२. नामकण्ड

अथ नामानि वुच्चन्ते. तं अत्थाभिमुखं नमनतो, अत्तना च+त्थस्स नामनतो नामं, दब्बाभिधानं. तं दुविधं सलिङ्गा+लिङ्गतो, अन्वत्थरुळ्हितो च, तिविधं पुमि+त्थि+नपुंसकलिङ्गतो, रुक्खो, लता, वनन्ति. चतुब्बिधं सामञ्ञ+गुण+क्रिया+यदिच्छानामतो, रुक्खो, नीलो, पाचको, सिरिवड्ढोति. अट्ठविधं अवण्णि+वण्णु+वण्णो+कार+निग्गहीतन्तपकतिभेदतो, एत्थ किंसद्दो निग्गहीतन्तो. पच्चया पठमं करीयतीति पकति, सद्दो, धातु च.

तत्थ सलिङ्गेसु ताव अकारन्ततो पुल्लिङ्गा सुगतसद्दा सत्त विभत्तियो परा योजीयन्ते. सुगतइति ठिते –

१. द्वे द्वे+कानेकेसु नामस्मा सियो अंयो ना हि स नं स्मा हि स नं स्मिं सु

एतेसं द्वे द्वे होन्ति एकानेकत्थेसु वत्तमानतो नामस्मा यथाक्कमं. यतो इमे सत्त दुका होन्ति, ‘‘अत्थवन्त+मधातुक+मपच्चयं पाटिपदिकं कितक+तद्धित+समासा चे’’ति वुत्तत्ता तं नामं पाटिपदिकं नाम. केचि सकत्थ+दब्ब+लिङ्ग+सङ्ख्या+कम्मादिपञ्चकं पाटिपदिकन्ति वदन्ति. तेने+तं वुच्चति –

सकत्थ+दब्ब+लिङ्गानि, सद्दत्थ+मब्रवुं परे;

सङ्ख्या+कम्मादिकानन्तु, विभत्ति वाचका मता.

सकत्थ+दब्ब+लिङ्गानि, सङ्ख्या+कम्मादिपञ्चकं;

सद्दत्थ+मब्रवुं केचि, विभत्ति पन जोतकाति च.

ततो एकम्हि वत्तब्बे एकवचनं बहुम्हि वत्तब्बे बहुवचनञ्चाति अनियमेन पसङ्गे ‘‘नामस्मा’’ति अधिकारो.

३७. पठमा+त्थमत्ते

नामस्सा+भिधेय्यमत्ते पठमाविभत्ति होतीति वत्तिच्छावसा पठमाये+कवचनबहुवचनानि. सि योइति पठमा. सिस्सि+कारस्सा+नुबन्धत्ता अप्पयोगो. पयोजनं ‘‘कि+मंसिसू’’ति संकेतो, तथा अंवचनस्सा+कारस्स. एत्थ तथाति वुत्तस्सातिदेसो अञ्ञदीयधम्मान+मञ्ञत्थपापन+मतिदेसो. एकम्हि वत्तब्बे पठमेकवचनं सि.

अतोति वत्तते, अतोति नामविसेसनत्ता ‘‘विधिब्बिसेसनन्तस्सा’’ति परिभासतो अकारन्ततो नामस्मा विधि.

१०९. सिस्सो

अकारन्ततो नामस्मा सिस्स ओ होति. पुब्बसरलोपे सुगतो तिट्ठति. बहुम्हि वत्तब्बे बहुवचनं यो. एवं उपरिपि योजेतब्बं.

४१. अतो योनं टाटे

अकारन्ततो नामस्मा पठमादुतियायोनं टाटे होन्ति यथाक्कमं. टकारानुबन्धत्ता ‘‘टानुबन्धा+नेकवण्णा सब्बस्सा’’ति सब्बादेसो. सुगता तिट्ठन्ति.

‘‘पठमा+त्थमत्ते’’ति वत्तते.

३८. आमन्तणे

आमन्तणाधिके अत्थमत्ते पठमाविभत्ति होतीति एकस्मिं एकवचनं सि.

११२. गो स्या+लपने

आलपने सि गसञ्ञो होति.

‘‘लोपो’’ति वत्तते.

११७. गसीनं

नामस्मा ग+सीनं लोपो होति. भो सुगत चिरं तिट्ठ.

‘‘गे’’ति वत्तते.

५९. अयुनं वा दीघो

अइउइच्चेतेसं वा दीघो होति गे परे तिलिङ्गे+ति दीघे भो सुगत सुगता चिरं तिट्ठ. सक्कते सुगताति दीघं दूरालपनेयेवि+च्छन्ति, समीपालपनेपि दस्सनतो तं न गहेतब्बं. बहुवचने योस्स टा, सुगता चिरं तिट्ठथ.

