भवचक्ककथावण्णना

६५२. न केवलं सोकादीनंयेव जाति पच्चयो होति, सोकादीनं पन पच्चयत्ता अविज्जायपि पच्चयो एवाति दस्सेतुं ‘‘यस्मा पना’’तिआदि आरद्धं. एत्थाति पटिच्चसमुप्पाददेसनायं. अविदितादि मिदन्ति म-कारो पदसन्धिकरो. सततन्ति सब्बकालं याव अग्गमग्गाधिगमा. समितन्ति सङ्गतं, अब्बोच्छिन्नन्ति अत्थो.

तेसूति सोकादीसु. सिद्धेसूति लब्भमानेसु. सिद्धा होति अविज्जा अविनाभावतो.

कामयानस्साति कामयमानस्स, कामो वा यानं एतस्साति कामयानो, तस्स कामवसेन यायमानस्साति अत्थो. छन्दजातस्साति जाततण्हाछन्दस्स. परिहायन्तीति विगच्छन्ति. रुप्पतीति सोकादिना कुप्पति.

परियुट्ठानताय तिट्ठनसीलो परियुट्ठानट्ठायी. ‘‘परियुट्ठट्ठायिनो’’ति वा पाठो. तत्थ परियुट्ठातीति परियुट्ठं, दिट्ठिपरियुट्ठानं, तेन तिट्ठतीति परियुट्ठट्ठायीति अत्थो दट्ठब्बो.

पञ्च पुब्बनिमित्तानीति ‘‘माला मिलायन्ति, वत्थानि किलिस्सन्ति, कच्छेहि सेदा मुच्चन्ति, काये वेवण्णियं ओक्कमति, देवो देवासने नाभिरमती’’ति (इतिवु. ८३) वुत्तानि पञ्च मरणपुब्बनिमित्तानीति अत्थो. तानि हि दिस्वा कम्मनिब्बत्तक्खन्धसङ्खाते उपपत्तिभवे भवच्छन्दबलेन देवानं बलवसोको उप्पज्जतीति.

बालोति अविद्वा. तेन अविज्जाय कारणभावं दस्सेति. तिविधं दुक्खन्ति तस्सारुप्पकथासवन, कम्मकारणादस्सन, मरणकालकम्मोपट्ठाननिदानं सोकादिदुक्खं.

आसवे साधेन्तीति आसवे गमेन्ति बोधेन्तीति अत्थो.

एवं सतीति एवं भवचक्कस्स अविदितादिताय अनादिभावे सति. आदिमत्तकथनन्ति अविज्जावसेन आदिसब्भावकथनं. आदि एतस्स अत्थीति हि आदिमं, भवचक्कं. तस्स भावो आदिमत्तं, तस्स कथनं आदिमत्तकथनं. विसेसनिवत्तिअत्थो वा मत्तसद्दो, सति अनादिभावे अविज्जा आदिम्हि, मज्झे, परियोसाने च सब्बत्थ सियाति आदिमत्ताय अविज्जाय कथनं विरुज्झतीति अत्थो. ‘‘अविज्जा पधाना’’ति वत्वा तस्सा पधानभावं दस्सेतुं ‘‘अविज्जाग्गहणेना’’तिआदि आरद्धं. तत्थ अविज्जाग्गहणेनाति अविज्जाय उप्पादनेन, अप्पहानेन वा, अत्तनो सन्ताने सन्निहितभावकरणेनाति अत्थो. कम्मादीनीति कम्मविपाकवट्टानि. पलिबोधेन्तीति नानादुक्खपरिब्यूळ्हे संसारचारके निरोधेन्ति. तेहीति किलेसकम्मविपाकवट्टेहि. वट्टस्स कारणभावेन पधानत्ता ‘‘पधानधम्मो’’ति अविज्जा कथिता.

ततो अविज्जादितो. ब्रह्मादिनाति आदि-सद्देन पजापतिस्सरपुरिसादिके सङ्गण्हाति. वदतीति वदो, तं तं हिताहितं पवत्ताति अत्थो. वेदेति, वेदियतीति वा वेदेय्यो, सुखादिं अनुभवति, सब्बविसये वा जानाति, ‘‘सुखितो दुक्खितो’’तिआदिना अत्तना, परेहि च जानाति, ञायति चाति अत्थो. ब्रह्मादिना वा अत्तना वाति वा-सद्दो च-सद्दत्थो. तेनाह ‘‘कारकवेदकरहित’’न्ति च-सद्दत्थसमासं.

द्वादसविधसुञ्ञतासुञ्ञन्ति अविज्जादीनं द्वादसन्नं सुञ्ञसभावानं सुञ्ञताय सुञ्ञं द्वादसविधसुञ्ञतासुञ्ञं, धुवभावादिसुञ्ञताय वा चतुब्बिधम्पि सुञ्ञतं एकं कत्वा द्वादसङ्गगतत्ता द्वादसविधाति ताय द्वादससुञ्ञताय सुञ्ञन्ति अत्थो.

६५३. पुब्बन्ताहरणतोति पुब्बन्ततो अतीतकोट्ठासतो पच्चुप्पन्नविपाकस्स आहरणतो. वेदनावसानं परिच्छिन्नं एकं भवचक्कं होति. भवचक्केकदेसोपि हि भवचक्कन्ति वुच्चति. वेदना वा तण्हासहायाय अविज्जाय पच्चयो होतीति वेदनातो अविज्जा, अविज्जातो सङ्खाराति सम्बज्झनतो वेदनावसानं भवचक्कं परिपुण्णमेवाति दट्ठब्बं. अविज्जाग्गहणेन वा तण्हुपादानानि तदविनाभावतो. सङ्खारग्गहणेन भवो, विञ्ञाणादिग्गहणेन जातिजरामरणानि, सोकादयो च गहिताति एवम्पि वेदनावसानं भवचक्कन्ति युत्तमेवेतं. एवं तण्हामूलके च योजेतब्बं. द्विन्नम्पि हि अञ्ञमञ्ञानुप्पवेसो होतीति. अविज्जा धम्मसभावं पटिच्छादेत्वा विपरीताभिनिवेसं कारेन्ती दिट्ठिचरिते संसारे नयति, तेसं वा संसारं सङ्खारादिपवत्तिं नयति पवत्तेतीति संसारनायिका वुत्ता. तण्हाय तण्हाचरितानं संसारनायिकाभावे वत्तब्बमेव नत्थि.

