पटिच्चसमुप्पादकथावण्णना

५७०. इमिस्सा पञ्ञायाति इमिस्सा यथाधिगताय विपस्सनाय. भूमिभूतेसूति पवत्तिट्ठानभूतेसु. कामञ्चायं पटिच्चसमुप्पादपटिच्चसमुप्पन्नसमञ्ञा पितापुत्तसमञ्ञा विय अपेक्खासिद्धा, हेतुफलधम्मेसु पन यथाक्कमं ववत्थितावाति ‘‘पटिच्चसमुप्पादो चेवा’’तिआदिना विभज्ज वुत्तं. आदिसद्देनाति ‘‘पटिच्चसमुप्पादादिभेदा’’ति एत्थ वुत्तआदिसद्देन. अवसेसा होन्ति, संवण्णनावसेनाति अधिप्पायो. तेनाह ‘‘तेसं वण्णनाक्कमो अनुप्पत्तो’’ति.

अविज्जादयो धम्मा पटिच्चसमुप्पादो, न समुप्पत्तिमत्तं. स्वायमत्थो इमिना सुत्तपदेन वेदितब्बोति दस्सेन्तो ‘‘वुत्तञ्हेत’’न्तिआदिं वत्वा पटिच्चसमुप्पन्ने पन दस्सेतुं ‘‘जरामरणादयो पना’’तिआदि आरद्धं. कस्मा पनेत्थ अनुलोमतो पटिच्चसमुप्पादधम्मा दस्सिता, पटिलोमतो पटिच्चसमुप्पन्ना धम्माति? यतो ते पच्चयतो उप्पन्ना, तस्स समनन्तरदस्सनत्थं.

न निच्चं न सस्सतन्ति अनिच्चं. समेच्च सम्भूय पच्चयेहि कतन्ति सङ्खतं. पटिच्च पच्चयारहं पच्चयं निस्साय सहितमेव उप्पन्नन्ति पटिच्चसमुप्पन्नं. खयनसभावं खयधम्मं. वयनसभावं वयधम्मं. विरज्जनसभावं पलुज्जनसभावं विरागधम्मं. निरुज्झनसभावं निरोधधम्मं. सेसं यदेत्थ वत्तब्बं, तं परतो आवि भविस्सति.

५७१. एत्थाति एतेसु यथावुत्तेसु सुत्तपदेसु. सङ्खेपोति अत्थसङ्खेपो.

जातिपच्चयाति जातिसङ्खाता पच्चया. हेतुम्हि निस्सक्कवचनं. ठिताव सा धातूति यायं जरामरणस्स इदप्पच्चयता ‘‘जातिपच्चया जरामरण’’न्ति, एसा धातु एस सभावो. सा तथागतानं उप्पादतो पुब्बे, उद्धञ्च अविञ्ञायमानो, मज्झे च विञ्ञायमानो, न तथागतेहि उप्पादितो, अथ खो सम्भवन्तस्स जरामरणस्स सब्बकालं जातिपच्चयतो सम्भवोति ठिता एव. केवलं पन सयम्भूञाणेन अभिसम्बुज्झनतो, ‘‘अयं धम्मो तथागतेन अधिगतो’’ति पवेदनतो च तथागतो ‘‘धम्मस्सामी’’ति वुच्चति न अपुब्बस्स उप्पादनतो. तेन वुत्तं ‘‘ठिताव सा धातू’’ति. सा एव जातिपच्चया जरामरणन्ति एत्थ विपल्लासाभावतो एवं अवबुज्झमानस्स एतस्स सभावस्स, हेतुनो वा तथेव भावतो ठितताति धम्मट्ठितता. जाति वा जरामरणस्स उप्पादट्ठिति पवत्तआयूहनसंयोगपलिबोधसमुदयहेतुपच्चयट्ठितीति तदुप्पादादिभावेनस्सा ठितता ‘‘धम्मट्ठितता’’ति फलं पतिसामत्थियतो हेतुमेव वदति.

अथ वा धारीयति पच्चयेहीति धम्मो, तिट्ठति तत्थ तदायत्तवुत्तिताय फलन्ति ठिति, धम्मस्स ठिति धम्मट्ठिति. धम्मोति वा कारणं, पच्चयोति अत्थो. धम्मस्स ठितिसभावो, धम्मतो च अञ्ञो सभावो नत्थीति धम्मट्ठिति, पच्चयो. तेनाह ‘‘पच्चयपरिग्गहे पञ्ञा धम्मट्ठितिञाण’’न्ति (पटि. म. १.४५). धम्मट्ठिति एव धम्मट्ठितता. सा एव धातु ‘‘जातिपच्चया जरामरण’’न्ति इमस्स सभावस्स, हेतुनो वा अञ्ञथत्ताभावतो ‘‘न जातिपच्चया जरामरण’’न्ति विञ्ञायमानस्स तब्भावाभावतो नियामता ववत्थितभावोति धम्मनियामता. फलस्स वा जरामरणस्स जातिया सति सम्भवो धम्मे हेतुम्हि ठितताति धम्मट्ठितता. असति असम्भवो धम्मे नियतताति धम्मनियामताति एवं फलेन हेतुं विभावेति. तं ‘‘ठिताव सा धातू’’तिआदिना (सं. नि. २.२०) वुत्तं इदप्पच्चयतं अभिसम्बुज्झति पच्चक्खकरणेन अभिमुखं बुज्झति याथावतो पटिविज्झति. अभिसमेतीति तस्स वेवचनं. आदितो कथेन्तो आचिक्खति, उद्दिसतीति अत्थो. तमेव उद्देसं परियोसापेन्तो देसेति. यथाउद्दिट्ठमत्थं निद्दिसनवसेन पकारेहि ञापेन्ता पञ्ञपेति. पकारेहियेव पतिट्ठपेन्तो पट्ठपेति. यथानिद्दिट्ठमत्थं पटिनिद्दिसनवसेन विवरति विभजति, विवटञ्हि विभत्तञ्च अत्थं हेतुधारणदस्सनेहि पाकटं करोन्तो उत्तानीकरोति. उत्तानीकरोन्तो तथापच्चक्खभूतं कत्वा निगमनवसेन पस्सथाति चाह.

५७२. पच्चयलक्खणोति पच्चयभावलक्खणो, पच्चयोति वा लक्खितब्बो. पवत्तिदुक्खस्स अनुबन्धापनकिच्चताय दुक्खानुबन्धनरसो. निब्बानगामिमग्गस्स उप्पथभावतो कुम्मग्गपच्चुपट्ठानो.

सो पनायं पटिच्चसमुप्पादो. यावत्तकेहि पच्चयेहि यं फलं उप्पज्जनारहं, अविकलेहेव तेहि तस्स उप्पत्ति, तदञ्ञेन च तस्स पयोजनं नत्थीति आह ‘‘अनूनाधिकेहेवा’’ति. यथा तं चक्खुरूपालोकमनसिकारेहि चक्खुविञ्ञाणस्स, एतेन तंतंफलनिप्फादनेन तस्सा पच्चयसामग्गिया तप्परता तथताति दस्सेति. सामग्गिन्ति समोधानं, समवायन्ति अत्थो. असम्भवाभावतोति अनुप्पज्जनस्स अभावतो. पच्चयसामग्गियञ्हि सति अनुप्पज्जने तस्सा वितथता सिया. अञ्ञधम्मप्पच्चयेहीति अञ्ञस्स फलधम्मस्स पच्चयेहि. अञ्ञधम्मानुप्पत्तितोति ततो अञ्ञस्स फलधम्मस्स अनुप्पज्जनतो. न हि कदाचि चक्खुरूपालोकमनसिकारेहि सोतविञ्ञाणस्स सम्भवो अत्थि, यदि सिया, तस्सा सामग्गिया अञ्ञथता नाम सिया, न चेतं अत्थीति ‘‘अनञ्ञथता’’ति वुत्तं. पच्चयतोति पच्चयभावतो. पच्चयसमूहतोति एत्थापि एसेव नयो.

५७३. इदप्पच्चया एव इदप्पच्चयताति ता-सद्देन पदं वड्ढितं, न किञ्चि अत्थन्तरं यथा देवो एव देवताति. इदप्पच्चयानं वा समूहो इदप्पच्चयताति समूहत्थं ता-सद्दमाह यथा ‘‘जनानं समूहो जनता’’ति. ननु च ‘‘अत्थि इदप्पच्चया जरामरणन्ति इति पुट्ठेन सता, आनन्द, अत्थीतिस्स वचनीयं. किं पच्चया जरामरणन्ति इति चे वदेय्य, जातिपच्चया जरामरणन्ति इच्चस्स वचनीय’’न्ति (दी. नि. २.९६) जातिसद्दपच्चयसद्दसमानाधिकरणेन किं-सद्देन इदंसद्दस्स समानाधिकरणतादस्सनतो इदप्पच्चयसद्दस्स कम्मधारयसमासो दिस्सति, न हेत्थ ‘‘इमस्स पच्चया इदप्पच्चया’’ति जरामरणस्स, अञ्ञस्स वा पच्चयतो जरामरणसम्भवपुच्छा सम्भवति विदितभावतो, असम्भवतो च, जरामरणस्स पन पच्चयपुच्छा सम्भवति. पच्चय-सद्देन च समानाधिकरणताय इदं-सद्दस्स इमस्मा पच्चयाति पच्चयपुच्छा युज्जति. सा च समानाधिकरणता बाहिरत्थसमासेपि लब्भति. ततो च अञ्ञपदत्थवचनिच्छाभावे कम्मधारयसमासो लब्भति.

सामिवचनसमासे पन समानाधिकरणता नत्थीति न कथञ्चि कम्मधारयसमाससम्भवोति? नयिदमेवं वचनिच्छन्तरभावतो. पटिच्चसमुप्पादवचनिच्छा हेसा ‘‘इदप्पच्चयता पटिच्चसमुप्पादो’’ति एत्थ. ‘‘अत्थि इदप्पच्चया जरामरण’’न्ति एत्थ पन जरामरणस्स पच्चयमत्तपरिपुच्छा, तस्मा यथा इदं-सद्दस्स पटिच्चसमुप्पादविसेसनता, पुच्छितब्बपच्चयविसेसनता च होति, तथा समासविकप्पो एत्थ, तत्थ च कातब्बोति न समासन्तरदस्सनं सामिवचनसमासबाधकं. कस्मा पनेत्थापि कम्मधारयसमासो न इच्छितोति? हेतुप्पभवानं हेतु पटिच्चसमुप्पादोति इमस्सत्थस्स कम्मधारयसमासे असम्भवतो, ‘‘इमस्स अत्तनो पच्चयानुरूपस्स अनुरूपो पच्चयो इदप्पच्चयो’’ति इमस्स च अत्थस्स इच्छितत्ता. यो पनेत्थ इदं-सद्देन गहितो अत्थो, सो ‘‘अत्थि इदप्पच्चया जरामरण’’न्ति एत्थ जरामरणग्गहणेनेव गहितोति इदं-सद्दो पटिच्चसमुप्पन्नतो अभस्सित्वा अञ्ञासम्भवतो पच्चये अवतिट्ठति, तस्मा तत्थ कम्मधारयसमासो. एत्थ पन इदं-सद्दस्स ततो परिच्चजनकारणं नत्थीति सामिवचनसमासो एव. एवम्पि न इदप्पच्चयो एव इदप्पच्चयभावो भवितुं युत्तोति इदप्पच्चयताय पटिच्चसमुप्पादतानुपपत्तीति? नायं दोसो अत्थन्तराभावतोति वुत्तोवायमत्थो.

अथ वा पन होतु इदप्पच्चयभावो इदप्पच्चयताति. भावोति चेत्थ अविनाभाविफलं पति हेतुनो सत्वं. तथा हि इदप्पच्चय-सद्दो जातिआदीसु निरुळ्हो. तञ्च इदप्पच्चयसत्वं इदप्पच्चयतो अञ्ञं नत्थि. यदि अञ्ञं सिया, तं अविज्जमानं सिया. न हि सता अञ्ञं विज्जमानं होति. अथ सत्वं सं नाम, यस्स सतो भावो, तं असं नाम सिया. न हि तं सत्वं सभावं सत्वतो अञ्ञत्ता, तस्मा सतो भावो सत्वन्ति निद्देसो न युज्जति. न च सं-सम्बन्धेन असं सं नाम होति, पगेव सं-सम्बन्धेन. असति च सदितिग्गहणं विपरीतग्गाहोति न गहणतो संसिद्धि. सदिसकप्पनायञ्च माणवकस्स सीहभावो विय न असतो सं-सभावता. यस्मा पन इदप्पच्चयभावो यथावुत्तं सत्वं, न असत्वं. नापि यस्स तं सत्वं, तदसं, तस्मा इदप्पच्चयभावो इदप्पच्चयसरूपं सभावन्तरेहि विनिवत्तभावदस्सनत्थं इमस्सायन्ति विसेसेत्वा इदप्पच्चयताति वुत्तन्ति न इदप्पच्चयताय पटिच्चसमुप्पादभावासम्भवो.

