तण्हापच्चयाउपादानपदवित्थारकथावण्णना
६४५. अत्थविभागो अत्थस्स विभजना. वत्थुसङ्खातं कामन्ति कामगुणसञ्ञितं रूपादिआरम्मणमाह. उपादियतीति कामवसेन गण्हाति, दळ्हं अस्सादेतीति अत्थो. कामं उपादियतीति एत्थ कम्मसाधनो कामसद्दो, कामो च सोति एत्थ कत्तुसाधनो किलेसकामस्स अधिप्पेतत्ता. उपादानसद्दो पन उभयत्थापि कत्तुसाधनोव. दळ्हत्थो भुसत्थो. यथा भुसो आयासो उपायासो, भुसं कुट्ठं उपकुट्ठं, एवं इधापीति आह ‘‘उपायासउपकुट्ठादीसु विया’’ति. पुरिमदिट्ठिं उत्तरदिट्ठि उपादियतीति पुरिमदिट्ठिं सस्सतभावेन गण्हन्ती उपादियति, पुरिमदिट्ठिआकारेन वा उत्तरदिट्ठि उप्पज्जमाना तेनेव पुरिमदिट्ठिं दळ्हं करोन्ती तं उपादियतीति वुत्ता. अथ वा पुरिमदिट्ठिं उत्तरदिट्ठि उपादियतीति ‘‘सस्सतो अत्ता’’ति (दी. नि. १.३१) इदं पुरिमदिट्ठिं उपादियमानं उत्तरदिट्ठिं निदस्सेतुं वुत्तं. यथा हि एसा दळ्हीकरणवसेन पुरिमं उत्तरा उपादियति, एवं ‘‘नत्थि दिन्न’’न्तिआदिकापीति (म. नि. १.४४५; २.९४; ३.९१, ११६, १३६; ध. स. १२२१; विभ. ९३८). अत्तग्गहणं पन अत्तवादुपादानन्ति न इदं दिट्ठुपादानदस्सनन्ति दट्ठब्बं. लोको चाति वा अत्तग्गहणविनिमुत्तं गहणं दिट्ठुपादानभूतं इध पुरिमदिट्ठिउत्तरदिट्ठिवचनेहि वुत्तन्ति वेदितब्बं.
सीलब्बतं उपादियतीति एत्थ असुद्धिमग्गगोसीलादिसमादानवसेन सीलं, अवीतिक्कमनवसेन वतं. उभयथापि वा सीलं, तपोकम्मभावेन गहितताय वतं, गवादिपकतिभावना. अत्तनो वा गवादिभावाधिट्ठानं सीलं, ‘‘गच्छन्तो भक्खेति, तिट्ठन्तो मुत्तेती’’तिआदिना गवादिकिरियाकरणं वतं. तंतंअकिच्चसम्मततो वा निवत्ति सीलं, तंसमादानवतोवेस भोजनकिच्चकरणादिविसेसपटिपत्ति वतं, तं सीलब्बतं असुद्धिमग्गं ‘‘सुद्धिमग्गो’’ति परामसन्तो तथा अभिनिविसन्तो उपादियति, तं गाहं दळ्हं गण्हातीति अत्थो. सीलब्बतसहचरितं परामासं सीलब्बतन्ति गहेत्वा आह ‘‘सीलब्बतञ्च तं उपादानञ्चा’’ति. गोसीलगोवतादीनीति च तथाभूतं दिट्ठिं वदति. तेनेवाह ‘‘सयमेव उपादानानी’’ति. अभिनिवेसतोति अभिनिवेसभावतो, अभिनिविसनतो वा. अत्तवादुपादानन्ति ‘‘अत्ता’’ति वादस्स पञ्ञापनस्स, गहणस्स च कारणभूता दिट्ठीति अत्थो. अत्तवादमत्तमेवाति अत्तस्स अभावा ‘‘अत्ता’’ति इदं वचनमत्तमेव. उपादियन्तीति दळ्हं गण्हन्ति. कथं? ‘‘अत्ता’’ति. ‘‘अत्ता’’ति हि अभिनिविसन्ता वचनमत्तमेव दळ्हं कत्वा गण्हन्तीति अत्थोति. एवं ‘‘अत्तवादमत्तमेव उपादियन्ती’’ति वुत्तं. अत्तवादमत्तन्ति वा वाचावत्थुमत्तमेवाह. वाचावत्थुमत्तमेव हि ‘‘अत्ता’’ति उपादियन्ति अत्तस्स अभावाति.
‘‘धम्मसङ्खेपवित्थारे पन कामुपादानं सङ्खेपतो तण्हादळ्हत्तं, सेसुपादानत्तयं दिट्ठिमत्तमेव, वित्थारतो पना’’ति एवं धम्मसङ्खेपवित्थारसमुदायतो तदवयवभूतं सङ्खेपं, वित्थारञ्च निद्धारेतीति. धम्मसङ्खेपवित्थारेति निद्धारणे भुम्मं दट्ठब्बं. कामेसूति पञ्चसु कामगुणेसु. कामच्छन्दोति कामसङ्खातो छन्दो, न कत्तुकम्यताछन्दो, न च धम्मच्छन्दो. कामनवसेन, रञ्जनवसेन च कामोयेव रागो कामरागो, एवं सब्बत्थ कामत्थं विदित्वा कामो एव नन्दनट्ठेन कामनन्दी, तण्हायनट्ठेन कामोयेव कामतण्हा, सिनेहनट्ठेन कामो एव कामस्नेहो, परिदय्हनट्ठेन कामपरिळाहो, मुच्छनट्ठेन काममुच्छा, गिलित्वा परिनिट्ठापनट्ठेन कामज्झोसानं वेदितब्बं. अप्पत्तविसयपत्थना तण्हा आरम्मणे परितस्सनभावतो, सम्पत्तविसयग्गहणं उपादानं आरम्मणे दळ्हग्गाहभावतो. अप्पिच्छतापटिपक्खा तण्हा विसयाभिमुखभावतो, सन्तुट्ठिपटिपक्खा उपादानं तण्हादळ्हत्तं हुत्वा अत्रिच्छताभावतो. परियेसनदुक्खमूला तण्हा अप्पत्तविसयपत्थनाभावतो, आरक्खदुक्खमूलं उपादानं सम्पत्तविसयग्गहणभावतो.