पठमं भवचक्कं. फलुप्पत्तियाति कत्तुअत्थे करणवचनं, करणत्थे एव वा. विञ्ञाणादिपच्चुप्पन्नफलुप्पत्ति हि इध दिट्ठा, अदिट्ठानं पुरिमभवे अत्तनो हेतूनं अविज्जासङ्खारानं फलं अनुप्पादेत्वा अनुपच्छिज्जनं पकासेति, पकासनस्स वा करणं होतीति. अथ वा पुरिमभवचक्कं दुतियेन सम्बन्धं वुत्तन्ति वेदनासङ्खातस्स फलस्स उप्पत्तिया तण्हादीनं हेतूनं अनुपच्छेदं पकासेति, तस्मा फलुप्पत्तिया कारणभूताय पठमस्स भवचक्कस्स हेतूनं अनुपच्छेदप्पकासनतोति अत्थो. सङ्खारादीनमेव वा फलानं उप्पत्तिया अविज्जादीनं हेतूनं फलं अजनेत्वा अनुपच्छेदमेव, विञ्ञाणादिहेतूनं वा सङ्खारादीनं अनुप्पबन्धमेव पकासेति पठमं भवचक्कं, न दुतियं विय परियोसानम्पीति ‘‘फलुप्पत्तिया हेतूनं अनुपच्छेदप्पकासनतो’’ति वुत्तं. अनुपुब्बपवत्तिदीपनतोति ‘‘सङ्खारपच्चया विञ्ञाणं, विञ्ञाणपच्चया नामरूप’’न्तिआदिना (म. नि. ३.१२६; सं. नि. २.१; उदा. १) धम्मानं अनुपुब्बतो पवत्तिया दीपनतो. ‘‘विञ्ञाणपच्चया नामरूप’’न्ति हि एत्थ अपरिपुण्णायतनं कललरूपं वत्वा ततो उद्धं ‘‘नामरूपपच्चया सळायतन’’न्ति सळायतनप्पवत्ति वुत्ता. सहुप्पत्तिदीपनतोति ‘‘उपादानपच्चया भवो, भवपच्चया जाती’’ति वा उपपत्तिक्खन्धानं एकज्झं उप्पत्तिया दीपनतो. न हि एत्थ पठमे विय भवचक्के आयतनानं कमेन उप्पत्ति वुत्ता.

६५४. हेतुआदिपुब्बका तयो सन्धी एतस्साति हेतुफलहेतुपुब्बकतिसन्धि, भवचक्कं. हेतुफलहेतुफलवसेन चतुप्पभेदो अङ्गानं सङ्गहो एतस्साति चतुभेदसङ्गहं. सरूपतो अवुत्तापि तस्मिं तस्मिं सङ्गहे आकिरीयन्ति अविज्जासङ्खारादिग्गहणेहि पकासीयन्तीति आकारा. अतीतहेतुआदीनं वा पकारा आकारा. किलेसकम्मविपाका विपाककिलेसकम्मेहि सम्बन्धा हुत्वा पुनप्पुनं परिवत्तन्तीति तेसु वट्टनामं आरोपेत्वा ‘‘तिवट्ट’’न्ति वुत्तं, वट्टेकदेसत्ता वा ‘‘वट्टानी’’ति वुत्तानि.

सन्धीनं आदिपरियोसानववत्थिताति सन्धीनं पुब्बापरववत्थिताति अत्थो.

परितस्सतीति तं तं वत्थुं परिग्गहकरणवसेन तस्सति, तण्हायतीति अत्थो. उपादियतीति दळ्हगाहं गण्हाति. पुरिमकम्मभवस्मिन्ति पुरिमकम्मभवे सति.

तस्स च सब्भावो करियमानता एवाति आह ‘‘कम्मभवे करियमानेति अत्थो’’ति. दुक्खादीसु मोहोति दुक्खादीनं आदीनवपटिच्छादको अप्पहीनो मोहो. आयूहनाति सम्पिण्डनका दानादिकिरियाय पवत्तनका. एकं आवज्जनं एतेसन्ति एकावज्जना, तेसु एकावज्जनेसु. सत्तमे चेतना भवो. ‘‘या काचि वा पन चेतना भवो, सम्पयुत्ता आयूहना सङ्खारा’’ति इदं यथादस्सिताय धम्मट्ठितिञाणभाजनीये वुत्ताय पटिसम्भिदापाळिया (पटि. म. १.४५) वसेन वुत्तं. तत्थ हि ‘‘चेतना भवो’’ति आगता. भवनिद्देसे पन ‘‘सात्थतो’’ति एत्थ ‘‘चेतनाव सङ्खारा, भवो पन चेतनासम्पयुत्तापी’’ति विभङ्गपाळिवसेन दस्सितं. ‘‘तत्थ कतमो पुञ्ञाभिसङ्खारो? कुसला चेतना कामावचरा’’तिआदिना हि सङ्खारानं चेतनाभावो विभङ्गपाळियं (विभ. २२६) वुत्तो. तत्थ पटिसम्भिदापाळियं ‘‘चेतनासम्पयुत्ता विपाकधम्मत्ता सविपाकेन आयूहनसङ्खातेन सङ्खताभिसङ्खरणकिच्चेन सङ्खारा’’ति वुत्ता. विभङ्गपाळियं ‘‘सब्बम्पि भवगामिकम्मं कम्मभवो’’ति (विभ. २३४) भवस्स पच्चयभावेन भवगामिभावतो, कम्मसंसट्ठसहायताय कम्मभावतो च उपपत्तिभवं भावेन्तीति ‘‘भवो’’ति वुत्ता. उपपत्तिभवभावनाकिच्चं पन चेतनाय सातिसयन्ति पटिसम्भिदापाळिया चेतना ‘‘भवो’’ति वुत्ता. भवाभिसङ्खरणकिच्चं चेतनाय सातिसयन्ति विभङ्गपाळियं ‘‘कुसला चेतना’’तिआदिना (विभ. २२६) चेतना ‘‘सङ्खारा’’ति वुत्ता. तस्मा तेन तेन परियायेन उभयं उभयत्थ वत्तुं युत्तन्ति नत्थेत्थ विरोधो. तस्स फले उपपत्तिभवे निकामनाति ‘‘तस्स सुतं होति ‘चातुमहाराजिका देवा दीघायुका वण्णवन्तो सुखबहुला’ति’’आदिसुतानुसारेन भाविनि उपपत्तिभवे अभिकङ्खना. गहणन्ति कामुपादानं किच्चेनाह. परामसनन्ति इतरानि. आयूहनावसानेति तीसुपि अत्थविकप्पेसु वुत्तस्स आयूहनस्स अवसाने.

