नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स

विसुद्धिमग्गो

(पठमो भागो)

निदानादिकथा

१. सीले पतिट्ठाय नरो सपञ्ञो, चित्तं पञ्ञञ्च भावयं;

आतापी निपको भिक्खु, सो इमं विजटये जटन्ति. (सं. नि. १.२३);

इति हिदं वुत्तं, कस्मा पनेतं वुत्तं, भगवन्तं किर सावत्थियं विहरन्तं रत्तिभागे अञ्ञतरो देवपुत्तो उपसङ्कमित्वा अत्तनो संसयसमुग्घाटत्थं –

अन्तोजटा बहिजटा, जटाय जटिता पजा;

तं तं गोतम पुच्छामि, को इमं विजटये जटन्ति. (सं. नि. १.२३) –

इमं पञ्हं पुच्छि. तस्सायं सङ्खेपत्थो – जटाति तण्हाय जालिनिया एतं अधिवचनं. सा हि रूपादीसु आरम्मणेसु हेट्ठुपरियवसेन पुनप्पुनं उप्पज्जनतो संसिब्बनट्ठेन वेळुगुम्बादीनं साखाजालसङ्खाता जटा वियाति जटा, सा पनेसा सकपरिक्खारपरपरिक्खारेसु सकअत्तभावपरअत्तभावेसु अज्झत्तिकायतनबाहिरायतनेसु च उप्पज्जनतो अन्तोजटा बहिजटाति वुच्चति. ताय एवं उप्पज्जमानाय जटाय जटिता पजा. यथा नाम वेळुगुम्बजटादीहि वेळुआदयो, एवं ताय तण्हाजटाय सब्बापि अयं सत्तनिकायसङ्खाता पजा जटिता विनद्धा, संसिब्बिताति अत्थो. यस्मा च एवं जटिता. तं तं गोतम पुच्छामीति तस्मा तं पुच्छामि. गोतमाति भगवन्तं गोत्तेन आलपति. को इमं विजटये जटन्ति इमं एवं तेधातुकं जटेत्वा ठितं जटं को विजटेय्य, विजटेतुं को समत्थोति पुच्छति.

एवं पुट्ठो पनस्स सब्बधम्मेसु अप्पटिहतञाणचारो देवदेवो सक्कानं अतिसक्को ब्रह्मानं अतिब्रह्मा चतुवेसारज्जविसारदो दसबलधरो अनावरणञाणो समन्तचक्खु भगवा तमत्थं विस्सज्जेन्तो –

सीले पतिट्ठाय नरो सपञ्ञो, चित्तं पञ्ञञ्च भावयं;

आतापी निपको भिक्खु, सो इमं विजटये जटन्ति. –

इमं गाथमाह.

२. इमिस्सा दानि गाथाय, कथिताय महेसिना;

वण्णयन्तो यथाभूतं, अत्थं सीलादिभेदनं.

सुदुल्लभं लभित्वान, पब्बज्जं जिनसासने;

सीलादिसङ्गहं खेमं, उजुं मग्गं विसुद्धिया.

यथाभूतं अजानन्ता, सुद्धिकामापि ये इध;

विसुद्धिं नाधिगच्छन्ति, वायमन्तापि योगिनो.

तेसं पामोज्जकरणं, सुविसुद्धविनिच्छयं;

महाविहारवासीनं, देसनानयनिस्सितं.

विसुद्धिमग्गं भासिस्सं, तं मे सक्कच्च भासतो;

विसुद्धिकामा सब्बेपि, निसामयथ साधवोति.

३. तत्थ विसुद्धीति सब्बमलविरहितं अच्चन्तपरिसुद्धं निब्बानं वेदितब्बं. तस्सा विसुद्धिया मग्गोति विसुद्धिमग्गो. मग्गोति अधिगमूपायो वुच्चति. तं विसुद्धिमग्गं भासिस्सामीति अत्थो.

सो पनायं विसुद्धिमग्गो कत्थचि विपस्सनामत्तवसेनेव देसितो. यथाह –

‘‘सब्बे सङ्खारा अनिच्चाति, यदा पञ्ञाय पस्सति;

अथ निब्बिन्दति दुक्खे, एस मग्गो विसुद्धिया’’ति. (ध. प. २७७);

कत्थचि झानपञ्ञावसेन. यथाह –

‘‘यम्हि झानञ्च पञ्ञा च, स वे निब्बानसन्तिके’’ति. (ध. प. ३७२);

कत्थचि कम्मादिवसेन. यथाह –

‘‘कम्मं विज्जा च धम्मो च, सीलं जीवितमुत्तमं;

एतेन मच्चा सुज्झन्ति, न गोत्तेन धनेन वा’’ति. (म. नि. ३.३८७; सं. नि. १.४८);

कत्थचि सीलादिवसेन. यथाह –

‘‘सब्बदा सीलसम्पन्नो, पञ्ञवा सुसमाहितो;

आरद्धवीरियो पहितत्तो, ओघं तरति दुत्तर’’न्ति. (सं. नि. १.९६);

कत्थचि सतिपट्ठानादिवसेन. यथाह –

‘‘एकायनो अयं, भिक्खवे, मग्गो सत्तानं विसुद्धिया…पे… निब्बानस्स सच्छिकिरियाय, यदिदं चत्तारो सतिपट्ठाना’’ति (दी. नि. २.३७३).

सम्मप्पधानादीसुपि एसेव नयो. इमस्मिं पन पञ्हाब्याकरणे सीलादिवसेन देसितो.