पटिच्च समुप्पज्जति एतस्माति पटिच्चसमुप्पादोति तस्सापि हेतुअत्थभावतो जातिआदिपदानं एवमेव हेतुभाववाचकताय हेतुपधानता योजेतब्बा हेतुप्पभवानं हेतु पटिच्चसमुप्पादोति कत्वा. तथा हि ‘‘दसबलसमन्नागतो, भिक्खवे, तथागतो चतूहि वेसारज्जेहि समन्नागतो आसभं ठानं पटिजानाति, परिसासु सीहनादं नदति, ब्रह्मचक्कं पवत्तेति, इमस्मिं सति इदं होति याव ‘एवमेतस्स केवलस्स दुक्खक्खन्धस्स निरोधो होती’’’ति (सं. नि. २.२१-२२) अनेन सीहनादसुत्तेन पकासितो एवमत्थो. ‘‘किं वादी पनायस्मतो सत्था किमक्खायी’’ति पुट्ठेन आयस्मता अस्सजित्थेरेन –

‘‘ये धम्मा हेतुप्पभवा, तेसं हेतुं तथागतो आह;

तेसञ्च यो निरोधो, एवंवादी महासमणो’’ति. (महाव. ६०; अप. थेर १.१.२८६) –

वुत्तो. तेन विञ्ञायति हेतुप्पभवानं हेतु पटिच्चसमुप्पादोति. सेसमेत्थ वत्तब्बं परतो आवि भविस्सति.

५७४. पटिच्चाति तं तं कारणं निस्साय. सम्माति अविपरीतं अनिच्चतो अनिच्चस्स उप्पादोति कत्वा. निच्चतो हि कारणतो फलस्स उप्पादो विपरीतो. तेनाह ‘‘तित्थिय…पे… निरपेक्खो’’ति. ‘‘उप्पादो पञ्ञायती’’ति (सं. नि. ३.३८; अ. नि. ३.४७; कथा. २१४) एवं वुत्तसङ्खतलक्खणतो अञ्ञो ‘‘पच्चयतो खणतो’’ति एत्थ वुत्तपच्चयलक्खणो एको आकारो उप्पादोति तेसं अधिप्पायो. यं सन्धाय ते ‘‘जातिआदीनं हेतवो जातिआदयो’’ति वदन्ति, तं तेसं मतिमत्तं, निब्बत्तिलक्खणविनिमुत्तस्स तादिसस्स कस्सचि अभावतो. तेनाह ‘‘तं न युज्जती’’तिआदि. गम्भीरनयासम्भवतोति गम्भीरानं नयानञ्च असम्भवतो. सद्दभेदतोति सद्दविनासतो सद्दायोगतो. सुत्तं नत्थि ‘‘पटिच्चसमुप्पादं वो, भिक्खवे, देसेस्सामी’’तिआदिसुत्तपदेहि (सं. नि. २.१, २०) उप्पादमत्तस्स अप्पकासितत्ता. अयमेव हि अत्थो हेट्ठा दस्सितो इदानिपि दस्सीयति. तं उप्पादमत्तं. विहरामि तस्मिं पठमाभिसम्बुद्धकालेति अधिप्पायो. विहरामीति वा कालविपल्लासेन वुत्तं, विहासिन्ति अत्थो. तत्राति तस्मिं पदेसविहारे. पच्चयाकारदस्सनेनाति येनाकारेन पच्चयधम्मो पच्चयुप्पन्नस्स पच्चयो होति, सो पच्चयाकारो पच्चयभावो, तस्स दस्सनेन. इध पन वेदनानं पच्चयभावो अधिप्पेतो. तेनाह ‘‘मिच्छादिट्ठिपच्चयापि वेदयित’’न्तिआदि. वेदनानंयेव हि पच्चयं पस्सन्तेन वुत्तविहारो पटिच्चसमुप्पादस्स एकदेसमेव पस्सतो विहारोति कत्वा पदेसविहारो जातो, अनन्तनयसमन्तपट्ठानमनसिकारो पठमाभिसम्बुद्धविहारो. तञ्हि निप्पदेसतो पच्चयाकारदस्सनन्ति एके. पदेसविहारसुत्तविरोधो आपज्जति तस्स वेदनानं पच्चयधम्ममनसिकारविभावनतो.

लोको समुदेति एतस्माति लोकसमुदयो, अविज्जादिको पच्चयगणो, न लोकसमुदयमत्तं. तेनाह ‘‘अनुलोमपटिच्चसमुप्पादो’’ति. नत्थिताति सब्बसो अभावो, नरन्वयविनासो उच्छेदोति अत्थो. नत्थितासहचरणतो पन उच्छेददिट्ठि नत्थिताति अधिप्पेता. पच्चयानुपरमो पच्चयानं अविच्छेदो. यथा हि अतीतहेतुपञ्चकसन्निस्सयेन एतरहिफलपञ्चकं विय हेतुपञ्चकम्पि होति, एवं एतरहिहेतुपञ्चकसन्निस्सयेन आयतिंफलपञ्चकम्पि भविस्सति. तेनाह ‘‘पच्चयानुपरमे फलानुपरमतो’’ति.

तं गम्भीरत्तं उप्पादमत्ते नत्थि असभावधम्मत्ता. एकत्तनयादयो नया सभावधम्मेसु लब्भमानतो उप्पादमत्ते कथञ्चिपि न लब्भेय्युन्ति आह ‘‘नयचतुक्कं उप्पादमत्ते नत्थी’’ति.

५७५. समाने कत्तरीति एकस्मिंयेव कत्तरि उप्पज्जनकिरियाय यो कत्ता, तस्मिंयेव पच्चयनकिरियाय च कत्तुभूतेति अत्थो. यथा ‘‘न्हत्वा भुञ्जति, भुत्वा सयती’’ति. ‘‘पुब्बकाले’’ति इदञ्च त्वासद्दन्तानं पदानं येभुय्येन पुरिमकालकिरियाय दीपनतो वुत्तं, न इध पटिच्चसद्दस्स पुरिमकालत्थत्ता. एवञ्हि ‘‘चक्खुं पटिच्चा’’ति निदस्सनवचनं निदस्सितब्बेन संसन्देय्य. अथ वा कामञ्चेत्थ उभिन्नं किरियानं समकालता उप्पज्जनकिरियाय पुब्बे पच्चयनकिरियाय असम्भवतो, तथापि फलकिरियाय हेतुकिरिया पुरिमकालो विय वोहरितुं युत्ता. एवमेत्थ हेतुफलववत्थानं सुपाकटं होतीति उपचारसिद्धं पुरिमकालं गहेत्वा वुत्तं ‘‘पुब्बकाले’’ति. अत्थसिद्धिकरोति वाक्यत्थपटिविञ्ञत्तिकरो. पटिच्चसमुप्पादोति हि एत्थ वाक्यत्थावबोधो इध अत्थसिद्धीति अधिप्पेतो. पयुज्जमानो पटिच्चसद्दो उप्पादसद्देन वुच्चमानस्स समानस्स ‘‘कत्तु अभावतो’’ति पदं आनेत्वा योजेतब्बं. अयञ्हेत्थ अत्थो ‘‘चक्खुञ्च पटिच्च रूपे च उप्पज्जति चक्खुविञ्ञाण’’न्तिआदीसु (म. नि. १.२०४, ४००; ३.४२१, ४२५-४२६; सं. नि. २.४३-४४; २.४.६०; कथा. ४६५) पच्चयनकिरियाय, उप्पज्जनकिरियाय च विञ्ञाणमेव कत्ताति समानकत्तुकता लब्भति.

‘‘पटिच्चसमुप्पादो’’ति एत्थ पन उप्पादसद्दस्स भावसाधनताय किरियाव वुत्ताति समानकत्तुलक्खणो सद्दप्पयोगो न सम्भवतीति. तेनाह ‘‘सद्दभेदं गच्छती’’ति, अपसद्दप्पयोगो होतीति अत्थो. न चेत्थ परावरयोगो (पाणिनी ३.४.२०) ‘‘अप्पत्वा नदिं पब्बतो, अतिक्कम्म पब्बतं नदी’’तिआदीसु विय, नापि लक्खणहेतुआदिपयोगो ‘‘सीहं दिस्वा भयं होति, घतं पिवित्वा बलं जायते, ‘ध’न्ति कत्वा दण्डो पतितो’’तिआदीसु विय. नेवेत्थ सद्दभेदो. न हि हत्थतले आमलकं विय सब्बञ्ञेय्यं पच्चक्खं कत्वा ठितानं महेसीनं वचने अक्खरचिन्तकानं विप्पलापो अवसरं लभति. लभतु, वाक्यत्थेन सद्दसिद्धितो ‘‘न्हत्वा गमनं, भुत्वा सयन’’न्तिआदीसु वियाति. एवम्पि न च किञ्चि अत्थं साधेति. यदिपि पच्चेकं पदत्थो लब्भति, वाक्यत्थो पन न युज्जति, तस्मा दसदाळिमादिवाक्यानि विय असम्बन्धत्थताय निरत्थकं होतीति अधिप्पायो.

नामपदे वुत्ते अप्पयुत्तानिपि ‘‘अत्थि, होति, विज्जती’’ति एवरूपानि किरियापदानि आनेत्वा सम्बन्धितब्बानीति ञायं सन्धायाह ‘‘होतिसद्देन सद्धिं योजयिस्सामा’’ति. इमेसूति यथावुत्तेसु देसनापटिञ्ञापुच्छानिगमनवसेन वुत्तेसु पटिच्चसमुप्पादपदेसु. निदस्सनमत्तञ्चेतं, अञ्ञेसुपि ‘‘पटिच्चसमुप्पादमेव साधुकं योनिसो मनसि कारोति. यदिदं इदप्पच्चयता पटिच्चसमुप्पादो (दी. नि. २.६७; म. नि. २.३३७; स. नि. १.१७२; महाव. ७). गम्भीरो चायं, आनन्द, पटिच्चसमुप्पादो’’ति (दी. नि. २.९५; सं. नि. २.६०) एवमादीसुपि एकेनपि सद्धिं होति-सद्दो सम्बन्धं न गच्छति. योगं न गच्छति तथा सम्बन्धवसेन अवुत्तत्ता. ‘‘न च उप्पादो होती’’ति इदं असभावधम्मत्ता उप्पादस्स निब्बत्तिलक्खणायोगं सन्धाय वुत्तं. यथा हि विनासस्स विनासो नत्थि, एवं उप्पादस्स विनासो विय उप्पादोपि नत्थि. यदि सिया, येन उप्पादेन उप्पादो उप्पादवा, सोपि उप्पादवाति अनवट्ठानमेव आपज्जेय्याति वुत्तोवायमत्थो. तेनाह ‘‘सचे हेय्या’’तिआदि. यदि एवं, कथं समुदयो होतीति? नायं दोसो निब्बत्तिया अनधिप्पेतत्ता. एवं दुक्खक्खन्धस्स समुदयो पातुभावो सम्भवतीति अयञ्हेत्थ अत्थो, इध पन पटिच्चसमुप्पादो होतीति तस्स अत्थिभावचोदनाति कत्वा होति, जायतीति निब्बत्तिचोदना कता सियाति अधिप्पायेन वुत्तं ‘‘न उप्पादो होती’’ति.

५७६. इमेसं सङ्खारादीनं पच्चया इदप्पच्चया, अविज्जादयो, तेसं भावो इदप्पच्चयता. को पन सो भावोति आह ‘‘भावो च नामा’’तिआदि. तस्सत्थो – येनाकारेन अविज्जादयो सङ्खारादिपातुभावहेतू होन्ति, तस्मिं अविज्जादीनं पवत्तिआकारविसेसे विकारे पटिच्चसमुप्पादोति अयं समञ्ञाति. तेसं वादीनं तं मञ्ञनं. हेतुवचनतोति हेतुभाववचनतो.

५७७. एत्थाति पटिच्चसमुप्पादपदे. समुप्पादपधानवचनविञ्ञेय्यो ससत्तिको हेतु पटिच्चसमुप्पादोति अविपरीतं अत्थं अजानन्तानं अञ्ञत्थ समुप्पादसद्दस्स भावसाधनस्स दस्सनतो तथा इधापि ब्यञ्जनच्छायाय उप्पादोयेवायं वुत्तो, न हेतूति या सञ्ञा उप्पज्जति, सा इमस्स पटिच्चसमुप्पादपदस्स एवं इदानि वुच्चमानाकारेन अत्थं गहेत्वा वूपसमेतब्बा विनोदेतब्बा.

द्वेधाति गाथाय अयं सङ्खेपत्थो – यस्मा अत्तनो पच्चयवसेन पवत्तो पच्चयुप्पन्नधम्मसमूहो पच्चेतब्बतो पटिच्चो च सो सह उप्पज्जनतो समुप्पादो च, पटिच्च वा कारणसामग्गिं अपच्चक्खाय सह उप्पज्जनतो एवाति च एवं द्वेधा ‘‘पटिच्चसमुप्पादो’’ति इदं वचनं इच्छितब्बं, तस्मा तस्स पच्चयधम्मोपि फलूपचारेन पटिच्चसमुप्पादो इच्चेव वुत्तोति.