इधाति इमस्मिं पच्चुप्पन्नभवे. भवन्तरस्स अतीतभवस्स इमिना पच्चुप्पन्नभवेन पटिसन्धानं भवन्तरपटिसन्धानं, भवन्तरभावेन वा पटिसन्धानं भवन्तरपटिसन्धानं, तस्स वसेन. यं पटिसन्धीति वुच्चति, तं विञ्ञाणन्ति सम्बन्धो. तथा हि विञ्ञाणं ‘‘पटिसन्धानपच्चुपट्ठान’’न्ति वुच्चति. गब्भेति मातुकुच्छियं, गब्भावत्थायं वा.

द्वीसु अत्थविकप्पेसु वुत्ते आयूहनसङ्खारे ‘‘तस्स पुब्बभागा’’ति आह, ततिये अत्थविकप्पे वुत्ते ‘‘तंसम्पयुत्ता’’ति. तंसम्पयुत्ता अविज्जा गहिताव होतीति सम्बन्धो. दहरस्स चित्तप्पवत्ति भवङ्गबहुला येभुय्येन भवन्तरजनककम्मायूहनसमत्था न होतीति ‘‘इध पटिपक्कत्ता आयतनान’’न्ति वुत्तं. ‘‘कम्मकरणकाले सम्मोहो दस्सितो’’ति एतेन कम्मस्स पच्चयभूतं सम्मोहं दस्सेति, न कम्मसम्पयुत्तमेव.

‘‘तत्थ पुरिमभवस्मिं पञ्च कम्मसम्भारा, एतरहि पञ्च विपाकधम्मा, एतरहि पञ्च कम्मसम्भारा, अनागते पञ्च विपाकधम्माति दस धम्मा कम्मं, दस धम्मा विपाको, इति द्वीसु ठानेसु कम्मं, कम्मवट्टं, द्वीसु ठानेसु विपाको, विपाकवट्टन्ति कम्मसङ्खेपो च विपाकसङ्खेपो च, कम्मभवो च विपाकभवो च कम्मवट्टञ्च विपाकवट्टञ्च, कम्मपवत्तञ्च विपाकपवत्तञ्च, कम्मसन्तति च विपाकसन्तति च, किरिया चेव किरियाफलञ्चाति –

‘‘एवं समुप्पन्नमिदं सहेतुकं,

दुक्खं अनिच्चं चलमित्तरद्धुवं;

धम्मेहि धम्मा पभवन्ति हेतुसो,

न हेत्थ अत्ताव परोव विज्जति.

‘‘धम्मा धम्मे सञ्जनेन्ति, हेतुसम्भारपच्चया;

हेतूनञ्च निरोधाय, धम्मो बुद्धेन देसितो.

‘‘हेतूसु उपरुद्धेसु, छिन्नं वट्टं न वट्टति;

एवं दुक्खन्तकिरियाय, ब्रह्मचरियिध विज्जति;

सत्ते च नुपलब्भन्ते, नेवुच्छेदो न सस्सत’’न्ति. (विभ. अट्ठ. २४२);

तत्थ कम्मानेव विपाकं सम्भरन्ति वड्ढेन्तीति कम्मसम्भारा, कम्मं वा सङ्खारभवा, तदुपकारकानि अविज्जातण्हुपादानानि कम्मसम्भारा. पटिसन्धिदायको वा भवो कम्मं, तदूपकारका यथावुत्ता आयूहनसङ्खारा, अविज्जादयो च कम्मसम्भाराति कम्मञ्च कम्मसम्भारा च कम्मसम्भाराति एकसेसवसेन कम्मसम्भारग्गहणं वेदितब्बं. दस धम्मा कम्मन्ति अविज्जादयोपि कम्मसहायताय कम्मसरिक्खका, तदूपकारा चाति ‘‘कम्म’’न्ति वुत्ता. सङ्खिप्पन्ति एत्थ अविज्जादयो, विञ्ञाणादयो चाति सङ्खेपो, कम्मं, विपाको च. ‘‘कम्मं विपाको’’ति एवं सङ्खिपीयतीति वा सङ्खेपो, अविज्जादयो, विञ्ञाणादयो च. सङ्खेपभावसामञ्ञेन पन एकवचनं कतन्ति दट्ठब्बं, सङ्खेपसद्दो वा भागाधिवचनन्ति कम्मभागो कम्मसङ्खेपो.