४. तत्रायं सङ्खेपवण्णना – सीले पतिट्ठायाति सीले ठत्वा, सीलं परिपूरयमानोयेव चेत्थ सीले ठितोति वुच्चति. तस्मा सीलपरिपूरणेन सीले पतिट्ठहित्वाति अयमेत्थ अत्थो. नरोति सत्तो. सपञ्ञोति कम्मजतिहेतुकपटिसन्धिपञ्ञाय पञ्ञवा. चित्तं पञ्ञञ्च भावयन्ति समाधिञ्चेव विपस्सनञ्च भावयमानो, चित्तसीसेन हेत्थ समाधि निद्दिट्ठो. पञ्ञानामेन च विपस्सनाति. आतापीति वीरियवा. वीरियञ्हि किलेसानं आतापनपरितापनट्ठेन आतापोति वुच्चति. तदस्स अत्थीति आतापी. निपकोति नेपक्कं वुच्चति पञ्ञा, ताय समन्नागतोति अत्थो. इमिना पदेन पारिहारिकपञ्ञं दस्सेति. इमस्मिञ्हि पञ्हाब्याकरणे तिक्खत्तुं पञ्ञा आगता. तत्थ पठमा जातिपञ्ञा, दुतिया विपस्सनापञ्ञा, ततिया सब्बकिच्चपरिणायिका पारिहारिकपञ्ञा. संसारे भयं इक्खतीति भिक्खु. सो इमं विजटये जटन्ति सो इमिना च सीलेन इमिना च चित्तसीसेन निद्दिट्ठसमाधिना इमाय च तिविधाय पञ्ञाय इमिना च आतापेनाति छहि धम्मेहि समन्नागतो भिक्खु. सेय्यथापि नाम पुरिसो पथवियं पतिट्ठाय सुनिसितं सत्थं उक्खिपित्वा महन्तं वेळुगुम्बं विजटेय्य, एवमेव सीलपथवियं पतिट्ठाय समाधिसिलायं सुनिसितं विपस्सनापञ्ञासत्थं वीरियबलपग्गहितेन पारिहारिकपञ्ञाहत्थेन उक्खिपित्वा सब्बम्पि तं अत्तनो सन्ताने पतितं तण्हाजटं विजटेय्य सञ्छिन्देय्य सम्पदालेय्य. मग्गक्खणे पनेस तं जटं विजटेति नाम. फलक्खणे विजटितजटो सदेवकस्स लोकस्स अग्गदक्खिणेय्यो होति. तेनाह भगवा –

‘‘सीले पतिट्ठाय नरो सपञ्ञो, चित्तं पञ्ञञ्च भावयं;

आतापी निपको भिक्खु, सो इमं विजटये जट’’न्ति. (सं. नि. १.२३);

५. तत्रायं याय पञ्ञाय सपञ्ञोति वुत्तो, तत्रास्स करणीयं नत्थि. पुरिमकम्मानुभावेनेव हिस्स सा सिद्धा. आतापी निपकोति एत्थ वुत्तवीरियवसेन पन तेन सातच्चकारिना पञ्ञावसेन च सम्पजानकारिना हुत्वा सीले पतिट्ठाय चित्तपञ्ञावसेन वुत्ता समथविपस्सना भावेतब्बाति इममत्र भगवा सीलसमाधिपञ्ञामुखेन विसुद्धिमग्गं दस्सेति.

एत्तावता हि तिस्सो सिक्खा, तिविधकल्याणं सासनं, तेविज्जतादीनं उपनिस्सयो, अन्तद्वयवज्जनमज्झिमपटिपत्तिसेवनानि, अपायादिसमतिक्कमनुपायो, तीहाकारेहि किलेसप्पहानं, वीतिक्कमादीनं पटिपक्खो, संकिलेसत्तयविसोधनं, सोतापन्नादिभावस्स च कारणं पकासितं होति.

कथं? एत्थ हि सीलेन अधिसीलसिक्खा पकासिता होति, समाधिना अधिचित्तसिक्खा, पञ्ञाय अधिपञ्ञासिक्खा.

सीलेन च सासनस्स आदिकल्याणता पकासिता होति. ‘‘को चादि कुसलानं धम्मानं, सीलञ्च सुविसुद्ध’’न्ति (सं. नि. ५.३६९) हि वचनतो, ‘‘सब्बपापस्स अकरण’’न्ति (दी. नि. २.९०) आदिवचनतो च सीलं सासनस्स आदि, तञ्च कल्याणं, अविप्पटिसारादिगुणावहत्ता. समाधिना मज्झेकल्याणता पकासिता होति. ‘‘कुसलस्स उपसम्पदा’’ति (दी. नि. २.९०) आदिवचनतो हि समाधि सासनस्स मज्झे, सो च कल्याणो, इद्धिविधादिगुणावहत्ता. पञ्ञाय सासनस्स परियोसानकल्याणता पकासिता होति. ‘‘सचित्तपरियोदापनं, एतं बुद्धान सासन’’न्ति (दी. नि. २.९०) हि वचनतो, पञ्ञुत्तरतो च पञ्ञा सासनस्स परियोसानं, सा च कल्याणं, इट्ठानिट्ठेसु तादिभावावहनतो.

‘‘सेलो यथा एकघनो, वातेन न समीरति;

एवं निन्दापसंसासु, न समिञ्जन्ति पण्डिता’’ति. (ध. प. ८१); –

हि वुत्तं.

तथा सीलेन तेविज्जताय उपनिस्सयो पकासितो होति. सीलसम्पत्तिञ्हि निस्साय तिस्सो विज्जा पापुणाति, न ततो परं. समाधिना छळभिञ्ञताय उपनिस्सयो पकासितो होति. समाधिसम्पदञ्हि निस्साय छ अभिञ्ञा पापुणाति, न ततो परं. पञ्ञाय पटिसम्भिदापभेदस्स उपनिस्सयो पकासितो होति. पञ्ञासम्पत्तिञ्हि निस्साय चतस्सो पटिसम्भिदा पापुणाति, न अञ्ञेन कारणेन.

सीलेन च कामसुखल्लिकानुयोगसङ्खातस्स अन्तस्स वज्जनं पकासितं होति, समाधिना अत्तकिलमथानुयोगसङ्खातस्स. पञ्ञाय मज्झिमाय पटिपत्तिया सेवनं पकासितं होति.

तथा सीलेन अपायसमतिक्कमनुपायो पकासितो होति, समाधिना कामधातुसमतिक्कमनुपायो, पञ्ञाय सब्बभवसमतिक्कमनुपायो.

सीलेन च तदङ्गप्पहानवसेन किलेसप्पहानं पकासितं होति, समाधिना विक्खम्भनप्पहानवसेन, पञ्ञाय समुच्छेदप्पहानवसेन.

तथा सीलेन किलेसानं वीतिक्कमपटिपक्खो पकासितो होति, समाधिना परियुट्ठानपटिपक्खो, पञ्ञाय अनुसयपटिपक्खो.

सीलेन च दुच्चरितसंकिलेसविसोधनं पकासितं होति, समाधिना तण्हासंकिलेसविसोधनं, पञ्ञाय दिट्ठिसंकिलेसविसोधनं.