पच्चयतायाति पच्चयसमूहतो. पवत्तोति निब्बत्तो. धम्मसमूहोति पच्चयुप्पन्नधम्मपुञ्जो. पतीयमानोति ञाणगतिया अभिमुखं उपेयमानो, अभिसमियमानोति अत्थो. हिताय सुखाय चाति लोकुत्तरहिताय, लोकुत्तरसुखाय च. सह उप्पज्जति एकेकस्स कदाचिपि उप्पत्तिया अभावतो. सम्मा उप्पज्जति अहेतुतो, विसमहेतुतो च अनुप्पज्जनतो. सह उप्पज्जतीति एकज्झं उप्पज्जति अन्तमसो अट्ठन्नं धम्मानं उप्पज्जनतो. न पच्चक्खायाति अपटिक्खिपित्वा, अत्तनो पच्चयभूतधम्मसमुदायेन केनचि न विनाति अत्थो. तस्साति य्वायं ‘‘पटिच्चसमुप्पादो’’ति वुत्तो पच्चयुप्पन्नधम्मसमूहो, तस्स अयं अविज्जादिको हेतुसमूहो. ‘‘तप्पच्चयत्ता’’ति एतेन पटिच्चसमुप्पादपच्चये पटिच्च समुप्पादसमञ्ञाति दस्सेति. तेनाह ‘‘यथा लोके’’तिआदि. यथा हि लोके ‘‘पित्तं मथितं, सूरा दधि, तिपुसं जरो, सेम्हो गुळो, आयु घत’’न्ति च पच्चयो फलवोहारेन वुच्चति, एवं फलूपचारेन पटिच्चसमुप्पादो वुत्तोति वेदितब्बो.

५७८. पटिच्च-सद्दे पटि-सद्दो अभिमुखत्थो, इच्च-सद्दो गम्मत्थोति दस्सेन्तो आह ‘‘पटिमुखमितो’’ति. कस्स पन पटिमुखं, केन वा इतो, को वा इतोति चोदनत्तये पच्छिमं विस्सज्जेन्तो ‘‘हेतुसमूहो’’ति आह. तस्मिञ्हि विस्सट्ठे हेतुसमूहो नाम पच्चयसामग्गीति तत्थ अञ्ञमञ्ञस्स पटिमुखं, अञ्ञमञ्ञेनेव च इतोति विस्सट्ठोवायमत्थो होतीति. सहितेति समुदिते अविनिब्भुत्ते. सोति हेतुसमूहो. समुप्पादो इति वुत्तोति योजना.

पातुभावायाति उप्पादाय. कामं पाळियं ‘‘अविज्जापच्चया सङ्खारा’’ति (सं. नि. २.१; उदा. १; महाव. १; नेत्ति. २४; विभ. २२५) अविज्जाव पच्चयभावेन वुत्ता, तथापि न अविज्जा एकाव पच्चयो होति, अथ खो सहजातधम्मवत्थुआरम्मणादयो, योनिसोमनसिकारादयो, तण्हुपादानादयो च धम्मा यथारहं सङ्खारुप्पादने अविज्जाय सहकारीकारणं होन्तियेव. एवं सङ्खारादयोपि विञ्ञाणादीनन्ति आह ‘‘अविज्जादिएकेकहेतुसीसेन निद्दिट्ठो हेतुसमूहो’’ति. साधारणफलनिप्फादकट्ठेनाति तंसमूहपरियापन्नानं हेतुधम्मानं साधारणस्स फलस्स निब्बत्तकभावेन. अवेकल्लट्ठेनाति अनूनभावेन. तस्मिञ्हि हेतुसमूहे एकच्चासाधारणञ्चेतं फलं, एकच्चेहेव च निब्बत्तेतब्बं सिया, सब्बेसं तेसं पच्चयधम्मानं अञ्ञमञ्ञापेक्खा नत्थीति पटिमुखगमनाभावतो पटिच्चत्थो न परिपूरेय्याति. सामग्गिअङ्गानन्ति पच्चयसामग्गिया अङ्गभूतानं, समूहीनन्ति अत्थो. निद्धारणे चेतं सामिवचनं. फलधम्मानं सहितता नाम विसुं अभावो, न हेतुधम्मानं विय अञ्ञमञ्ञापेक्खाति आह ‘‘अञ्ञमञ्ञं अविनिब्भोगवुत्तिधम्मे’’ति अविनिब्भोगग्गहणञ्चेत्थ रूपधम्मानम्पि सङ्गण्हनत्थं. अञ्ञथा सम्पयुत्तधम्मेति वुच्चेय्य.

५७९. पच्चयताति अयं अविज्जादिको पच्चयसमूहो. अञ्ञोञ्ञन्ति अञ्ञमञ्ञं. पटिच्चाति निस्साय सहकारीकारणं लद्धा. समन्ति अविसमं अवेकल्लेन. सहाति एकज्झं. धम्मेति अत्तनो पच्चयुप्पन्नधम्मे. यस्मा उप्पादेति, ततोपि तस्मापि. एवं पटिच्चसमुप्पादोति मुनिना भगवता भासिताति योजना. न अपटिच्च पटिच्चेवाति अवधारणत्थं दस्सेन्तो गाथायं एव-कारो लुत्तनिद्दिट्ठोति दस्सेति.

एकेकदेसन्ति फलसमुदायस्स एकदेसेकदेसं, भागसोति अत्थो. पुब्बापरभावेनाति पटिपाटिया. सब्बमेतं रूपारूपकलापुप्पादनं सन्धाय वुत्तं. अत्थानुसारवोहारकुसलेनाति परमत्थधम्मानुगतवोहारनिपुणेन.

५८०. पुरिमेन पदेनाति योजना. सस्सतादीनन्ति सस्सतभावादीनं, सस्सतवादादीनं वा. सस्सतसहचरिता हि वादापि सस्सतादयोति वुच्चन्ति यथा ‘‘दुक्खदेसना दुक्ख’’न्ति. उच्छेदादीति एत्थापि एसेव नयो. विघातो विनासो, पहानन्ति अत्थो. ञायोति अन्तद्वयविरहिता मज्झिमा पटिपत्ति.

पवत्तिधम्मानन्ति पवत्तिभूतानं धम्मानं, किलेसवट्टादीनन्ति अत्थो. ‘‘सस्सतो अत्ता च लोको चा’’तिआदिनयप्पवत्तो (दी. नि. १.३१) सस्सतवादो. ‘‘नत्थि हेतु, नत्थि पच्चयो सत्तानं संकिलेसाया’’तिआदिनयप्पवत्तो (दी. नि. १.१६८; म. नि. २.१०१, २२७; सं. नि. ३.२१२) अहेतुवादो. पकति अणुकालादिवसेन लोको पवत्ततीति एवं पवत्तो विसमहेतुवादो. इस्सरपुरिसपजापतिवादा वसवत्तिवादा. अहेतुवादग्गहणेनेव चेत्थ सभावनियति यदिच्छावादानम्पि सङ्गहो दट्ठब्बो. केचि पन ‘‘चक्खु एव चक्खुस्स कारण’’न्ति एवमादिको विसमहेतुवादो. इस्सरादिवादो अहेतुवादन्तोगधो. सभावेनेव धम्मा पवत्तन्तीति वादो ‘‘वसवत्तिवादो’’ति वदन्ति. किं हि पच्चयसामग्गिया पयोजनन्ति अधिप्पायो. समुप्पादपदेन परिदीपितो होतीति योजना. परिदीपनस्स पन अविपरीतकारणं दस्सेतुं ‘‘पच्चयसामग्गियं धम्मानं उप्पत्तितो’’ति वुत्तं. विहताति अब्भाहता. ‘‘पुरिमपुरिमपच्चयवसेना’’ति इमिना अविच्छेदवसेन पवत्तमानं उच्छेददिट्ठिनिवत्तकं हेतुफलपबन्धं दस्सेति. तेनाह ‘‘कुतो उच्छेदो’’ति. उच्छेदाभावकथनेनेव चेत्थ उच्छेदवादस्सापि अभावं दस्सेतीति दट्ठब्बं.

तस्सा तस्सा पच्चयसामग्गियाति तस्मिं तस्मिं हेतुपच्चयसमवाये. सन्ततिं अविच्छिन्दित्वाति हेतुफलपबन्धसङ्खातस्स सन्तानस्स अविच्छिन्दनेन. तेसं तेसं पच्चयुप्पन्नधम्मानं सम्भवतो उप्पज्जनतो सस्सतुच्छेदसङ्खातं अन्तद्वयं अनुपग्गम्म यथासकं पच्चयेहि अनुरूपफलुप्पत्ति इध मज्झिमपटिपदाति अधिप्पेता. कम्मवट्टस्स, विपाकवट्टस्स च भिन्नसभावत्ता, भिन्नकालत्ता च सो करोति सो पटिसंवेदेतीति वादप्पहानं. कुसलाकुसलक्खन्धप्पवत्तियञ्हि कारकवोहारो, विपाकक्खन्धपवत्तियं वेदकवोहारोति. यस्मिं सन्ताने कम्मं निब्बत्तं, तत्थेव तस्स फलस्स निब्बत्तनतो अञ्ञो करोति अञ्ञो पटिसंवेदेतीति वादप्पहानं. न हि कतस्स विनासो, अकतस्स वा अब्भागमो अत्थि. ‘‘इत्थी, पुरिसा’’ति वोहारेन जनपदनिरुत्ति. तत्थ यस्मा पण्डितापि लोके ‘‘पञ्चक्खन्धे आनेतु, नामरूपं आगच्छतू’’ति अवत्वा इत्थी, पुरिसोत्वेव वोहरन्ति, तस्मा ‘‘इत्थी एवायं, पुरिसो एवायन्ति अपरिञ्ञातवत्थुकानं होति अभिनिवेसो. विद्दसुनो पन पटिच्चसमुप्पादं जानन्तस्स तथा तथा पवत्तमाने धम्मे उपादाय पञ्ञत्तिमत्ततो तत्थ परमत्थतो न अभिनिवेसोति आह ‘‘जनपदनिरुत्तिया अनभिनिवेसो’’ति. समञ्ञायाति लोकसमञ्ञाय. अनतिधावनन्ति अनतिक्कमनं. ‘‘सत्तो’’ति हि वुत्ते ‘‘को एत्थ सत्तो, किं रूपं, उदाहु वेदनादयो’’ति विभागं अकत्वा लोकसमञ्ञावसेनेव लोकियेहि विय लोकियो अत्थो समञ्ञं अविलङ्घन्तेन वोहरितब्बो.

अपरो नयो – पच्चेतुमरहतीति पटिच्चो. यो हि नं पच्चेति अभिसमेति, तस्स अच्चन्तमेव दुक्खवूपसमाय संवत्तति. सम्मा, सह च उप्पादेतीति समुप्पादो. पच्चयधम्मो हि अत्तनो फलं उप्पादेन्तो सम्पुण्णमेव उप्पादेति, न विकलं. ये च धम्मे उप्पादेति, ते सब्बे सहेव उप्पादेति, न एकेकं. इति पटिच्चो च सो समुप्पादो चाति पटिच्चसमुप्पादो. अथ वा पटिच्च पटिमुखं इत्वा कारणसामग्गिं अप्पटिक्खिपित्वा सहिते उप्पादेतीति पटिच्चसमुप्पादो. पटिमुखगमनञ्च पच्चयस्स कारणसामग्गिया अङ्गभावेन फलस्स उप्पादनमेव. अप्पटिक्खिपित्वाति च न विना ताय कारणसामग्गिया, अङ्गभावं अगन्त्वा सयमेव न उप्पादेतीति अत्थो. एतेन कारणबहुता दस्सिता, ‘‘सहिते’’ति इमिना पच्चयुप्पन्नधम्मबहुता. उभयेनापि ‘‘एकं न एकतो’’तिआदिना (विसुद्धि. २.६१७) परतो वुच्चमानो सासननयो दीपितो होति.

