सङ्ख्याकण्ड
अथ सङ्ख्यासद्दा वुच्चन्ते. एकादयो अट्ठारसन्ता सङ्ख्येय्यवचना. वीसतिआदयो ‘‘भिक्खूनं वीसती’’तिआदीसु सङ्ख्यावचना, ‘‘वीसति भिक्खवो’’तिआदीसु सङ्ख्येय्यवचना. एकसद्दो सब्बादीसु वुत्तोव. द्वादयो अट्ठारसन्ता बहुवचनन्थाव.
२१९. योम्हि द्विन्नं दुवे+द्वे
योम्हि द्विस्स सविभत्तिस्स दुवे+द्वे होन्ति पच्चेकं. दुवे द्वे, दुवे द्वे, द्वीहि द्वीभि.
२२०. दुविन्नं नंम्हि वा
नंम्हि द्विस्स सविभत्तिस्स दुविन्नं होति वा. दुविन्नं, अञ्ञत्र –
४७. नंम्हि नुक द्वादीनं सत्तरसन्नं
द्वादीनं सत्तरसन्नं सङ्ख्यानं नुक होति नंम्हि विभत्तिम्हि. उकारो उच्चारणत्थो, ककारो अन्तावयवत्थो. एत्थ नागमो विभत्तिस्स आद्यावयवो चे, ‘‘आगमा तग्गुणीभूता तग्गहणेन गय्हन्ते’’ति ञाया नागमोपि तंगहणेन गय्हतीति ‘‘सुनंहिसू’’ति दीघप्पसङ्गे पकतिया अन्तावयवभूते सरन्तता नत्थीति न दीघो. द्विन्नं, द्वीसु.
२०७. पुमे तयो+चत्तारो
योम्हि सविभत्तीनं ति+चतुन्नं तयो+चत्तारो होन्ति यथाक्कमं पुल्लिङ्गे. तयो, तयो, तीहि तीभि.
४९. ण्णं+ण्णन्नं तितो झा
झसञ्ञितो तितो नंवचनस्स ण्णं+ण्णन्नं होन्ति. तिण्णं तिण्णन्नं, तीसु.
इत्थियं –
२०५. तिस्सो चतस्सो योम्हि सविभत्तीनं
विभत्तिसहितानं तिचतुन्नं योम्हि तिस्सो+चतस्सो होन्ति इत्थियं यथाक्कमं. तिस्सो, तिस्सो, तीहि तीभि.
२०४. नंम्हि तिचतुन्न+मित्थियं तिस्स+चतस्सा
नंम्हि तिचतुन्नं तिस्स+चतस्सा होन्ति+त्थियं यथाक्कमं. नंम्हीति चतुत्थीछट्ठीनं सामञ्ञवचनं, नो चे नंसूति वदति, यथाक्कमंति सद्दद्वयापेक्खं. एव+मीदिस+मञ्ञम्पि. तिस्सन्नं तीसु.
२०६. तीणि+चत्तारि नपुंसके
योम्हि सविभत्तीनं तिचतुन्नं यथाक्कमं तीणि+चत्तारि होन्ति नपुंसके. तीणि, तीणि, तीहि इच्चादि पुल्लिङ्गेव.
चतु यो,
२०८. चतुरो वा चतुस्स
चतुस्स सविभत्तिस्स योम्हि चतुरो होति वा पुल्लिङ्गे. चतुरो चत्तारो. कथं ‘‘चतुरो निमित्ते नाद्दसासि’’न्ति, लिङ्गविपल्लासेन सिद्धं, चत्तारि निमित्तानीति अत्थो. विपल्लासो तिविधो लिङ्गविपल्लासो वचनविपल्लासो विभत्तिविपल्लासोति. चतूहि चतूभि. चतुन्नं, चतूसु.
इत्थियं चतस्सो. चतस्सो. चतूहि चतूभि. चतस्सन्नं. चतस्सन्नं. चतूसु.
नपुंसके चत्तारि. चत्तारि. चतूहि चतूभि. इच्चादि पुमेव.
१६९. ट पञ्चादीहि चुद्दसहि
‘‘सुत्ते लिङ्गवचनमत्त’’न्ति ञाया ट-इति वुत्तं. पञ्चादीहि चुद्दसहि सङ्ख्याहि योनं ट होति. पञ्च. पञ्च. योनं टा+टेनिवत्थनत्थं ट-विधानं.