तथा सीलेन सोतापन्नसकदागामिभावस्स कारणं पकासितं होति, समाधिना अनागामिभावस्स, पञ्ञाय अरहत्तस्स. सोतापन्नो हि ‘‘सीलेसु परिपूरकारी’’ति (अ. नि. ३.८७) वुत्तो, तथा सकदागामी. अनागामी पन ‘‘समाधिस्मिं परिपूरकारी’’ति (अ. नि. ३.८७). अरहा पन ‘‘पञ्ञाय परिपूरकारी’’ति (अ. नि. ३.८७).

एवं एत्तावता तिस्सो सिक्खा, तिविधकल्याणं सासनं, तेविज्जतादीनं उपनिस्सयो, अन्तद्वयवज्जनमज्झिमपटिपत्तिसेवनानि, अपायादिसमतिक्कमनुपायो, तीहाकारेहि किलेसप्पहानं, वीतिक्कमादीनं पटिपक्खो, संकिलेसत्तयविसोधनं, सोतापन्नादिभावस्स च कारणन्ति इमे नव, अञ्ञे च एवरूपा गुणत्तिका पकासिता होन्तीति.

१. सीलनिद्देसो

सीलसरूपादिकथा

६. एवं अनेकगुणसङ्गाहकेन सीलसमाधिपञ्ञामुखेन देसितोपि पनेस विसुद्धिमग्गो अतिसङ्खेपदेसितोयेव होति. तस्मा नालं सब्बेसं उपकारायाति वित्थारमस्स दस्सेतुं सीलं ताव आरब्भ इदं पञ्हाकम्मं होति.

किं सीलं, केनट्ठेन सीलं, कानस्स लक्खणरसपच्चुपट्ठानपदट्ठानानि, किमानिसंसं सीलं, कतिविधं चेतं सीलं, को चस्स संकिलेसो, किं वोदानन्ति.

तत्रिदं विस्सज्जनं. किं सीलन्ति पाणातिपातादीहि वा विरमन्तस्स वत्तपटिपत्तिं वा पूरेन्तस्स चेतनादयो धम्मा. वुत्तञ्हेतं पटिसम्भिदायं ‘‘किं सीलन्ति चेतना सीलं, चेतसिकं सीलं, संवरो सीलं, अवीतिक्कमो सील’’न्ति (पटि. म. १.३९). तत्थ चेतना सीलं नाम पाणातिपातादीहि वा विरमन्तस्स वत्तपटिपत्तिं वा पूरेन्तस्स चेतना. चेतसिकं सीलं नाम पाणातिपातादीहि विरमन्तस्स विरति. अपिच चेतना सीलं नाम पाणातिपातादीनि पजहन्तस्स सत्त कम्मपथचेतना. चेतसिकं सीलं नाम ‘‘अभिज्झं पहाय विगताभिज्झेन चेतसा विहरती’’ति (दी. नि. १.२१७) आदिना नयेन वुत्ता अनभिज्झाब्यापादसम्मादिट्ठिधम्मा. संवरो सीलन्ति एत्थ पञ्चविधेन संवरो वेदितब्बो पातिमोक्खसंवरो, सतिसंवरो, ञाणसंवरो, खन्तिसंवरो, वीरियसंवरोति. तत्थ इमिना पातिमोक्खसंवरेन उपेतो होति समुपेतोति (विभ. ५११) अयं पातिमोक्खसंवरो. रक्खति चक्खुन्द्रियं, चक्खुन्द्रिये संवरं आपज्जतीति (दी. नि. १.२१३) अयं सतिसंवरो.

यानि सोतानि लोकस्मिं, (अजिताति भगवा;)

सति तेसं निवारणं;

सोतानं संवरं ब्रूमि, पञ्ञायेते पिधिय्यरेति. (सु. नि. १०४१);

अयं ञाणसंवरो. पच्चयपटिसेवनम्पि एत्थेव समोधानं गच्छति. यो पनायं खमो होति सीतस्स उण्हस्सातिआदिना (म. नि. १.२४; अ. नि. ६.५८) नयेन आगतो, अयं खन्तिसंवरो नाम. यो चायं उप्पन्नं कामवितक्कं नाधिवासेतीतिआदिना (म. नि. १.२६; अ. नि. ६.५८) नयेन आगतो, अयं वीरियसंवरो नाम. आजीवपारिसुद्धिपि एत्थेव समोधानं गच्छति. इति अयं पञ्चविधोपि संवरो, या च पापभीरुकानं कुलपुत्तानं सम्पत्तवत्थुतो विरति, सब्बम्पेतं संवरसीलन्ति वेदितब्बं. अवीतिक्कमो सीलन्ति समादिन्नसीलस्स कायिकवाचसिको अनतिक्कमो. इदं ताव किं सीलन्ति पञ्हस्स विस्सज्जनं.

७. अवसेसेसु केनट्ठेन सीलन्ति सीलनट्ठेन सीलं. किमिदं सीलनं नाम. समाधानं वा, कायकम्मादीनं सुसील्यवसेन अविप्पकिण्णताति अत्थो. उपधारणं वा, कुसलानं धम्मानं पतिट्ठानवसेन आधारभावोति अत्थो. एतदेव हेत्थ अत्थद्वयं सद्दलक्खणविदू अनुजानन्ति. अञ्ञे पन सिरट्ठो सीलत्थो, सीतलट्ठो सीलत्थोति एवमादिनापि नयेनेत्थ अत्थं वण्णयन्ति.

८. इदानि कानस्स लक्खणरसपच्चुपट्ठानपदट्ठानानीति एत्थ –

सीलनं लक्खणं तस्स, भिन्नस्सापि अनेकधा;

सनिदस्सनत्तं रूपस्स, यथा भिन्नस्सनेकधा.

यथा हि नीलपीतादिभेदेन अनेकधा भिन्नस्सापि रूपायतनस्स सनिदस्सनत्तं लक्खणं, नीलादिभेदेन भिन्नस्सापि सनिदस्सन भावानतिक्कमनतो. तथा सीलस्स चेतनादिभेदेन अनेकधा भिन्नस्सापि यदेतं कायकम्मादीनं समाधानवसेन कुसलानञ्च धम्मानं पतिट्ठानवसेन वुत्तं सीलनं, तदेव लक्खणं, चेतनादिभेदेन भिन्नस्सापि समाधानपतिट्ठानभावानतिक्कमनतो. एवं लक्खणस्स पनस्स –

दुस्सील्यविद्धंसनता, अनवज्जगुणो तथा;

किच्चसम्पत्तिअत्थेन, रसो नाम पवुच्चति.