अथ वा पटिच्च पच्चेतब्बं पच्चयं पटिगन्त्वा न विना तेन सम्बन्धस्स उप्पादो पटिच्चसमुप्पादो (उदा. अट्ठ. १). पटिच्चसमुप्पादोति चेत्थ समुप्पादप्पधानवचनविञ्ञेय्यो ससत्तिको हेतूति वेदितब्बो. तत्थ ‘‘पटिच्चा’’ति वुत्ते किं पटिच्चाति वत्तब्बन्ति आह ‘‘पच्चेतब्ब’’न्ति. सो च पच्चयधम्मोति कत्वा वुत्तं ‘‘पच्चय’’न्ति. इदानि पटिच्चसद्दस्स अत्थमाह ‘‘पटिगन्त्वा’’ति. कारणस्स सभावेन तप्पटिलाभगतिया पत्वा. कथं न विना तेन? सति एव तस्मिं, तस्स च फलस्स उप्पादतो एव, न अञ्ञथा. असति, निरोधतो चाति अयं पच्चयट्ठिति पटिच्चसद्दस्स अत्थो. तेनायं पटिच्चसद्दो यथा ‘‘इमस्मिं सति इमस्सुप्पादो’’ति एते सद्दा भुम्मनिस्सक्कवचनजोतनीयेन इदं-सद्दवचनीयस्स हेतुमतो हेतुआयत्तभावेन भावुप्पादुत्तरकिरियापेक्खेन यायस्स तदायत्तता, ताय समत्थताय हेतुं वदन्ति, एवं गन्त्वा-सद्दन्तरवचनीयेन तंविञ्ञेय्यस्सेव पच्चयनकिरियाकत्तुहेतुमतो हेतुपच्चयनेन हेतुआयत्तभावेन समुप्पादुत्तरकिरियापेक्खेन यायस्स तदायत्तता, ताय समत्थताय हेतुमाह. एवञ्च कत्वा ‘‘अविज्जा पटिच्च, सङ्खारा पटिच्चसमुप्पन्ना’’तिआदि (पटि. म. १.४६) सङ्खारपिटके वुत्तं. समत्थता चेत्थ निदानादिभावो. सो च तदविनाभाविफलं पति सत्वमेव. सम्बन्धस्साति च संयोजनानुरूपतावसेन जातिआदिना सम्बन्धस्स जरामरणादिपच्चयुप्पन्नस्स. उप्पादोति उप्पज्जनं. यदि एवं कथं पटिच्चसद्दप्पयोगो, ननु समानकत्तुकानं पुब्बकाले ईदिसो सद्दप्पयोगोति? ‘‘भुत्वा गच्छति, कसित्वा वपती’’तिआदीसु सच्चमेतं, तं पन येभुय्यवसेन दट्ठब्बं समानापरकाले, असमानकत्तुके च दस्सनतो. समानकाले ताव –

‘‘अन्धकारं निहन्त्वान, उदितायं दिवाकरो;

वण्णपञ्ञावभासेहि, ओभासेत्वा समुग्गतो’’ति. –

उदाहरणं. केचि पन ‘‘मुखं ब्यादाय सयति, अक्खीनि परिवत्तेत्वा पस्सती’’ति उदाहरन्ति. अपरे ‘‘निसज्ज अधीते, ठत्वा कथेती’’ति.

तत्थ ब्यादानपरिवत्तनुत्तरकालभाविसयनदस्सनकिरियापेक्खा पुब्बुत्तरकालता अत्थि, सा च भेदानुपलक्खणा केहिचि न लक्खीयति. ‘‘निसज्ज अधीते, ठत्वा कथेती’’ति च समानकालतायपि अज्झेनकथनेहि पुब्बेपि निसज्जट्ठानानि होन्तीति सक्का पुब्बुत्तरकालता सम्भावेतुं, तस्मा पुरिमानियेव उदाहरणानि युत्तानि. उदयसमकालमेव हि तन्निवत्तनियनिवत्तनन्ति. अपरकाले ‘‘द्वारमावरित्वा पविसति, आवरित्वा निक्खमती’’ति. केचि पन ‘‘डक्कच्च पतितो दण्डो’’ति उदाहरन्ति. अभिघातभूतसहजाताय पन अभिघातजसद्दस्स समानकालता एत्थ लब्भति, तस्मा इधापि पुरिमानियेव उदाहरणानि युत्तानि. पुरिमतावचनिच्छावसेनेव पन लक्खणहेतुकिरियानं लक्खणहेतुभाववचनिच्छाति लक्खणभावतो पुरिमकालो इच्चेव ‘‘निहन्त्वाना’’ति सद्दसिद्धि इच्छिता, एवञ्च पच्चयनकिरिया समुप्पज्जनकिरियाय पुरिमिकावाति पटिच्च-सद्दसिद्धि. तत्थ युत्तं पच्चक्खतो कत्तुदस्सनतो. इध पन तदभावतो न युत्तन्ति चे? नायं दोसो. इधापि अनुमानतो सिद्धो. जरामरणादिको कत्ता अत्थेव ‘‘ञत्वा किरियतो वय’’न्ति एवमादिपयोगदस्सनतो अवस्सं अनुमियमानेन कत्तुना ईदिसो सद्दपयोगो इच्छितब्बो. असमाने पन कत्तरि ‘‘पिसाचं दिस्वा भयं होति, पञ्ञाय चस्स दिस्वा आसवा परिक्खीणा होन्ती’’ति (म. नि. १.२७१; २.१८२; पु. प. २०४) एवमादि वेदितब्बं. यथा च तत्थ पिसाचदस्सनादिपुरिसब्यापारो, एवमिधापि पच्चयनं पच्चयब्यापारो अत्तनो फलुप्पादनं, तञ्च सत्वं समुप्पादोवाति ‘‘पच्चये सति, पच्चयस्स उप्पादा’’ति पच्चयनस्स समुप्पादहेतुताय गमको समानस्स कत्तु अभावेपि पटिच्च-सद्दो सिद्धोति वेदितब्बो. यदि पटिच्चसम्बन्धस्स उप्पादो पटिच्चसमुप्पादो, कथं पच्चयो पटिच्चसमुप्पादोति? हेट्ठा विचारितोवायमत्थो. अपिच योयं समुप्पाद-सद्दविभावितानं पच्चयुप्पन्नानं पटिच्चसद्दविभावितो ससत्तिको हेतु अधिप्पेतो, तस्स समुप्पादाभिमुखताय पधानवचनविञ्ञेय्यसभावत्ता तथा वुत्तोति.

किं पन कारणं समुप्पादपधानेन वचनेन समुप्पादस्स हेतु वेदितब्बो, न पन सहेतुको समुप्पादो एवाति? वुच्चते – दिट्ठस्स दुक्खस्स यो पच्चयो पच्चयनिद्देसेन तस्स विभावितत्ता. कथं? यथाह –

‘‘इध, भिक्खवे, भिक्खु परिवीमंसमानो परिवीमंसति ‘यं खो इदं अनेकविधं नानप्पकारकं दुक्खं लोके उप्पज्जति जरामरणं, इदं नु खो दुक्खं किं निदानं किं समुदयं किं जातिकं किं पभवं, किस्मिं सति जरामरणं होति, किस्मिं असति जरामरणं न होती’ति. सो परिवीमंसमानो एवं पजानाति ‘यं खो इदं…पे… इदं खो दुक्खं जातिनिदान’’’मिच्चादिना (सं. नि. २.५१) –

दिट्ठस्स दुक्खस्स निदानं परिवीमंससुत्ते वुत्तं. तं पजाननञ्च निदानम्पि विञ्ञातब्बन्ति. यथा चाह –

‘‘पुब्बे मे, भिक्खवे, सम्बोधा अनभिसम्बुद्धस्स बोधिसत्तस्सेव सतो एतदहोसि ‘किच्छं वतायं लोको आपन्नो जायति च जीयति च मीयति च चवति च उपपज्जति च, अथ च पनिमस्स दुक्खस्स निस्सरणं नप्पजानाति जरामरणस्स. कुदास्सु नाम इमस्स दुक्खस्स निस्सरणं पञ्ञायिस्सति जरामरणस्सा’ति…पे… तस्स मय्हं, भिक्खवे, योनिसो मनसिकारा अहु पञ्ञाय अभिसमयो ‘जातिया खो सति जरामरणं होति, जातिपच्चया जरामरण’’’न्ति (सं. नि. २.१०) –

आदिना दिट्ठस्स दुक्खस्स पच्चयवीमंसाभिसमया वुत्ता. पच्चयो हि ञातब्बो. तदभिसमयायत्तञ्च दुक्खनिस्सरणपजाननन्ति यो च ञातब्बो, सो पवेदेतब्बोति पटिच्चसमुप्पादसद्दो यं यदिदं समुप्पादसद्दविभावितं दिट्ठं दुक्खं, तं पच्चयं पटिच्चेव, न अञ्ञथाति एवं पच्चयविभावनत्थं वुच्चति. भवति हि ञातुं, पवेदेतुञ्च इच्छितभावेन पधानस्सापि केनचि विसेसेन ञातब्बताय अप्पधानभावेन निद्देसो यथा ‘‘को सोतापन्नो, यस्स तीणि संयोजनानि पहीनानि. को देवदत्तो, यस्स उच्चतरानि गेहानी’’ति, एवमिधापि पच्चयपच्चयनपवेदनट्ठेन निद्देसे सत्तिविसेसेन अत्तनो फलेन पच्चनीयताय ञातब्बभावेन ‘‘पटिच्चा’’ति परियायेन पच्चयो वुत्तो.

यो चायं ‘‘अविज्जापच्चया सङ्खारा’’तिआदिको निद्देसो, सो च सकलस्स दुक्खक्खन्धस्स मूलतो पट्ठाय पच्चयानं पवेदनाय निद्दिट्ठोति परियोसानेपि ‘‘एवमेतस्स केवलस्स दुक्खक्खन्धस्स समुदयो होती’’ति एवं-सद्देन समुग्घातं दुक्खं दस्सेत्वा तस्स यथावुत्ते पच्चये तंसमुदयाभिमुखे कत्वा निगमिता पच्चया. पटिपदासुत्तेपि (सं. नि. २.३) ‘‘अविज्जापच्चया…पे… समुदयो होती’’ति वत्वा ‘‘अयं वुच्चति, भिक्खवे, मिच्छापटिपदा’’ति वुत्तं. न च पटिच्चसमुप्पन्नभावेन गहितं दुक्खं मिच्छापटिपदं, अथ खो दुक्खसमुदयभूता पच्चयाति. यथा च ‘‘पञ्चङ्गिको सम्मासमाधि (दी. नि. ३.३३५), पञ्चञाणिको सम्मासमाधी’’ति (दी. नि. ३.३५५) अङ्गञाणपटिवेदनत्थत्ता देसनाय सम्मासमाधिपधानेहि सद्देहि अङ्गञाणपटिवेदनं कतं, एवमिधापि समुप्पादपधानेन सद्देन पच्चयपटिवेदनं कतन्ति वेदितब्बं.

५८१. या पनायं तन्तीति सम्बन्धो. निक्खित्ताति ठपिता, देसिताति अत्थो. यथाधिप्पेतस्स अत्थस्स तननतो तन्ति, गन्थो. ‘‘किं वादी, भन्ते, सम्मासम्बुद्धो’’ति पुच्छितेन ‘‘विभज्जवादी, महाराजा’’ति (पारा. अट्ठ. १.ततियसङ्गीतिकथा; कथा. अट्ठ. निदानकथा) मोग्गलिपुत्ततिस्सत्थेरेन वुत्तत्ता सम्मासम्बुद्धसावका विभज्जवादिनो. ते हि सत्थारा वेनयिकादिभावं विभज्ज वुत्तं अनुवदन्ति, सोमनस्सादीनं, चीवरादीनञ्च सेवितब्बासेवितब्बभावं. सस्सतुच्छेदवादे वा विभज्ज वदन्ति. ‘‘सस्सतो अत्ता च लोको चा’’तिआदीनं (दी. नि. १.३१) ठपनीयानं ठपनतो, रागादिक्खयस्स सस्सतस्स, रागादिकायदुच्चरितादिउच्छेदस्स च वचनतो, न पन एकंसब्याकरणीयादिके तयो पञ्हे अपनेत्वा विभज्जब्याकरणीयमेव वदन्ति. विभज्जवादीनं मण्डलं समूहो विभज्जवादिमण्डलं. विभज्जवादिनो वा भगवतो परिसा विभज्जवादिमण्डलन्तिपि वदन्ति, विभज्ज वा सस्सतुच्छेदे उभो अन्ते अनुपगम्म मज्झिमपटिपदाभूतस्स पटिच्चसमुप्पादस्स देसनतो भगवा, तदनुवादतो तस्स सावका च विभज्जवादिनोति. सेसं पुरिमसदिसं.

ओतरित्वाति ओगाहेत्वा, विभज्जवादी हुत्वाति अत्थो. न हि सयं अविभज्जवादी समानो विभज्जवादीनं अन्तरे ठानमत्तेन विभज्जवादिमण्डलं ओतिण्णो नाम होति. आचरियेहि अवुत्तविपरीतत्थदीपनेन ते नअब्भचिक्खन्तेन. अविज्जा पुञ्ञानेञ्जाभिसङ्खारानम्पि हेतु पच्चयो होतीति वदन्तो, कथावत्थुम्हि पटिक्खित्ते पुग्गलवादादिके च वदन्तो सकसमयं वोक्कमति नाम, तथा अवोक्कमन्तेन. परसमयं दोसारोपनब्यापारविरहेन अनायूहन्तेन. ‘‘इदम्पि सुत्तं गहेतब्ब’’न्ति परसमयं असम्पिण्डेन्तेनाति केचि वदन्ति. ‘‘तथाहं भगवता धम्मं देसितं आजानामि, यथा तदेविदं विञ्ञाणं सन्धावति संसरति अनञ्ञ’’न्तिआदीनि (म. नि. १.३९६) वदन्तो सुत्तं पटिबाहति नाम, तथा अपटिबाहन्तेन. ‘‘तथाहं भगवता धम्मं देसितं आजानामि, यथा येमे अन्तरायिका धम्मा वुत्ता भगवता, ते पटिसेवतो नालं अन्तरायाय (म. नि. १.२३४; पाचि. ४१७, ४१८), सुपिनन्ते कतो वीतिक्कमो आपत्तिकरो होती’’ति च एवमादिं वदन्तो विनयं पटिलोमेति नाम, तब्बिपरियायेन तं अनुलोमेन्तेन. पटिलोमेन्तो हि कम्मन्तरं भिन्दन्तो, धम्मतञ्च विलोमेन्तो कुतो किलेसविनयं अनुलोमेति. सुत्ते (दी. नि. २.१८७ आदयो; अ. नि. ४.१८०) वुत्ते चत्तारो महापदेसे, अट्ठकथायञ्च वुत्ते सुत्तसुत्तानुलोमआचरियवादअत्तनोमतिमहापदेसे ओलोकेन्तेन. तदोलोकनेन हि सुत्ते, विनये च सन्तिट्ठति नातिधावति.