एवं समुप्पन्नन्ति कम्मतोपि विपाको. तत्थापि ‘‘अविज्जातो सङ्खारा’’ति एवं समुप्पन्नं, तिसन्धिआदिवसेन वा समुप्पन्नं इदं भवचक्कन्ति अत्थो. इत्तरन्ति गमनधम्मं, विनस्सधम्मन्ति अत्थो. तेन उप्पादवयवन्ततादीपकेन अनिच्चसद्देन, विकारापत्तिदीपकेन चलसद्देन च अदीपितं कालन्तरट्ठायिताभावं विभावेति. अद्धुवन्ति एतेन थिरभावाभावनिस्सारतं. हेतु एव सम्भारा हेतुसम्भारा. ‘‘ठानसो हेतुसो’’ति (कथा. ३५५; पटि. म. १.४४) एत्थ एवं वुत्तं वा ठानं, अञ्ञम्पि तस्स तस्स साधारणं कारणं सम्भारो, असाधारणं हेतु. एवन्ति एवं हेतुतो धम्ममत्तसम्भवे, हेतुनिरोधा च वट्टच्छेदे धम्मे च तंनिरोधाय देसिते सतीति अत्थो. ब्रह्मचरियं इध ब्रह्मचरियिध सत्ते चाति एत्थ च-सद्दो ‘‘एवं ब्रह्मचरियञ्च विज्जति, सस्सतुच्छेदा च न होन्ती’’ति समुच्चयत्थो. एवञ्हि हेतुआयत्ते धम्ममत्तसम्भवे सत्तो नुपलब्भति, तस्मिञ्च उपलब्भन्ते सस्सतो, उच्छेदो वा सियाति नुपलब्भन्ते तस्मिं नेव उच्छेदो न सस्सतन्ति वुत्तं होति.

६५५. सच्चप्पभवतोति सच्चतो, सच्चानं वा पभवतो च.

कुसलाकुसलं कम्मन्ति वट्टकथाय वत्तमानत्ता सासवन्ति विञ्ञायति. अविसेसेनाति ‘‘चेतना चेतनासम्पयुत्तका’’ति विसेसं अकत्वा, सब्बम्पि तं कुसलाकुसलं कम्मं समुदयसच्चन्ति वुत्तन्ति अत्थो. ‘‘तण्हा च…पे… अवसेसा च सासवा कुसला धम्मा’’ति (विभ. २०८-२१०) हि चेतनाचेतनासम्पयुत्तविसेसं अकत्वा वुत्तन्ति, अरियसच्चविसेसं वा अकत्वा समुदयसच्चन्ति वुत्तन्ति अत्थो. सच्चविभङ्गे हि सब्बेपि किलेसा सब्बम्पि भवगामिकम्मं ‘‘समुदयसच्च’’न्ति वुत्तं. दुतियसच्चं पभवो एतस्साति दुतियसच्चपभवं. उपादानपच्चया भवोति उपपत्तिभवस्स, कम्मभवस्स च अधिप्पेतत्ता वुत्तं ‘‘पठमदुतियसच्चद्वय’’न्ति.

६५६. वत्थूसूति आरम्मणेसु, दुक्खादीसु वा पटिच्छादेतब्बेसु वत्थूसु. सम्मोहेतीति धम्मसभावं जानितुं पटिविज्झितुं अदेन्ती तस्स पटिच्छादनवसेन सम्मोहेति. वत्थुन्ति इध आरम्मणं अधिप्पेतं. अञ्ञमञ्ञञ्च उपत्थम्भेति अञ्ञमञ्ञसन्निस्सयेन विना ठातुं असक्कोन्ता द्वे नळकलापा विय. सविसयेति यथासकं विसये रूपायतनादिके. जायमानानं खन्धानं विकारभावेन लब्भमाना जाति ते जनेन्ती विय होतीति वुत्तं ‘‘खन्धे च जनेती’’ति. तेनाह ‘‘तेसं अभिनिब्बत्तिभावेन पवत्तत्ता’’ति. पाकभेदभावञ्च अधितिट्ठतीति एत्थापि ‘‘खन्धे जनेती’’ति एत्थ वुत्तनयेनेव अत्थो गहेतब्बो. पाकभेदवसेन वत्ततिच्चेव अत्थो. पच्चतीति पाको, भिज्जतीति भेदो, पाको च भेदो च पाकभेदं, तस्स भावं पच्चनं, भिज्जनञ्चाति अत्थो. सोकादीनं अधिट्ठानत्ताति तेसं कारणत्ता, तेहि सिद्धाय अविज्जाय सहितेहि सङ्खारेहि पच्चयो च होति भवन्तरपातुभावायाति अधिप्पायो. चुतिचित्तं वा पटिसन्धिविञ्ञाणस्स अनन्तरपच्चयो होतीति ‘‘पच्चयो च होति भवन्तरपातुभावाया’’ति वुत्तं. तं पन चुतिचित्तं अविज्जासङ्खाररहितं भवन्तरस्स पच्चयो न होतीति ससहायत्तदस्सनत्थमाह ‘‘सोकादीनं अधिट्ठानत्ता’’ति. द्वेधाति अत्तनो अत्तनो सरसेन, धम्मन्तरपच्चयभावेन चाति द्वेधा द्वेधा. ब्यापनिच्छालोपेन हि निद्देसो.

६५७. ‘‘अविज्जापच्चया सङ्खारा’’ति एतेन सङ्खारानं पच्चयुप्पन्नतादस्सनेन ‘‘को नु खो अभिसङ्खरोतीति एस नो कल्लो पञ्हो’’ति दस्सेति, तेनेतं कारकदस्सननिवारणं. अत्ता भवतो भवन्तरं सङ्कमतीति दस्सनं अत्तसङ्कन्तिदस्सनं, तं सङ्खारपच्चया विञ्ञाणुप्पत्तिवचनेन निवारितं होति. पञ्चन्नं खन्धानं अभेदतो एको अत्ताति गहणं घनसञ्ञा, तं यमकतालकन्दं भिन्दन्तेन विय ‘‘विञ्ञाणपच्चया नामरूपमत्तमेत’’न्ति वचनेन निवारितं होति. ‘‘एवमादिदस्सननिवारण’’न्ति एतेन ‘‘सोचति परिदेवति दुक्खितो’’तिआदिदस्सननिवारणमाह. सोकादयोपि हि पच्चयायत्ता अवसवत्तिनोति ‘‘जातिपच्चया जरामरणं सोक…पे… सम्भवन्ती’’ति (म. नि. ३.१२६; सं. नि. २.१; उदा. १) एतेन वुत्तमेवाति. मिच्छादस्सननिवारणतोपीति कारकदस्सनादिनानाविधमिच्छाभिनिवेसनिवारणतोपि.