नत्थि दिन्नन्तिआदीसु दिन्नन्ति दानमाह, तं अफलत्ता रूपं विय दानं नाम न होतीति पटिक्खिपति. यिट्ठं वुच्चति महाविजितयञ्ञसदिसो महायागो. हुतन्ति आहुनपाहुनमङ्गलकिरिया. तत्थ आमन्तेत्वा हवनं दानं आहुनं, पाहुनानं अतिथीनं अतिथिकिरिया पाहुनं, आवाहादीसु मङ्गलत्थं दानं मङ्गलकिरिया, दस कुसलकम्मपथा सुकतकम्मानि नाम, दस अकुसलकम्मपथा दुक्कटकम्मानि नाम, फलं विपाकोति निस्सन्दादिफलञ्चेव निप्परियायविपाको च नत्थीति योजना. यथा चेत्थ, एवं ‘‘नत्थि दिन्न’’न्तिआदीसुपि फलविपाकपटिक्खेपोव दट्ठब्बो. नत्थि अयं लोकोति परलोके ठितो इमं लोकं ‘‘नत्थी’’ति गण्हाति. इमं हि लोकं अवेक्खित्वा परलोको, परञ्च लोकं अवेक्खित्वा अयं लोको होति गन्तब्बतो, आगन्तब्बतो चाति परलोकतो इधागमनस्स अभावा तत्थेव उच्छिज्जनतो चित्तेन परलोके ठितो इमं लोकं ‘‘नत्थी’’ति गण्हातीति अत्थो. न हि अयं दिट्ठि परलोके ठितस्सेव होतीति. नत्थि परलोकोति इधलोके ठितो परलोकं ‘‘नत्थी’’ति गण्हाति. इधापि वुत्तनयेनेव अत्थो वेदितब्बो. अयं वा एत्थ अत्थो – संसरणप्पदेसो इधलोको, परलोको च नाम कोचि नत्थि संसरणस्स अभावा तत्थ तत्थेव उच्छिज्जनतोति.
पुरिमभवतो पच्छिमभवे उपपतनं उपपातो, सो येसं सीलं, ते ओपपातिका. ते पन चवनकउपपज्जनकसत्ता नत्थीति दस्सेन्तो आह ‘‘नत्थि सत्ता ओपपातिका’’ति. नत्थि लोके समण…पे… पवेदेन्तीति अनुलोमपटिपदं पटिपन्नत्ता सम्मग्गता सम्मापटिपन्ना धम्मिकसमणब्राह्मणा लोकस्मिं नत्थि, ये इमञ्च लोकं, परञ्च लोकं अत्तना एव अभिविसिट्ठेन ञाणेन पच्चक्खतो ञत्वा पवेदनसमत्था सब्बञ्ञुबुद्धा नाम नत्थीति दस्सेति. रूपं अत्ततो समनुपस्सतीतिआदीसु वत्तब्बं हेट्ठा वुत्तमेव.
पकतिअणुआदीनं सस्सतग्गाहपुब्बङ्गमो, सरीरस्स उच्छेदग्गाहपुब्बङ्गमो च तेसं गाहानं सामिभूतो कोचि सस्सतो, उच्छिज्जमानो वा अत्ता अत्थीति अत्तग्गाहो कदाचि होतीति ‘‘येभुय्येना’’ति वुत्तं. स्वायं अत्तग्गाहो अत्थतो खन्धारम्मणो एव दट्ठब्बो. येभुय्येन पठमं अत्तवादुपादानन्तिआदिनाव सम्बन्धो. यदिपि भवरागजवनवीथि पठमं पवत्तति गहितपटिसन्धिकस्स भवनिकन्तिया पवत्तितब्बत्ता, सो पन भवरागो तण्हादळ्हत्तं न होतीति मञ्ञमानो न कामुपादानस्स पठमुप्पत्तिमाह.
तण्हा कामुपादानन्ति पन विभागस्स अकरणे सब्बापि तण्हा कामुपादानं, करणेपि वा कामरागतो अञ्ञापि तण्हा दळ्हभावं पत्ता कामुपादानन्ति तस्स अरहत्तमग्गवज्झता वुत्ता.
उप्पत्तिट्ठानभूता चित्तुप्पादा विसयो. पञ्चुपादानक्खन्धा आलयो. तत्थ रमतीति आलयरामा, पजा. तेनेव सा आलयरामता ससन्ताने, परसन्ताने च पाकटा होति. कामानन्ति वत्थुकामानं. ‘‘सुखदुक्खं कम्मुना होती’’ति अग्गहेत्वा कोतूहलमङ्गलादिबहुलो होति. सा कोतूहलमङ्गलादिबहुलता. अस्स कामुपादानवतो. तन्ति दिट्ठुपादानं, अनत्तनि धम्ममत्ते ‘‘अत्ता’’ति मिच्छाभिनिवेसस्स सुखुमतरधम्मुपादानताय सुखुमता वुत्ता. उपनिस्सयवचनेन आरम्मणानन्तरपकतूपनिस्सया वुत्ताति अनन्तरपच्चयादीनम्पि सङ्गहो कतो होति.