३,९८. चत्तालीसादो वा

असतादो नाञ्ञत्थे चत्तालीसादो तिस्से होति वा. तेचत्तालीसा तेचत्तालीस तेचत्तालीसं. भो तेचत्तालीसे इच्चादि होति. एवं तिचत्तालीसा तेचत्तारीसा तिचत्तारीसा इच्चादि, तेचत्तालीसति तिचत्तालीसति इच्चादि पुब्बेव.

एवं चतुचत्तालीसा पञ्चचत्तालीसा चतुचत्तालीसति पञ्चचत्तालीसति इच्चादि याव एकूनपञ्ञासा.

पञ्ञासा पञ्ञास पञ्ञासं इच्चादि होति. एवं द्वेपञ्ञासा द्वापञ्ञासा द्विपञ्ञासा द्वेपण्णासा द्वापण्णासा द्विपण्णासा. तेपञ्ञासा तिपञ्ञासा तिपञ्ञासं तेपण्णासा तिपण्णासा. चतुपण्णासा पञ्चपण्णासा इच्चादि याव एकूनसट्ठि.

एवं सट्ठि, एकसट्ठि, द्वेसट्ठि द्वासट्ठि द्विसट्ठि, तेसट्ठि तिसट्ठि, चतुसट्ठि पञ्चसट्ठि इच्चादि याव एकूनसत्तति.

सत्तति, एकसत्तति, द्वेसत्तति द्वासत्तति द्विसत्तति, तेसत्तति तिसत्तति. द्वेसत्तरि द्वासत्तरि द्विसत्तरि, चतुसत्तति, पञ्चसत्तति, चतुसत्तरि, पञ्चसत्तरीति याव एकूनासीति.

असीति, एकासीति, द्वासीति, यागमे द्वियासीति, तेअसीति तियासीति, चतुरासीति, पञ्चासीति इच्चादि याव एकूननवुति.

नवुति, एकनवुति, द्वेनवुति द्वानवुति द्विनवुति, तेनवुति तिनवुति, चतुनवुति, पञ्चनवुति इच्चादि याव एकूनसतं, एतं नपुंसकलिङ्ग+मेकवचनन्तं.

सतं, भो सत सता, सतं, सतं. सतेन, करणे सतेन. सतस्स, सता सतम्हा सतस्मा, सतस्स, सते सतम्हि सतस्मिं. एवं एकसततो पभुति याव सहस्सं.

कोटि पकोटि कोटिप्पकोटि अक्खोभिणियो इत्थिलिङ्गे+कवचनन्ता. वग्गभेदे तु सब्बासम्पि संख्यानं बहुवचनोपि होतेव ‘‘द्वेवीसतियो जिनदन्ता’’ ‘‘तिस्सो वीसतियो दिनघटिका’’ इच्चादि.

दसदसकं सतं नाम, दससतं सहस्सं नाम, दससहस्सं नहुतं, दसनहुतं लक्खं, सतसहस्सन्तिपि वुच्चति.

लक्खसतं कोटि, कोटिलक्खसतं पकोटि, पकोटिलक्खसतं कोटिप्पकोटि, एवं नहुतं, निन्नहुतं, अक्खोभिणी, बिन्दु, अब्बुदं, निरब्बुदं, अहहं, अबबं, अटटं, सोगण्डिकं, उप्पलं, कुमुदं, पुण्डरीकं, पदुमं, कथानं, महाकथानं, असङ्ख्येय्यन्ति यथाक्कमं सतलक्खगुणं वेदितब्बं.

इच्चेवं ठानतो ठानं, सतलक्खगुणं मतं;

कोटिप्पभुतीनं वीस-सङ्ख्यानञ्च यथाक्कमन्ति.

अथा+संख्या वुच्चते, अब्ययन्ति च वुच्चते. तं पादि चादि, उपसग्गनिपाताति च दुविधं.

प परा अप सं अनु अव ओ नि दु वि अधि अपि अति सु उ अभि पति परि उप आ इमे वीसति पादयो. पादयो हि जोतका, न वाचका.