९०. पञ्चादीनं चुद्दसन्न+म
पञ्चादीनं चुद्दसन्नं सुनंहिस्व होति. एत्त+दीघापवादो+यं. अपवादति बाधेतीति अपवादो. तस्मा ‘‘पकप्यापवादविसयमुस्सग्गा अभिनिविसन्ते’’ति ञाया ‘‘सुहिस्व+स्से’’ ‘‘सुनंहिसु’’ति च उस्सग्गा ‘‘पञ्चादीनं चुद्दसन्न+म’’ इति अपवादविसयं न पविसन्ति, सामञ्ञत्ता. एव+मुपरिपि ‘‘पञ्चमियं परस्स’’ ‘‘आदिस्सा’’ति. पञ्चहि पञ्चभि पञ्चन्नं. पञ्चन्नं. पञ्चसु. एवं छादयो अट्ठारसन्ता.
‘‘चत्थे’’ति एको च दस चाति चत्तसमासे ‘‘अमादी’’ति एकेन अधिका दसाति ततियासमासे वा कते ‘‘एकत्थताय’’न्ति विभत्तिलोपो. एव+मुपरि च.
३,१०२. एकट्ठान+मा
एकअट्ठानं आ होति दसे परे.
३,१०३. र संख्यातो वा
संख्यातो परस्स दसस्स र होति विभासा. स च ‘‘पञ्चमियं परस्सा’’ति वत्तमाने ‘‘आदिस्सा’’ति दकारस्सेव होति. एकारस एकादस. एकारसहि एकादसहि. एकारसन्नं एकादसन्नं. एकारससु एकादससु. एव+मेकादसइच्चादिपि.
३,९४. आ संख्याया सतादो नाञ्ञत्थे
संख्याय+मुत्तरपदे द्विस्सा होति असतादो नाञ्ञत्थे.
आविट्ठलिङ्गत्ता संख्यायं उत्तरपदे सलिङ्गेनेव विसेसनं भवति.
सुद्धं मिस्सञ्च संकिण्णं, उपसज्जनमेव च;
आविट्ठ+मथ वा+ब्यत्तं, छधा लिङ्गं विवंयते.
एत्थ यथाक्कमं रुक्खो लता पण्णंति सुद्धं. घटो घटी, वजिरो वजिरं, वेदना वेदनंति मिस्सं. तटो तटी तटंति संकिण्णं. सुक्को पटो, सुक्का पटि, सुक्कं वत्थंति उपसज्जनं. राजा सरणं, गुणो पमाणंति आविट्ठं. तुवं अहं कति पञ्चाति अब्यत्तं. इति लिङ्गं वेदितब्बं. द्वादस.
३,९८. बा चत्तालीसा दो
द्विस्स बा वा होति चत्तालीसा दो नाञ्ञत्थे. रादे से बारस.
३,९५. तिस्से
संख्याय+मुत्तरपदे तिस्स ए होत+सतादो ना+ञ्ञत्थे.
३,१०४. छतीहि ळो च
छतीहि परस्स दसस्स ळो होति रो च. तेळस तेरस.
३,१००. चतुस्स चुचो दसे
चतुस्स चु+चो होन्ति वा दसे परे. द्वित्ते चुद्दस चोद्दस चतुद्दस.
३,९९. वीसतिदसेसु पञ्चस्स पण्ण+पन्ना
वीसति सेसु परेसु पञ्चस्स पण्ण+पन्ना होन्ति यथाक्कमं. पन्नरस पञ्चदस.
३,१०१. छस्स सो
छस्स सो-इच्च+य+मादेसो होति से परे. सोळस सोरस. सत्तरस सत्तदस. ‘‘एकट्ठान+मा’’ति आ, अट्ठारस अट्ठादस.
ऊना च सा वीसति चाति ‘‘विसेसन+मेकत्थेने’’ति विसेसनसमासे ‘‘इत्थियं भासितपुमि+त्थी पुमे+वेकत्थे’’ति पुमत्ते च कते एकेन ऊना वीसतीति ततियासमासे एकूनवीसति.
वीसतिआदयो आनवुतिया इत्थिलिङ्गे+कवचना. भो एकूनवीसति. एकूनवीसतिं. एकूनवीसत्या एकूनवीसतिया. एकूनवीसत्यं एकूनवीसतियं एकूनवीसत्या एकूनवीसतिया. मतिसमं.
एवं वीसति, एकवीसति, द्वावीसति बावीसति, तेवीसति चतुवीसतिप्पभुतयो. पण्णआदेसे पण्णवीसति पञ्चवीसति. एवं छब्बीसति, सत्तवीसति, अट्ठवीसति.
