८. आरञ्ञिकङ्गकथा

३१. आरञ्ञिकङ्गम्पि ‘‘गामन्तसेनासनं पटिक्खिपामि, आरञ्ञिकङ्गं समादियामी’’ति इमेसं अञ्ञतरवचनेन समादिन्नं होति.

तेन पन आरञ्ञिकेन गामन्तसेनासनं पहाय अरञ्ञे अरुणं उट्ठापेतब्बं. तत्थ सद्धिं उपचारेन गामोयेव गामन्तसेनासनं.

गामो नाम यो कोचि एककुटिको वा अनेककुटिको वा परिक्खित्तो वा अपरिक्खित्तो वा समनुस्सो वा अमनुस्सो वा अन्तमसो अतिरेकचातुमासनिविट्ठो यो कोचि सत्थोपि.

गामूपचारो नाम परिक्खित्तस्स गामस्स सचे अनुराधपुरस्सेव द्वे इन्दखीला होन्ति, अब्भन्तरिमे इन्दखीले ठितस्स थाममज्झिमस्स पुरिसस्स लेड्डुपातो. तस्स लक्खणं यथा तरुणमनुस्सा अत्तनो बलं दस्सेन्ता बाहं पसारेत्वा लेड्डुं खिपन्ति, एवं खित्तस्स लेड्डुस्स पतनट्ठानब्भन्तरन्ति विनयधरा. सुत्तन्तिका पन काकनिवारणनियमेन खित्तस्साति वदन्ति. अपरिक्खित्तगामे यं सब्बपच्चन्तिमस्स घरस्स द्वारे ठितो मातुगामो भाजनेन उदकं छड्डेति, तस्स पतनट्ठानं घरूपचारो. ततो वुत्तनयेन एको लेड्डुपातो गामो, दुतियो गामूपचारो.

अरञ्ञं पन विनयपरियाये ताव ‘‘ठपेत्वा गामञ्च गामूपचारञ्च सब्बमेतं अरञ्ञ’’न्ति (पारा. ९२) वुत्तं. अभिधम्मपरियाये ‘‘निक्खमित्वा बहि इन्दखीला, सब्बमेतं अरञ्ञ’’न्ति (विभ. ५२९) वुत्तं. इमस्मिं पन सुत्तन्तिकपरियाये ‘‘आरञ्ञकं नाम सेनासनं पञ्चधनुसतिकं पच्छिम’’न्ति इदं लक्खणं. तं आरोपितेन आचरियधनुना परिक्खित्तस्स गामस्स इन्दखीलतो अपरिक्खित्तस्स पठमलेड्डुपाततो पट्ठाय याव विहारपरिक्खेपा मिनित्वा ववत्थपेतब्बं.

सचे पन विहारो अपरिक्खित्तो होति, यं सब्बपठमं सेनासनं वा भत्तसाला वा धुवसन्निपातट्ठानं वा बोधि वा चेतियं वा दूरे चेपि सेनासनतो होति, तं परिच्छेदं कत्वा मिनितब्बन्ति विनयट्ठकथासु वुत्तं. मज्झिमट्ठकथायं पन विहारस्सपि गामस्सेव उपचारं नीहरित्वा उभिन्नं लेड्डुपातानं अन्तरा मिनितब्बन्ति वुत्तं. इदमेत्थ पमाणं.

सचेपि आसन्ने गामो होति, विहारे ठितेहि मानुसकानं सद्दो सुय्यति, पब्बतनदीआदीहि पन अन्तरितत्ता न सक्का उजुं गन्तुं. यो तस्स पकतिमग्गो होति, सचेपि नावाय सञ्चरितब्बो, तेन मग्गेन पञ्चधनुसतिकं गहेतब्बं. यो पन आसन्नगामस्स अङ्गसम्पादनत्थं ततो ततो मग्गं पिदहति, अयं धुतङ्गचोरो होति.

सचे पन आरञ्ञिकस्स भिक्खुनो उपज्झायो वा आचरियो वा गिलानो होति, तेन अरञ्ञे सप्पायं अलभन्तेन गामन्तसेनासनं नेत्वा उपट्ठातब्बो. कालस्सेव पन निक्खमित्वा अङ्गयुत्तट्ठाने अरुणं उट्ठापेतब्बं. सचे अरुणुट्ठानवेलायं तेसं आबाधो वड्ढति, तेसंयेव किच्चं कातब्बं. न धुतङ्गसुद्धिकेन भवितब्बन्ति इदमस्स विधानं.

पभेदतो पन अयम्पि तिविधो होति. तत्थ उक्कट्ठेन सब्बकालं अरञ्ञे अरुणं उट्ठापेतब्बं. मज्झिमो चत्तारो वस्सिके मासे गामन्ते वसितुं लभति. मुदुको हेमन्तिकेपि.

इमेसं पन तिण्णम्पि यथा परिच्छिन्ने काले अरञ्ञतो आगन्त्वा गामन्तसेनासने धम्मस्सवनं सुणन्तानं अरुणे उट्ठितेपि धुतङ्गं न भिज्जति. सुत्वा गच्छन्तानं अन्तरामग्गे उट्ठितेपि न भिज्जति. सचे पन उट्ठितेपि धम्मकथिके मुहुत्तं निपज्जित्वा गमिस्सामाति निद्दायन्तानं अरुणं उट्ठहति, अत्तनो वा रुचिया गामन्तसेनासने अरुणं उट्ठपेन्ति, धुतङ्गं भिज्जतीति अयमेत्थ भेदो.

अयं पनानिसंसो, आरञ्ञिको भिक्खु अरञ्ञसञ्ञं मनसिकरोन्तो भब्बो अलद्धं वा समाधिं पटिलद्धुं लद्धं वा रक्खितुं, सत्थापिस्स अत्तमनो होति. यथाह – ‘‘तेनाहं, नागित, तस्स भिक्खुनो अत्तमनो होमि अरञ्ञविहारेना’’ति (अ. नि. ६.४२; ८.८६). पन्तसेनासनवासिनो चस्स असप्पायरूपादयो चित्तं न विक्खिपन्ति, विगतसन्तासो होति, जीवितनिकन्तिं जहति, पविवेकसुखरसं अस्सादेति, पंसुकूलिकादिभावोपि चस्स पतिरूपो होतीति.

पविवित्तो असंसट्ठो, पन्तसेनासने रतो;

आराधयन्तो नाथस्स, वनवासेन मानसं.

एको अरञ्ञे निवसं, यं सुखं लभते यति;

रसं तस्स न विन्दन्ति, अपि देवा सइन्दका.

पंसुकूलञ्च एसोव, कवचं विय धारयं;

अरञ्ञसङ्गामगतो, अवसेसधुतायुधो.

समत्थो नचिरस्सेव, जेतुं मारं सवाहिनिं;

तस्मा अरञ्ञवासम्हि, रतिं कयिराथ पण्डितोति.

अयं आरञ्ञिकङ्गे समादानविधानप्पभेदभेदानिसंसवण्णना.