भवपच्चयाजातिआदिपदवित्थारकथावण्णना
६५१. जातीतिआदीसूति आदि-सद्देन ‘‘जातिपच्चया जरामरणं सोकपरिदेवदुक्खदोमनस्सुपायासा सम्भवन्ती’’ति (म. नि. ३.१२६; सं. नि. २.१; महाव. १; उदा. १; नेत्ति. २४) सब्बं सङ्गण्हाति. तेनाह ‘‘जातिआदीन’’न्तिआदि. उपपत्तिभवुप्पत्तियेव जातीति आह ‘‘न उपपत्तिभवो’’ति. जायमानस्स पन जाति जातीति उपपत्तिभवोपि असति अभावा जातिया पच्चयोति सक्का वत्तुं. जायमानरूपपदट्ठानतापि हि रूपजातिया वुत्ता ‘‘उपचितरूपपदट्ठानो उपचयो, अनुप्पबन्धरूपपदट्ठाना सन्तती’’ति (ध. स. अट्ठ. ६४१).
जातानं खन्धानं उञ्ञातता, अभिमतता च हीनपणीतता. अनिट्ठञ्हि हीनं, इट्ठं पणीतं. आदि-सद्देन सुवण्णदुब्बण्णहीनुत्तमादिं सङ्गण्हाति. यमकानम्पि सतन्ति यमकभावेन निब्बत्तानम्पि समानानं. सो च सत्तानं विसेसो. भिन्नसन्तानिकस्स विसेसकारणस्स सब्बेन सब्बं अभावतो ‘‘अज्झत्तसन्ताने’’ति वुत्तं. अञ्ञस्स कारणस्स अभावतोति अत्तसन्तानगततो अञ्ञस्स विसेसकारणस्स अनुपलब्भमानत्ता, सति च तस्मिं सब्बदा सब्बेसं अभावतोति पसङ्गस्स दुन्निवारणतो कारणे अविसिट्ठे फलविसेसस्स अयुज्जमानकत्ता. तेनाह ‘‘कम्मभवहेतुकोवा’’ति.
तेन तेनाति ञातिब्यसनादिना जरामरणतो अञ्ञेन दुक्खधम्मेन. जरामरणनिमित्तञ्हि उप्पन्ना सोकादयो जरामरणाभिसम्बन्धा, तदञ्ञे अनभिसम्बन्धा. उपनिस्सयकोटियाति उपनिस्सयंसेन, उपनिस्सयलेसेनाति अत्थो. यो हि पट्ठाने अनागतो सति भावा, असति च अभावा सुत्तन्तपरियायेन उपनिस्सयो, सो ‘‘उपनिस्सयकोटी’’ति वुच्चति. पच्चयमहापदेसो किरेसो, यदिदं उपनिस्सयोति.