तस्मा इदं सीलं नाम किच्चट्ठेन रसेन दुस्सील्यविद्धंसनरसं, सम्पत्तिअत्थेन रसेन अनवज्जरसन्ति वेदितब्बं. लक्खणादीसु हि किच्चमेव सम्पत्ति वा रसोति वुच्चति.

सोचेय्यपच्चुपट्ठानं, तयिदं तस्स विञ्ञुहि;

ओत्तप्पञ्च हिरी चेव, पदट्ठानन्ति वण्णितं.

तयिदं सीलं कायसोचेय्यं वचीसोचेय्यं मनोसोचेय्यन्ति (अ. नि. ३.१२१) एवं वुत्तसोचेय्यपच्चुपट्ठानं, सोचेय्यभावेन पच्चुपट्ठाति गहणभावं गच्छति. हिरोत्तप्पञ्च पनस्स विञ्ञूहि पदट्ठानन्ति वण्णितं, आसन्नकारणन्ति अत्थो. हिरोत्तप्पे हि सति सीलं उप्पज्जति चेव तिट्ठति च. असति नेव उप्पज्जति, न तिट्ठतीति. एवं सीलस्स लक्खणरसपच्चुपट्ठानपदट्ठानानि वेदितब्बानि.

सीलानिसंसकथा

९. किमानिसंसं सीलन्ति अविप्पटिसारादिअनेकगुणपटिलाभानिसंसं. वुत्तञ्हेतं – ‘‘अविप्पटिसारत्थानि खो, आनन्द, कुसलानि सीलानि अविप्पटिसारानिसंसानी’’ति (अ. नि. ११.१).

अपरम्पि वुत्तं ‘‘पञ्चिमे गहपतयो आनिसंसा सीलवतो सीलसम्पदाय. कतमे पञ्च? इध गहपतयो सीलवा सीलसम्पन्नो अप्पमादाधिकरणं महन्तं भोगक्खन्धं अधिगच्छति, अयं पठमो आनिसंसो सीलवतो सीलसम्पदाय. पुन चपरं गहपतयो सीलवतो सीलसम्पन्नस्स कल्याणो कित्तिसद्दो अब्भुग्गच्छति, अयं दुतियो आनिसंसो सीलवतो सीलसम्पदाय. पुन चपरं गहपतयो सीलवा सीलसम्पन्नो यञ्ञदेव परिसं उपसङ्कमति यदि खत्तियपरिसं यदि ब्राह्मणपरिसं यदि गहपतिपरिसं यदि समणपरिसं, विसारदो उपसङ्कमति अमङ्कुभूतो, अयं ततियो आनिसंसो सीलवतो सीलसम्पदाय. पुन चपरं गहपतयो सीलवा सीलसम्पन्नो असम्मूळ्हो कालं करोति, अयं चतुत्थो आनिसंसो सीलवतो सीलसम्पदाय. पुन चपरं गहपतयो सीलवा सीलसम्पन्नो कायस्स भेदा परं मरणा सुगतिं सग्गं लोकं उपपज्जति, अयं पञ्चमो आनिसंसो सीलवतो सीलसम्पदाया’’ति (दी. नि. २.१५०; अ. नि. ५.२१३; महाव. २८५).

अपरेपि ‘‘आकङ्खेय्य चे, भिक्खवे, भिक्खु सब्रह्मचारीनं पियो च अस्सं मनापो च गरु च भावनीयो चाति, सीलेस्वेवस्स परिपूरकारी’’तिआदिना (म. नि. १.६५) नयेन पियमनापतादयो आसवक्खयपरियोसाना अनेका सीलानिसंसा वुत्ता. एवं अविप्पटिसारादिअनेकगुणानिसंसं सीलं. अपिच –

सासने कुलपुत्तानं, पतिट्ठा नत्थि यं विना;

आनिसंसपरिच्छेदं, तस्स सीलस्स को वदे.

न गङ्गा यमुना चापि, सरभू वा सरस्वती;

निन्नगा वाचिरवती, मही वापि महानदी.

सक्कुणन्ति विसोधेतुं, तं मलं इध पाणिनं;

विसोधयति सत्तानं, यं वे सीलजलं मलं.

न तं सजलदा वाता, न चापि हरिचन्दनं;

नेव हारा न मणयो, न चन्दकिरणङ्कुरा.

समयन्तीध सत्तानं, परिळाहं सुरक्खितं;

यं समेति इदं अरियं, सीलं अच्चन्तसीतलं.

सीलगन्धसमो गन्धो, कुतो नाम भविस्सति;

यो समं अनुवाते च, पटिवाते च वायति.

सग्गारोहणसोपानं, अञ्ञं सीलसमं कुतो;

द्वारं वा पन निब्बान, नगरस्स पवेसने.

सोभन्तेवं न राजानो, मुत्तामणिविभूसिता;

यथा सोभन्ति यतिनो, सीलभूसनभूसिता.

अत्तानुवादादिभयं, विद्धंसयति सब्बसो;

जनेति कित्तिहासञ्च, सीलं सीलवतं सदा.

गुणानं मूलभूतस्स, दोसानं बलघातिनो;

इति सीलस्स विञ्ञेय्यं, आनिसंसकथामुखन्ति.

सीलप्पभेदकथा

१०. इदानि यं वुत्तं कतिविधं चेतं सीलन्ति, तत्रिदं विस्सज्जनं. सब्बमेव ताव इदं सीलं अत्तनो सीलनलक्खणेन एकविधं.

चारित्तवारित्तवसेन दुविधं. तथा आभिसमाचारिकआदिब्रह्मचरियकवसेन, विरतिअविरतिवसेन, निस्सितानिस्सितवसेन, कालपरियन्तआपाणकोटिकवसेन, सपरियन्तापरियन्तवसेन, लोकियलोकुत्तरवसेन च.

तिविधं हीनमज्झिमपणीतवसेन. तथा अत्ताधिपतेय्यलोकाधिपतेय्यधम्माधिपतेय्यवसेन, परामट्ठापरामट्ठपटिप्पस्सद्धिवसेन, विसुद्धाविसुद्धवेमतिकवसेन, सेक्खासेक्खनेवसेक्खनासेक्खवसेन च.

चतुब्बिधं हानभागियठितिभागियविसेसभागियनिब्बेधभागियवसेन. तथा भिक्खुभिक्खुनीअनुपसम्पन्नगहट्ठसीलवसेन, पकतिआचारधम्मतापुब्बहेतुकसीलवसेन, पातिमोक्खसंवरइन्द्रियसंवरआजीवपारिसुद्धिपच्चयसन्निस्सितसीलवसेन च.

