वेदनापच्चयातण्हापदवित्थारकथावण्णना
६४४. इधाति इमस्मिं लोके, इमस्मिं वा सासने छ तण्हा दीपिता. इधाति वा इमस्मिं वेदनापच्चया तण्हापदे. तत्थाति तासु छसु तण्हासु.
एकेकाय सस्सतदिट्ठिसहगताय, उच्छेददिट्ठिसहगताय च तण्हाय तदभिनन्दनानुगुणो रूपादीसु पवत्तिआकारो, केवलं कामस्सादवसेन पवत्तिया विसिट्ठाकारत्ता वुत्तप्पवत्तिआकारतो तण्हाय तिविधता.
ममत्तेनाति सम्पियायनेन, अस्सादनतण्हाय इच्चेव वुत्तं होति. तत्थ पुत्तो विय वेदना दट्ठब्बा, खीरादयो विय वेदनाय पच्चयभूता रूपादयो, खीरादिदायिका धाति विय रूपादिछळारम्मणदायका चित्तकारादयो छ. तत्थ सुखसम्फस्सवत्थदायको तन्तवायो, वेज्जो रसायतनोजावसेन, तदुपत्थम्भितजीवितवसेन च धम्मारम्मणस्स दायकोति दट्ठब्बो. सब्बापेसा अट्ठसतप्पभेदापि.
आरम्मणपच्चयो उप्पज्जमानाय आरम्मणमत्तमेव होति, न उपनिस्सयो विय उप्पादकोति उप्पादकस्स उपनिस्सयस्सेव वसेन ‘‘एकधावा’’ति वुत्तं. उपनिस्सयेन वा आरम्मणूपनिस्सयो सङ्गहितो. तेन च आरम्मणभावेन तंसभागो अञ्ञोपि आरम्मणपच्चयभावो दीपितो होतीति उपनिस्सयवसेनेव पच्चयभावो वुत्तोति वेदितब्बो.
‘‘यस्मा वा’’तिआदिना न केवलं विपाकसुखवेदना एव, तिस्सोपि पन वेदना विपाका विसेसेन तण्हाय उपनिस्सयपच्चयो, अविसेसेन इतरा चाति दस्सेति. उपेक्खा पन सन्तत्ता, सुखमिच्चेव भासिताति तस्मा सापि भिय्यो इच्छनवसेन तण्हाय उपनिस्सयोति अधिप्पायो. उपेक्खा पन अकुसलविपाकभूता अनिट्ठत्ता दुक्खे अवरोधेतब्बा, इतरा इट्ठत्ता सुखेति सा दुक्खं विय, सुखं विय च उपनिस्सयपच्चयो होतीति सक्का वत्तुं. ‘‘वेदनापच्चया तण्हा’’ति वचनेन सब्बस्स वेदनावतो पच्चयस्स अत्थिताय तण्हुप्पत्तिप्पसङ्गे तन्निवारणत्थमाह ‘‘वेदनापच्चया चापी’’तिआदि.
ननु ‘‘अनुसयसहाया वेदना तण्हाय पच्चयो’’ति वचनस्स अभावा अतिप्पसङ्गनिवत्तिं न सक्का कातुन्ति? न, वट्टकथाय पवत्तत्ता. वट्टस्स च अनुसयविरहे अभावतो अनुसयसहिताव पच्चयोति अत्थतो वुत्तमेवेतं होतीति. अथ वा ‘‘अविज्जापच्चया’’ति अनुवत्तमानत्ता अनुसयसहिताव पच्चयोति विञ्ञायति. वेदनापच्चया तण्हाति चेत्थ वेदनापच्चया एव तण्हा, न वेदनाय विनाति अयं नियमो इच्छितो, न वेदनापच्चया तण्हा होतियेवाति, तस्मा अतिप्पसङ्गो एत्थ नत्थि एवाति.
वुसीमतोति वुसितवतो, वुसितब्रह्मचरियवासस्साति अत्थो. वुस्सतीति वा वुसीति मग्गो वुच्चति, सो एतस्स वुत्थो अत्थीति वुसीमा, उक्कट्ठनिद्देसेन अरहा. अग्गफलं वा परिनिट्ठितवासत्ता ‘‘वुसी’’ति वुच्चति, तं एतस्स अत्थीति वुसीमा.