एकेन ऊना तिंसति तिंसा वाति एकूनतिंसति एकूनतिंसा वा. करणे एकूनतिंसाय. एकूनतिंसाय, एकूनतिंसाय, एकूनतिंसाय, एकूनतिंसायं. एवं तिंसतिणिंसावभुतयो. तिंसासद्दस्स पन सिलोपे ‘‘दीघस्सो’’ति योगविभागा रस्सो, तिंस. निग्गहीतागमो, तिंसं. भोतिंसे+च्चादि पुमेव.
चत्तालीसादीसुपि यथासम्भवं एवमेव. द्वित्ते एकत्तिंसति एकत्तिंसा. रस्सद्वित्ते द्वत्तिंसति द्वत्तिंस. एवं तेत्तिंसति तेत्तिंसादयो याव एकूनचत्तालीसति एकूनचत्तालीसा. चत्तालीसाय सिम्हि चत्तारीसा चत्तालीसा चत्तालीसं, भो चत्तालीसे+च्चादि होति. एवं एकचत्तारीसा.
३,९७. द्वीस्सा च
असतादो नाञ्ञत्थे चत्तालीसादो द्विस्स ए वा होति आ च. द्वेचत्तालीसा द्वेचत्तालीस द्वेचत्तालीसं, एवं द्वाचत्तालीस-इच्चादि. द्वेचत्तारीसा द्वेचत्तारीस द्वेचत्तारीसं, एवं द्वाचत्तारीसा द्वाचत्तारीस इच्चादि. चत्तालीसति एकचत्तालीसति द्वेचत्तालीसति द्वाचत्तालीसति इच्चादि एकूनवीसतिसमं.
३,९८. चत्तालीसादो वा
असतादो नाञ्ञत्थे चत्तालीसादो तिस्से होति वा. तेचत्तालीसा तेचत्तालीस तेचत्तालीसं. भो तेचत्तालीसे इच्चादि होति. एवं तिचत्तालीसा तेचत्तारीसा तिचत्तारीसा इच्चादि, तेचत्तालीसति तिचत्तालीसति इच्चादि पुब्बेव.
एवं चतुचत्तालीसा पञ्चचत्तालीसा चतुचत्तालीसति पञ्चचत्तालीसति इच्चादि याव एकूनपञ्ञासा.
पञ्ञासा पञ्ञास पञ्ञासं इच्चादि होति. एवं द्वेपञ्ञासा द्वापञ्ञासा द्विपञ्ञासा द्वेपण्णासा द्वापण्णासा द्विपण्णासा. तेपञ्ञासा तिपञ्ञासा तिपञ्ञासं तेपण्णासा तिपण्णासा. चतुपण्णासा पञ्चपण्णासा इच्चादि याव एकूनसट्ठि.
एवं सट्ठि, एकसट्ठि, द्वेसट्ठि द्वासट्ठि द्विसट्ठि, तेसट्ठि तिसट्ठि, चतुसट्ठि पञ्चसट्ठि इच्चादि याव एकूनसत्तति.
सत्तति, एकसत्तति, द्वेसत्तति द्वासत्तति द्विसत्तति, तेसत्तति तिसत्तति. द्वेसत्तरि द्वासत्तरि द्विसत्तरि, चतुसत्तति, पञ्चसत्तति, चतुसत्तरि, पञ्चसत्तरीति याव एकूनासीति.
असीति, एकासीति, द्वासीति, यागमे द्वियासीति, तेअसीति तियासीति, चतुरासीति, पञ्चासीति इच्चादि याव एकूननवुति.
नवुति, एकनवुति, द्वेनवुति द्वानवुति द्विनवुति, तेनवुति तिनवुति, चतुनवुति, पञ्चनवुति इच्चादि याव एकूनसतं, एतं नपुंसकलिङ्ग+मेकवचनन्तं.
सतं, भो सत सता, सतं, सतं. सतेन, करणे सतेन. सतस्स, सता सतम्हा सतस्मा, सतस्स, सते सतम्हि सतस्मिं. एवं एकसततो पभुति याव सहस्सं.
कोटि पकोटि कोटिप्पकोटि अक्खोभिणियो इत्थिलिङ्गे+कवचनन्ता. वग्गभेदे तु सब्बासम्पि संख्यानं बहुवचनोपि होतेव ‘‘द्वेवीसतियो जिनदन्ता’’ ‘‘तिस्सो वीसतियो दिनघटिका’’ इच्चादि.