२. कम्मे दुतिया

तस्मिं कम्मकारके दुतियाविभत्ति होति. अंयोइति दुतिया. एत्थ दुतियाततियादिभावो विभत्तिसुत्ते सियो इति पठमाविभत्यादीनि+मुपादाय वुच्चति, तं तं उपादाय पञ्ञत्तत्ता. दुतियेकवचनं अं, अकारस्सा+पयोगो. सुगतं पस्स. दुतियाबहुवचनं यो, तस्स टे, सुगते पस्स.

१९. कत्तुकरणेसु ततिया

तस्मिं कत्तरि करणे च कारके ततियाविभत्ति होति. ना+हिइति ततियाविभत्ति. ततियाएकवचनं ना.

‘‘नास्सा’’ति वत्तते.

१०८. अते+न

अकारन्ततो नामस्मा परस्स नावचनस्स एनादेसो होति निच्चं. सुगतेन कतं.

९८. सुहिस्व+स्से

अकारन्तस्स सुहिस्वे+होति. सुगतेहि.

‘‘वे’’ति वत्तते.

९५. स्माहिस्मिंनं म्हाभिम्हि

नामस्मा परेसं स्माहिस्मिंनं म्हाभिम्हि होन्ति यथाक्कमंति हिस्स भिआदेसे सुगतेभि. करणे सुगतेन लोको पुञ्ञं करोति, सुगतेहि सुगतेहि वा.

२४. चतुत्थी सम्पदाने

तस्मिं सम्पदानकारके चतुत्थी सिया. स+नंइति चतुत्थी. चतुत्थे+कवचनं स. विभत्तिसुत्ते स्स+नंति दीघपाठेन सुगतस्साति सिद्धेपि ‘‘झला सस्स नो’’ त्यादिकारियसुत्तेसु स्सस्साति अक्खरगारवता होतीति लाघवत्थ+मिद+मारद्धं –

५१. सुञ सस्स

नामस्मा परस्स सस्स सुञागमो होति. स च ‘‘छट्ठिया’’ति वत्तमाने –

१,२०. ञाकानु बन्धा+द्यन्ता

छट्ठीनिद्दिट्ठस्स ञानुबन्ध+कानुबन्धा आद्यन्ताहोन्तीति आद्यवयवो. उकारो उच्चारणत्थो, ञ्ञकारो अस्मिं सुत्ते संकेतत्थो. सुगतस्स दानं देति.

१,५८. ‘‘बहुलं’’त्य+धिकारो

बहुलाधिकारं कप्पदुममिव मञ्ञन्ति सद्दिका. तञ्च –

क्वचि पवत्त्य+पवत्ति, क्वच+ञ्ञं क्वचि वा क्वचि;

सिया बहुलसद्देन, विधि सब्बो यथागमंति –

चतुब्बिधं बहुलं समिक्खन्ति.

‘‘अतो वा’’त्वेव,

४४. सस्साय चतुत्थिया

अकारन्ततो परस्स चतुत्थिया सस्स आयो होति वा बहुलं. सुगताय. येभुय्येन तादत्थेयेवा+य+मायो दिस्सतीति इतो परं नो+दाहरीयते. चतुत्थीबहुवचनं नं,

‘‘दीघो’’ति वत्तते.

८९. सुनंहिसु

नामस्स दीघो होति सुनंहिसु. सुगतानं.

२९. पञ्चम्य+वधिस्मा

एतस्मा अवधिकारका पञ्चमीविभत्ति होति. स्मा+हिइति पञ्चमी. पञ्चम्येकवचनं स्मा,

‘‘अतो’’ ‘‘टाटे’’ ‘‘वे’’ति च वत्तते.

४३. स्मा+स्मिंनं

अकारन्ततो नामस्मा परेसं स्मा+स्मिंनं टा+टे होन्ति वा यथाक्कमं. सुगता अपेहि सुगतम्हा सुगतस्मा वा. पञ्चमीबहुवचनञ्हि, सुगतेभि सुगतेहि.

३९. छट्ठी सम्बन्धे

कारकेहि अञ्ञो सम्बन्धो, तत्र छट्ठीविभत्ति होति. स+नंइति छट्ठी, छट्ठेकवचनं स, सुगतस्स विहारो, छट्ठीबहुवचनं नं, सुगतानं.