पञ्चविधं परियन्तपारिसुद्धिसीलादिवसेन. वुत्तम्पि चेतं पटिसम्भिदायं ‘‘पञ्च सीलानि – परियन्तपारिसुद्धिसीलं, अपरियन्तपारिसुद्धिसीलं, परिपुण्णपारिसुद्धिसीलं, अपरामट्ठपारिसुद्धिसीलं, पटिप्पस्सद्धिपारिसुद्धिसील’’न्ति (पटि. म. १.३७). तथा पहानवेरमणीचेतनासंवरावीतिक्कमवसेन.

११. तत्थ एकविधकोट्ठासे अत्थो वुत्तनयेनेव वेदितब्बो. दुविधकोट्ठासे यं भगवता ‘‘इदं कत्तब्ब’’न्ति पञ्ञत्तसिक्खापदपूरणं, तं चारित्तं. यं ‘‘इदं न कत्तब्ब’’न्ति पटिक्खित्तस्स अकरणं, तं वारित्तं. तत्रायं वचनत्थो. चरन्ति तस्मिं सीलेसु परिपूरकारिताय पवत्तन्तीति चारित्तं. वारितं तायन्ति रक्खन्ति तेनाति वारित्तं. तत्थ सद्धावीरियसाधनं चारित्तं, सद्धासाधनं वारित्तं. एवं चारित्तवारित्तवसेन दुविधं.

दुतियदुके अभिसमाचारोति उत्तमसमाचारो. अभिसमाचारो एव आभिसमाचारिकं. अभिसमाचारं वा आरब्भ पञ्ञत्तं आभिसमाचारिकं, आजीवट्ठमकतो अवसेससीलस्सेतं अधिवचनं. मग्गब्रह्मचरियस्स आदिभावभूतन्ति आदिब्रह्मचरियकं, आजीवट्ठमकसीलस्सेतं अधिवचनं. तञ्हि मग्गस्स आदिभावभूतं, पुब्बभागेयेव परिसोधेतब्बतो. तेनाह – ‘‘पुब्बेव खो पनस्स कायकम्मं वचीकम्मं आजीवो सुपरिसुद्धो होती’’ति (म. नि. ३.४३१). यानि वा सिक्खापदानि खुद्दानुखुद्दकानीति वुत्तानि, इदं आभिसमाचारिकसीलं. सेसं आदिब्रह्मचरियकं. उभतोविभङ्गपरियापन्नं वा आदिब्रह्मचरियकं. खन्धकवत्तपरियापन्नं आभिसमाचारिकं. तस्स सम्पत्तिया आदिब्रह्मचरियकं सम्पज्जति. तेनेवाह – ‘‘सो वत, भिक्खवे, भिक्खु आभिसमाचारिकं धम्मं अपरिपूरेत्वा आदिब्रह्मचरियकं धम्मं परिपूरेस्सतीति नेतं ठानं विज्जती’’ति (अ. नि. ५.२१). एवं आभिसमाचारिकआदिब्रह्मचरियकवसेन दुविधं.

ततियदुके पाणातिपातादीहि वेरमणिमत्तं विरतिसीलं. सेसं चेतनादि अविरतिसीलन्ति एवं विरतिअविरतिवसेन दुविधं.

चतुत्थदुके निस्सयोति द्वे निस्सया तण्हानिस्सयो च दिट्ठिनिस्सयो च. तत्थ यं ‘‘इमिनाहं सीलेन देवो वा भविस्सामि देवञ्ञतरो वा’’ति (दी. नि. ३.३२०; म. नि. १.१८६; अ. नि. ५.२०६; ७.५०) एवं भवसम्पत्तिं आकङ्खमानेन पवत्तितं, इदं तण्हानिस्सितं. यं ‘‘सीलेन सुद्धी’’ति एवं सुद्धिदिट्ठिया पवत्तितं, इदं दिट्ठिनिस्सितं. यं पन लोकुत्तरं लोकियञ्च तस्सेव सम्भारभूतं, इदं अनिस्सितन्ति एवं निस्सितानिस्सितवसेन दुविधं.

पञ्चमदुके कालपरिच्छेदं कत्वा समादिन्नं सीलं कालपरियन्तं. यावजीवं समादियित्वा तथेव पवत्तितं आपाणकोटिकन्ति एवं कालपरियन्तआपाणकोटिकवसेन दुविधं.

छट्ठदुके लाभयसञातिअङ्गजीवितवसेन दिट्ठपरियन्तं सपरियन्तं नाम. विपरीतं अपरियन्तं. वुत्तम्पि चेतं पटिसम्भिदायं ‘‘कतमं तं सीलं सपरियन्तं? अत्थि सीलं लाभपरियन्तं, अत्थि सीलं यसपरियन्तं, अत्थि सीलं ञातिपरियन्तं, अत्थि सीलं अङ्गपरियन्तं, अत्थि सीलं जीवितपरियन्तं. कतमं तं सीलं लाभपरियन्तं? इधेकच्चो लाभहेतु लाभपच्चया लाभकारणा यथासमादिन्नं सिक्खापदं वीतिक्कमति, इदं तं सीलं लाभपरियन्त’’न्ति (पटि. म. १.३८). एतेनेव उपायेन इतरानिपि वित्थारेतब्बानि. अपरियन्तविस्सज्जनेपि वुत्तं ‘‘कतमं तं सीलं न लाभपरियन्तं? इधेकच्चो लाभहेतु लाभपच्चया लाभकारणा यथासमादिन्नं सिक्खापदं वीतिक्कमाय चित्तम्पि न उप्पादेति, किं सो वीतिक्कमिस्सति, इदं तं सीलं न लाभपरियन्त’’न्ति (पटि. म. १.३८). एतेनेवुपायेन इतरानिपि वित्थारेतब्बानि. एवं सपरियन्तापरियन्तवसेन दुविधं.