दसदसकं सतं नाम, दससतं सहस्सं नाम, दससहस्सं नहुतं, दसनहुतं लक्खं, सतसहस्सन्तिपि वुच्चति.
लक्खसतं कोटि, कोटिलक्खसतं पकोटि, पकोटिलक्खसतं कोटिप्पकोटि, एवं नहुतं, निन्नहुतं, अक्खोभिणी, बिन्दु, अब्बुदं, निरब्बुदं, अहहं, अबबं, अटटं, सोगण्डिकं, उप्पलं, कुमुदं, पुण्डरीकं, पदुमं, कथानं, महाकथानं, असङ्ख्येय्यन्ति यथाक्कमं सतलक्खगुणं वेदितब्बं.
इच्चेवं ठानतो ठानं, सतलक्खगुणं मतं;
कोटिप्पभुतीनं वीस-सङ्ख्यानञ्च यथाक्कमन्ति.
अथा+संख्या वुच्चते, अब्ययन्ति च वुच्चते. तं पादि चादि, उपसग्गनिपाताति च दुविधं.
प परा अप सं अनु अव ओ नि दु वि अधि अपि अति सु उ अभि पति परि उप आ इमे वीसति पादयो. पादयो हि जोतका, न वाचका.
तत्थ प-सद्दो पकारा+दिकम्म, पधान+न्तोभाव, वियोग, तप्पर, भुसत्थ, सम्भव, तित्ति, अनाविल, पत्थनादीसु. यथा पकारे-पञ्ञा. आदिकम्मे-विप्पकतं, पधाने-पणीतं, अन्तोभावे-पक्खित्तं, खित्तन्ति पेरणं, पक्खित्तन्ति अन्तोकरणं, धात्वत्थस्स बाधितत्ता. वुत्थञ्हि –
धात्वत्थं बाधते कोचि, कोचि तं अनुवत्तते;
तमेव+ञ्ञो विसेसेति, उपसग्गगती तिधाति.
एत्थ च ‘‘अनुरुद्धका मे सङ्गामयुद्धे’’ति च इमे उपसग्गा धात्वत्थं विसेसेन्ति नाम. वियोगे-पवासी, तप्परे-पाचरियो, भुसत्थे-पवुद्धकायो, सम्भवे-हिमवन्ता गङ्गा पभवति, तित्तियं-पहूत+मन्नं, अनाविले-पसन्न+मुदकं, पत्थने-पणिहितं.
पराइति परिहानि, पराजय, गति, विक्कमा+मसनादीसु. यथा परिहानियं-पराभवो. पराजये-पराजितो, गतियं-परायनं, विक्कमे-परक्कमति, आमसने-अङ्गस्स परामसनं.
अपइति अपगत, गरह, वज्जन, पूजा, पदुस्सनादीसु. यथा अपगते-अपमानो अपेतो, गरहे-अपगब्भो, वज्जने-अपसालाय आयन्ति वाणिजा, पूजायं-वुद्धापचायी, पदुस्सने-अपरज्झन्ति.
संइति समोधान, सम्मासम, समन्तभाव, संगत, संखेप, भुसत्थ, सह+प्पत्थ, पभवा+भिमुखभाव, विधान, पुनप्पुन, करण, समिद्धादीसु. यथा समोधाने-सन्धि, सम्मासमे-समाधि, सम्पयुत्तो, समन्तभावे-संकिण्णं, समुल्लपना, संगते-सङ्गमो, संखेपे-समासो, भुसत्थे-सारत्थो, सहत्थे-संवासो, अप्पत्थे-समग्घो, पभवे-सम्भवो, अभिमुखभावे-सम्मुखं. संगते-संगण्हाति, विधाने-संवुतं, पुनप्पुनकरणे-सन्धावति, समिद्धियं-सम्पन्नो.
अनुइति अनुगता+नुपच्छिन्न, पच्छात्थ, भुसत्थ, सादिस्स, हीन, ततियत्थ, लक्खणि+त्थम्भूतक्खान, भाग, विच्छादीसु. अनुगते-अन्वेति, अनुपच्छिन्ने-अनुसयो, पच्छात्थे-अनुरथं, भुसत्थे-अनुरत्तो, सादिस्से-अनुरूपं, हीने-अनुसारिपुत्तं पञ्ञवन्तो, ततियत्थे-नदि+मन्ववसिता सेना, लक्खणेरुक्ख+मनुविज्जोतते विज्जु, इत्थम्भूतख्याने-साधु देवदत्तो मातर+मनु, भागे-य+देत्थ मं अनु सिया, तं दीयतु, विच्छायं-रुक्खं रुक्खं अनु विज्जोतते चन्दो.