१४. सत्तम्या+धारे

आधारकारके सत्तमीविभत्ति होति. स्मिं+सुइति सत्तमी. सत्तम्येकवचनं स्मिं, सुगते पतिट्ठितं सुगतम्हि सुगतस्मिं वा. सत्तमीबहुवचनं सु, ‘‘सु+हिस्व+स्से’’ति ए, सुगतेसु.

सुगतो, सुगता. भो सुगत, भो सुगता, भवन्तो सुगता. सुगतं, सुगते. सुगतेन, सुगतेभि, सुगतेहि. करणे सुगतेन, सुगतेभि, सुगतेहि. सुगतस्स, सुगताय, सुगतानं. सुगता, सुगतम्हा, सुगतस्मा, सुगतेभि, सुगतेहि. सुगतस्स, सुगतानं. सुगते, सुगतम्हि, सुगतस्मिं, सुगतेसु.

सुगतो सुगतो. सुगतं नमति. सुगतेन कतो. सुगतेन जितो. सुगतस्स ददे. सुगता विगतो. सुगतस्स सुतो. सुगते रमते. एवं –

सूरा+सुर+नरो+रग+नाग+यक्खा,

गन्धब्ब+किन्नर+मनुस्स+पिसाच+पेता;

मातङ्ग+जङ्गम+तुरङ्ग+वराह+सीहा,

ब्यग्घ+च्छ+कच्छप+तरच्छ+मिग+स्स+सोणा.

आलोक+लोक+निलया+निल+चाग+योगा,

वायाम+गाम+निगमा+गम+धम्म+कामा;

सङ्घो+घ+घोस+पटिघा+सव+कोध+लोभा,

सारम्भ+थम्भ+मद+मान+पमाद+मक्खा.

पुन्नाग+पूग+पनसा+सन+चम्पक+म्ब-

हिन्ताल+ताल+वकुल+ज्जुन+किंसुका च;

मन्दार+कुन्द+पुचिमन्द+करञ्ज+रुक्खा,

ञेय्या मयूर+सकुण+ण्डज+कोञ्च+हंसा.

सुगतसद्दोव, यतो सब्बो सद्दो, न सद्दतालितत्थोव, अथ खो संयोगादिवसेनपि अत्थं वदन्ति. तेने+तं वुच्चति –

संयोगा विप्पयोगा च, साहचरिया+विरोधतो;

अत्था पकरणा लिङ्गा, सद्दन्तरसमीपतो.

सामत्थ्यो+चित्र+देसेहि, काल+ब्यत्ता+नुरूपतो;

उपचार+काकुभेद, सम्बन्धेहु+पलक्खणा.

वचना च तदङ्गत्ता, पधानत्तातिआदिहि;

सद्द+त्था पविभज्जन्ते, न सद्दादेव केवलाति.

एत्थ संयोगतो ताव, ‘‘सकिसोरा धेनु दीयतू’’ति, किसोरो अस्सपोतको, तंसंयोगतो वळवा एव पतीयते.

विप्पयोगतो – ‘‘अकिसोरा आनीयतू’’ति तप्पटिसेधा वळवा एव पतीयते.

सहचरणतो – ‘‘राम+लक्खण’’इति उभिन्नं सहचरणेन रामोति दासरथि एव रामो, न अञ्ञाभिधानो जामदगन्यादि. लक्खणोपि सोमित्ति एव, न तु यो कोचि लक्खणो.

विरोधतो – ‘‘राम+ज्जुना’’ इति भग्गवो सहस्सबाहु च अञ्ञमञ्ञविरुद्धाति ते एव पतीयन्ते, न दासरथि सब्यसाचि च.

अत्थतो – ‘‘सिन्धव+मानय, पविसामि रणङ्गण’’मिति रणङ्गणपवेसो वाहनविसेसेन होतीति अत्थतो तुरङ्गपतीति, न तु लवणविसेसं.

पकरणतो-भोजनविधिम्हि उपसङ्खरियमाने ‘‘सिन्धव+मानये’’ति, अत्र हि सद्दन्तरस्सा+भावेपि भोजनोपकरणसमवाय+मालोकितभावतो लवणे पटिपत्ति, तादिसो हि पत्थावोति.

लिङ्गतो – ‘‘देवदत्तं पठम+मुपवेसय समाराधितगुरुं’’ति, अत्र समाराधितगुरुत्तेन लिङ्गेन तस्स बाहुस्सच्च+मवगम्यते, न तु यो कोचि देवगुणो.

सन्निधानतो – ‘‘अज्जुनो कतवीरियोति’’ पतीयते, नो अकतवीरियो अज्जुनोति.

सामत्थियतो – ‘‘अनुदरा कञ्ञा’’ति उदरे असति कञ्ञा एव नत्थीति तस्सा किसाङ्गिया मज्झपदेसोति पतीयते.