धम्मन्ति पटिच्चसमुप्पादपाळिं. अत्थन्ति तदत्थं. हेतु, हेतुफलानि वा अयमेत्थ हेतु धम्मो, इदमेत्थ हेतुफलं अत्थोति. धम्मन्ति वा धम्मतं. यथा एके ‘‘उप्पादा वा तथागतानं अनुप्पादा वा तथागतानं ठिताव सा धातू’’ति (सं. नि. २.२०) सुत्तपदस्स अत्थं मिच्छा गाहेन्ता ‘‘निच्चो पटिच्चसमुप्पादो’’ति पच्चयाकारधम्मं मिच्छा दीपेन्ति, एवं अदीपेत्वा हेट्ठा वुत्तनयेनेव अत्तनो फलं पति कारणस्स ववत्थितसभावं दीपेन्तेन. यथा च एके ‘‘अनिरोधं अनुप्पाद’’न्तिआदिना पटिच्चसमुप्पादस्स अत्थं मिच्छा गाहेन्ति, एवं गाहे अकत्वा वुत्तनयेनेव अविपरीतं अत्थं सङ्गाहेन्तेन. ‘‘दुक्खादीसु अञ्ञाणं अविज्जा’’ति वुत्तमत्थं परिवत्तेत्वा पुन ‘‘पुब्बन्ते अञ्ञाण’’न्तिआदीहि (ध. स. १०६७) अपरेहिपि परियायेहिनिद्दिसन्तेन. ‘‘सङ्खारा इमिना परियायेन भवोति वुच्चन्ति, तण्हा इमिना परियायेन उपादान’’न्तिआदिना निद्दिसन्तेनाति च वदन्ति. पकतियाति यथावुत्तविधानं अनामसित्वा केवलमेव.

सच्चन्ति चतुसच्चं. सत्तोति सत्तसुञ्ञताति वदन्ति, सत्तसुञ्ञेसु पन सङ्खारेसु सत्तवोहारो, सत्तत्थकिच्चसिद्धि च. पच्चयाकारमेव चाति पच्चयाकारो एव च, म-कारो पदसन्धिकरो. पच्चयधम्मानं अत्तनोयेव फलस्स पच्चयभावो पटिच्चसमुप्पादोति अत्थो.

तस्माति वुत्तनयेन अत्थवण्णनाय कातब्बत्ता, दुक्करत्ता च पतिट्ठं नाधिगच्छामीति यत्थ ठितस्स वण्णना सुकरा होति, तस्सा पतिट्ठाभूतं तं नयं अत्तनोयेव ञाणबलेन नाधिगच्छामीति अत्थो. निस्सयं पन आचिक्खन्तो ‘‘सासनं पनिद’’न्तिआदिमाह. इध सासनन्ति पाळिधम्ममाह, पटिच्चसमुप्पादमेव वा. सो हि अनुलोमपटिलोमादिनानादेसनानयपटिमण्डितो अब्बोच्छिन्नो अज्जापि पवत्ततीति निस्सयो होति. तदट्ठकथासङ्खातो च पुब्बाचरियमग्गो. ‘‘तं सुणाथ समाहिता’’ति आदरजनने, उस्साहने च किं पयोजनन्ति चे, तं दस्सेन्तो आह ‘‘वुत्तञ्हेत’’न्तिआदि. अट्ठि कत्वाति अत्थं कत्वा. यथा वा न नस्सति, एवं अट्ठिगतं विय करोन्तो अट्ठिं कत्वा. पुब्बकालतो अपरकाले भवं पुब्बापरियं. विसेसन्ति पठमारम्भतो पभुति खणे खणे ञाणविसेसं, किलेसक्खयविसेसञ्च लभतीति अत्थो.

५८२. देसनाभेदतोति देसनाविसेसतो. अत्थतो, लक्खणादितो, एकविधादितो च अत्थलक्खणेकविधादितो. अङ्गानञ्च ववत्थानाति अविज्जादीनं द्वादसन्नं अङ्गानं ववत्थानदस्सनतो.

कम्मविपाककिलेसवट्टानं मूलकारणत्ता, आदितो वुत्तत्ता च अविज्जा पटिच्चसमुप्पादस्स मूलं. तत्थ वल्लिया मूले दिट्ठे ततो पभुति वल्लिहरणं विय पटिच्चसमुप्पादस्स मूले दिट्ठे ततो पभुति पटिच्चसमुप्पाददेसनाति उपमासंसन्दना न कातब्बा. न हि भगवतो इदमेव दिट्ठं, इदं अदिट्ठन्ति विभजनीयं अत्थि सब्बस्स दिट्ठत्ता. मूलतो पभुति पन वल्लिहरणं विय मूलतो पभुति पटिच्चसमुप्पाददेसना कताति इदमेत्थ सामञ्ञं अधिप्पेतं, बोधनेय्यज्झासयवसेन वा बोधेतब्बभावेन मूलादिदस्सनसामञ्ञं योजेतब्बं.

तस्साति –

‘‘स खो सो, भिक्खवे, कुमारो वुद्धिमन्वाय इन्द्रियानं परिपाकमन्वाय पञ्चहि कामगुणेहि समप्पितो…पे… रजनीयेहि. सो चक्खुना रूपं दिस्वा पियरूपे रूपे सारज्जति, अप्पियरूपे रूपे ब्यापज्जति, अनुपट्ठितकायसति च विहरति परित्तचेतसो, तञ्च चेतोविमुत्तिं पञ्ञाविमुत्तिं यथाभूतं नप्पजानाति, यत्थस्स ते पापका अकुसला धम्मा अपरिसेसा निरुज्झन्ति. सो एवं अनुरोधविरोधं समापन्नो यं किञ्चि वेदनं वेदेति सुखं वा दुक्खं वा अदुक्खमसुखं वा, सो तं वेदनं अभिनन्दति अभिवदति, अज्झोसाय तिट्ठती’’ति (म. नि. १.४०८) –

एवं वुत्तस्स. एवं सोतद्वारादीसुपि. तस्स अभिनन्दतोति सप्पीतिकतण्हाय अभिमुखभावेन नन्दतो. अभिवदतोति ‘‘अहो सुखं, अहो सुख’’न्ति वचीभेदकरणपवत्ताय बलवतण्हाय ‘‘अहं, ममा’’ति अभिवदतो. ततो बलवतिया मोचेतुं असक्कुणेय्यताय अज्झोसाय तिट्ठतो. ततोपि बलवती पन उपादानभूता तण्हा नन्दी. एत्थ च अभिनन्दनादिना तण्हा वुत्ता, नन्दिवचनेन तप्पच्चयं उपादानं चतुब्बिधम्पि नन्दितातदविप्पयोगताहि, तण्हादिट्ठाभिनन्दनभावेहि चाति वेदितब्बं.

जातिपच्चया जरामरणन्तिआदिकञ्च तत्थेव महातण्हासङ्खयसुत्ते वुत्तं.

विपाकवट्टभूते पटिसन्धिपवत्तिफस्सादिके कम्मसमुट्ठानञ्च ओजं सन्धाय ‘‘चत्तारो आहारा तण्हानिदाना’’तिआदि वुत्तं. वट्टूपथम्भका पन इतरेपि आहारा तण्हापभवे तस्मिं अविज्जमाने न विज्जन्तीति ‘‘तण्हानिदाना’’ति वत्तुं वट्टन्ति.

५८३. ततो ततोति चतुब्बिधासु देसनासु ततो ततो देसनतो. ञायप्पटिवेधाय संवत्ततीति ञायोति मग्गो, सो एव वा पटिच्चसमुप्पादो ‘‘अरियो चस्स ञायो पञ्ञाय सुदिट्ठो होती’’ति (सं. नि. २.४१; ५.१०२४) वचनतो. सयमेव हि सो समन्तभद्दकत्ता तथा तथा पटिविज्झितब्बत्ता ताय ताय देसनाय अत्तनो पटिवेधाय संवत्तति. चतुब्बिधगम्भीरभावप्पत्तियाति धम्मत्थदेसनापटिवेधगम्भीरेसु पतिट्ठाधिगमनेन पतिट्ठितत्ताति अत्थो.

समन्तभद्दकता, देसनाविलासप्पत्ति च चतुन्नम्पि देसनानं समानं कारणन्ति विसेसकारणं वत्तुकामो आह ‘‘विसेसतो’’ति. अस्साति अस्स भगवतो देसना, अस्स वा पटिच्चसमुप्पादस्स देसनाति योजेतब्बं. पवत्तिकारणविभागो अविभत्तसभावा अविज्जादयोव, कारणन्ति वा गहितानं पकतिआदीनं, अविज्जादीनञ्च अकारणता, कारणता च. तत्थ सम्मूळ्हा केचि अकारणं कारणन्ति गण्हन्ति, केचि न किञ्चि कारणं बुज्झन्तीति तेसं यथासकेहि अनुरूपेहि कारणेहि सङ्खारादिपवत्तिसन्दस्सनत्थं, संसारप्पवत्तिसन्दस्सनत्थन्ति अत्थो. पवत्तिआदीनवपटिच्छादिका अविज्जा आदि, ततो सङ्खारा उप्पज्जन्ति, ततो विञ्ञाणन्ति एवं पवत्तिया उप्पत्तिक्कमसन्दस्सनत्थं, गब्भसेय्यकादिवसेन वा तत्थ तत्थ भवे अत्तभावस्स उप्पज्जनानुपुब्बिसन्दस्सनत्थञ्च अनुलोमदेसना पवत्ताति. इतरासं तदत्थतासम्भवेपि न तासं तदत्थमेव पवत्ति अत्थन्तरसब्भावतो. अयं पन तदत्था एवाति एतिस्सा तदत्थता वुत्ता.

अनुविलोकयतो यो सम्बोधितो पुब्बभागे तंतंपच्चयुप्पन्नावबोधसङ्खातो पुब्बभागपटिवेधो पवत्तो, तदनुसारेन तदनुगमेन जरामरणादिकस्स जातिआदिकारणं यं अधिगतं, तस्स सन्दस्सनत्थं अयं पटिलोमदेसना पवत्ता. अनुविलोकयतो पटिलोमदेसना पवत्ताति वा सम्बन्धो. देसेन्तोपि हि भगवा किच्छापन्नं लोकं अनुविलोकेत्वा पुब्बभाग…पे… सन्दस्सनत्थं देसेसीति. आहारतण्हादयो पच्चुप्पन्नद्धा, सङ्खाराविज्जा अतीतद्धाति इमिना अधिप्पायेनाह ‘‘याव अतीतं अद्धानं अतिहरित्वा’’ति. आहारा वा तण्हाय पभावेतब्बा अनागतो अद्धा, तण्हादयो पच्चुप्पन्नो, सङ्खाराविज्जा अतीतोति. पच्चक्खं पन फलं दस्सेत्वा तन्निदानदस्सनवसेन फलकारणपरम्परदस्सनं युज्जतीति आहारा पुरिमतण्हाय उप्पादिता पच्चुप्पन्नो अद्धा, तण्हादयो अतीतो, सङ्खाराविज्जा ततोपि अतीततरो संसारस्स अनादिभावदस्सनत्थं वुत्तोति. याव अतीतद्धानन्ति याव अतीततरं अद्धानन्ति अत्थो युत्तोति. आयतिं पुनब्भवाभिनिब्बत्तिआहारका वा चत्तारो आहारा ‘‘आहारेतीताहं न वदामि…पे… एवं पन मं अवदन्तं यो एवं पुच्छेय्य ‘किस्स नु खो, भन्ते, विञ्ञाणाहारो’ति, एस कल्लो पञ्हो, तत्र कल्लं वेय्याकरणं, विञ्ञाणाहारो आयतिं पुनब्भवाभिनिब्बत्तिया’’ति (सं. नि. २.१२) वचनतो, तंसम्पयुत्तत्ता फस्सचेतनानं, तप्पवत्तिहेतुत्ता च कबळीकाराहारस्स. तेन हि उपत्थम्भितरूपकायस्स, तञ्च इच्छन्तस्स कामविञ्ञाणायूहनं होति. भोजनञ्हि सद्धादीनं, रागादीनञ्च उपनिस्सयोति वुत्तं. तस्मा ते कम्मवट्टसङ्गहिता आहारा पच्चुप्पन्नो अद्धाति इमस्मिं परियाये पुरिमोयेव अत्थो युत्तो.

