हमानं पुञ्ञफलं दीपसिखामधुलित्तसत्थधारासदिसं. तदत्थो च पुञ्ञाभिसङ्खारो तंनिपातलेहनसदिसो वुत्तो. ‘‘सुखो इमिस्सा परिब्बाजिकाय तरुणाय मुदुकाय लोमसाय बाहाय सम्फस्सो’’तिआदिना (म. नि. १.४६९) सुखसञ्ञाय असुभभावस्स असल्लक्खणेनेव एकच्चकामपरिभोगोति बालो विय गूथकीळनं, किलेसाभिभूतताय कोधारतिअभिभूतो असवसो मरितुकामो विय विसखादनं सम्पति किरियाखणे, आयतिं फलक्खणे च जिगुच्छनीयं, दुक्खञ्च अपुञ्ञाभिसङ्खारं आरभति. लोभसहगतस्स वा गूथकीळनसदिसता, दोससहगतस्स विसखादनसदिसता योजेतब्बा. सभयस्सापि पिसाचनगरस्स कामगुणसमिद्धिया सुखविपल्लासहेतुभावो विय आरुप्पविपाकानं निरन्तरताय, अनुपलक्खियमानउप्पादवयानं दीघसन्तानताय अगय्हमानविपरिणामानं सङ्खारविपरिणामदुक्खभूतानम्पि निच्चादिविपल्लासहेतुभावोति, तेसं पिसाचनगरसदिसता, तदभिमुखगमनसदिसता च आनेञ्जाभिसङ्खारस्स योजेतब्बा.

अविज्जाभावतोव सङ्खारभावो, न अभावतोति सङ्खारानं अविज्जापच्चयभावे सङ्खेपेन अन्वयतो, ब्यतिरेकतो च वुत्तमत्थं सुत्तेन समत्थेतुं ‘‘वुत्तम्पि चेत’’न्तिआदिना सुत्तपदं आभतं. तत्थ अविद्वाति अविद्दसु. अविज्जागतोति अविज्जाय समन्नागतो, अप्पहीनाविज्जोति अधिप्पायो.