अवइति अधोभाग, वियोग, परिभव, जानन, [सुद्धि] निच्छय, देस, थेय्यादीसु. अधोभागे-अवक्खित्तचक्खु, वियोगे-अवकोकिलं वनं, परिभवे-अवजाननं, अवमञ्ञति, जानने-अवगच्छति. [सुद्धियं–वोदानं (रूपसिद्धि)], निच्छये-अवधारणं, देसे-अवकासो, थेय्ये-अवहारो.
ओइति ओरोहरण, नीहरण, सुद्धिआदीसु दिस्सति. ओरोहणे-पासादा ओरोहति, नीहरणे-ओमुक्कुपाहनो, सुद्धियं-ओदातं.
निइति, निस्सेस, निग्गत, नीहरण,+न्तोपवेसना+भाव, निसेधन, निक्खन्त, पातुभावा+वधारण, विभजन, उपमु+पधारणा+वसान, छेक, नीहरणा+वरणादीसु. निस्सेसे-निरुत्ति, निग्गते-निक्किलेसो, निय्याति, नीहरणे-निद्धारणं, अन्तोपवेसने-निखातो, अभावे-निम्मक्खिकं, निसेधे-निवारेति, निक्खन्ते-निब्बानं, पातुभावे-निम्मितं, अवधारणे-निच्छयो, विभजने-निद्देसो. उपमायं-निदस्सनं, उपधारणे-निसामनं, अवसाने-निट्ठितं, छेके-निपुणो, नीहरणे-नीहरति, इस्स दीघो. आवरणे-नीवरणं.
दुइति असोभणा+भाव, कुच्छिता+समिद्धि, किच्छ, विरूपतादीसु. असोभणे-दुग्गन्धो, अभावे-दुब्भिक्खं, कुच्छिते – दुक्कटं. असमिद्धियं-दुस्सस्सं, किच्छे-दुक्करं, विरूपतायं-दुब्बण्णो दुम्मुखो.
विइति विसेस, विविध, विरुद्ध, विगत, वियोग, विरूपतादीसु. विसेसे-विमुत्ति, विसिट्ठो, विविधे-विमति, विरुद्धे-विवादो, विगते-विमलं, वियोगे-विप्पयुत्तो, विरूपतायं-विरूपो.
अधिइति अधिकि+स्सरू+परिभावा+धिभवन+ज्झाया+धिट्ठान, निच्छय, पापुणनादीसु. अधिके-अधिसीलं, इस्सरे-अधिपति, अधि ब्रह्मदत्ते पञ्चाला, उपरिभावे-अधिरोहति, पथविं अधिसेस्सति, अधिभवने-अधिभवति, अज्झायने-ब्याकरण+मधीते, अधिट्ठाने-भूमिकम्पादिं अधिट्ठाति, निच्छये-अधिमोक्खो, पापुणने-भोगक्खन्धं अधिगच्छति.
अपिइति सम्भावना+पेक्खा, समुच्चय, गरह, पञ्हादीसु. सम्भावनायं-अपि दिब्बेसु कामेसु, मेरुम्पि विनिविज्झित्वा गच्छेय्य, अपेक्खायं-अयम्पि धम्मो अनियतो, समुच्चये-इतिपि अरहं, अन्तम्पि अन्तगुणम्पि आदाय, गरहे-अपि अम्हाकं पण्डितक, पञ्हे-अपि भन्ते भिक्खं लभित्थ.
अतिइति अतिक्कमना+तिक्कन्ता+तिसय, भुसत्थादीसु. अतिक्कमे-अतिरोचति अम्हेहि, अतीतो, अतिक्कन्ते-अच्चन्तं, अतिसये-अतिकुसलो, भुसत्थे-अतिकोधो, अतिवुद्धि.
सुइति सोभण, सुट्ठु, सम्मा, समिद्धि, सुखत्थादीसु. सोभणे-सुगन्धो, सुट्ठु+सम्मादत्थेसु-सुट्ठु गतो सुगतो, सम्मा गतोतिपि सुगतो, समिद्धियं-सुभिक्खं, सुखत्थे-सुकरो.