अतीतद्धतो पभुति ‘‘इति खो, भिक्खवे, अविज्जापच्चया सङ्खारा’’तिआदिना (सं. नि. २.२) अतीते, ततो परञ्च हेतुफलपटिपाटिं पच्चक्खभूतानं आहारानं निदानदस्सनवसेन आरोहित्वा निवत्तनेन विना अबुज्झन्तानं तंसन्दस्सनत्थं सा अयं देसना पवत्ताति अत्थो. अनागतद्धहेतुसमुट्ठानतो पभुतीति अनागतस्स भवस्स हेतुभूतानं धम्मानं उप्पत्तितो पट्ठाय. अनागतद्धसन्दस्सनत्थन्ति अनागतद्धुनो अप्पटिविज्झन्तानं अपस्सन्तानं पच्चक्खं पच्चुप्पन्नं हेतुं दस्सेत्वा हेतुफलपरम्पराय तस्स सन्दस्सनत्थन्ति अत्थो. एत्थ च आदितो पट्ठाय याव परियोसाना, परियोसानतो च पट्ठाय याव आदि पवत्ता देसना द्वादसङ्गा, ततो एव तिसन्धि चतुसङ्खेपा. मज्झतो पट्ठाय याव आदि पवत्ता देसना अट्ठङ्गा द्विसन्धि तिसङ्खेपा. मज्झतो पन पट्ठाय याव परियोसाना पवत्ता देसना छळङ्गा द्विसन्धि तिसङ्खेपा. ‘‘संयोजनियेसु, भिक्खवे, धम्मेसु अस्सादानुपस्सिनो विहरतो तण्हा पवड्ढति, तण्हापच्चया उपादान’’न्तिआदिना (सं. नि. २.५३, ५७) मज्झतो पट्ठाय याव परियोसाना पवत्ता देसना एकसन्धि द्विसङ्खेपा. एवं अयं अनेकङ्गा एव पटिच्चसमुप्पाददेसना आगता. एकङ्गवसेनापि च पटिच्चसमुप्पाददेसना लब्भतेव. यथाह –

‘‘तत्र, भिक्खवे, सुतवा अरियसावको पटिच्चसमुप्पादंयेव साधुकं योनिसो मनसि करोति ‘इति इमस्मिं सति इदं होति, इमस्सुप्पादा इदं उप्पज्जति. इमस्मिं असति इदं न होति, इमस्स निरोधा इदं निरुज्झती’ति. सुखवेदनियं, भिक्खवे, फस्सं पटिच्च उप्पज्जति सुखवेदना’’ति (सं. नि. २.६२) –

आदि. एत्थ हि ‘‘फस्सपच्चया’’ति एत्तको एव पटिच्चसमुप्पादो वुत्तो. तेनेतं विञ्ञायति ‘‘एकङ्गपटिच्चसमुप्पादो’’ति.

तत्थ इमस्मिं सति इदं होतीति इमस्मिं अविज्जादिके पच्चये सति इदं सङ्खारादिकं फलं होति. इमस्सुप्पादा इदं उप्पज्जतीति इमस्स अविज्जादिकस्स पच्चयस्स उप्पादा इदं सङ्खारादिकं फलं उप्पज्जतीति अत्थो. इमस्मिं असति इदं न होति, इमस्स निरोधा इदं निरुज्झतीति अविज्जादीनं अभावे सङ्खारादीनं अभावस्स, अविज्जादीनं निरोधा सङ्खारादीनं निरोधस्स च वचनेन पुरिमस्मिं पच्चयलक्खणे नियमो दस्सितो होति ‘‘इमस्मिं सति एव, न असति, इमस्स उप्पादा एव, न निरोधा’’ति. तेनेतं लक्खणं अन्तोगधनियमं इध पटिच्चसमुप्पादस्स वुत्तन्ति दट्ठब्बं.

निरोधोति च अविज्जादीनं विरागाधिगमेन आयतिं अनुप्पादो अप्पवत्ति. तथा हि वुत्तं ‘‘अविज्जायत्वेव असेसविरागनिरोधा’’तिआदि (महाव. १; उदा. ३). निरोधविरोधी च उप्पादो, येन सो उप्पादविरोधिभावेन वुत्तो ‘‘इमस्स निरोधा इदं निरुज्झती’’ति, तेनेतं दस्सेति ‘‘अनिरोधो उप्पादो नाम, सो चेत्थ अत्थिभावोतिपि वुच्चती’’ति. ‘‘इमस्मिं सति इदं होती’’ति इदमेव हि लक्खणं परियायन्तरेन ‘‘इमस्सुप्पादा इदं उप्पज्जती’’ति वदन्तेन परेन पुरिमं विसेसितं होति, तस्मा न धरमानतंयेव सन्धाय ‘‘इमस्मिं सती’’ति वुत्तं, अथ खो मग्गेन अनिरुद्धभावञ्चाति विञ्ञायति. यस्मा च ‘‘इमस्मिं असति इदं न होति, इमस्स निरोधा इदं निरुज्झती’’ति (उदा. २) द्विधापि उद्दिट्ठलक्खणस्स निरोधस्स निद्देसं वदन्तेन ‘‘अविज्जायत्वेव असेसविरागनिरोधा सङ्खारनिरोधो’’तिआदिना (महाव. १; उदा. ३) निरोधो एव वुत्तो, तस्मा नत्थिभावोपि निरोधो एवाति नत्थिभावविरुद्धो अत्थिभावो अनिरोधोति दस्सितं होति. तेन अनिरोधसङ्खातेन अत्थिभावेन उप्पादं विसेसेति. ततो न इध अत्तलाभमत्तं उप्पादोति अधिप्पेतो, अथ खो अनिरोधसङ्खातो अत्थिभावो चाति अयमत्थो विभावितोति एवमेतं लक्खणद्वयवचनं अञ्ञमञ्ञं विसेसनविसेसितब्बभावेन सात्थकन्ति वेदितब्बं.

को पनायं अनिरोधो नाम, यो अत्थिभावो, उप्पादोति च वुच्चतीति? अप्पहीनभावो, अनिब्बत्तितफलताप्पहीनारहताहि फलुप्पादनारहता च. ये तेहि पहातब्बा अकुसला धम्मा, तेसं अरियमग्गेन असमुग्घातितभावो, ये पन न पहातब्बा कुसलाब्याकता धम्मा, यानि तेसु संयोजनानि अखीणासवानं, तेसं अपरिक्खीणता च. असमुग्घातितानुसयताय हि ससंयोजनाखन्धप्पवत्ति पटिच्चसमुप्पादो. तथा हि वुत्तं –

‘‘याय च, भिक्खवे, अविज्जाय निवुतस्स बालस्स, याय च तण्हाय सम्पयुत्तस्स अयं कायो समुदागतो, सा चेव अविज्जा बालस्स अप्पहीना, सा च तण्हा अपरिक्खीणा. तं किस्स हेतु? न, भिक्खवे, बालो अचरि ब्रह्मचरियं सम्मा दुक्खक्खयाय, तस्मा बालो कायस्स भेदा कायूपगो होति, सो कायूपगो समानो न परिमुच्चति जातिया जरामरणेना’’ति (सं. नि. २.१९) –

आदि. खीणसंयोजनानं पन अविज्जाय अभावतो सङ्खारानं, तण्हुपादानानं अभावतो उपादानभवानं न सम्भवोति वट्टस्स उपच्छेदो पञ्ञायति. तेनेवाह –

‘‘छन्नन्त्वेव, फग्गुन, फस्सायतनानं असेसविरागनिरोधा फस्सनिरोधो, फस्सनिरोधा वेदनानिरोधो’’ति (सं. नि. २.१२) –

आदि. न हि अग्गमग्गाधिगमतो उद्धं याव परिनिब्बाना सळायतनादीनं अप्पवत्ति, अथ खो नत्थिता, निरोधसद्दवचनीयता, खीणसंयोजनताति निरोधो वुत्तो. अपिच चिरकतम्पि कम्मं अनिब्बत्तितफलताय, अप्पहीनारहताय च फलारहं सन्तं एव नाम होति, न निब्बत्तितफलं, नापि पहीनारहन्ति फलुप्पत्तिपच्चयानं अविज्जासङ्खारादीनं वुत्तनयेन फलारहभावो अनिरोधोति वेदितब्बं. एवं अनिरुद्धभावेनेव हि येन विना फलं न सम्भवति, तं कारणं अतीतादिपि ‘‘इमस्मिं सती’’ति इमिना वचनेन वुत्तं. ततो एव च अवुसितब्रह्मचरियस्स अप्पवत्तिधम्मतं अनापन्नो पच्चयुप्पादो कालभेदं अनामसित्वा अनिवत्तिताय एव ‘‘इमस्सुप्पादा’’ति वुत्तो. अथ वा अवसेसपच्चयसमवाये अविज्जमानस्सापि विज्जमानस्स विय पगेव विज्जमानस्स या फलुप्पत्तिअभिमुखता, सा ‘‘इमस्सुप्पादा’’ति वुत्ता. तदा हि ततो फलं उप्पज्जतीति तदवत्थं कारणं फलस्स उप्पादनभावेन उपट्ठितं उप्पतितं नाम होति, न विज्जमानम्पि अतदवत्थन्ति तदवत्थता उप्पादोति वेदितब्बा.

तत्थ ‘‘सती’’ति इमिना विज्जमानतामत्तेन पच्चयभावं वदन्तो अब्यापारतं पटिच्चसमुप्पादस्स दस्सेति. उप्पादाति उप्पत्तिधम्मतं, असब्बकालभावितं, फलुप्पत्तिअभिमुखतञ्च दीपेन्तो अनिच्चतं पटिच्चसमुप्पादस्स दस्सेति. ‘‘सति, न असति, उप्पादा, न निरोधा’’ति पन हेतुअत्थेहि भुम्मनिस्सक्कवचनेहि समत्थितं निदानसमुदयजातिपभवभावं पटिच्चसमुप्पादस्स दस्सेति. हेतुअत्थता चेत्थ भुम्मवचने यस्स भावेन तदविनाभाविफलस्स भावो लक्खीयति, तत्थ पवत्तिया वेदितब्बा, यथा अधनानं धने अननुप्पदीयमाने दालिद्दियं वेपुल्लमगमासि (दी. नि. ३.९१), निप्फन्ने सस्से सुभिक्खं जायतीति च. निस्सक्कवचनस्सापि हेतुअत्थता फलस्स पभवे पकतियञ्च पवत्तिया, यथा ‘‘कलला होति अब्बुदं, अब्बुदा जायते पेसी’’ति (सं. नि. १.२३५; कथा. ६९२), ‘‘हिमवता गङ्गा पभवति, सिङ्गतो सरो जायती’’ति च. अविज्जादिभावेन च तदविनाभाविसङ्खारादिभावो लक्खीयति, अविज्जादीहि च सङ्खारादयो पभवन्ति, पकरीयन्ति चाति तेसं पभवो, पकति च, तस्मा तदत्थदीपनत्थं ‘‘इमस्मिं सति इमस्सुप्पादा’’ति हेतुअत्था भुम्मनिस्सक्कनिद्देसा कता.

यस्मा चेत्थ ‘‘इमस्मिं सति इदं होति, इमस्सुप्पादा इदं उप्पज्जती’’ति सङ्खेपेन उद्दिट्ठस्स पटिच्चसमुप्पादस्स ‘‘अविज्जापच्चया सङ्खारा’’तिआदिको निद्देसो, तस्मा यथावुत्तो अत्थिभावो, उप्पादो च तेसं तेसं पच्चयुप्पन्नधम्मानं पच्चयभावोति विञ्ञायति. न हि अनिरुद्धतासङ्खातं अत्थिभावं, उप्पादञ्च अनिवत्तसभावतासङ्खातं, उदयावत्थतासङ्खातं वा ‘‘सतियेव, न असति, उप्पादा एव, न निरोधा’’ति अन्तोगधनियमेहि वचनेहि पकासितं मुञ्चित्वा अञ्ञो पच्चयभावो नाम अत्थि, तस्मा यथावुत्तो अत्थिभावो, उप्पादो च पच्चयभावोति वेदितब्बो. येपि हि पट्ठाने आगता हेतुआदयो चतुवीसति पच्चया, तेपि एतस्सेव पच्चयभावस्स विसेसाति वेदितब्बा. तथा य्वायं मूलहेतुनिदानसम्भवपभवादिपरियायेहि, उप्पादट्ठिति पवत्तट्ठिति निमित्तट्ठिति आयूहनट्ठिति संयोगट्ठिति पलिबोधट्ठितीतिआदिपरियायेहि च पकासितो कारणत्थो, सोपि एत्थेव अन्तोगधोति दट्ठब्बो.

५८४. मूलकारणसद्दं अपेक्खित्वा न अकारणन्ति नपुंसकनिद्देसो, अकारणाति अत्थो. अकारणं यदि सिया, सुत्तं पटिबाहितं सियाति दस्सेन्तो ‘‘आसवसमुदया’’ति सुत्तं आहरति. परियायो कारणं. वट्टकथाय सीसभावो वट्टहेतुनो कम्मस्सापि हेतुभावो. तत्थ भवतण्हायपि हेतुभूता अविज्जा, ताय पटिच्छादितादीनवे भवे तण्हाय उप्पज्जनतो अविज्जा विसेसेन सीसभूताति ‘‘मूलकारण’’न्ति वुत्ता.

