उपादानपच्चयाभवपदवित्थारकथावण्णना

६४६. अत्थतोति वचनत्थतो. धम्मतोति सभावधम्मतो. सात्थतोति सात्थकतो, पुब्बे वुत्तस्सपि पुन वचनस्स सप्पयोजनतो. भेदसङ्गहाति भेदतो सङ्गहतो, विभागतो चेव विभत्तस्स सङ्खिपनतो चाति अत्थो. यं यस्स पच्चयोति यं यं उपादानं यस्स यस्स भवस्स पच्चयो होति, ततो चाति अत्थो.

भवतीति भवोति फलवोहारेन कम्मभवो वुत्तो. उपपत्तिभवनिब्बचनमेव हि द्वयस्सपि साधारणं कत्वा वुत्तं, भवति एतस्मा उपपत्तिभवोति वा. दुतियो पन कम्मभवो सत्तस्स पुनब्भवभावेन सविसेसं भवतीति भवो. ततो एव न सब्बस्स भवन्तरस्स, तंहेतुनो वा भवभावप्पसङ्गो. दुविधेनाति द्वीहि आकारेहि पवत्तितोति अत्थो. दुविधेनाति वा पच्चत्तत्थे करणवचनं, दुविधोति वुत्तं होति. अत्थीति संविज्जति.

६४७. अत्तनो पच्चयेहि करीयतीति कम्मं, अत्तनो फलं करोतीति कम्मन्ति केचि, ‘‘कम्म’’न्ति एवं वत्तब्बा कम्मसङ्खाता. परित्तभूमकोति कामभूमको. महाभूमकोति महग्गतभूमको. सब्बन्ति अनवसेसं. भवं गच्छति, गमेति चाति भवगामि. गच्छतीति च निप्फादनसमत्थतावसेन, अत्तनो पवत्तिकाले भवाभिमुखं हुत्वा पवत्ततीति अत्थो, निब्बत्तनमेव वा गमनं अधिप्पेतं. ‘‘भवगामी’’ति च एतेन कम्मक्खयकरं कम्मं निवत्तेति. अयञ्हि वट्टकथा, तञ्च विवट्टनिस्सितन्ति. अपुञ्ञाभिसङ्खारोति द्वादस चेतनाति उद्धच्चसहगतचेतनायपि गहणं ‘‘अविज्जापच्चया सङ्खारा’’ति एत्थ विय वेदितब्बं. ‘‘भवपच्चया जाती’’ति एत्थ पन ‘‘सङ्खारपच्चया विञ्ञाण’’न्ति (म. नि. ३.१२६; महाव. १; सं. नि. २.१; उदा. १; नेत्ति. २४) एत्थ विय सापि अपनेतब्बा. मन्दबहुविपाकताति अप्पमहाविपाकता.

‘‘सब्बम्पि भवगामिकम्मन्ति इमिना चेतनासम्पयुत्ता अभिज्झादयो वुत्ता’’ति एतेन आचयगामिताय तेसं कम्मसङ्खातता वुत्ताति कम्मभवपरियापन्नतं परियायेन वदति, निप्परियायेन पन चेतनाव कम्मभवो. वुत्तञ्हि ‘‘कम्मभवो तीहि खन्धेहि एकेनायतनेन एकाय धातुया सम्पयुत्तो, एकेन खन्धेन एकेनायतनेन एकाय धातुया केहिचि सम्पयुत्तो’’ति (धातु. २४४). उपपत्तिभवो तीहिपि तिकेहि वुत्तो उपादिन्नक्खन्धोव. यथाह ‘‘उपपत्तिभवो… कामभवो… सञ्ञाभवो… पञ्चवोकारभवो पञ्चहि खन्धेहि एकादसहायतनेहि सत्तरसहि धातूहि सङ्गहितो’’तिआदि (धातु. ६७). यदि हि अनुपादिन्नकानम्पि गहणं सिया, ‘‘द्वादसहि आयतनेहि अट्ठारसहि धातूही’’ति वत्तब्बं सियाति. कामतण्हाय कामेतब्बतो कामनिस्सयताय भोगा विय, कामसहचरितताय ‘‘कुन्ता पचरन्ती’’ति विय, कामारम्मणताय ‘‘सुखं रूप’’न्ति विय, कामपच्चयट्ठानताय ‘‘सुखो सग्गो’’ति विय कामाति अवीचिपरनिम्मितवसवत्तिपरिच्छिन्ना उपादिन्नक्खन्धा वुच्चन्ति. रूपाविरागतो यं निस्सिता, तदुपचारेन ‘‘मञ्चा घोसन्ती’’ति विय, ‘‘फन्दनदेवता’’ति विय च ‘‘रूप’’न्ति वुच्चन्ति ब्रह्मकायिकाकनिट्ठपरिच्छिन्ना उपादिन्नक्खन्धा.