उइति उग्गतु+द्धकम्म, पधान, वियोग, सम्भव, अत्तलाभ, सत्ति, सरूपकथनादीसु. उग्गते-उग्गच्छति, उद्धकम्मे-आसना उट्ठितो, उक्खेपो, पधाने-उत्तमो, लोकुत्तरो, वियोगे-उब्भासितो, सम्भवे-उब्भुतो, अत्तलाभे-उप्पन्नं ञाणं, सत्तियं-उस्सहति गन्तुं, सरूपकथने-उद्दिसति सुत्तं.
अभिइति अभिमुखभाव, विसिट्ठा+धिकु+द्धकम्म, कुल, सारुप्प, वन्दन, लक्खणि+त्थम्भूतक्खान, विच्छादीसु. अभिमुखभावे-अभिमुखो, अभिक्कमति, विसिट्ठे-अभिधम्मो, अधिके-अभिवसति, उद्धकम्मे-अभिरुहति. कुले-अभिजातो, सारुप्पे-अभिरूपो, वन्दने-अभिवादेति, लक्खणादीसु पुरिमसमं.
पतिइति पटिगत, पटिलोम, पटिनिधि, पटिदान, निसेध, निवत्तन, सादिस्स, पटिकरणा+दान, पटिबोध, पटिच्च, लक्खणित्थम्भूतक्खान, भाग, विच्छादीसु. पटिगते-पच्चक्खं, पटिलोमे-पटिसोतं, पटिनिधिम्हि-आचरियतो पति सिस्सो, पटिदाने-तेलत्थिकस्स घतं पटिददाति, निसेधे-पटिसेधेति, निवत्तने-पटिक्कमति, सादिस्से-पटिरूपकं, पटिकरणे-पटिकारो, आदाने-पटिग्गण्हाति, पटिबोधे-पटिवेधो, पटिच्चे-पच्चयो, लक्खणादीसु पुरिमसमं.
परिइति समन्ततोभाव, परिच्छेद, वज्जना+लिङ्गन, निवसन, पूजा, भोजना+वजानन, दोसक्खान, लक्खणादीसु. समन्थ- तोभावे-परिवुतो, परिच्छेदे-परिञ्ञेय्यं, वज्जने-परिहरति, आलिङ्गने-परिस्सजति, निवसने-यो वत्थं परिदहेस्सति, पूजायं-परिचरिया, भोजने-भिक्खुं परिविसति, अवजानने-परिभवति. दोसक्खाने-परिभासति, लक्खणादीसु-रुक्खं परि विज्जोतते विज्जु इच्चादि.
उपइति उपगमन, समीपू+पपत्ति, सादिस्सा+धिकु+परिभावा+नसन, दोसक्खान, सञ्ञा, पुब्बकम्म, पूजा, गय्हाकार, भुसत्थादीसु. उपगमने-निसिन्नं वा उपनिसीदेय्य, समीपे-उपनगरं, उपपत्तियं-सग्गं लोकं उपपज्जति, अथ वा उपपत्ति=युत्ति, यथा उपपत्तितो इक्खतीति उपेक्खा, सादिस्से-उपमानं, उपमा, अधिके-उपखारियं दोणो, उपरिभावे-उपसम्पन्नो, अनसने-उपवासो, दोसक्खाने-परं उपवदति, सञ्ञायं-उपधा, उपसग्गो, पुब्बकम्मे-उपक्कमो, उपकारो, पूजायं-बुद्धुपट्ठाको, मातुपट्ठानं, गय्हाकारे-सोचेय्यपच्चुपट्ठानं, भुसत्थे-उपादानं, उपायासो, उपनिस्सयोति.
आइति अभिमुखभावु+द्धकम्म+मरियादा+भिविधि, पत्ति+च्छा, परिस्सजन, आदिकम्म, गहण, निवासन, समीप, आव्हानादीसु. अभिमुखभावे-आगच्छन्ति, उद्धकम्मे-आरोहति, मरियादायं-आपब्बता खेत्तं, अभिविधिम्हि-आकुमारं यसो कच्चायनस्स, पत्तियं-आपत्तिं आपन्नो, इच्छायं-आकङ्खा, परिस्सजने-आलिङ्गनं, आदिकम्मे-आरम्भो, गहणे-आदीयति, आलिङ्गति, (आलिम्पति, रू), निवासे-आवसथो, आवासो, समीपे-आसन्नं, आव्हाने-आमन्तेति.