६५८. ‘‘सलक्खणसामञ्ञलक्खणवसेना’’ति एतेन सब्बप्पकारेन धम्मानं याथावतो अदस्सनमाह तदुभयविनिमुत्तस्स धम्मेसु परमत्थतो पस्सितब्बभावस्स अभावतो. उपक्खलनं विय दुक्खुप्पत्तिहेतुतो. पतनं विय भवन्तरपपाततो. गण्डपातुभावो विय दुक्खतासूलयोगतो, किलेसासुचिपग्घरणतो च. गण्डभेदपीळका वियाति भेदनत्थं पच्चमाने गण्डे तस्स उपरि जायमाना खुद्दकपीळका विय, गण्डस्स वा अनेकधाभेदे पीळका विय. घट्टनं विय सङ्घट्टनरसताय फस्सो. घट्टनदुक्खं वियाति घट्टनतो जातं दुक्खं विय तिविधदुक्खतावसेन तिस्सन्नम्पि वेदनानं दुक्खभावतो. पटिकाराभिलासो वियाति समुदायस्स एकदेसनिदस्सनभावेनाह. असप्पायग्गहणं विय बहुविधानत्थुप्पत्तिनिमित्ततो. असप्पायलेपनं विय दुक्खहेतुनो ससन्ताने सन्निधापनतो. गण्डविकारपातुभावो विय अत्तभावगण्डस्स निब्बत्तिविकारभावतो, तन्निमित्तञ्चस्स सूनभावादिसम्भवतो. सूनतासरागपुब्बग्गहणादयो हि गण्डविकारा. सरसतो गण्डस्स भिज्जनं पाकेन विना न होतीति भेदग्गहणेनेवस्स पाकोपि गहितोति कत्वा आह ‘‘गण्डभेदो विय जरामरण’’न्ति. गण्डस्स वा विसदिसापत्ति, भिज्जनञ्च गण्डभेदो, तत्थ विसदिसापत्ति पाकोति वेदितब्बं.

उपमाहि भवचक्कं विञ्ञापेन्तेन एकाधिट्ठानेहि उपमाविसेसेहि तं विञ्ञापेत्वा इदानि नानाधिट्ठानेहि विञ्ञापेतुं ‘‘यस्मा वा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ पटलाभिभूतचक्खुको रूपानि न पस्सति, किञ्चि पस्सन्तोपि विपरीतं पस्सति, एवं अविज्जाभिभूतो दुक्खादीनि न पटिपज्जति न पस्सति, मिच्छा वा पटिपज्जतीति पटलं विय अविज्जा. कोसकारकिमि विय अत्तनाव कतत्ता, वट्टस्स अत्तनो एव परिब्भमनकारणत्ता च कोसप्पदेसा विय सङ्खारा. सङ्खारपरिग्गहं विना पतिट्ठं अलभमानं विञ्ञाणं परिणायकपरिग्गहं विना पतिट्ठं अलभमानो राजकुमारो वियाति परिग्गहेन विना पतिट्ठालाभो एत्थ उपमोपमेय्यसामञ्ञं. उपपत्तिनिमित्तन्ति कम्मादिआरम्मणमाह. परिकप्पनतोति आरम्मणकरणतो, सम्पयुत्तेन वा वितक्केन वितक्कनतो. देवमनुस्समिगविहङ्गादिविविधप्पकारताय माया विय नामरूपं. पतिट्ठाविसेसेन वुद्धिविसेसापत्तितो वनप्पगुम्बो विय सळायतनं. आयतनानं विसयिविसयभूतानं अञ्ञमञ्ञाभिमुखभावो आयतनघट्टनं. ततो आयतनघट्टनतो द्वयसङ्घट्टनुप्पत्तितो, वेदनादुक्खहेतुतो च अग्गि विय फस्सो. सपरिळाहतो दाहो विय वेदना. उपरूपरि तण्हापवड्ढनतो लोणूदकपानं विय विसयानुभवनं. आरम्मणे पातुकम्यताभावतो पिपासा विय तण्हा. तदस्सुपादानन्ति तं अभिलासकरणं तण्हादिट्ठाभिनन्दनं अस्स तंसमङ्गिनो पुग्गलस्स, तदस्स वा भवेय्य उपादानं. ब्यसनावहताय अजाननतो भवुपादानं मच्छस्स बळिसुपादानं विय. एत्थ च सङ्खारादीनं कोसप्पदेसपरिणायकादीहि द्वीहि द्वीहि सदिसताय द्वे द्वे उपमा वुत्ताति वेदितब्बा.

६५९. कोचि अगम्भीरो एव गम्भीरो विय खायति पुराणतिणपण्णादिभरितो पब्बतसङ्खेपे जलासयो विय, न एवमयं. अयं पन गम्भीरोव हुत्वा ओभासति पकासति दिस्सतीति गम्भीरावभासो. यथारहन्ति अत्थादिवसेन यथानुरूपं.

जातितो जरामरणं न न होति, होति एवाति अवधारणे सिद्धे ‘‘सिया नु खो जरामरणं जातितो, अञ्ञतोपी’’ति आसङ्कायं तदासङ्कानिवत्तनत्थं ‘‘न च जातिं विना अञ्ञतो होती’’ति वुत्तं. तत्थ अञ्ञग्गहणं जातिया पटियोगीविसयं, न अञ्ञमत्तविसयं ‘‘जातिं विना’’ति वचनतो. तेनस्स नाञ्ञं जातिया सहकारीकारणभूतं निवत्तितं होति. एस नयो इतो परेसुपि. इत्थन्ति इदं पकारं, इमिना पकारेनाति अत्थो. जातिपच्चयसम्भूतसमुदागतट्ठोति जातिपच्चयसम्भूतं हुत्वा सहितस्स अत्तनो पच्चयानुरूपस्स उद्धं उद्धं आगतभावो, अनुप्पवत्तट्ठोति अत्थो. अथ वा सम्भूतट्ठो च समुदागतट्ठो च सम्भूतसमुदागतट्ठो. ‘‘न जातितो जरामरणं न होति, न च जातिं विना अञ्ञतो होती’’ति हि जातिपच्चयसम्भूतट्ठो वुत्तो. इत्थञ्च जातितो समुदागच्छतीति जातिपच्चयसमुदागतट्ठो, या या जाति यथा यथा पच्चयो होति, तदनुरूपपातुभावोति अत्थो.