ओचित्रतो – ‘‘रामसदिसो+यं’’ इति, अत्र हि रामो पयुत्तदासरथिस्मिं भिय्यो साधारणो परिचयोति दासरथि एव पतीयते, न भग्गवरामो.

देसतो – ‘‘पोट्ठपा’’ इति किस्मिञ्चि देसे पसंसावचनं. किस्मिञ्चि अक्कोसवचनं.

कालतो – ‘‘पचे’’ति दक्खिणापथे कत्थचि पुब्बण्हे यागुपाके, सायण्हे तु ओदनपाके.

ब्यत्तितो – ‘‘गामस्स अद्ध’’ मिति समभागे, नपुंसकत्ता. ‘‘गामस्स अद्धो’’ति पुमत्तेन तु असमभागे.

अनुरूपतो – ‘‘नरपति साधु रक्खति गोमण्डल’’मिति महीमण्डलपालनं राजिनो+नुरूप+मिति महीमण्डलपालनेव पतीति, न तु गोयूथरक्खने.

उपचारतो – अतंसभावे तंसभावारोपन+मुपचारो, स च तदट्ठो, तद्धम्मो, तंसहचरियो, तंसमीपोति चतुब्बिधो, तत्थ यथाक्कमं मञ्चा उक्कोसन्ति, अग्गि माणवो, यट्ठिं पवेसय, गङ्गायं वजोति.

काकुतो-काकुसद्दो इत्थियं, स च विकार+सोक+भीति+धनिरूपेसु दिस्सति, वत्तु कायविकारा कथञ्चि तं अकतवाअपि केनचि अञ्ञेन ‘‘किं त्वं तं अकासि ‘‘इति पुट्ठो कोपेन भमुभेदा ‘‘अहं कतवा अम्ही’’ति कथेति, तस्स भमुभेदक्रिया अक्रियापटिञ्ञं सूचयति.

सम्बन्ध तो – ‘‘मातरि सम्मा वत्तितब्बं, पितरि सुस्सूयितब्बं’’ इति, अत्र हि समातरि सपितरीति सम्बन्धिसद्दाभावेपि सा माता सो पिता च अस्स पुत्तस्साति पतीयते.

उपलक्खणतो – ‘‘काकेहि रक्खितब्बं दधी’’ति काकसद्दो सब्बेस+मुपघातकानं सामञ्ञं उपलक्खेतीति सुनखादिसब्बेहिपि निवारीयते.

वचनतो – ‘‘दारा’’इति दारसद्दो कलत्ते बहुवचनन्तो, अञ्ञत्थ अनियतवचनो.

तदङ्गत्ता – ‘‘सज्जितं भोजन’’मिति वुत्ते तप्परिक्खारत्ता तदुपकरण आसन, पाति, ब्यञ्जनादीनं सम्पादनम्पि पतीयते.

पधानभावतो – ‘‘निग्गच्छति अवनिनाथो’’ति रञ्ञो निग्गमनेन तदुपजीवीनम्पि निग्गमनं विञ्ञायति.

वुत्तञ्च –

नेय्यनीतत्थसुत्तेसु, ञेय्यं सद्दत्थमत्तकं;

ने+त्थ वत्तब्बअत्थेन, सुत्तं नीतत्थकं भवेति.

एव+मञ्ञेसम्पि अकारन्तानं पुल्लिङ्गानं सद्दानं रूपनयो क्रिया+भिसम्बन्धो च. सुगतसद्दतो यस्स सद्दस्स विसेसो अत्थि, तं वक्खाम. इतो परं छट्ठिया चतुत्थीसमत्ता पञ्चमीबहुवचनस्स च ततियाबहुवचनेन समत्ता न ता दस्सियन्ते.

गुम्ब सि, ‘‘अतो’’ ‘‘सिस्सा’’ति च वत्तते.

११०. क्वचे+वा.

अकारन्ततो नामस्मा परस्स सिस्स ए होति वा क्वचि. गुम्बे गुम्बो, गुम्बा. भो गुम्ब गुम्बा, भवन्तो गुम्बा इच्चादि सुगतसमं. एवं फुस्सितग्गे फुस्सितग्गो, वत्तब्बे वत्तब्बो इच्चादि. सिस्सो+कारस्स निच्चत्ता कत्थचि पक्खे एकारत्त+मिद+मारद्धन्ति सिस्सो+कारपक्खे एव भवतीति ‘‘अं नपुंसके’’ति अ+मादेसेन एकारस्स नपुंसकविसये बाधितत्ता ‘‘बहुलं’’ विधाना नपुंसकेपि सुखे दुक्खेति क्वचि होतेव.