प परा+प स+मन्व+व, ओ नि दु रभि ब्या+धिसु;
अति नि प्पति परि अपयो, उप आ इति वीसति;
एस हि भो उपसग्ग-विधि+क्कमतो कथितो.
एत्थ च –
उपसग्ग+निपाता च, पच्चया च इमे तयो;
नेके+नेकत्थवाचका, इति नेरुत्तिका+ब्रवुं.
११८. असंख्येहि सब्बासं
अविज्जमानसंख्येहि परासं सब्बासं विभत्तीनं लोपो होति. न सन्ति एकवचनादिसंख्या एतेसन्ति असंख्या, तेसं असंख्यानं विभत्तीनं भेदे असतिपि स्यादिविधानं ‘‘मा नो अज्ज विकन्तिंसू’’तिआदो विभत्यन्तत्ता पदत्तसिद्धीति वो+नोआदीनं सिद्धिया च तेसं पठमादिअत्थे दस्सनतो च होति. पहारो पराभवो अपहारो संहारो अवहारो ओहारो इच्चादि होति.
उपेच्च+त्थं सजन्तीति, उपसग्गा हि पादयो;
चादी पदादिमज्झन्ते, निपाता निपतन्तीति.
ओपसग्गिकपदं.
समुच्चय+विकप्पन+पटिसेध+पूरणादिअत्थं असत्तवाचिकं नेपातिकं.
च-इति समुच्चया+न्वाचय+इतरेतरयोग+समाहारा+वधारणादीसु. वा-इति विकप्पनु+पमान+समुच्चय+ववत्थितविभासादीसु. न, नो, मा, अ, अलं, हलं इच्चेते पटिसेधे. ‘‘द्वे पटिसेधा पकतिअत्थं गमयन्ती’’ति ञाया ‘‘न तेसं पन रूपानं पच्चया न च होन्ती’’ति एत्थ न च न होन्ति-होन्तेवाति पकतिअत्थं गमयति. अलं परियत्ति+भूसनेसु च.
पूरणत्थं दुविधं अत्तपूरणं पदपूरणञ्च, तत्थ अथ, खलु, वत, अथो, अस्सु, यग्घे, हि, चरहि, नं, तं, च, तु, वा, वो, पन, हवे, कीव, ह, ततो, यथा, सुदं, खो, वे, हं, एनं, (एवं, रू) सेय्यथिदं इच्चेवमादि पदपूरणे. तत्थ अथ-इति पञ्हा+नन्तरिया+धिकारादीसु च. खलु-इति पटिसेधा+वधारण, पसिद्धीसु च. वत+इति एकंस, खेदा+नुकम्प, संकप्पेसु च. अथो-इति अन्वादेसे च. हि-इति हेतु, अवधारणेसु च. तु-इति विसेस, हेतु, निवत्तनादीसु च. पन-इति विसेसेपि. हवे+वे इच्चेते एकंसत्थेपि. हं-विसाद, विम्हेसुपि. (विसाद, सम्भवेसु, रू). सेय्यथिदंति तं कतमंति अत्थेपि.
अत्थपूरणं दुविधं विभत्तियुत्तं अविभत्तियुत्तञ्च. अत्थि, सक्का, लब्भा इच्चेते पठमायं. आवुसो अम्भो हम्भो अरे हरे रे जे इच्चेते आमन्तणे. दिवा भिय्यो (नमो, रू) इच्चेते पठमादुतियासु. सयं सामं सं सम्मा किन्ति इच्चेते ततियत्थे. सो+तो+धापच्चयन्ता च सुत्तसो पदसो अनिच्चतो दुक्खतो एकधा द्विधा इच्चादि. तवे+तुं पच्चयन्ता चतुत्थियाव, कातवे दातवे, कातुं कारेतुं, (दातुं, रू) दापेतुं इच्चादि. सो+तोपच्चयन्ता पञ्चमियत्थे, दीघसो ओरसो राजतो वा चोरतो वा इच्चादि. तो सत्त- म्यत्थेपि त्र+त्थादिपच्चयन्ता च, एकतो पुरतो पच्छतो पस्सतो पिट्ठितो पादतो सीसतो अग्गतो मूलतो, यत्र यत्थ यहिं तत्र तत्थ तहिं इच्चादि. समन्ता सामन्ता परितो अभितो समन्ततो एकज्झं एकमन्तं हेट्ठा उपरि उद्धं अधो तिरियं सम्मुखा परमुखा आवि रहो तिरो उच्चं नीचं अन्तो अन्तरा अन्तरं अज्झत्तं बहिद्धा बाहिरा बाहिरं बहि ओरं पारं आरा आरका पच्छा पुरे हुरं पेच्च इच्चेते सत्तमिया. सम्पति आयति अज्ज अपरज्झ सुवे स्वे उत्तरसुवे (किसु, रू) हिय्यो परे (परसुवे, रू) सज्जु सायं पातो कालं कल्लं दिवा रत्तं निच्चं सततं अभिण्हं अभिक्खणं मुहुं मुहुत्तं भूतपुब्बं पुरा यदा तदा (कदा, रू) इच्चादयो कालसत्तमियं. इति विभत्तियुत्तानि.