रूपमेव भवो रूपभवो, तथा अरूपन्ति आकासानञ्चायतनभवग्गपरिच्छिन्ना चत्तारो उपादिन्नक्खन्धा वुच्चन्ति. अरूपमेव भवो अरूपभवो. कामो एव भवोति कामभवो, सो पन यस्मा यथावुत्तेनत्थेन ‘‘कामो’’ति वत्तब्बो होति, तस्मा ‘‘कामसङ्खातो भवो’’ति वुत्तं. कामावचरसञ्ञितो वा भवो ‘‘कामसङ्खातो भवो’’ति वुत्तो. तथा रूपारूपभवोति आह ‘‘एस नयो रूपारूपभवेसू’’ति. सञ्ञावतं भवोति एत्थ वन्तु-सद्दस्स लोपो दट्ठब्बो. तस्स वा अत्थे अकारं कत्वा ‘‘सञ्ञभवो’’तिपि पाठो. तेनाह ‘‘सञ्ञावा’’तिआदि. वोकिण्णोति एतेन वोकारसद्दस्स कम्मसाधनतमाह. वोकिरीयति पसारीयति वित्थारीयतीति वोकारो, वोकिरणं वा वोकारो, सो एकस्सेव खन्धस्स वसेन पवत्तत्ता ‘‘एको वोकारो’’ति वुत्तो, पसटुप्पत्तीति अत्थो.

६४८. किञ्चापि भवनिद्देसे ‘‘सब्बम्पि भवगामिकम्मं कम्मभवो’’ति (विभ. २३४) इमिना चेतनासम्पयुत्तधम्मापि वुत्ता. पुञ्ञाभिसङ्खारादयोवाति पन अवधारणं पच्चयधम्मविसेसेपि अत्थप्पभेदेन सङ्खारभवग्गहणेसु अत्थेव विसेसोति दस्सनत्थं कतं. तेनाह ‘‘एवं सन्तेपी’’तिआदि. सङ्खारभवानं धम्मभेदतो न सङ्खारा एव पुन वुत्ताति ‘‘सात्थकमेविदं पुनवचन’’न्ति एतं अयुत्तन्ति चे? न, भवेकदेसभावेन सङ्खारानं भवोति पुन वुत्तत्ता. परेन वा धम्मविसेसं अग्गहेत्वा पुनवचनं चोदितन्ति चोदकाभिलासवसेन ‘‘सात्थकमेविदं पुनवचन’’न्ति वुत्तं.

६४९. कामभवादिनिब्बत्तकस्स कम्मस्स कामभवादिभावो फलवोहारेन अट्ठकथायं वुत्तो. सहजातविञ्ञाणस्सपि पच्चयभूतं अविज्जाहेतुकं सङ्खारग्गहणेन यं किञ्चि कम्मं पुब्बे वुत्तं, इध पन ‘‘सब्बम्पि भवगामिकम्म’’न्ति (विभ. २३४) वचनतो भवस्स निब्बत्तकं उपादानहेतुकं विपच्चनाय कतोकासमेव भवोति अधिप्पेतो. यं कामुपादानपच्चया रूपभवनिब्बत्तकं, अरूपभवनिब्बत्तकञ्च कम्मं करीयति, सो कम्मभवो, तदभिनिब्बत्ता खन्धा उपपत्तिभवोति इममत्थं ‘‘एस नयो रूपारूपभवेसू’’ति अतिदिसति. द्वे कामभवाति कामकम्मभवो, कामूपपत्तिभवोति द्वे कामभवा. एवं ‘‘द्वे रूपभवा, द्वे अरूपभवा’’ति एत्थापि. अन्तोगधे हि विसुं अग्गहेत्वा अब्भन्तरगते एव कत्वा कामभवादिके कम्मूपपत्तिभववसेन दुगुणे कत्वा आह ‘‘छ भवा’’ति.

अविसेसेनाति उपादानवसेन भेदं अकत्वा. उपादानभेदाकरणेनेव च द्वादसप्पभेदस्स सङ्गहवसेन सङ्गहतो ‘‘छ भवा’’ति वुत्तं. अनुपगम्माति अनिस्साय, अनामसित्वाति अत्थो.

६५०. गोसीलेन, कुक्कुरसीलेन च समत्तेन समादिन्नेन गुन्नं, कुक्कुरानञ्च सहब्यता वुत्ताति ‘‘सीलब्बतुपादानवतो झानभावना न इज्झती’’ति मञ्ञमाना तेन रूपारूपभवा न होन्तीति केचि वदन्ति. वक्खमानेन पन पकारेन पच्चयभावतो ‘‘तं न गहेतब्ब’’न्ति आह. असुद्धिमग्गे च सुद्धिमग्गपरामसनं सीलब्बतुपादानन्ति सुद्धिमग्गपरामसनेन रूपारूपावचरज्झानानं निब्बत्तनं न न युज्जतीति.