तत्थ ‘‘न जातितो जरामरणं न होती’’ति इमिना जरामरणस्स जातिपच्चयताय अवितथतं दस्सेति, ‘‘न जातिं विना अञ्ञतो जरामरणं होती’’ति इमिना अनञ्ञथत्तं, ‘‘इत्थञ्च जातितो समुदागच्छती’’ति इमिना तथतं. तेन च यथा पच्चयधम्मा अत्तनो पच्चयुप्पन्नानं पच्चयभावे, तथा अवितथा अनञ्ञथा, एवं पच्चयुप्पन्नधम्मापि तब्भावेति दस्सेति. एस नयो सेसेसुपि. ‘‘हेतुफले ञाणं अत्थपटिसम्भिदा’’ति एतेन वचनेन अत्थस्स हेतुफलभावो कथं ञातब्बोति? ‘‘अत्थपटिसम्भिदा’’ति एतस्स समासपदस्स अवयवपदत्थं दस्सेन्तेन ‘‘हेतुफले ञाण’’न्ति वुत्तत्ता. ‘‘अत्थे पटिसम्भिदा अत्थपटिसम्भिदा’’ति एत्थ हि ‘‘अत्थे’’ति एतस्स अत्थं दस्सेन्तेन ‘‘हेतुफले’’ति वुत्तं, ‘‘पटिसम्भिदा’’ति एतस्स अत्थं दस्सेन्तेन ‘‘ञाण’’न्ति, तस्मा हेतुफलअत्थसद्दा एकत्था, ञाणपटिसम्भिदा चाति इममत्थं वदन्तेन साधितो अत्थस्स हेतुफलभावो.

येनाकारेनाति येन पवत्तिआकारेन. सभावधम्मा हि पच्चयविसेससिद्धेन पवत्तिआकारेन विसिट्ठाकारा होन्ति. तेनाह ‘‘सब्बे धम्मा सब्बाकारेन बुद्धस्स भगवतो ञाणमुखे आपाथमागच्छन्ती’’ति (महानि. १५६; चूळनि. मोघराजमाणवपुच्छानिद्देस ८५). यदवत्थाति याय अवत्थाय अवत्थिता. अवत्थाविसेसवन्तो हि धम्मा तेन तेन अवत्थाविसेसेन तं तं अत्थकिच्चं साधेतुं समत्था होन्ति. स्वायं पवत्तिआकारो, अवत्थाविसेसो च अविज्जायपि अनुपचितकुसलसम्भारेहि दुरवबोधतो एव ञाणेन अलब्भनेय्यपतिट्ठो चाति आह ‘‘तस्स…पे… गम्भीरो’’ति. तस्स आकारस्स, अवत्थाय च. हेतुम्हि ञाणन्ति एत्थ हेतुनो धम्मपरियायता वुत्तनयेनेव वेदितब्बा.

अस्साति पटिच्चसमुप्पादस्स. तेन तेन कारणेनाति तेन तेन वेनेय्यानं बुज्झनानुगुणतासङ्खातेन कारणेन. तत्थाति तस्मिं देसनप्पकारे. अनुलोमपटिलोमतोति नयिध पच्चयुप्पादा पच्चयुप्पन्नुप्पादसङ्खातं अनुलोमं, पच्चयनिरोधा पच्चयुप्पन्ननिरोधसङ्खातञ्च पटिलोममाह. आदितो पन अन्तगमनमनुलोमं, अन्ततो च आदिगमनं पटिलोममाह. आदितो पट्ठाय अनुलोमदेसनाय, अन्ततो पट्ठाय पटिलोमदेसनाय च तिसन्धिचतुसङ्खेपं. ‘‘इमे चत्तारो आहारा किंनिदाना’’तिआदिकाय (सं. नि. २.११) वेमज्झतो पट्ठाय पटिलोमदेसनाय, ‘‘चक्खुञ्च पटिच्च रूपे च उप्पज्जति चक्खुविञ्ञाणं, तिण्णं सङ्गति फस्सो, फस्सपच्चया वेदना’’तिआदिकाय (म. नि. १.२०४, ४००; म. नि. ३.४२१, ४२५-४२६; सं. नि. २.४३-४५; २.४.६०; कथा. ४६५, ४६७) अनुलोमदेसनाय च द्विसन्धितिसङ्खेपं. ‘‘संयोजनीयेसु, भिक्खवे, धम्मेसु अस्सादानुपस्सिनो विहरतो तण्हा पवड्ढति, तण्हापच्चया उपादान’’न्तिआदीसु (सं. नि. २.५३, ५७) एकसन्धिद्विसङ्खेपं. कत्थचि एकङ्गोपि च पटिच्चसमुप्पादो देसितो, सो ‘‘तत्र, भिक्खवे, सुतवा अरियसावको’’तिआदिना (सं. नि. २.६२) दस्सितो एव.