तत्थ प-सद्दो पकारा+दिकम्म, पधान+न्तोभाव, वियोग, तप्पर, भुसत्थ, सम्भव, तित्ति, अनाविल, पत्थनादीसु. यथा पकारे-पञ्ञा. आदिकम्मे-विप्पकतं, पधाने-पणीतं, अन्तोभावे-पक्खित्तं, खित्तन्ति पेरणं, पक्खित्तन्ति अन्तोकरणं, धात्वत्थस्स बाधितत्ता. वुत्थञ्हि –

धात्वत्थं बाधते कोचि, कोचि तं अनुवत्तते;

तमेव+ञ्ञो विसेसेति, उपसग्गगती तिधाति.

एत्थ च ‘‘अनुरुद्धका मे सङ्गामयुद्धे’’ति च इमे उपसग्गा धात्वत्थं विसेसेन्ति नाम. वियोगे-पवासी, तप्परे-पाचरियो, भुसत्थे-पवुद्धकायो, सम्भवे-हिमवन्ता गङ्गा पभवति, तित्तियं-पहूत+मन्नं, अनाविले-पसन्न+मुदकं, पत्थने-पणिहितं.

पराइति परिहानि, पराजय, गति, विक्कमा+मसनादीसु. यथा परिहानियं-पराभवो. पराजये-पराजितो, गतियं-परायनं, विक्कमे-परक्कमति, आमसने-अङ्गस्स परामसनं.

अपइति अपगत, गरह, वज्जन, पूजा, पदुस्सनादीसु. यथा अपगते-अपमानो अपेतो, गरहे-अपगब्भो, वज्जने-अपसालाय आयन्ति वाणिजा, पूजायं-वुद्धापचायी, पदुस्सने-अपरज्झन्ति.

संइति समोधान, सम्मासम, समन्तभाव, संगत, संखेप, भुसत्थ, सह+प्पत्थ, पभवा+भिमुखभाव, विधान, पुनप्पुन, करण, समिद्धादीसु. यथा समोधाने-सन्धि, सम्मासमे-समाधि, सम्पयुत्तो, समन्तभावे-संकिण्णं, समुल्लपना, संगते-सङ्गमो, संखेपे-समासो, भुसत्थे-सारत्थो, सहत्थे-संवासो, अप्पत्थे-समग्घो, पभवे-सम्भवो, अभिमुखभावे-सम्मुखं. संगते-संगण्हाति, विधाने-संवुतं, पुनप्पुनकरणे-सन्धावति, समिद्धियं-सम्पन्नो.

अनुइति अनुगता+नुपच्छिन्न, पच्छात्थ, भुसत्थ, सादिस्स, हीन, ततियत्थ, लक्खणि+त्थम्भूतक्खान, भाग, विच्छादीसु. अनुगते-अन्वेति, अनुपच्छिन्ने-अनुसयो, पच्छात्थे-अनुरथं, भुसत्थे-अनुरत्तो, सादिस्से-अनुरूपं, हीने-अनुसारिपुत्तं पञ्ञवन्तो, ततियत्थे-नदि+मन्ववसिता सेना, लक्खणेरुक्ख+मनुविज्जोतते विज्जु, इत्थम्भूतख्याने-साधु देवदत्तो मातर+मनु, भागे-य+देत्थ मं अनु सिया, तं दीयतु, विच्छायं-रुक्खं रुक्खं अनु विज्जोतते चन्दो.

अवइति अधोभाग, वियोग, परिभव, जानन, [सुद्धि] निच्छय, देस, थेय्यादीसु. अधोभागे-अवक्खित्तचक्खु, वियोगे-अवकोकिलं वनं, परिभवे-अवजाननं, अवमञ्ञति, जानने-अवगच्छति. [सुद्धियं–वोदानं (रूपसिद्धि)], निच्छये-अवधारणं, देसे-अवकासो, थेय्ये-अवहारो.

ओइति ओरोहरण, नीहरण, सुद्धिआदीसु दिस्सति. ओरोहणे-पासादा ओरोहति, नीहरणे-ओमुक्कुपाहनो, सुद्धियं-ओदातं.