अविभत्तियुत्तेसु अप्पेव अप्पेवनाम नु इच्चेते संसयत्थे. अद्धा अञ्ञदत्थु तग्घ जातु कामं ससक्कं इच्चेते एकंसत्थे. एवं इति अवधारणे. कच्चि नु ननु कथं (किंसु, रू) किं इच्चेते पुच्छनत्थे. एवं इति इत्थं इच्चेते निदस्सनत्थे. इति हेतु+वाक्यपरिसमत्तीसु च. याव ताव यावता तावता कित्तावता एत्तावता कीव इच्चेते परिच्छेदनत्थे. एवं साहु लहु ओपायिकं पटिरूपं आम साधु इच्चेते सम्पटिच्छनत्थे. तथा यथा यथेव तथेव एवं एवमेव एवम्पि यथापि सेय्यथापि सेय्यथापिनाम विय इव यथरिव तथरिव यथानाम तथानाम यथाहि तथाहि यथाच तथाच इच्चेते पटिभागत्थे. यथाइति योग्गता+विच्छा+पदत्थानतिवत्ति+निदस्सनेसु च. एवंइति उपदेस+पञ्हादीसु च. किञ्चापिइति अनुग्गहत्थे. धिइति गरहे. अहोइति गरह+पसंसन+पत्थनेसु. नामइति गरह+पसंसन+सञ्ञा+पञ्हेसु. साधूति पसंसन+याचनेसु. इङ्घ हन्द इच्चेते चोदनत्थे. साधु सुट्ठु एवमेतंति अनुमोदने. किरइति अनुस्सवन+असद्धेय्येसु. नुनइति अनुमाना+नुस्सरण+परिवितक्केसु. कस्माति कारणपुच्छने. यस्मा तस्मा तथा हि तेन इच्चेते कारणच्छेदनत्थे. सह सद्धिं अमा (समं, रू) इति समक्रियायं. विना रिते विप्पयोगे. नाना पुथु बहुपकारे. पुथु विसुं असङ्घाते च. दुट्ठु कु कुच्छायं (जिगुच्छायं, रू). पुन अप्पठमे. कथं चिकिच्छत्थे. धा क्खत्तुं सो किञ्चइति संख्याविभागे. ईसकं अप्पमानेसु (अप्पमत्ते, रू). सणिकं मन्दत्थे. खिप्पं अरं लहुं आसु तुण्हं अचिरं सीघत्थे. चिरं चिरस्सं दीघकाले. चे यदि संका+वट्ठाने. धुरं थिरा+वधारणेसु (धुवं थिरा+वधारणेसु, रू). हा विसादे. तुण्ही अभासने. सच्छि पच्चक्खे. मुसा मिच्छाअलिकं असच्चे. सुवत्थि आसिट्ठे इच्चादि.
तुन+क्त्वान+क्त्वापच्चयन्ता उस्सुक्कनत्थे भवन्ति. यथा पस्सितुन पस्सिय पस्सित्वान पस्सित्वा, दिस्वा दिस्वान दस्सेत्वा दातुन दत्वान दत्वा उपादाय दापेत्वा विञ्ञाय विचेय्य विनेय्य समेच्च निहच्च उपेच्च आरब्भ आगम्म इच्चादि.
विभत्तिया कतो भेदो, सलिङ्गानं भवे तथा;
तुम्हादीनं त्व+लिङ्गेसु, नेव+त्थि पादि+चादिनं.
एवं नामाख्यातोपसग्गेहि विनिमुत्तं एतं निपातपदं वेदितब्बं.
नेपातिकपदं.
पुल्लिङ्गं इत्थिलिङ्गञ्च, नपुंसक+मथा+परं;
तिलिङ्गञ्च अलिङ्गञ्च, नामिकं पञ्चधा ठितं.
इति पयोगसिद्धियं नामकण्डो दुतियो.