९. रुक्खमूलिकङ्गकथा
३२. रुक्खमूलिकङ्गम्पि ‘‘छन्नं पटिक्खिपामि, रुक्खमूलिकङ्गं समादियामी’’ति इमेसं अञ्ञतरवचनेन समादिन्नं होति.
तेन पन रुक्खमूलिकेन सीमन्तरिकरुक्खं, चेतियरुक्खं, निय्यासरुक्खं, फलरुक्खं, वग्गुलिरुक्खं, सुसिररुक्खं, विहारमज्झे ठितरुक्खन्ति इमे रुक्खे विवज्जेत्वा विहारपच्चन्ते ठितरुक्खो गहेतब्बोति इदमस्स विधानं.
पभेदतो पन अयम्पि तिविधो होति. तत्थ उक्कट्ठो यथारुचितं रुक्खं गहेत्वा पटिजग्गापेतुं न लभति. पादेन पण्णसटं अपनेत्वा वसितब्बं. मज्झिमो तं ठानं सम्पत्तेहियेव पटिजग्गापेतुं लभति. मुदुकेन आरामिकसमणुद्देसे पक्कोसित्वा सोधापेत्वा समं कारापेत्वा वालुकं ओकिरापेत्वा पाकारपरिक्खेपं कारापेत्वा द्वारं योजापेत्वा वसितब्बं. महदिवसे पन रुक्खमूलिकेन तत्थ अनिसीदित्वा अञ्ञत्थ पटिच्छन्ने ठाने निसीदितब्बं.
इमेसं पन तिण्णम्पि छन्ने वासं कप्पितक्खणे धुतङ्गं भिज्जति. जानित्वा छन्ने अरुणं उट्ठापितमत्तेति अङ्गुत्तरभाणका. अयमेत्थ भेदो.
अयं पनानिसंसो, रुक्खमूलसेनासनं निस्साय पब्बज्जाति (महाव. १२८) वचनतो निस्सयानुरूपपटिपत्तिसब्भावो, अप्पानि चेव सुलभानि च तानि च अनवज्जानीति (अ. नि. ४.२७; इतिवु. १०१) भगवता संवण्णितपच्चयता, अभिण्हं तरुपण्णविकारदस्सनेन अनिच्चसञ्ञासमुट्ठापनता, सेनासनमच्छेरकम्मारामतानं अभावो, देवताहि सहवासिता, अप्पिच्छतादीनं अनुलोमवुत्तिताति.
वण्णितो बुद्धसेट्ठेन, निस्सयोति च भासितो;
निवासो पविवित्तस्स, रुक्खमूलसमो कुतो.
आवासमच्छेरहरे, देवता परिपालिते;
पविवित्ते वसन्तो हि, रुक्खमूलम्हि सुब्बतो.
अभिरत्तानि नीलानि, पण्डूनि पतितानि च;
पस्सन्तो तरुपण्णानि, निच्चसञ्ञं पनूदति.
तस्मा हि बुद्धदायज्जं, भावनाभिरतालयं;
विवित्तं नातिमञ्ञेय्य, रुक्खमूलं विचक्खणोति.
अयं रुक्खमूलिकङ्गे समादानविधानप्पभेदभेदानिसंसवण्णना.