निइति, निस्सेस, निग्गत, नीहरण,+न्तोपवेसना+भाव, निसेधन, निक्खन्त, पातुभावा+वधारण, विभजन, उपमु+पधारणा+वसान, छेक, नीहरणा+वरणादीसु. निस्सेसे-निरुत्ति, निग्गते-निक्किलेसो, निय्याति, नीहरणे-निद्धारणं, अन्तोपवेसने-निखातो, अभावे-निम्मक्खिकं, निसेधे-निवारेति, निक्खन्ते-निब्बानं, पातुभावे-निम्मितं, अवधारणे-निच्छयो, विभजने-निद्देसो. उपमायं-निदस्सनं, उपधारणे-निसामनं, अवसाने-निट्ठितं, छेके-निपुणो, नीहरणे-नीहरति, इस्स दीघो. आवरणे-नीवरणं.

दुइति असोभणा+भाव, कुच्छिता+समिद्धि, किच्छ, विरूपतादीसु. असोभणे-दुग्गन्धो, अभावे-दुब्भिक्खं, कुच्छिते – दुक्कटं. असमिद्धियं-दुस्सस्सं, किच्छे-दुक्करं, विरूपतायं-दुब्बण्णो दुम्मुखो.

विइति विसेस, विविध, विरुद्ध, विगत, वियोग, विरूपतादीसु. विसेसे-विमुत्ति, विसिट्ठो, विविधे-विमति, विरुद्धे-विवादो, विगते-विमलं, वियोगे-विप्पयुत्तो, विरूपतायं-विरूपो.

अधिइति अधिकि+स्सरू+परिभावा+धिभवन+ज्झाया+धिट्ठान, निच्छय, पापुणनादीसु. अधिके-अधिसीलं, इस्सरे-अधिपति, अधि ब्रह्मदत्ते पञ्चाला, उपरिभावे-अधिरोहति, पथविं अधिसेस्सति, अधिभवने-अधिभवति, अज्झायने-ब्याकरण+मधीते, अधिट्ठाने-भूमिकम्पादिं अधिट्ठाति, निच्छये-अधिमोक्खो, पापुणने-भोगक्खन्धं अधिगच्छति.

अपिइति सम्भावना+पेक्खा, समुच्चय, गरह, पञ्हादीसु. सम्भावनायं-अपि दिब्बेसु कामेसु, मेरुम्पि विनिविज्झित्वा गच्छेय्य, अपेक्खायं-अयम्पि धम्मो अनियतो, समुच्चये-इतिपि अरहं, अन्तम्पि अन्तगुणम्पि आदाय, गरहे-अपि अम्हाकं पण्डितक, पञ्हे-अपि भन्ते भिक्खं लभित्थ.

अतिइति अतिक्कमना+तिक्कन्ता+तिसय, भुसत्थादीसु. अतिक्कमे-अतिरोचति अम्हेहि, अतीतो, अतिक्कन्ते-अच्चन्तं, अतिसये-अतिकुसलो, भुसत्थे-अतिकोधो, अतिवुद्धि.

सुइति सोभण, सुट्ठु, सम्मा, समिद्धि, सुखत्थादीसु. सोभणे-सुगन्धो, सुट्ठु+सम्मादत्थेसु-सुट्ठु गतो सुगतो, सम्मा गतोतिपि सुगतो, समिद्धियं-सुभिक्खं, सुखत्थे-सुकरो.

उइति उग्गतु+द्धकम्म, पधान, वियोग, सम्भव, अत्तलाभ, सत्ति, सरूपकथनादीसु. उग्गते-उग्गच्छति, उद्धकम्मे-आसना उट्ठितो, उक्खेपो, पधाने-उत्तमो, लोकुत्तरो, वियोगे-उब्भासितो, सम्भवे-उब्भुतो, अत्तलाभे-उप्पन्नं ञाणं, सत्तियं-उस्सहति गन्तुं, सरूपकथने-उद्दिसति सुत्तं.