सत्तमदुके सब्बम्पि सासवं सीलं लोकियं. अनासवं लोकुत्तरं. तत्थ लोकियं भवविसेसावहं होति भवनिस्सरणस्स च सम्भारो. यथाह – ‘‘विनयो संवरत्थाय, संवरो अविप्पटिसारत्थाय, अविप्पटिसारो पामोज्जत्थाय, पामोज्जं पीतत्थाय, पीति पस्सद्धत्थाय, पस्सद्धि सुखत्थाय, सुखं समाधत्थाय, समाधि यथाभूतञाणदस्सनत्थाय, यथाभूतञाणदस्सनं निब्बिदत्थाय, निब्बिदा विरागत्थाय, विरागो विमुत्तत्थाय, विमुत्ति विमुत्तिञाणदस्सनत्थाय, विमुत्तिञाणदस्सनं अनुपादापरिनिब्बानत्थाय, एतदत्था कथा, एतदत्था मन्तना, एतदत्था उपनिसा, एतदत्थं सोतावधानं, यदिदं अनुपादाचित्तस्स विमोक्खो’’ति (परि. ३६६). लोकुत्तरं भवनिस्सरणावहं होति पच्चवेक्खणञाणस्स च भूमीति एवं लोकियलोकुत्तरवसेन दुविधं.

१२. तिकेसु पठमत्तिके हीनेन छन्देन चित्तेन वीरियेन वीमंसाय वा पवत्तितं हीनं. मज्झिमेहि छन्दादीहि पवत्तितं मज्झिमं. पणीतेहि पणीतं. यसकामताय वा समादिन्नं हीनं. पुञ्ञफलकामताय मज्झिमं. कत्तब्बमेविदन्ति अरियभावं निस्साय समादिन्नं पणीतं. ‘‘अहमस्मि सीलसम्पन्नो, इमे पनञ्ञे भिक्खू दुस्सीला पापधम्मा’’ति एवं अत्तुक्कंसनपरवम्भनादीहि उपक्किलिट्ठं वा हीनं. अनुपक्किलिट्ठं लोकियं सीलं मज्झिमं. लोकुत्तरं पणीतं. तण्हावसेन वा भवभोगत्थाय पवत्तितं हीनं. अत्तनो विमोक्खत्थाय पवत्तितं मज्झिमं. सब्बसत्तानं विमोक्खत्थाय पवत्तितं पारमितासीलं पणीतन्ति एवं हीनमज्झिमपणीतवसेन तिविधं.

दुतियत्तिके अत्तनो अननुरूपं पजहितुकामेन अत्तगरुना अत्तनिगारवेन पवत्तितं अत्ताधिपतेय्यं. लोकापवादं परिहरितुकामेन लोकगरुना लोके गारवेन पवत्तितं लोकाधिपतेय्यं. धम्ममहत्तं पूजेतुकामेन धम्मगरुना धम्मगारवेन पवत्तितं धम्माधिपतेय्यन्ति एवं अत्ताधिपतेय्यादिवसेन तिविधं.

ततियत्तिके यं दुकेसु निस्सितन्ति वुत्तं, तं तण्हादिट्ठीहि परामट्ठत्ता परामट्ठं. पुथुज्जनकल्याणकस्स मग्गसम्भारभूतं सेक्खानञ्च मग्गसम्पयुत्तं अपरामट्ठं. सेक्खासेक्खानं फलसम्पयुत्तं पटिप्पस्सद्धन्ति एवं परामट्ठादिवसेन तिविधं.

चतुत्थत्तिके यं आपत्तिं अनापज्जन्तेन पूरितं, आपज्जित्वा वा पुन कतपटिकम्मं, तं विसुद्धं. आपत्तिं आपन्नस्स अकतपटिकम्मं अविसुद्धं. वत्थुम्हि वा आपत्तिया वा अज्झाचारे वा वेमतिकस्स सीलं वेमतिकसीलं नाम. तत्थ योगिना अविसुद्धसीलं विसोधेतब्बं, वेमतिके वत्थुज्झाचारं अकत्वा विमति पटिविनेतब्बा ‘‘इच्चस्स फासु भविस्सती’’ति एवं विसुद्धादिवसेन तिविधं.

पञ्चमत्तिके चतूहि अरियमग्गेहि तीहि च सामञ्ञफलेहि सम्पयुत्तं सीलं सेक्खं. अरहत्तफलसम्पयुत्तं असेक्खं. सेसं नेवसेक्खनासेक्खन्ति एवं सेक्खादिवसेन तिविधं.

पटिसम्भिदायं पन यस्मा लोके तेसं तेसं सत्तानं पकतिपि सीलन्ति वुच्चति, यं सन्धाय ‘‘अयं सुखसीलो, अयं दुक्खसीलो, अयं कलहसीलो, अयं मण्डनसीलो’’ति भणन्ति, तस्मा तेन परियायेन ‘‘तीणि सीलानि, कुसलसीलं अकुसलसीलं अब्याकतसीलन्ति (पटि. म. १.३९). एवं कुसलादिवसेनपि तिविधन्ति वुत्तं. तत्थ अकुसलं इमस्मिं अत्थे अधिप्पेतस्स सीलस्स लक्खणादीसु एकेनपि न समेतीति इध न उपनीतं, तस्मा वुत्तनयेनेवस्स तिविधता वेदितब्बा.

१३. चतुक्केसु पठमचतुक्के –

योध सेवति दुस्सीले, सीलवन्ते न सेवति;

वत्थुवीतिक्कमे दोसं, न पस्सति अविद्दसु.

मिच्छासङ्कप्पबहुलो, इन्द्रियानि न रक्खति;

एवरूपस्स वे सीलं, जायते हानभागियं.

यो पनत्तमनो होति, सीलसम्पत्तिया इध;

कम्मट्ठानानुयोगम्हि, न उप्पादेति मानसं.

तुट्ठस्स सीलमत्तेन, अघटन्तस्स उत्तरि;

तस्स तं ठितिभागियं, सीलं भवति भिक्खुनो.

सम्पन्नसीलो घटति, समाधत्थाय यो पन;

विसेसभागियं सीलं, होति एतस्स भिक्खुनो.

अतुट्ठो सीलमत्तेन, निब्बिदं योनुयुञ्जति;

होति निब्बेधभागियं, सीलमेतस्स भिक्खुनोति.

एवं हानभागियादिवसेन चतुब्बिधं.

दुतियचतुक्के भिक्खू आरब्भ पञ्ञत्तसिक्खापदानि, यानि च नेसं भिक्खुनीनं पञ्ञत्तितो रक्खितब्बानि, इदं भिक्खुसीलं. भिक्खुनियो आरब्भ पञ्ञत्तसिक्खापदानि, यानि च तासं भिक्खूनं पञ्ञत्तितो रक्खितब्बानि, इदं भिक्खुनिसीलं. सामणेरसामणेरीनं दससीलानि अनुपसम्पन्नसीलं. उपासकउपासिकानं निच्चसीलवसेन पञ्चसिक्खापदानि, सति वा उस्साहे दस, उपोसथङ्गवसेन अट्ठाति इदं गहट्ठसीलन्ति एवं भिक्खुसीलादिवसेन चतुब्बिधं.