अविज्जादीनं सभावो पटिविज्झीयतीति पटिवेधो. वुत्तं हेतं अट्ठकथायं ‘‘तेसं तेसं वा तत्थ तत्थ वुत्तधम्मानं पटिविज्झितब्बो सलक्खणसङ्खातो अविपरीतसभावो पटिवेधो’’ति (ध. स. अट्ठ. निदानकथा). जाननलक्खणस्स ञाणस्स पटिपक्खभूतो अविज्जाय अञ्ञाणट्ठो. आरम्मणस्स पच्चक्खकरणेन दस्सनभूतस्स पटिपक्खभूतो अदस्सनट्ठो. येन पनेसा दुक्खादीनं याथावसरसं पटिविज्झितुं न देति, छादेत्वा परियोनन्धित्वा तिट्ठति, सो तस्सा सच्चासम्पटिवेधट्ठो. अपुञ्ञाभिसङ्खारेकदेसो सरागो, अञ्ञो विरागो. रागस्स वा अपटिपक्खभावतो रागपवड्ढको अपुञ्ञाभिसङ्खारो सब्बोपि सरागो, इतरो तप्पटिपक्खभावतो विरागो. ‘‘दीघरत्तं हेतं, भिक्खवे, अस्सुतवतो पुथुज्जनस्स अज्झोसितं ममायितं परामट्ठं ‘एतं मम, एसोहमस्मि, एसो मे अत्ता’’ति (सं. नि. २.६२) अत्तपरामासस्स विञ्ञाणं विसेसतो वत्थु वुत्तन्ति विञ्ञाणस्स सुञ्ञतट्ठो गम्भीरो. अत्ता विजानाति संसरतीति सब्यापारतासङ्कन्ति अभिनिवेसबलवताय अब्यापारट्ठअसङ्कन्तिपटिसन्धिपातुभावट्ठा च गम्भीरा. नामरूपस्स पटिसन्धिक्खणे एकुप्पादो, पवत्तियं विसुं विसुं यथारहं एकुप्पादो, नामस्स रूपेन, रूपस्स च नामेन असम्पयोगतो विनिब्भोगो, नामस्स नामेन, रूपस्स च रूपेन, एकच्चस्स एकच्चेन अविनिब्भोगो योजेतब्बो. एकुप्पादेकनिरोधे हि अविनिब्भोगे अधिप्पेते सो रूपस्स च एककलापवुत्तिनो लब्भति. अथ वा एकचतुवोकारभवेसु नामरूपानं असहवत्तनतो अञ्ञमञ्ञविनिब्भोगो, पञ्चवोकारभवे सहवत्तनतो अविनिब्भोगो च वेदितब्बो.

अधिपतियट्ठो नाम इध इन्द्रियपच्चयभावो. ‘‘लोकोपेसो द्वारापेसा खेत्तम्पेत’’न्ति (ध. स. ५९८-५९९) वुत्ता लोकादिअत्था चक्खादीसु पञ्चसु योजेतब्बा. मनायतनस्सापि लुज्जनतो, मनोसम्फस्सादीनं द्वारखेत्तभावतो च एते अत्था सम्भवन्ति एव. आपाथगतानं रूपादीनं पकासनयोग्यतालक्खणं ओभासनं चक्खादीनं विसयिभावो, मनायतनस्स विजाननं. सङ्घट्टनट्ठो विसेसतो चक्खुसम्फस्सादीनं पञ्चन्नं, इतरे छन्नम्पि योजेतब्बा. फुसनञ्च फस्सस्स सभावो, सङ्घट्टनं रसो, इतरे उपट्ठानाकारा. आरम्मणरसानुभवनट्ठो रसवसेन वुत्तो, वेदयितट्ठो लक्खणवसेन. सुखदुक्खमज्झत्तभावा यथाक्कमं तिस्सन्नं वेदनानं सभाववसेन वुत्ता. अत्ता वेदयतीति अभिनिवेसस्स बलवताय निज्जीवट्ठो वेदनाय गम्भीरो. निज्जीवाय वा वेदनाय वेदयितं निज्जीववेदयितं, निज्जीववेदयितमेव अत्थो निज्जीववेदयितट्ठो. सप्पीतिकतण्हाय अभिनन्दितट्ठो, बलवतरतण्हाय गिलित्वा परिनिट्ठापनं अज्झोसानट्ठो. इतरो साधारणवसेन वेदितब्बो. आदानग्गहणाभिनिवेसट्ठा चतुन्नम्पि उपादानानं समाना, परामासट्ठो वुत्तो दिट्ठुपादानादीनमेव, तथा दुरतिक्कमट्ठो. ‘‘दिट्ठिकन्तारो’’ति (ध. स. ३९२) हि वचनतो दिट्ठीनं दुरतिक्कमता, दळ्हग्गहणत्ता वा चतुन्नम्पि दुरतिक्कमट्ठो योजेतब्बो. दुरतिक्कमतायपि हि तण्हाय समुद्दट्ठो वुत्तो. योनिगतिठितिनिवासेसुखिपनन्ति समासे भुम्मवचनस्स अलोपो दट्ठब्बो. एवञ्हि तेन आयूहनाभिसङ्खरणपदानं समासो होति. जरामरणङ्गं मरणप्पधानन्ति मरणट्ठा एव खयादयो गम्भीराति दस्सिता. नवनवानञ्हि खयेन खण्डिच्चादिपरिपक्कप्पवत्ति जराति, खयट्ठो वा जराय वुत्तोति दट्ठब्बो. नवभावापगमो हि खयोति वत्तुं युत्तोति. विपरिणामट्ठो द्विन्नम्पि. सन्ततिवसेन वा जराय खयवयभावो, सम्मुतिखणिकवसेन मरणस्स भेदविपरिणामता योजेतब्बा.

६६०. अत्थनयाति अत्थानं नया, अविज्जादिअत्थेहि एकत्तादी सकेन भावेन नयन्ति गमेन्तीति एकत्तादयो, तेसं नयाति वुत्ता. नीयन्तीति हि नयाति. अत्था एव वा एकत्तादिभावेन नीयमाना ञायमाना अत्थनयाति वुत्ता. नीयन्ति एतेहीति वा नया, एकत्तादीहि च अत्था ‘‘एक’’न्तिआदिना नीयन्ति, तस्मा एकत्तादयो अत्थानं नयाति अत्थनया.