पुरिमाय कोटिया अपञ्ञायमानाय उप्पादविरहतो निच्चतं गण्हेय्याति आह ‘‘एवं चेतं, भिक्खवे, वुच्चती’’तिआदि. तेन इतो पुब्बे उप्पन्नपुब्बता नत्थीति अपञ्ञायनतो पुरिमकोटिअपञ्ञायनं वुत्तन्ति इममत्थं दस्सेति.

५८५. अविज्जातण्हाहेतुक्कमेन फलेसु वत्तब्बेसु ‘‘सुगतिदुग्गतिगामिनो’’ति वचनं सद्दलक्खणाविरोधनत्थं. पूजितस्स हि द्वन्दे पुब्बनिपातो. सवरा किर मंसस्स अट्ठिना अलग्गनत्थं पुनप्पुनं तापेत्वा कोट्टेत्वा उण्होदकं पायेत्वा विरित्तं सूनं अट्ठितो मुत्तमंसं गाविं मारेन्ति. तेनाह ‘‘अग्गिसन्तापा’’तिआदि. तत्थ यथा वज्झगावी च अविज्जाभिभूतताय यथावुत्तं उण्होदकपानं आरभति, एवं पुथुज्जनो यथावुत्तं दुग्गतिगामिकम्मं. यथा पन सा उण्होदकपाने आदीनवं दिस्वा तण्हावसेन सीतुदकपानं आरभति, एवं पुथुज्जनो अविज्जाय नातिबलवभावतो दुग्गतिगामिकम्मे आदीनवं दिस्वा तण्हावसेन सुगतिगामिकम्मं आरभति. दुक्खे हि अविज्जं तण्हा अनुवत्तति, सुखे तण्हं अविज्जाति.

५८६. कत्थचि सुत्ते. एकधम्ममूलिकं देसनन्ति अविज्जातण्हासु एकोयेव धम्मो मूलं एतिस्साति एकधम्ममूलिका, तं, तत्थ एकं एव धम्मं मूलं कत्वा पटिच्चसमुप्पाददेसनं देसेतीति अत्थो. उपनिसीदति फलं एत्थाति उपनिसा, कारणं, अविज्जा उपनिसा एतेसन्ति अविज्जूपनिसा. अस्सादानुपस्सिनोति उपादानियेसु तेभूमकधम्मेसु विसयभूतेसु अस्सादेतब्बतो अस्सादसञ्ञितं सुखसोमनस्सं अनुपस्सनसीलस्स. अप्पहीनाविज्जताय बाललक्खणयोगेन बालस्स. एवन्ति अविज्जानिवुतत्ता, तण्हासंयुत्तत्ता च. अयं कायोति अयं ममञ्चेव तुम्हाकञ्च पच्चक्खभूतो सविञ्ञाणककायो खन्धपञ्चकं. ‘‘सळायतनपच्चया फस्सो’’ति (महाव. १; उदा. १) वचनतो फस्सकारणञ्चेतं वुच्चतीति आयतनच्छक्कं वा. समुदागतोति उप्पन्नो. बहिद्धा च नामरूपन्ति बहिद्धा सविञ्ञाणककायो खन्धपञ्चकं, सळायतनानि वा. इत्थेतन्ति इत्थं एतं. अत्तनो च परेसञ्च पञ्चक्खन्धा द्वादसायतनानि द्वारालम्बनभावेन ववत्थितानि द्वयं नामाति अत्थो. द्वयं पटिच्च फस्सोति अञ्ञत्थ चक्खुरूपादीनि द्वयानि पटिच्च चक्खुसम्फस्सादयो वुत्ता, इध पन अज्झत्तिकबाहिरानि आयतनानि, महाद्वयं नाम किरेतन्ति वुत्तं. अयमेत्थ अधिप्पायो – अञ्ञत्थ ‘‘चक्खुञ्च पटिच्च रूपे च उप्पज्जति चक्खुविञ्ञाणं, तिण्णं सङ्गति फस्सो’’तिआदिना (म. नि. १.२०४, ४००; ३.४२१, ४२५, ४२६; सं. नि. २.४४; ४.६०; कथा. ४६५) चक्खु चेव रूपा च…पे… मनो चेव धम्मा चाति वुत्तानि द्वयानि पटिच्च चक्खुसम्फस्सादयो वुत्ता. इध पन ‘‘अयञ्चेव कायो’’ति चक्खादिनिस्सये सेसधम्मे चक्खादिनिस्सिते एव कत्वा वुत्तं चक्खादिकायं एकत्तेन ‘‘अज्झत्तिकायतन’’न्ति गहेत्वा, ‘‘बहिद्धा च नामरूप’’न्ति वुत्तं रूपादिआरम्मणं एकत्तेनेव ‘‘बाहिरायतन’’न्ति तानि अज्झत्तिकबाहिरानि आयतनानि पटिच्च फस्सो वुत्तो, तस्मा महाद्वयमेतन्ति.

एवञ्च कत्वा अत्तनो च परस्स च पञ्चहि खन्धेहि, छहि आयतनेहि चाति अयमत्थो दीपेतब्बोवाति वुत्तं. ‘‘अयं कायो’’ति हि वुत्तानि सनिस्सयानि चक्खादीनि अत्तनो पञ्चक्खन्धा, ‘‘बहिद्धा नामरूप’’न्ति वुत्तानि रूपादीनि परेसं. तथा अयं कायो अत्तनो छ अज्झत्तिकानि आयतनानि, बहिद्धा नामरूपं परेसं बाहिरानीति. अञ्ञथा अज्झत्तिकायतनमत्ते एव ‘‘अयं कायो’’ति वुत्तेन अज्झत्तिकायतनानेव अत्तनो पञ्चक्खन्धा होन्तीति अत्तनो च परेसञ्च पञ्चहि खन्धेहि दीपना न सम्भवेय्याति. सळेवायतनानीति सळेव फस्सकारणानि, येहि कारणभूतेहि आयतनेहि उप्पन्नेन फस्सेन फुट्ठो बालो सुखदुक्खं पटिसंवेदेति. आदि-सद्देन ‘‘एतेसं वा अञ्ञतरेन. अविज्जानीवरणस्स, भिक्खवे, पण्डितस्स तण्हाय सम्पयुत्तस्सा’’तिआदि (सं. नि. २.१९) योजेतब्बं. इमस्मिञ्हि सुत्ते सङ्खारे अविज्जातण्हानिस्सिते एव कत्वा कायग्गहणेन विञ्ञाणनामरूपसळायतनानि गहेत्वा तस्मिं काये सळायतनानं फस्सं तंनिस्सितमेव कत्वा वेदनाय विसेसपच्चयभावं दस्सेन्तेन भगवता बालपण्डितानं अतीतद्धाविज्जातण्हामूलको वेदनान्तो पटिच्चसमुप्पादो दस्सितो. पुन च बालपण्डितानं विसेसं दस्सेन्तेन –

‘‘याय च, भिक्खवे, अविज्जाय निवुतस्स बालस्स, याय च तण्हाय सम्पयुत्तस्स अयं कायो समुदागतो, सा चेव अविज्जा बालस्स अप्पहीना, सा च तण्हा अपरिक्खीणा. तं किस्स हेतु? न, भिक्खवे, बालो अचरि ब्रह्मचरियं सम्मा दुक्खक्खयाय. तस्मा बालो कायस्स भेदा कायूपगो होति, सो कायूपगो समानो न परिमुच्चति जातिया…पे… दुक्खस्माति वदामी’’ति (सं. नि. २.१९) –

वेदनापभवं साविज्जं तण्हं दस्सेत्वा, उपादानभवे च तन्निस्सिते कत्वा ‘‘कायूपगो होती’’तिआदिना जातिआदिके दस्सेन्तेन पच्चुप्पन्नहेतुसमुट्ठानतो पभुति उभयमूलवसेन पटिच्चसमुप्पादो वुत्तो, तब्बिपरियायेन च पण्डितस्स पच्चुप्पन्नहेतुपरिक्खयतो पभुति उभयमूलको पटिलोमपटिच्चसमुप्पादोति.

५८७. पूरेतुन्ति वड्ढेतुं, उपचिनितुन्ति अत्थो. दुग्गतिगामिकम्मस्स विसेसपच्चयत्ता अविज्जा ‘‘अविन्दियं विन्दती’’ति वुत्ता, तथा विसेसपच्चयो विन्दियस्स न होतीति ‘‘विन्दियं न विन्दती’’ति च. अत्तनिस्सितानि कत्वा चक्खुविञ्ञाणादीनं पवत्तनं उप्पादनं आयतनं. सम्मोहभावेनेव अनभिसमयभूतत्ता अविदितं अञ्ञातं करोति. अन्तविरहिते जवापेतीति वण्णागमविपरियायविकारविनासधातुअत्थविसेसयोगेहि पञ्चविधस्स निरुत्तिलक्खणस्स वसेन अ-कार वि-कार ज-कारे गहेत्वा अञ्ञेसं वण्णानं लोपं, ज-कारस्स च दुतियस्सागमं कत्वा ‘‘अविज्जा’’ति वुत्तं. ब्यञ्जनत्थं वत्वा सभावत्थं दस्सेतुं ‘‘अपिचा’’तिआदि वुत्तं. चक्खुविञ्ञाणादीनं वत्थारम्मणानि ‘‘इदं वत्थु, इदं आरम्मण’’न्ति अविज्जाय ञातुं न सक्काति अविज्जा तप्पटिच्छादिका वुत्ता. वत्थारम्मणसभावछादनतो एव अविज्जादीनं पटिच्चसमुप्पादभावस्स, जरामरणादीनं पटिच्चसमुप्पन्नभावस्स च छादनतो पटिच्चसमुप्पादपटिच्चसमुप्पन्नच्छादनं वेदितब्बं.

अपच्चक्खित्वाति पच्चक्खानं अकत्वा अपटिक्खिपित्वा. उपकारकट्ठो पच्चयट्ठो यथा पिण्डपातादि सरीरस्स.

सङ्खतमभिसङ्खरोन्तीति यथा सङ्खतं होति, एवं अभिसङ्खरोन्ति. सङ्खारसद्दग्गहणेन आगता सङ्खारा सङ्खारसद्देन आगतसङ्खारा. यदिपि अविज्जापच्चया सङ्खारापि सङ्खारसद्देन आगता, ते पन इमिस्सा देसनाय पधानाति विसुं वुत्ता, तस्मा ‘‘दुविधा’’ति एत्थ सङ्खारसद्देन आगतसङ्खारेसु अभिसङ्खरणकसङ्खारं वज्जेत्वा तदञ्ञे सङ्खारसद्देन आगतसङ्खारा योजेतब्बा. सङ्खारसद्देन आगतसङ्खाराति वा समुदायो वुत्तो. तदेकदेसा च इध वण्णेतब्बभावेन गहिता अविज्जापच्चया सङ्खारा, तस्मा वण्णेतब्बसब्बसङ्गाहकवसेन दुविधता वुत्ताति वेदितब्बा. ‘‘पठमं निरुज्झति वचीसङ्खारो’’तिआदिना (म. नि. १.४६४) वितक्कविचारअस्सासपस्साससञ्ञावेदनावचीसङ्खारादयो वुत्ता, न अविज्जापच्चया सङ्खारेसु वुत्ता कायसञ्चेतनादयो.

सङ्खतसङ्खारा नाम यथासकं पच्चयेहि सङ्खतत्ता. सतिपि पच्चयनिब्बत्तानं सब्बेसम्पि सङ्खतभावे ‘‘ममेतं फल’’न्ति तत्थाभिमुखेन विय कम्मुना निब्बत्तितत्ता तेभूमकविपाककटत्तारूपेसु सातिसयो सङ्खतभावोति अधिप्पायेन अट्ठकथायं (विसुद्धि. २.५८७) कम्मनिब्बत्तानं अभिसङ्खतसङ्खारता वुत्ता. पाळियं पन तथा आगतट्ठानस्स अभावतो ‘‘तेपि …पे… एत्थेव सङ्गहं गच्छन्ती’’ति वुत्तं. अनिच्चा वत सङ्खाराति वुत्ता उभुआदिसमुट्ठानापि सब्बधम्मा. अभिसङ्खरणकसङ्खारोति वुच्चति अत्तनो फलस्स अभिसङ्खरणतो. कायपयोगसमुट्ठापनवीरियं कायिकवीरियं. अभिसङ्खारस्साति पयोगवेगस्स.

वाचं सङ्खरोतीति वचीसङ्खारो. कायेन सङ्खरीयतीति कायसङ्खारो. चित्तेन सङ्खरीयति, चित्तं वा सङ्खरोतीति चित्तसङ्खारो. सङ्खेपतो पन सब्बेपि यथारहं सङ्खरोन्ति, सङ्खरीयन्तीति च सङ्खाराति वेदितब्बा. वुत्तन्ति सङ्खारट्ठपच्चयट्ठादिमाह.

नमतीति एकन्तसारम्मणताय आरम्मणाभिमुखं नमति. परितस्सतीति पिपासति, तण्हापरितापताय वा विचलति. उपादियतीति दळ्हं आदियति. भवतीति उपपत्तिभवं सन्धायाह. भावयतीति कम्मभवं. चुति खन्धानं मरणन्ति ‘‘मरन्ति एतेना’’ति वुत्तं. दुक्खा वेदना उप्पाददुक्खा, ठितिदुक्खाति च कत्वा ‘‘द्वेधा खणती’’ति वुत्तं. आयासो परिस्समो विसादो.