ततियचतुक्के उत्तरकुरुकानं मनुस्सानं अवीतिक्कमो पकतिसीलं. कुलदेसपासण्डानं अत्तनो अत्तनो मरियादाचारित्तं आचारसीलं. ‘‘धम्मता एसा, आनन्द, यदा बोधिसत्तो मातुकुच्छिं ओक्कन्तो होति न बोधिसत्तमातु पुरिसेसु मानसं उप्पज्जि कामगुणूपसंहित’’न्ति एवं वुत्तं बोधिसत्तमातुसीलं धम्मतासीलं. महाकस्सपादीनं पन सुद्धसत्तानं, बोधिसत्तस्स च तासु तासु जातीसु सीलं पुब्बहेतुकसीलन्ति एवं पकतिसीलादिवसेन चतुब्बिधं.

चतुत्थचतुक्के यं भगवता ‘‘इध भिक्खु पातिमोक्खसंवरसंवुतो विहरति आचारगोचरसम्पन्नो अणुमत्तेसु वज्जेसु भयदस्सावी समादाय सिक्खति सिक्खापदेसू’’ति (विभ. ५०८; दी. नि. १.१९३) वं वुत्तं सीलं, इदं पातिमोक्खसंवरसीलं नाम. यं पन ‘‘सो चक्खुना रूपं दिस्वा न निमित्तग्गाही होति नानुब्यञ्जनग्गाही, यत्वाधिकरणमेनं चक्खुन्द्रियं असंवुतं विहरन्तं अभिज्झादोमनस्सा पापका अकुसला धम्मा अन्वास्सवेय्युं, तस्स संवराय पटिपज्जति, रक्खति चक्खुन्द्रियं, चक्खुन्द्रिये संवरं आपज्जति. सोतेन सद्दं सुत्वा…पे… घानेन गन्धं घायित्वा…पे… जिव्हाय रसं सायित्वा…पे… कायेन फोट्ठब्बं फुसित्वा…पे… मनसा धम्मं विञ्ञाय न निमित्तग्गाही…पे… मनिन्द्रिये संवरं आपज्जती’’ति (म. नि. १.२२, ४११; दी. नि. १.२१३; अ. नि. ४.१९८) वुत्तं, इदं इन्द्रियसंवरसीलं. या पन आजीवहेतुपञ्ञत्तानं छन्नं सिक्खापदानं वीतिक्कमस्स, ‘‘कुहना लपना नेमित्तिकता निप्पेसिकता लाभेन लाभं निजिगीसनता’’ति एवमादीनञ्च पापधम्मानं वसेन पवत्ता मिच्छाजीवा विरति, इदं आजीवपारिसुद्धिसीलं. ‘‘पटिसङ्खा योनिसो चीवरं पटिसेवति, यावदेव सीतस्स पटिघाताया’’ति (म. नि. १.२३; अ. नि. ६.५८) आदिना नयेन वुत्तो पटिसङ्खानपरिसुद्धो चतुपच्चयपरिभोगो पच्चयसन्निस्सितसीलं नाम.

पातिमोक्खसंवरसीलं

१४. तत्रायं आदितो पट्ठाय अनुपुब्बपदवण्णनाय सद्धिं विनिच्छयकथा. इधाति इमस्मिं सासने. भिक्खूति संसारे भयं इक्खणताय वा भिन्नपटधरादिताय वा एवं लद्धवोहारो सद्धापब्बजितो कुलपुत्तो. पातिमोक्खसंवरसंवुतोति एत्थ पातिमोक्खन्ति सिक्खापदसीलं. तञ्हि यो नं पाति रक्खति, तं मोक्खेति मोचयति आपायिकादीहि दुक्खेहि, तस्मा पातिमोक्खन्ति वुच्चति. संवरणं संवरो, कायिकवाचसिकस्स अवीतिक्कमस्सेतं नामं. पातिमोक्खमेव संवरो पातिमोक्खसंवरो. तेन पातिमोक्खसंवरेन संवुतो पातिमोक्खसंवरसंवुतो, उपगतो समन्नागतोति अत्थो. विहरतीति इरियति. आचारगोचरसम्पन्नोतिआदीनमत्थो पाळियं आगतनयेनेव वेदितब्बो. वुत्तञ्हेतं –

‘‘आचारगोचरसम्पन्नो’’ति अत्थि आचारो, अत्थि अनाचारो;

तत्थ कतमो अनाचारो? कायिको वीतिक्कमो वाचसिको वीतिक्कमो कायिकवाचसिको वीतिक्कमो, अयं वुच्चति अनाचारो. सब्बम्पि दुस्सील्यं अनाचारो. इधेकच्चो वेळुदानेन वा पत्तदानेन वा पुप्फफलसिनानदन्तकट्ठदानेन वा चाटुकम्यताय वा मुग्गसूप्यताय वा पारिभट्यताय वा जङ्घपेसनिकेन वा अञ्ञतरञ्ञतरेन वा बुद्धपटिकुट्ठेन मिच्छाआजीवेन जीविकं कप्पेति, अयं वुच्चति अनाचारो.

तत्थ कतमो आचारो? कायिको अवीतिक्कमो वाचसिको अवीतिक्कमो कायिकवाचसिको अवीतिक्कमो, अयं वुच्चति आचारो. सब्बोपि सीलसंवरो आचारो. इधेकच्चो न वेळुदानेन वा न पत्तन पुप्फन फलन सिनानन दन्तकट्ठदानेन वा न चाटुकम्यताय वा न मुग्गसूप्यताय वा न पारिभट्यताय वा न जङ्घपेसनिकेन वा न अञ्ञतरञ्ञतरेन वा बुद्धपटिकुट्ठेन मिच्छाआजीवेन जीविकं कप्पेति, अयं वुच्चति आचारो.

गोचरोति अत्थि गोचरो अत्थि अगोचरो.