अभिइति अभिमुखभाव, विसिट्ठा+धिकु+द्धकम्म, कुल, सारुप्प, वन्दन, लक्खणि+त्थम्भूतक्खान, विच्छादीसु. अभिमुखभावे-अभिमुखो, अभिक्कमति, विसिट्ठे-अभिधम्मो, अधिके-अभिवसति, उद्धकम्मे-अभिरुहति. कुले-अभिजातो, सारुप्पे-अभिरूपो, वन्दने-अभिवादेति, लक्खणादीसु पुरिमसमं.

पतिइति पटिगत, पटिलोम, पटिनिधि, पटिदान, निसेध, निवत्तन, सादिस्स, पटिकरणा+दान, पटिबोध, पटिच्च, लक्खणित्थम्भूतक्खान, भाग, विच्छादीसु. पटिगते-पच्चक्खं, पटिलोमे-पटिसोतं, पटिनिधिम्हि-आचरियतो पति सिस्सो, पटिदाने-तेलत्थिकस्स घतं पटिददाति, निसेधे-पटिसेधेति, निवत्तने-पटिक्कमति, सादिस्से-पटिरूपकं, पटिकरणे-पटिकारो, आदाने-पटिग्गण्हाति, पटिबोधे-पटिवेधो, पटिच्चे-पच्चयो, लक्खणादीसु पुरिमसमं.

परिइति समन्ततोभाव, परिच्छेद, वज्जना+लिङ्गन, निवसन, पूजा, भोजना+वजानन, दोसक्खान, लक्खणादीसु. समन्थ- तोभावे-परिवुतो, परिच्छेदे-परिञ्ञेय्यं, वज्जने-परिहरति, आलिङ्गने-परिस्सजति, निवसने-यो वत्थं परिदहेस्सति, पूजायं-परिचरिया, भोजने-भिक्खुं परिविसति, अवजानने-परिभवति. दोसक्खाने-परिभासति, लक्खणादीसु-रुक्खं परि विज्जोतते विज्जु इच्चादि.

उपइति उपगमन, समीपू+पपत्ति, सादिस्सा+धिकु+परिभावा+नसन, दोसक्खान, सञ्ञा, पुब्बकम्म, पूजा, गय्हाकार, भुसत्थादीसु. उपगमने-निसिन्नं वा उपनिसीदेय्य, समीपे-उपनगरं, उपपत्तियं-सग्गं लोकं उपपज्जति, अथ वा उपपत्ति=युत्ति, यथा उपपत्तितो इक्खतीति उपेक्खा, सादिस्से-उपमानं, उपमा, अधिके-उपखारियं दोणो, उपरिभावे-उपसम्पन्नो, अनसने-उपवासो, दोसक्खाने-परं उपवदति, सञ्ञायं-उपधा, उपसग्गो, पुब्बकम्मे-उपक्कमो, उपकारो, पूजायं-बुद्धुपट्ठाको, मातुपट्ठानं, गय्हाकारे-सोचेय्यपच्चुपट्ठानं, भुसत्थे-उपादानं, उपायासो, उपनिस्सयोति.

आइति अभिमुखभावु+द्धकम्म+मरियादा+भिविधि, पत्ति+च्छा, परिस्सजन, आदिकम्म, गहण, निवासन, समीप, आव्हानादीसु. अभिमुखभावे-आगच्छन्ति, उद्धकम्मे-आरोहति, मरियादायं-आपब्बता खेत्तं, अभिविधिम्हि-आकुमारं यसो कच्चायनस्स, पत्तियं-आपत्तिं आपन्नो, इच्छायं-आकङ्खा, परिस्सजने-आलिङ्गनं, आदिकम्मे-आरम्भो, गहणे-आदीयति, आलिङ्गति, (आलिम्पति, रू), निवासे-आवसथो, आवासो, समीपे-आसन्नं, आव्हाने-आमन्तेति.

प परा+प स+मन्व+व, ओ नि दु रभि ब्या+धिसु;

अति नि प्पति परि अपयो, उप आ इति वीसति;

एस हि भो उपसग्ग-विधि+क्कमतो कथितो.

एत्थ च –

उपसग्ग+निपाता च, पच्चया च इमे तयो;

नेके+नेकत्थवाचका, इति नेरुत्तिका+ब्रवुं.