‘‘योस्स’’ ‘‘टे’’ति च वत्तते.

१३५. एकच्चादीह+तो

अकारन्तेहि एकच्चादीहि योनं टे होति. एकच्चो, एकच्चे. भो एकच्च एकच्चा, एकच्चे. एकच्चं, एकच्चे. एवं एस+स+पठमसद्दानं.

कोधो, कोधा. भो कोध कोधा, कोधा. कोधं, कोधे.

‘‘नास्स’’ ‘‘सा’’ति च वत्तते.

१०७. कोधादीहि

कोधादीहि नास्स सा होति वा. कोधसा कोधेन. अत्थसा अत्थेन. ‘‘ये उत्तमत्थानि तयि लभिम्हा’’ति अत्थसद्दो नपुंसकलिङ्गोपि दिस्सति.

‘‘स्मिनो टी’’ति च वत्तते.

१७५. दिवादितो

दिवादीहि नामेहि स्मिनो टि होति निच्चं. दिवि, एवं भुवि. एत्थटिम्हि निच्चं वकारागमो रस्सो च. एत्थ भूसद्दो वधूसद्दसमं.

‘‘वे’’ति वत्तते.

१४४. मनादीहि स्मिं+सं+ना+स्मानं सि+सो+ओ+सा+सा

मनादीहि स्मि+मादीनं सि+सो+ओ+सा+सा होन्ति वा यथाक्कमं. मनो, मना. भो मन मना, मना. मनो, मनं, मने. मनसा मनेन, मनेहि मनेभि. मनसो मनस्स, मनानं. मनसा मना मनम्हा मनस्मा, मनेहि मनेभि. मनसि मनम्हि मनस्मिं, मनेसु.

एवं वचो पयो तेजो,

तपो चेतो तमो यसो.

अयो वयो सिरो सरो,

उरो+त्ये+ते मनादयो.

रूपसिद्धियं अह+रहसद्दा मनादीसु पठिता. अहस्स आपादित्ता रहोति निपातत्ता रहसीति विभत्यन्तपटिरूपकनिपातत्ता इध न गहिता.

गच्छन्त सि, ‘‘सिस्स’’ ‘‘वे’’ति च वत्तते. परतो भिय्यो नानुवत्तयिस्साम, वुत्तिया एव अनुवत्तस्स गम्यमानत्ता.

१४८. न्तस्सं

सिम्हि न्तपच्चयस्स अं होति वा. ‘‘सुतानुमितेसु सुतसम्बन्धोव बलवा’’ति ञाया ‘‘न्तस्सा’’ति सुतत्ता न्तस्सेव अं, न तदन्तस्स अनुमितस्स सद्दस्स. एव+मुपरिपि न्त+न्तूनं आदेसविधानट्ठानेसु. ‘‘गसिनं’’ति सिलोपो. गच्छं गच्छन्तो.

२१५. न्त+न्तूनं न्तो योम्हि पठमे

पठमे योम्हि न्त+न्तूनं सविभत्तीनं न्तोइच्चादेसो होति वा. स च बहुलाधिकारा पुमेव, गच्छन्तो गच्छन्ता.

२१८. ट+टा+अं गे

गे परे न्त+न्तूनं सविभत्तीनं ट+टा+अंइच्चादेसा निच्चं होन्ति बहुलं. भो गच्छ गच्छा गच्छं, गच्छन्तो गच्छन्ता.

९२. न्तस्स च ट वं+से

अंसेसु न्तपच्चयस्स ट होति वा न्तुस्स च. ववत्थितविभासा+यं. गच्छं गच्छन्तं, गच्छन्ते.

२१७. तो+ता+ति+ता स+स्मा+स्मिं नासु

स+स्मा+स्मिं+नासु न्त+न्तूनं सविभत्तीनं तो+ता+ति+ता होन्ति वा यथाक्कमं. गच्छता गच्छन्तेन, गच्छन्तेहि गच्छन्तेभि. गच्छतो गच्छस्स गच्छन्तस्स.

२१६. तं नंम्हि

नंम्हि न्त+न्तूनं सविभत्तीनं तं वा होति. गच्छतं गच्छन्तानं. गच्छता गच्छन्ता गच्छन्तम्हा गच्छन्तस्मा. गच्छति गच्छन्ते गच्छन्तम्हि गच्छन्थस्मिं, च्छेन्तेसु.

एवं महं चरं तिट्ठं, ददं भुञ्जं सुणं पचं;

जयं जीरं वचं पीयं, सरं कुब्बं जपं वजं.

इच्चादयो.

भवन्त सि,