निद्दिट्ठनयदस्सनन्ति यथानिद्दिट्ठविधिसन्दस्सनं. केवल-सद्दो असम्मिस्सवाचको च होति ‘‘केवला सालयो’’तिआदीसु, निरवसेसवाचको च ‘‘केवला अङ्गमगधा’’तिआदीसु, तस्मा द्विधापि अत्थं वदति. तत्थ असम्मिस्सस्साति सुखरहितस्स. न हि एत्थ किञ्चि उप्पादवयरहितं अत्थि. सकलस्साति सब्बभवादिगतस्स, सब्बकालिकस्स च.

५८८. ‘‘लक्खणेकविधादितो’’ति एत्थ आदि-सद्दो पच्चेकं परिसमापेतब्बोति दस्सेन्तो आह ‘‘लक्खणादितो’’ति. सम्पयुत्ते, तंसमङ्गिपुग्गले वा सम्मोहयतीति सम्मोहनरसा. आरम्मणसभावस्स छादनं हुत्वा गय्हतीति छादनपच्चुपट्ठाना. ‘‘आसवसमुदया अविज्जासमुदयो’’ति (म. नि. १.१०३) वचनतो आसवपदट्ठाना. पटिसन्धिजननत्थं आयूहन्ति ब्यापारं करोन्तीति आयूहनरसा. रासिकरणं वा आयूहनं. चेतनासभावत्ता चेतना हुत्वा गय्हतीति चेतनापच्चुपट्ठाना. नामरूपस्स पुरेचारिकभावेन पवत्ततीति पुब्बङ्गमरसं. पुरिमभवेन सद्धिं घटनं हुत्वा गय्हतीति पटिसन्धिपच्चुपट्ठानं. विञ्ञाणेन सह, अञ्ञमञ्ञञ्च सम्पयुज्जतीति सम्पयोगरसं. समं पकारेहि योगो सम्पयोगो. विसुं अभावो अविनिब्भोगो. रूपं सम्पयोगाभावतो विकिरतीति विकिरणरसं. ततो एव हि पिसियमाना तण्डुलादयो विकिरन्ति, चुण्णीभूता विद्धंसन्ति, नामस्स कदाचि कुसलादिभावोपि अत्थीति ततो विसेसनत्थं ‘‘अब्याकतपच्चुपट्ठान’’न्ति वुत्तं. ‘‘अचेतनो अब्याकतो’’ति (विसुद्धि. १.३११; विभ. अट्ठ. १७३) एत्थ विय अनारम्मणता वा अब्याकतता दट्ठब्बा. आयतनलक्खणन्ति घट्टनलक्खणं, आयानं तननलक्खणं वा. दस्सनस्स यथासकं विसयग्गहणस्स करणतो दस्सनरसं. ‘‘दस्सनादिरस’’न्ति पन सम्मोहविनोदनियं वुत्तं. वत्थुद्वारभावपच्चुपट्ठानं यथारहं विञ्ञाणमनोविञ्ञाणधातूनन्ति अधिप्पायो. वत्थुग्गहणञ्चेत्थ चक्खादिपञ्चकापेक्खं. अकुसलविपाकुपेक्खाय अनिट्ठभावतो दुक्खेन, इतराय इट्ठभावतो सुखेन सङ्गहितत्ता ‘‘सुखदुक्खपच्चुपट्ठाना’’ति वुत्तं. दुक्खसमुदयत्ता हेतुलक्खणा तण्हा. ‘‘तत्रतत्राभिनन्दिनी’’ति (म. नि. १.९१, ४६०; सं. नि. ५.१०८१; विभ. २०३; महाव. १४) वचनतो अभिनन्दनरसा. चित्तस्स, पुग्गलस्स वा रूपादीसु अतित्तभावो हुत्वा गय्हतीति अतित्तभावपच्चुपट्ठाना. अमुञ्चनरसं तण्हादिट्ठाभिनिवेसवसेन. तण्हादळ्हत्तं हुत्वा कामुपादानं, सेसानि दिट्ठि हुत्वा उपट्ठहन्तीति तण्हादळ्हत्तदिट्ठिपच्चुपट्ठानं. कम्मुपपत्तिभववसेन भवस्स लक्खणादयो योजेतब्बा.

५८९. मोहादिभावतोति एत्थ आदि-सद्देन अननुबोधादीनं सङ्गहो. दुक्खादीसु अञ्ञाणवसेन अप्पटिपत्ति, असुभादीसु सुभादिविपल्लासवसेन मिच्छापटिपत्ति. दिट्ठिविप्पयुत्तवसेन वा अप्पटिपत्ति, दिट्ठिसम्पयुत्तवसेन मिच्छापटिपत्ति. द्वारारम्मणतोति द्वारतो, आरम्मणतो च छसु द्वारेसु, छसु आरम्मणेसु च पवत्तनतो. अयं पन विभागो न अविज्जाय एव, अञ्ञेसुपि पटिच्चसमुप्पादङ्गेसु अरूपधम्मानं लब्भतीति आह ‘‘सब्बेसुपी’’ति.

विपाकधम्मधम्मादिभावतोति एत्थ आदि-सद्देन नेवसेक्खानासेक्खसंयोजनियादिभावे सङ्गण्हाति. चतुयोनिसंवत्तनतोति चतुयोनिपरियापन्नत्तभावनिब्बत्तनतो.

लोकियविभागादिभावतोति एत्थ आदि-सद्देन अब्याकतसप्पच्चयसङ्खतादिभावे सङ्गण्हाति. सहेतुकाहेतुकादितोति आदि-सद्देन ससङ्खारासङ्खारादिभेदे सङ्गण्हाति.

कामं नामरूपं पच्चुप्पन्नद्धवसेन वुच्चति, तथापि यथा पच्चुप्पन्नं, एवं अतीतानागतम्पीति अद्धद्वयपरियापन्नस्सापि नयतो गहेतब्बत्ता वुत्तं ‘‘अतीतादितो तिविध’’न्ति.

सञ्जातिसमोसरणट्ठानतोति विञ्ञाणतंसम्पयुत्तधम्मानं उप्पत्तिपवत्तिदेसभावतो. ‘‘भूतप्पसादविञ्ञाणतो’’ति पाठो युत्तो. ‘‘विञ्ञाणादितो’’ति पन पठन्ति. एकसेसनयेन बाहिरायतनस्सापि सङ्गहे सति आदि-सद्देन तस्स सङ्गहितता दट्ठब्बा. नोभयगोचरन्ति मनायतनमाह. न हि अरूपधम्मानं देसवसेन आसन्नता, दूरता वा अत्थि अविग्गहत्ता, तस्मा मनायतनस्स गोचरो मनायतनं सम्पत्तो, असम्पत्तो वाति न वुच्चति. फस्सादीनम्पीति एत्थ फस्सो ताव फुसनसभावतो, लोकियसासवादिभावतो च एकविधो. पटिघसम्फस्सअधिवचनसम्फस्सभेदतो, सहेतुकादिभावतो च दुविधो. भवत्तयपरियापन्नतो, वेदनात्तयसम्पयोगतो, अहेतुकदुहेतुकतिहेतुकतो च तिविधो. योनिगतिवसेन चतुब्बिधो, पञ्चविधो च.

वेदना अनुभवनलक्खणतो, लोकियसासवादिभावतो च एकविधा. पञ्चद्वारिकमनोद्वारिकभेदतो दुविधा. सुखादिभेदतो तिविधा. योनिगतिवसेन चतुब्बिधा, पञ्चविधा च. छळारम्मणभेदतो छब्बिधा.

तण्हा लोकस्स समुदयभावतो एकविधा. दुविधा दिट्ठिसम्पयुत्तविप्पयुत्तभावतो. तिविधा कामभवविभवतण्हाभेदतो. चतुब्बिधा चतुमग्गपहेय्यतो. पञ्चविधा रूपाभिनन्दनादिभावतो. छब्बिधा छतण्हाकायभेदतो.

उपादानं एकविधं दळ्हग्गाहभावतो. दुविधं तण्हादिट्ठिभेदतो. तिविधं भवत्तयूपनिस्सयभावतो. चतुब्बिधं कामुपादानादिभेदतो. पञ्चविधं पञ्चगतिसंवत्तनतो.

भवो एकविधो लोकियसासवादिभावतो. दुविधो कम्मुपपत्तिभेदतो. तिविधो कामभवादिभेदतो. चतुब्बिधो चतुरुपादानपच्चयतो. पञ्चविधो पञ्चगतिसंवत्तनतो. छब्बिधो कामकम्मभवादिभेदतो. सत्तविधो सत्तविञ्ञाणट्ठितिसङ्गहतो. अट्ठविधो चतुरुपादानपच्चयकम्मभवादिभेदतो. नवविधो कामभवादिभेदतो.

जाति एकविधा तत्थ तत्थ भवे पठमाभिनिब्बत्तिभावतो. दुविधा रूपक्खन्धसङ्खारक्खन्धसङ्गहतो. तिविधा भवत्तयपरियापन्नतो. योनिगतिवसेन चतुब्बिधा, पञ्चविधा च. इमिना नयेन जरामरणादीनम्पि एकविधादिभावो वेदितब्बो.

५९०. सोकादीनम्पि गहितत्ता अङ्गबहुत्तप्पसङ्गे ‘‘द्वादसेवा’’ति अङ्गववत्थानं वेदितब्बं. न हि सोकादयो अङ्गभावेन वुत्ता, फलेन पन कारणं अविज्जं मूलङ्गं दस्सेतुं ते वुत्ता. जरामरणब्भाहतस्स हि बालस्स ते सम्भवन्तीति सोकादीनं जरामरणकारणता वुत्ता, न पन ‘‘कायिकाय दुक्खाय वेदनाय फुट्ठो’’ति च सुत्ते जरामरणनिमित्तञ्च दुक्खं सङ्गहितन्ति तं तन्निमित्तानं जरामरणब्भाहतस्स सम्भवे साधकभावेन वुत्तं. यस्मा पन जरामरणेनेव सोकादीनं एकसङ्खेपो कतो, तस्मा तेसं जातिपच्चयता युज्जति. जरामरणपच्चयभावे हि अविज्जाय एकसङ्खेपो कातब्बो सिया. जातिपच्चया पन जरामरणं, सोकादयो च सम्भवन्तीति तत्थ जरामरणं एकन्तिकं अङ्गभावेन गहितं. सोकादयो पन रूपभवादीसु अभावतो अनेकन्तिका केवलं पाकटेन फलेन अविज्जानिदस्सनत्थं गहिता. तेन अनागते जातिया सति ततो पराय पटिसन्धिया हेतुहेतुभूता अविज्जा दस्सिताति भवचक्कस्स अविच्छेदो दस्सितो होतीति. सुत्तञ्च सोकादीनं अविज्जा कारणन्ति एतस्सेव अत्थस्स साधकं दट्ठब्बं, न सोकादीनं बालस्स जरामरणनिमित्ततामत्तस्स. ‘‘अस्सुतवा पुथुज्जनो’’ति हि वचनेन अविज्जा सोकादीनं कारणन्ति दस्सिता, न च जरामरणनिमित्तमेव दुक्खं दुक्खन्ति.

अपरो नयो जरामरणम्पि पच्चयो, अञ्ञथा द्वादसङ्गानि न परिपूरेन्ति. कस्स पन सो पच्चयो? सोकादीनं. यदि एवं कस्मा ‘‘जरामरणपच्चया सोकादयो सम्भवन्ती’’ति अवत्वा ‘‘जातिपच्चया जरामरणं, सोकादयो च सम्भवन्ती’’ति वुत्तन्ति? यस्मा तदञ्ञेनपि दुक्खधम्मेन फुट्ठस्स ते सम्भवन्ति, तस्मा अप्पहीनसंयोजनस्सापि तेसं तप्पच्चयता न एकंसिकाति जातिपच्चयताव वुत्ता. अथ वा जरामरणग्गहणेन उपपत्तिभवो सङ्गहितो. उपादिन्नक्खन्धपरिपाको हि आयुनो संहानि, इन्द्रियानं परिपाको च जरा, तेसञ्च भेदो मरणन्ति. सति च उपपत्तिभवे तत्थ कतुपचितं, पोराणं वा कम्मं कम्मभवो, कम्मादिउपट्ठाने चुतिअनन्तरं पटिसन्धिं जनेतीति उपपत्तिभवो जातिया पच्चयो, तस्मा जरामरणम्पि जातिया पच्चयताय पटिच्चसमुप्पादो. यस्मा पन ‘‘भवपच्चया जाती’’ति एत्थेव उपपत्तिभवस्स जातिया पच्चयता सङ्गहिता, तस्मा वुत्तपरियायसङ्गहतो च ‘‘जरामरणपच्चया जाती’’ति न वुत्तं. एवं जरामरणस्सापि पच्चयभावसिद्धितो पटिच्चसमुप्पादताति द्वादसङ्गता ववत्थिताति वेदितब्बा. तेनाह ‘‘द्वादसेवा’’तिआदि. अयं तावाति ‘‘देसनाभेदतो’’तिआदिना वुत्तं अत्थसंवण्णनं सन्धायाह.