तत्थ कतमो अगोचरो? इधेकच्चो वेसियागोचरो वा होति विधवा, थुल्लकुमारिका, पण्डक, भिक्खुनी, पानागारगोचरो वा होति, संसट्ठो विहरति राजूहि राजमहामत्तेहि तित्थियेहि तित्थियसावकेहि अननुलोमिकेन संसग्गेन, यानि वा पन तानि कुलानि अस्सद्धानि अप्पसन्नानि अनोपानभूतानि अक्कोसकपरिभासकानि अनत्थकामानि अहितकामानि अफासुककामानि अयोगक्खेमकामानि भिक्खूनं भिक्खुनीनं उपासकानं उपासिकानं, तथारूपानि कुलानि सेवति भजति पयिरुपासति, अयं वुच्चति अगोचरो.

तत्थ कतमो गोचरो? इधेकच्चो न वेसियागोचरो वा होति…पे… न पानागारगोचरो वा होति, असंसट्ठो विहरति राजूहि…पे… तित्थियसावकेहि अननुलोमिकेन संसग्गेन, यानि वा पन तानि कुलानि सद्धानि पसन्नानि ओपानभूतानि कासावपज्जोतानि इसिवातपटिवातानि अत्थकामानि…पे… योगक्खेमकामानि भिक्खूनं…पे… उपासिकानं, तथारूपानि कुलानि सेवति भजति पयिरुपासति, अयं वुच्चति गोचरो. इति इमिना च आचारेन इमिना च गोचरेन उपेतो होति समुपेतो उपगतो समुपगतो उपपन्नो सम्पन्नो समन्नागतो, तेन वुच्चति ‘‘आचारगोचरसम्पन्नो’’ति (विभ. ५११).

अपि चेत्थ इमिनापि नयेन आचारगोचरा वेदितब्बा. दुविधो हि अनाचारो कायिको वाचसिको च. तत्थ कतमो कायिको अनाचारो? इधेकच्चो सङ्घगतोपि अचित्तीकारकतो थेरे भिक्खू घट्टयन्तोपि तिट्ठति, घट्टयन्तोपि निसीदति, पुरतोपि तिट्ठति, पुरतोपि निसीदति, उच्चेपि आसने निसीदति, ससीसम्पि पारुपित्वा निसीदति, ठितकोपि भणति, बाहाविक्खेपकोपि भणति, थेरानं भिक्खूनं अनुपाहनानं चङ्कमन्तानं सउपाहनो चङ्कमति, नीचे चङ्कमे चङ्कमन्तानं उच्चे चङ्कमे चङ्कमति, छमाय चङ्कमन्तानं चङ्कमे चङ्कमति, थेरे भिक्खू अनुपखज्जापि तिट्ठति, अनुपखज्जापि निसीदति, नवेपि भिक्खू आसनेन पटिबाहति, जन्ताघरेपि थेरे भिक्खू अनापुच्छा कट्ठं पक्खिपति, द्वारं पिदहति, उदकतित्थेपि थेरे भिक्खू घट्टयन्तोपि ओतरति, पुरतोपि ओतरति, घट्टयन्तोपि न्हायति, पुरतोपि न्हायति, घट्टयन्तोपि उत्तरति, पुरतोपि उत्तरति, अन्तरघरं पविसन्तोपि थेरे भिक्खू घट्टयन्तोपि गच्छति, पुरतोपि गच्छति, वोक्कम्म च थेरानं भिक्खूनं पुरतो पुरतो गच्छति, यानिपि तानि होन्ति कुलानं ओवरकानि गूळ्हानि च पटिच्छन्नानि च यत्थ कुलित्थियो कुलकुमारियो निसीदन्ति, तत्थपि सहसा पविसति, कुमारकस्सपि सीसं परामसति, अयं वुच्चति कायिको अनाचारो.

तत्थ कतमो वाचसिको अनाचारो? इधेकच्चो सङ्घगतोपि अचित्तीकारकतो थेरे भिक्खू अनापुच्छा धम्मं भणति. पञ्हं विस्सज्जेति, पातिमोक्खं उद्दिसति, ठितकोपि भणति, बाहाविक्खेपकोपि भणति, अन्तरघरं पविट्ठोपि इत्थिं वा कुमारिं वा एवमाह – ‘‘इत्थन्नामे इत्थंगोत्ते किं अत्थि, यागु अत्थि, भत्तं अत्थि, खादनीयं अत्थि, किं पिविस्साम, किं खादिस्साम, किं भुञ्जिस्साम. किं वा मे दस्सथा’’ति विप्पलपति, अयं वुच्चति वाचसिको अनाचारो (महानि. ८७). पटिपक्खवसेन पनस्स आचारो वेदितब्बो.

अपिच भिक्खु सगारवो सप्पतिस्सो हिरोत्तप्पसम्पन्नो सुनिवत्थो सुपारुतो पासादिकेन अभिक्कन्तेन पटिक्कन्तेन आलोकितेन विलोकितेन समिञ्जितेन पसारितेन ओक्खित्तचक्खु इरियापथसम्पन्नो इन्द्रियेसु गुत्तद्वारो भोजने मत्तञ्ञू जागरियमनुयुत्तो सतिसम्पजञ्ञेन समन्नागतो अप्पिच्छो सन्तुट्ठो आरद्धवीरियो आभिसमाचारिकेसु सक्कच्चकारी गरुचित्तीकारबहुलो विहरति, अयं वुच्चति आचारो. एवं ताव आचारो वेदितब्बो.

गोचरो पन तिविधो उपनिस्सयगोचरो आरक्खगोचरो उपनिबन्धगोचरोति. तत्थ कतमो उपनिस्सयगोचरो? दसकथावत्थुगुणसमन्नागतो कल्याणमित्तो, यं निस्साय अस्सुतं सुणाति, सुतं परियोदपेति, कङ्खं वितरति, दिट्ठिं उजुं करोति, चित्तं पसादेति. यस्स वा पन अनुसिक्खमानो सद्धाय वड्ढति, सीलेन, सुतेन, चागेन, पञ्ञाय वड्ढति, अयं वुच्चति उपनिस्सयगोचरो.

कतमो आरक्खगोचरो? इध भिक्खु अन्तरघरं पविट्ठो वीथिं पटिपन्नो ओक्खित्तचक्खु युगमत्तदस्सावी सुसंवुतो गच्छति, न हत्थिं ओलोकेन्तो, न अस्सं, न रथं, न पत्तिं, न इत्थिं, न पुरिसं ओलोकेन्तो, न उद्धं उल्लोकेन्तो, न अधो ओलोकेन्तो, न दिसाविदिसं पेक्खमानो गच्छति, अयं वुच्चति आरक्खगोचरो.