अङ्कुरादिभावेनाति अङ्कुरपत्तनाळखन्धसाखापल्लवपलासादिभावेन पवत्तमाने अवयवे एकज्झं गहेत्वा सन्तानानुपच्छेदेन बीजं रुक्खभावं पत्तं रुक्खभावेन पवत्तं तञ्च एकत्तेन वुच्चतीति सन्तानानुपच्छेदो यथा एकत्तं, एवं इधापि अविज्जासङ्खारादिहेतुहेतुसमुप्पन्नानं सन्तानानुपच्छेदो एकसन्ततिपतितता एकत्तनयोति दस्सेति. ‘‘हेतुफलसम्बन्धेना’’ति एतेन सन्तानानुपच्छेदं विभावेति. सतिपि हि हेतुफलानं परमत्थतो भेदे हेतुभावेन, फलभावेन च तेसं सम्बन्धभावोयेवेत्थ सन्तानानुपच्छेदो, यतो यस्मिं सन्ताने कम्मं निब्बत्तं, तत्थेव फलुप्पत्तीति कतस्स विनासो, अकतस्स अब्भागमो च नत्थीति. एकत्तग्गहणतोति हेतुफलानं भेदं अनुपधारेत्वा हेतुं, फलञ्च अभिन्नं कत्वा उभिन्नं एकभावस्स अभेदस्स गहणेन. ‘‘तदेव विञ्ञाणं सन्धावति संसरती’’तिआदिना सस्सतदिट्ठिं उपादियति.

लक्खणववत्थानन्ति सभावववत्थानं हेतुनो, फलस्स च भिन्नसभावतावबोधो. भिन्नसन्तानस्सेवाति सम्बन्धरहितस्स नानत्तस्स गहणतो अञ्ञो मतो, अञ्ञो जातो, तस्मा ‘‘सत्तन्तरो उच्छिन्नो, सत्तन्तरो उप्पन्नो’’ति गण्हन्तो उच्छेददिट्ठिं उपादियति.

अम्हेहि उप्पादेतब्बन्ति आनेत्वा सम्बन्धो. ब्यापाराभावो अनभिसन्धिताय अब्यावटता. सम्मा पस्सन्तोति ‘‘निरीहा निज्जीवा धम्ममत्ता’’ति पस्सन्तो. सभावो एव नियमो सभावनियमो ‘‘ससम्भारग्गिनो उद्धमुखता, ससम्भारवायुनो तिरियगमन’’न्ति एवमादि विय. तेन सिद्धो यथासकं पच्चयुप्पन्नस्स हेतुभावो. ‘‘कस्सचि कत्तुनो अभावा न काचि किरिया फलपबन्धिनी’’ति अकिरियदिट्ठिं उपादियति.

‘‘खीरतो दधि, न उदकतो, तिलतो तेलं, न वालिकतो’’ति सब्बतो सब्बसम्भवाभावदस्सनेन अहेतुकदिट्ठिं हेतुअनुरूपमेव फलं पस्सन्तो अकिरियदिट्ठिं पजहति. यतो कुतोचीति यदि अञ्ञस्मा अञ्ञस्स उप्पत्ति सिया, वालिकतो तेलस्स, उच्छुतो खीरस्स कस्मा उप्पत्ति न सिया, तस्मा न कोचि कस्सचि हेतु अत्थीति अहेतुकदिट्ठिं, अविज्जमानेपि हेतुम्हि नियतताय तिलगावीसुक्कसोणितादीहि तेलखीरसरीरादीनि पवत्तन्तीति नियतिवादञ्च उपादियतीति विञ्ञातब्बं यथारहं.

६६१. कस्मा? यस्मा इदञ्हि भवचक्कं अपदालेत्वा संसारभयमतीतो न कोचि सुपिनन्तरेपि अत्थीति सम्बन्धो. अगाधं अप्पतिट्ठं दुरतियानं दुरतिक्कमं. असनिविचक्कमिवाति असनिमण्डलमिव. तञ्हि निम्मथनमेव, नानिम्मथनं पवत्तति, एवं भवचक्कम्पि एकन्तदुक्खुप्पादनतोव ‘‘निच्चनिम्मथन’’न्ति वुत्तं.

ञाणासिना अपदालेत्वा संसारभयमतीतो नत्थीति एतस्स साधकसुत्तं दस्सेन्तो ‘‘वुत्तम्पि चेत’’न्तिआदिमाह. तन्तूनं आकुलकं तन्ताकुलकं, तन्ताकुलकमिव जाता तन्ताकुलकजाता, किलेसकम्मविपाकेहि अतिविय जटिताति अत्थो. कुलिया सकुणिया नीडं कुलिकं, तं विय जाता कुलिकुण्डिकजाता. मुञ्चा विय, पब्बजा विय च भूता जाता मुञ्जपब्बजभूता. तदुभयं किर तिणं आकुलं जटितं हुत्वा वड्ढति. वड्ढिया अभावतो अपायं, दुक्खगतिभावतो दुग्गतिं, सुखसमुस्सयतो विनिपतितत्ता विनिपातञ्च, चतुब्बिधं अपायं ‘‘खन्धानञ्च पटिपाटी’’तिआदिना (विसुद्धि. २.६१९; दी. नि. अट्ठ. २.९५ आपसादनावण्णना; सं. नि. अट्ठ. २.२.६०; अ. नि. अट्ठ. २.४.१९९; विभ. अट्ठ. २२६ सङ्खारपदनिद्देस; ध. स. अट्ठ. निदानकथा; सु. नि. अट्ठ. २.५२३; उदा. अट्ठ. ३९; इतिवु. अट्ठ. १४, ५८; थेरगा. अट्ठ. १.६७, ९९; पटि. म. अट्ठ. २.१.११७; चूळनि. अट्ठ. ६; बु. वं. अट्ठ. २.५८) वुत्तं संसारञ्च नातिवत्तति. संसारो एव वा सब्बो इध वड्ढिअपगमादिअत्थेहि अपायादिनामको वुत्तो केवलं दुक्खक्खन्धभावतो.

पञ्ञाभूमिनिद्देसवण्णना निट्ठिता.

इति सत्तरसमपरिच्छेदवण्णना.