अनुस्सववसेनाति ‘‘सेतवधयज्जं आलभते भूतिकामो’’ति आदिन्नअनुस्सववसेन, यथा इमे मनुस्सलोके कामा समिद्धा, एवं देवलोके इतो समिद्धतराति दिट्ठानुसारेन वा. पुराणभारतसीताहरणपसुबन्धविधिआदिसवनं अस्सद्धम्मस्सवनं. आदि-सद्देन असप्पुरिसूपनिस्सयं पुब्बे च अकतपुञ्ञतं, अत्तमिच्छापणिधिञ्च सङ्गण्हाति. कायदुच्चरितादीनिपीति अत्तनो अधिप्पेतानं कामानं अनुपायभूतानिपि कायदुच्चरितादीनि करोति, चिरसग्गादिअत्थं युद्धादिवसेनाति अधिप्पायो. सन्दिट्ठिके वा पन रज्जसेनापतिट्ठानादिसङ्गहे कामे. तदन्तोगधा एवाति तस्मिं दुच्चरितनिब्बत्ते, सुचरितनिब्बत्ते च कामभवे अन्तोगधा एवाति अत्थो. अन्तोगधाति च सञ्ञाभवपञ्चवोकारभवानं एकदेसेन अन्तोगधत्ता वुत्तं. न हि ते निरवसेसा कामभवे अन्तोगधाति.

सप्पभेदस्साति सुगतिदुग्गतिमनुस्सादिप्पभेदवतो.

कामावचरसम्पत्तिभवे पठमदुतियउच्छेदवादवसेन, रूपभवे ततियउच्छेदवादवसेन, अरूपभवे सेसउच्छेदवादवसेन अयमत्ता सुउच्छिन्नो होतीति तदुपगं कम्मं करोतीति आह ‘‘अयं अत्ता नामा’’तिआदि. तत्थ सुउच्छिन्नोति सकलवट्टदुक्खसमुच्छेदेन सुट्ठु उच्छिन्नो, अपुनब्भवुप्पत्तिको होतीति अत्थो.

‘‘कामावचरसम्पत्तिभवे’’ति इदं पठमदिट्ठधम्मनिब्बानवादवसेन वुत्तं, सेसं इतरदिट्ठधम्मनिब्बानवादवसेन. तत्थ किञ्चापि पाळियं (दी. नि. १.९३ आदयो) रूपावचरज्झानवसेनेव उपरि चत्तारो दिट्ठधम्मनिब्बानवादा आगता, दिट्ठिगतिको पन यं किञ्चि गहेत्वा यथा तथा अभिनिविसतीति अरूपभवग्गहणं, अरूपज्झानानम्पि वा चतुत्थझानसङ्गहतो अरूपभवग्गहणं, सन्तसुखताय वा तंसमङ्गिनो सुखितभावसामञ्ञतो. विगतपरिळाहोति यथाभिलासितविसयूपहारेन, पहानेन च वूपसन्तकामरागपरिळाहो, दिट्ठेव धम्मे निब्बानप्पत्तोति अत्थो.

सुद्धिमग्गपरामसनवसेन पवत्तितं यं किञ्चि लोकियं सीलं, झानञ्च सीलब्बतमिच्चेव इधाधिप्पेतन्ति आह ‘‘इदं सीलब्बतं नामा’’तिआदि. कमेन अवत्वा सीलब्बतुपादानस्स अन्ते भवपच्चयतावचनं अत्तवादुपादानं विय अभिण्हं असमुदाचारतो, अत्तवादुपादाननिमित्तत्ता च.

कम्मभवेति निद्धारणे भुम्मं. हेतुपच्चयप्पभेदेहीति एत्थ मग्गपच्चयो च वत्तब्बो. दिट्ठुपादानादीनि हि सहजातकम्मभवस्स मग्गपच्चया होन्तीति, तस्मा तानि सहजातादीसु हेतुपच्चयं अपनीय मग्गपच्चयं पक्खिपित्वा सत्तधा पच्चया होन्तीति वेदितब्बानि. सब्बानि पन अनन्तरसमनन्तरअनन्तरूपनिस्सयनत्थिविगतासेवनपच्चयेहि पच्चया होन्ति. नानन्तरस्स उपनिस्सयपच्चयेन पच्चया होन्ति. कदाचि आरम्मणपच्चयादिनापि, तं पन उपनिस्सयपच्चयेनेव सङ्गहेत्वा वुत्तं ‘‘विप्पयुत्तस्स पन उपनिस्सयपच्चयेनेवा’’ति.